^
Formenlehre
der
lateinischen Sprache
von
Friedrich Neue.
Zweiter Band:
Adjectiva, Nunieralia, Pronomina, Adverbia, Präpositionen,
Konjunktionen, Interjektionen.
Dritte, gänzliehi neu bearbeitete Auflage
von
C. Wagener.
^^'%t
■c-
LEIPZIG 1893.
O. R. REIS LAND.
SEINEN LIEBEN FREUNDEN
J. H. SCHMALZ
IN TAUBERBISCHOFSHEIM
G. LANDGRAF
IN MÜNCHEN
DER HERAUSGEBER.
Inhaltsverzeichnis.
Adjectiva. Seite
1—15. Motion der Adjectiva 1
Adjectiva mobilia auf us (os), a, um (on) und is, e 1 — Femin.
der griech. Adjectiva auf e 1, 2 — Adjectiva auf er, a, um 2 —
Adjectiva auf fer und ger 2 — satur, camur 5 — Adjectiva auf
erus (er), a, um 5 — Adjectiva ohne Nomin. Singl. auf us 8 — dex-
ter, dextera (dextra), dexterum (dextrum) 8 — sinister (sinistera),
macer (macera), asper (aspra) 15.
Adjectiva mobilia auf er, ris, re 15 und auf ris, re 16 — Fe-
min, auf er 19 — Adjectiva ohne Nomin. Singl. auf er 20.
Griech. zusammengesetzte Adjectiva nach der II. Deklination 20.
Adjectiva immobilia 22 — Adjectiva immobilia auf er 24 —
cicur, sospes 26 — Gentilia auf äs, is, ns, rs 26 — Griech. Ad-
jectiva auf ites 29.
Substantiva adjectivisch gebraucht 29 — Subst. verbalia auf tor
(trix) adjectivisch gebraucht 35.
16—23. Deklination der Adjectiva auf ns, a, nm . . 42
Vocat. Singl. Masc. 42 — Genit. Singl. Masc. und Neutr. 44
— Genit. Singl. Femin. 46 — Dat. Singl. Femin. 47 — Acc. Singl.
47 _ Ablat. Sing]. 48 — Nomin. Plur. Masc. 48 — Genit. Plur.
48 — Dat. und Ablat. Plur. 60.
24—29. Deklination der Adjectiva auf is, e und er, is, e 51
Ablat. Singl. 52 — Nomin. und Acc. Plur. 60 — Genit. Plur. 64.
30—49. Deklination der Adjectiva immobilia ... 66
Nomin. Singl. 67 — Genit. Singl. 67 — Dat. Singl. 71 — Ab-
lat. Singl. 72 — Nomin. und Acc. Plur. 119 — Genit. Plur. 125.
50. Adjectiva defectiva 146
51. 52. Adjectiva abundantia 149
Adjectiva nach der III. Deklination mit Nebenformen nach der
n. Deklination 149 — Adjectiva auf us, a, um mit Nebenformen
nach der III. Deklination 163
53. Adjectiva indeclinabilia 171
nequam (nequa) 171 — potis, pote 173 — potine, potin 177 —
damnas 178 — macte 178 — necesse 181 — necessum 182 —
volup, volupe 182.
54—70. Komparation der Adjectiva 184
Komparat. auf ior, ins 184 — Superl. auf umus, imus 184 —
divitior (ditior), divitissimus (ditissimus) 185 — Komparat. von
— VI —
Seite
Adjectiva auf er 186 — Superl. von Adjectiva auf er 187 —
Komparat. und Superl. von vetus 188 — Superl. von Adjectiva
auf erus 189 — Superl, von maturus 190 und von purus 191 —
Komparat. auf erior mit Superl. auf remus 191 und auf imus
(ümus) 192 — Superl. von Adjectiva auf ilis 199 — Komparat. und
Superl. von Adjectiva auf dicus, ficus, volus 200 — Komparat.
und Superl. von Adjectiva auf ius, eus, uus 202 — Unregelmässige
Komparation 207 — Komparat. und Superl. ohne (gebräuchlichen)
Positiv 209 — Komparat. und Superl. von Particip. Praes. Act.
214, von Particip. Perf. Pass. 219, von Particip. Fut. Pass. 241
— Komparat. und Superl. von Substantiva 242 — Komparat. und
Superl. von Superlat. 243 — zu mehreren Adjectiva fehlen der
Komparat. und der Superl., oder eines von beiden, oder sie kom-
men nur selten vor 244 — Umschreibung der Komparat. und Su-
perl. 263 — Komparative mit der Deminutivendung usculus 264.
71—74. Deklination der Komparativa 264
Ablat. Singl. 264 — Nomin. Plur. 269 — Acc. Plur. 269 —
Nomin. und Acc. Plur. Neutr. 271 — Genit. Plur. 273.
Numeralia.
1-9. Cardinalia 275
unus (Voc. une, Plur. uui) 27.5 — Deklination von duo 276 und
von tres 284 — Cardinalia von vier bis hundert 285 — Zehner
289 — Verbindung der Einer mit einem der Zehner 291 — Hun-
derte 296 — Verbindung der Hunderte mit kleineren Zahlen 299 —
mille 301 — Konstruktion von mille 302 — milli 303 — milia
304 — Konstruktion von milia 305 — Verbindung der Tausende
mit kleineren Zahlen 307.
10-11. Ordinalia 310
Ordinalia von eins bis zehn 310 — zusammengesetzte Ordi-
nalia zwischen zehn und zwanzig 311 — Zehner, Hunderte, Tau-
sende auf e(n)simus 313 — Verbindung der Einer mit den Zehnern
von vicesimus an 316 — Ordinalzahlen mit octavus und nonus
zusammengesetzt 317 — unus (primus) und alter (secundus)
in Zusammensetzungen 318, 319 — Verbindung von Hunderten
mit kleineren Zahlen 320 — Verbindung von Tausenden mit klei-
neren Zahlen 321.
12—16. Distributiva 321
Distributiva von eins bis zehn 321 , von elf bis neunzehn 325
— Zehner, Hunderte, Tausende auf eui 326 — Verbindung der
Einer mit den Zehnern 328 — Verbindung der Hunderte mit klei-
neren Zahlen 329 — Genit. Plur. Masc. und Neutr. der Distribu-
tivzahlen 329 — Distributiva an Stelle der Cardinalia 331 —
Distributiva im Singl. 332.
17—20. Zahladvcrbia 335
Adverbia von eins bis vier 335 — Adverbia mit der Endung
ie(n)s 335 — totiens, quotiens 337 — Adverbia von elf bis neun-
zehn 338 — Adverbia der Zehner auf esies 339 — Verbindung
— VII —
Seite
der Einer mit den Zehnern, der Hunderte mit den Zehnern oder
mit den Einern 340 — Adverbia mit Distributiva verbunden 341.
21. Numeralia multiplicativa 342
22. Numeralia proportionalia 343
23. Zahlzeichen 343
Pronomina.
1—10. Pronomina personalia 346
Nomin. der 1. und 2. Person 346 — Pronoin. der 3. Person
846 — Genit. Singl. 347 — Dat. Singl. 349 — Acc. Singl. 352 —
Abi. Singl. 354 — meme, tete, sese als Acc. und .\bl. 354 — No-
min, und Acc. der 1. und 2. Person 359 — Gcnit. Plur der 1.
und 2. Person (nostri, nostrum; vestri, vestrum) 359 — Dat. und
Abi. Plur. der 1. und 2. Person 360 — Pron. person. mit den
Suffixen -met 361 und -pte 366 — sepse 366.
11—16. Pronomina possessiva 366
Ableitung und Deklination der pron. possess. 366 — mens und
mius 366 — mi und auch mens als Voc. Singl. Masc. 367 — mi
als Voc. Femin. 368 und als Voc. Plur. Masc. 369 — Genit. Plur.
auf um 370 — in der Deklination von tuus und suus wird öfters
u in der Schrift ausgestossen 371 — einzelne Kasus von mens,
tuus, suus gestatten die Synizese 371 — Pron. possess. mit den
Suffixen -met und -pte 373 — Abi. Singl. auf d 375.
17-47. Pronomina demonstrativa 375
a) is, ea, id 375 — Nomin. Singl. 375 — Genit. Singl. 376 —
Dat. Singl. 378 — Acc. Singl. 380 — Abi. Singl. 381 — Nomin.
Plur. Masc. 381 — Dat. und Abi. Plur. 383 — Genit. Plur. 387
— einzelne Kasus von is, ea, id gestatten die Synizese 387 —
Nebenformen : sum, sam, sos, sas 388 — sumpse 388 — is, ea, id
mit den Suffixen -pte, -pse und -ce 389.
b) idem, eadem, idem 389 — Nomin. Singl. 390 — Dat. Singl.
390 — Genit. Singl. 391 — Acc. Singl. Masc. und Femin., Genit.
Plur. 391 — Nomin. Plur. 391 — Dat. und Abi. Plur. 394 —
einzelne Formen mit Synizese gelesen 396.
c) iste, ista, istud 396 — Nomin. Singl. 397 — Genit. Singl.
397 — Dat. Singl. 398 — iste mit -ce 398 — iste mit -c: istic,
istaec, istuc, istoc 398 — istic mit -ne 402 — Abfall des i in
iste, ista istud 402.
d) ipse^ ipsa, ipsiim 403 — Deklination des ersten Teiles von
ipse : eapse, eumpse, eampse etc. 403, 404 — Nomin. Singl. Masc.
ipse und ipsus 406 — Nomin. Singl. Neutr. ipsum und ipsud 408
— Genit. Singl. 408 — Dat. Singl. 409 - Nomin. Plur. 409 - Dat.
Plur. 409 — ipsissimus, ipsimus, isse 409 — zusammengesetzte
Formen: ipsemet, ipsippe, ipsipsus, ipsedem 410 — ipsiusce 411.
c) hie, haec, hoc 4:11 — hice, haece, hoce 411 — Nomin. Singl.
Masc. 413 — Genit. Singl. 423 — Dat. Singl. 415 — Acc. Singl.
416 — Abi. Singl. 416 — Nomin. Plur. Masc. 416 — Nomin.
— VIII —
Seite
Plur. Masc. 416 — Nomin. Plur. Femin. 417 — Genit. Plur. 418
— Dat. und Abi. Plur. 419 — Acc. Plur. 420 — hie mit den
Suffixen -ne 421, -dem 422 und -piam 423.
f ) nie, illa, illud 423 — ollus (olle) 423 — illud, illut und illum
425, 426 — Genit. Singl. 426 — Dat. Singl. 427 — Nomin. Plur.
427 — Dat. und Abi. Plur. 427 — ille mit den Suffixen - ce 427,
-c: illic, illaec, illuc 428, -ne und -met 428 — Abfall der ersten
Silbe von ille 429.
48—85. Pronomen interrogativum , indefinitum und
relativuin 430
a) quis oder qid, quae oder qua, quid oder quod 430 — quis
oder qui, quae, quid oder quod pron. interrogat. und indefinit.
430 — qui, quae, quod pron. relat., archaisch auch quis, quid
430 — interrogat. wie indefinit, wird im Norain. Singl. Masc.
quis als Substant. und quid als Adjekt. gebraucht 431 — als
interrogat. steht in indirekten Fragen quis und qui substantivisch
431, in indirekten Fragen und in Ausrufen qui und quis adjek-
tivisch 437 — als indefinit, steht quis und qui substantivisch 438,
qui und quis adjektivisch 440 — in der ältesten Periode ist quis
geschlechtlos 441 — als pron. indefinit, ist quis von einer Frau
selten gesagt 443 — qua statt quae als pron. indefinit. 443 —
interrogat. und indefinit, wird quid substantivisch 446, 447, quod
adjektivisch gebraucht 446, 449 — quit 446 — Genit. Singl. 450
— Dat. Singl. 453 — Acc. Singl. 455 — Abi. Singl. 455 — qui
455 — quicum, quocum, quacum 461 — Nomin. Plur. 466 — Acc.
Plur. 468 — Genit. Plur. 469 — Dat. und Abi. Plur. 469 —
quiscum 471.
b) cuius, a, um 471 — Nomin. Singl. 471 — Acc. Singl. 472
— Abi. Singl. 472 — Pluralformen 472 — cuius mit nam und
vis zusammengesetzt 473.
c) aliquis oder aliqui, aliqua oder aliquae , aliquid oder ali-
quod 473 — Bildung von aliquis 473 — aliquis Substantiv., ali-
qui adjekt. 475 — aliqua adjekt. und auch Substantiv. 476 —
aliquid Substantiv. 476 und adjekt. 478, aliquod adjekt. und Sub-
stantiv 479, 480 — aliquit 476 — aliquid mit abhängigem Genit.
eines Substantivs oder eines Adjektivs nach der 11. Deklinat. 477
— Genit. Singl. 480 — Dat. Singl. 481 — Abi. Singl. 481 —
Nomin. Pliir. 481 — Nomin. und Acc. Plur. Neutr. 481 — Dat.
und Abi. Plur. 481 — zusammengesetzte Formen: aliqualibet,
aliquolibet 481, aliquispiam, aliquipiam, alicuiquam, aliquocum-
que, aliquavis, alicuiusdam 482.
d) ecquis oder ecqui?, ecqua oder ecquae?, ecquid oder ecquod?
482 — Bildung von ecquis 482 — ecquis Substantiv, und auch
akjektiv., ecqui adjektiv. und auch Substantiv. 483 — ecqua ad-
jektiv. und Substantiv. 483, ecquae adjektiv. 484 — ecquid Sub-
stantiv., pcquod adjektiv. 484 — Dat. Singl. 484 — Acc. Singl.
485 — Abi. Singl. 485 - Nomin. Plur. 485 — Acc. Plur. 485
— ecquisnam, ecquinam, ecquidnam, ecquodnam 485.
— IX —
Seite
e) quidam , quaedam . qidddam und quoddaw 486 — quid-
dam Substantiv., quoddam adjektiv. 486 — Deklination von qui-
dam 486.
f) quivis, quaevis, quidvis und quodvis 487 — quidvis Sub-
stantiv., quodvis adjektiv. 487 — Deklination von quidvis 487 —
quiviscumque 487.
g) qtiüibet (quilubet), quaelibet (quaelubet), quidUbet (quidlubet)
und qvodlibet (quodlubet) 488 — quidlibet Substantiv., quodlibet
adjektiv. und auch Substantiv. 488 — libet von qui getrennt 488
Deklination von quilibet 488.
h) quicumque, qiiaecumque, quodcumque 488 — queicumque
488, quotcumque 489 — quicumque und quicunque 489 — cum-
que von qui getrennt 489 — Deklination von quicumque 489.
i) quisnam und quinam , quaenam , quidnam und quodnam
490 — quisnam Substantiv, und auch adjektiv., quinam adjektiv-
und auch Substantiv. 490 — quidnam Substantiv, quodnam adjek-
tiv. 490 " nara von quis getrennt 491 — numquisnam, numquid-
nam 491.
k) quisque, quaeque, quidque und quodque 492 — quisque
von einer weiblichen Person gebraucht 492 — quidque Substan-
tiv., quodque adjektiv. und auch Substantiv. 492 — quicque 492,
quique, quitque 493 — quisque für quisquis oder quicumque ge-
braucht 493 — Deklination von quisque 497 — Plur. von quis-
que mit einem Superlativ verbunden: quique 497, quaeque (Fe-
min und Neutr.) 498, quorumque, quibusque, quosque 500, quas-
que 501.
1) quispiam, quaepiam, quippiam (quidpiam) und quodpiam
501 - Bildung von quispiam 501 — quispiam Substantiv, und
adjektiv. 501 — quaepiam adjektiv. 502 — quippiam oder quid-
piam Substantiv., quodpiam adjektiv. 502 — Deklination von quis-
piam 502.
m) quisquam, quicquam 503 — Bildung von quisquam 503
— quisquam Substantiv, und adjektiv. 503 — quisquam als Fe-
min. 505 — quicquam, quidquam 505, quiquam, quitquam, quot-
quam 506 — Deklination ven quisquam 506 — für einzelne Ka-
sus von quisquam wird uUus angewandt 506.
n) quisquis, quidquid 508 — Bildung von quisquis 508 —
quirquir 508 — quaequae 508 — quidquid und quicquid 509 —
quodquod 510 — quisquis Substantiv, und auch adjektiv. 511 —
quisquis und quidquid statt quisque und quidque 511 — Genit.
Singl. 512 — Dat. Singl. 513 — Acc. Singl. 513 - Abi. Singl.
513 — Nomin. Plur. Masc. 514 — Nomin. Plur. Femin. 515 —
Neutr. Plur. 515 — Dat. und Abi. Plur. 515 — Acc. Plur. Masc. 515.
86-115. Pronominalia 516
Pronominalia 516 — Genitivbildung 516.
a) unus, a, um 518 — Genit. Singl. 518 — Dat. Singl. 519 —
Abi. Singl. 519.
b) ullus, a, um 519 Genit. Singl. 519 — Dat. Singl. 520.
— X —
Seite
c) mtllus, a, vm 520 — nullus adjektiv. mit Sach- und Per-
sonennamen verbunden 520 — nemo bei Personennamen 520 —
nullus Substantiv. 522 — Genit. Singl. 522 — nullius für neminis
523 — Dat. Singl. 523 — nuUi für nemini 524 — Abi. Singl. 524
— nuUo adjekt. und Substantiv, für nemine 524 — nullo im ab-
lat. absol. 524 — nemine im ablat. absol. 526 — Abi. Fem. nulla
bei Sach- und Personennamen 526 — Neutr. Singl. nullum für
nihil 526 — Neutr. Plur. nulla für nihil 527 — Genit. Singl. 527
— Dat. Singl. 528.
d) solus, a, um 528 — Genit. Singl. 528 — Dat. Singl. 529
— Voc. Singl. 529.
e) totus, a, um 529 — Genit. Singl. 529 — Dat. Singl. 529.
f) alim, a, ud 530 — aliut 530 — alis, alid (alit) 531 — Ge-
nit. Singl. 532 — für alius wird gewöhnlich alterius gesagt 534
— Dat. Singl. 535 — Nomin. Plur. 537 - Dat. und Abi. Plur. 537.
g) alter, era, erum 537 — Femin. altra 537 — Genit. Singl.
538 — Dat. Singl. 539.
h) uter, a, um 539 — relativ, steht uter für utercumque 539
— uter indefinit. 540 - Genit. und Dat. Singl. 541 — zusammen-
gesetzte Formen: deuter, utervis, uterlibet, utercumque, uterque,
alteruter, alteruterque 541 — uterque: Genit. und Dat. Singl. 541,
Genit. Plur. 542 — alteruter : Deklination 542 — alteruterque 544.
i) neuter, a, um 545 — neuter zweisilbig und dreisilbig 545
— Genit. und Dat. Singl. 546.
Adverbia.
A. Accusat. Bildungen 547
I. Substantiv. Accusat. 547 — Adverb, auf im 548: atim 549,
etim 564, itim 564, otim 565, utim 565, ctim 565, Itim 568, ntim
568, ptim 568, rtim 570, stim 571, xtim 571: auf sim 572: asim
572, aesim 572, isira 572, osim 572, usim 573, Isim 573, nsim 573,
psim 573, rsim 573, ssim 574: auf xsim 575; auf rim 575; auf
lim, vim 576.
II. Acc. Singl. Femin. : Adv. auf am 576.
III. Acc. Singl. Neutr.: Adv. auf um 579 — auf e 585 —
Neutr. der Adjekt. auf um und e 591 — recens 592, repens 593,
procul 594 — adverb. Komparativ, auf ius 594, raagis 594, uimis>
satis 595.
IV. Acc. Plur. Femin.: Adv. auf as 596.
V. Acc. Plur. Neutr.: Adv. auf a 596.
B. Ablat. Bildungen 599
/. Substantiv. Ablat. : Adv. auf o 599 - auf e 603 — auf is 608.
//. Adverb, von Adjektiven und Participien gebildet 610 —
Adv. auf e 610 — auf o 611 — bald auf e bald auf o 617 —
auf a 633 — auf i 636.
C. Lokal. Bildungen 640
/. Substantiv. Lokat. 640 — auf ae 640 — auf i 642 — auf
i und e 644 — auf i und u 650 — auf e 652 — auf is 654.
— XT —
Seite
II. Lokat. von Pronominalstnmmen 655 — hie, illic 655,
istic, sie 656, ut (uti, utei) 657, prei, pri, ibi, ibidem, ubi 658,
alibi, alicubi, ubinam, ubique, ubicumque, ubiubi 659, ubivis, ubi-
libet, utrubi, utrubique (utrobique) 660, neutrubi 661.
D. Andere Bildungen 661
Adverb, der Trennung auf im: illim, istim 661, alterim 662 —
auf e: ante, poste, prae, pone, saepe, prode 662 — auf er: cir-
citer, praeter, propter, praeterpropter, topper 663 — Adv. der
Zeit: tunc, quom (cum) 663, quondam, quoniam quando, quando-
quidem, quandocumque, quandoque, aliquando 662 — cras, ergo,
haud (baut) 664, item 668, simitu 668, siremps, susque 669, vix,
vixdum 670.
E. Zusammengesetzte Adverbia 670
Mit vorgesetzten Silben 670 — mit angehängten Suffixen: de
676, dem, do, dam, dum, fariam 677, num, per 678, quam, secus,
679, tenus 681, ter 683, tus 736, intus, subtus 742, versus (vor-
sus), versum (vorsum) 743 — ilicet, scilicet videlicet, dumtaxat 751.
Adverbia als Adjektiva gebraucht 751 — Quantität der En-
dungen a, 0, e 753.
Komparation der Adverbia 756
Komparat. auf ius, Superlat. auf sime (sume) 756 — Super-
lativendung ed, e 756 — Superlat. von crebro, cito, tuto, merito
757 — Komparat. von Adv. auf im, auf ra 758 — Komparation
von: pro, post, ante, subter, prode, diu, nuper, ociter, eomminus,
impune, temere, temperi 758, magnoper^ (magno opere), valde,
paene, satis (sat), repente 759 — Komparat. von: secus 759, pe-
nitus, mane, sero 760 — Unregelm. Komparat. von: bene, male,
prope 761 — Positiv fehlt zu: magis, minus, potius, deterius 761
und potissime, deterrime 761.
Präpositionen.
A. Adverbia als Präpositionen 762
1 — 17: ante und post 762 - clam 769 — clanculum 770 —
palam 770 — exadversus und exadversum 770 — secus 771 —
simul 771 — procul 771 — prope 772 — circiter 773 — usque
773 — versus und versum 780 - intus 781 — subtus 782 — in-
super 782 — superne 782.
B. Präpositionen mit dem Accusativ, dem Ablativ,
dem Accusativ oder Ablativ 782
1—10: ad 783 — apud 813 — uls 814 — inter 815 — ob
815 — per 820 — trahs 822 - ante 823 — post 825 - circum 825.
11-15: a, ab 826 — cum 856 — e, ex 868 — pro 903 —
sine 904.
16 18: in (en, endo, indu) 904 — sub 909 - subter 918.
Untrennbare Präpositionen: dis, di 919 — red, re 923.
— xir —
Seite
0. Abweichende Konstruktioneu der Präpositionen . 924
a) Präpositionen als Adver bia gebraucht 924.
1—7: praeter 924 - ad 925 — supra 926 — prae 926 —
pro 926 — propter 927 — trans 927.
b) Unregelmössige Konstruktionen 927.
1-25: a, ab 927 -, absque, ad, apud, coram, cum, de, e,
ex, extra, infra 928, inter, ob, per, prae, praeter, pro, propter,
sine, super 929, supra, subter 931, tenus 932, trän-, in 933 (in
nach pono, loco, statuo und deren Kompositis 934), sub 939.
D. Präi)Ositionen vor Adverbia oder vor anderen Prä-
positionen 935
a) Präp. vor Adverbia 939.
b) Präp. vor anderen Präpositionen 942.
E. Stellung der Präpositionen 942
a) Präp. ztvischen Nomen und Attribut 942.
b) Unregelm. Stellung der Präp., besonders bei Dichtern 943.
c) Stellung zwei- und dreisilbiger Präpositionen 946.
d) Trennung der Präp. von dem Nomen 949.
Konjunktionen.
1. Koordinierende Konjunktionen 953
et, atque 953 — ac 955 — at 958 — sed 959 — atqui 962 —
equidem 962 — utrum 966 cur 966.
2. Subordinierende Konjunktionen 967
uti, utei 967 — si, nisi, quasi 968 — quin 969 — ne 969 —
donicum, donec, doneque, donique 969 — postquam 971 — quod
972 - simul 972 — quia enim 972 — sin 972 — quamquam ohne
Nachsatz 972 — licet 973.
3. Stellung der Konjunktionen 973
enim an erster Stelle 974 — igitur 975 — ergo 975 — itaque
976 — namque 976 — enim an dritter, vierter und fünfter Stelle
977 — autem an dritter Stelle 980.
Interjektionen.
1. Die gebräucliliclisten Interjektionen 981
0, heu 981 — heia, eia, ehern, hem, em 982 — ohe, hui, a, ah
984 — pro, vae 985 — heus, ecce 986 — hercules (mehercules),.
hercuie (mehercule), hei-cle (mehercle) 988 — ne 992 — eho, eho-
dum, age, agedum, apage, st 993.
2. Interjektionen, welche seltener vorkommen . • . 994
atat, attat, au, babae, papae 994 — bombax, eu, euge, euge-
pae, euax, evoe, euhoe 995 - fufae, hehae, iohia, oiei, phy, fui,
fu, fue, ]n-ox, va, vaha 996.
3. Interjektionen als Naturlaute 997
aaha, ahahe, habe oder hahae, hahahe, hahahae, bat, butu-
batta, cuccuru, mu 997 — mutmut, tax, pax, tuxtax, trit 998
— malum 998.
ADJECTIVA.
Motion der Adjectiva. sekenzahi
der
II. Auflage
!♦ Die Adjectiva mobilia, d. h. diejenigen, welche die i
Verschiedenheit des Genus durch Verschiedenheit der Form aus-
drücken, gehen theils auf us a um, theils auf is e aus. Z. B. bonus
bona bonum; malus mala malum; magnus magna magnum — gravis
grave; levis leve; mitis mite; facilis facile.
Für US und um nach v, u und qu wurde bis gegen das Ende
des ersten Jahrhunderts der christlichen Zeitrechnung wie in den
Substantiven so in den Adjektiven die Endung os und om ge-
braucht, welche später, wenn auch seltener, in der Schriftsprache
noch vorkam; in der Volkssprache ist sie nie erloschen. So divos
divom; flavos flavom; ^ae^os laevom; ?ioi'os novom; iparvos parvom;
saevos saevom; salvos salvom; vivos vivom — adsiduos adsiduom;
arduos arduom; exiguos exiguom; ingenuos ingenuom; perpetuos
perpetuom — aequos aequom; iniquos iniquom; antiquos antiquoin;
propinquos propinquom ; reliquos reliquom; ferner octavos octavom;
tuos tuom; suos suom; mortuos mortuom. Vergl. Substant. 23.
Griechische Adjectiva auf coq la tou bilden in Versen
das Femin. zuweilen nach Ionischer Weise auf e. Aonie Aganippe
Verg. Ecl. 10, 12, wo freilich in mehreren Hdschr. und in den
Anführungen von Grammatikern theils Aoniae Aganippe, theils
Aoniae Aganippae gelesen wird; Ortygie Arethusa Sil. 14, 515;
Paphie und PapUen Colum. 10, 193; Stat. Silv. 3, 4, 82; Mart.
7, 74, 4; Auson. Id. 14, 21 (Anth. Lat. bei Burmann 3, 292;
Meyer 1023; Riese 646); Reposian. de concubitu Martis et Veneris
bei Burmann Anth. Lat. 1, 72 v. 23; 50; 64; 80; 105; 136; 178
(Meyer 559; Riese 253; Baehrens P. L. M. 4, 420); vielleicht auch
ipsa Syracosie patulos urbs incluta muros . . . impleverat Sil. Ital.
14, 277 nach dem Cöln., in welchem Syracosae steht. Vergl. Lach-
mann zu Lucr. 6, 971.
Neue -Wagener, Lat- Formenlehre. 11. 3. Aufl. 1
Eine Femininalform auf e findet sich auch bei einigen
griechischen Adjectiven auf og, 251, ov. So DelpJdce columna
Varro bei Non. S. 141 (Varr. Men. 320 ed. Bücheier); Attices philo-
sophiae alumna ders. bei Non. S. 86 und 243 (Varr. Men. 121);
chorean antricen ders. bei Non. S. 451 (Varr. Men. 269) nach Roths
Verbesserung, welche von Oehler, Riese, Bücheier aufgenommen ist;
dagegen gebraucht die lateinische Form astricam coronam derselbe
Varro bei Non. 135 und 374 (Varr. Men. 206). Vergl. L. Müller
de re metrica S. 392. Bücheier schreibt Varr. Men. 144 sopkistice
aperantologia ; bei Auson. epist. 4, 88 findet sich bucolice tome
und bei Cass. Felix 24 und 57 xanthen cholen. Leucen Petran
hat Priscian. carm. 2, 82 und 2, 357; in Coele Syria Liv, 33, 19, 8-
de Coele Syria ders. 42, 29, 5; Coelen (so Weissenborn, Coelem
Hertz) Syriam ders. 42, 29, 7; in Coelen Syriam ders. 45, 11, 9;
Syriae Coeles Fabretti inscr. 10, 215; Plin. N. H. 1, 5, 18; in Syria
Coele Ulp. dig. 50, 15, 1 § 3; Syriam Coelen Oros. 6, 6, 1 und
Jul. Valer. 3, 34 (ed. Müller) ; Coele allein ohne Syria Pomp. Mela
1, 11, 62; Plin. N. H. 5, 12 (13) QQ\ Curt. Ruf. 4, 1, 4; 4, 5, 9.
2. Die Adjectiva auf ms und erus nehmen im Masc, gleich
den Substantiven derselben Endung, in der Regel die Apocope
in er an. Namentlich kommen vor als Verkürzungen aus rus:
aeger aegra aegrum; ater atra atrum; creber crebra crebrum;
dexter dextra dextrum; glaher glabra glabrum; integer integra
integrum ; macer macra macrum ; niger nigra nigrum ; piger pigra
pigrum; impujer impigra impigrum; pulcher pulchra pulchium;
ruber rubra rubrum; sacer sacra sacrum ; scaber scabra scabrum;
sinister sinistra sinistrum; taeter taetra taetrum; vafer vafra vafrum,
und die adjectivisch gebrauchten Afer Afra Afrum ; Calaher Calabra
Calabrum. Ferner verkürzt aus erus: asper aspera asperura;
gihber gibbera gibberum; lacer lacera lacerum; liber libera libe-
rum; miser misera miserum; teuer tenera tenerum.
Auch mehrere aus ferre und aus gerere zusammengesetzte
Adjectiva gehen im Nominativ Singularis des Maskulinums auf er
aus. So findet sich auf fer: aestifer Cic. Arat. 320; Lucr. 1, 663;
5, 613; Verg. Ge. 2, 353; Stat. Theb. 4, 692; Auson. Epist. 24, 100;
Ven. Fortun. 7, 8, 1 und Maximin. bei Burmann Anth. Lat. 5, 34
v. 3 (Meyer 486; Riese 621; Baehrens 4, 142 v. 33); armifer
Ovid. Fast. 3, 681; Stat. Theb. 3, 420; aurifer Catull. 29, 19
der Nachahmer des libuU. 3, 3, 29 und Priscian. carm. 2, 792
bipennifer Ovid. Met. 8, 391; blattifer Sidon. Epist. 9, 16, v. 22
buxifer Catull. 4, 13; caelifer Verg. Aen. 6, 796; Stat. Theb. 5, 430
— 3 —
Avien Arat. 575; cestifer Not. Tir. 61; cyparissifer Sidon. carm.
23, 417; ensifer Ovid. Fast. 4, 388 (Riese, ensiger Merkel); Val. 2
Fl. 3, 406 (vergl. Anecdota Helvetia ed. H. Hagen p. 164, 15);
Gloss. Lab.; falcifer Ovid. Fast. 1, 234; fatifer Verg. Aen. 9, 631
im Med., Rom. und Bern, b (in anderen Büchern letifer); fetifer
Plin. N. H. 7, 3, 3, (33); flagrifer Auson. Epist. 14, 10; flammifer
Avien. Arat. v. 972; 1046; frugifer Liv. 28, 3, 3 (im Med. und
Pal. 1 fructiferj ; Lucan. 5, 378; Avien. Arat. 1807; Ephem. epigr. 5
S. 354, nr. 572; fumifer Lucan. 7, 193 (im Voss. 2 fumiger); Ennod.
Epist. 5, 8 (224 ed. Vogel) v. 5 (Sirm. schrieb fumiger); herbifer
Ovid. Fast. 4, 468; horrifer Acc. bei Cic. Tusc. 1, 28, 68; Ovid.
Met. 1, 65; ignifer Lucr. 5, 459; 5, 498; Florus bei Burmann
Anthol. Lat. 1, 17 v. 1 (Meyer 215; Riese 247; Baehrens 4, 414);
imbrifer German. Phaenom. 567; Colum. 5, 5, 4; Stat. Theb. 7,
427; 9, 405; Mart. 1, 61, 5; Avien. Arat. 787; Prudent. apoth.
661 ; largifer führt Paucker (Addenda lexicis Latinis p. 45) aus
Drepan. Vulfino v. 5 an; legifer Ovid. Amor. 3, 10, 41; Auson.
lud. VII sap. lud. 21; Alcim. Avit. carm. 2, 295; 5, 67; 5, 372;
letifer Verg. Aen. 3, 139; 10, 169; Ovid. Met. 5, 133; German.
Progn. 4, 40 (Baehrens 1 p. 190); Colum. 7, 12, 14; Lucan. 3, 500;
Val. Fl. 4, 525; 6, 342; Sil. 7, 606; Stat. Theb. 1, 707; 5, 628;
5, 737 ; 7, 709 ; Claudian. rapt. Pros. 2, 203 ; Auson. Ephem. 3, 36
(ed. Peiper p. 8); Avien. orb. terr. 1242; Coripp. Job. 3, 347;
4, 1050; luctifer Sen. Herc. für. 687 (691); Val. Fl. 3, 454; 7nellifer
Claudian. rapt. Pros. 2, 127; nuhifer Tibull. 1, 4, 44 (andere lesen
nimbifer oder imbrifer vergl. Hiller praef. p. X) ; Ovid. Met. 2, 226 ;
Sil. 10, 323; Stat, Theb. 1, 193; Claudian. B. Get. 185; Avien.
orb. terr. 1110; o/>^/e/• Ovid. Met. 1, 521; 15, 653; pacifer Ovid.
Met. 14, 291; Prudent. psych. 805; yestifer Cic. Phil. 3, 2, 3;
er. de domo 32, 85; post red. in sen. 2, 3; Cornificius 2,
26, 41; Ovid. Met. 8, 477; Val. Max. 1, 8, 10; Cels. 2, 6 im
Münchn., und 4, 2, 1; 8, 11; Colum. 10, 331; Plin. N. H. 7, 50,
51 (169); 11, 19, 21 (65); 11, 38, 90 (222); Tac. Hist. 5, 6;
Claudian. B. Gild. 514; Quint. Declam. 12, 5; Avien. Arat. 728;
Veget. art. veter. 3, 1, 2; pinifer Verg. Ecl. 10, 14 und Aen. 10,
708; Auson. Id. 4, 21; Avien. ora marit. 605; plectrifer Dracont.
carm. prof. 10, 285; Orestis trag. 86; pomifer Horat. carm. 4,
1, 11; Prop. 5 (4), 7, 81; Laus Pisonis 151 (Baehrens 1 p. 231);
Julianus und Vitalis bei Burmann Anthol. Lat. 5, 56 v. 3 und
5, 63 V. 3 (Meyer 497 und 504; Riese 571 und 578; Baehrens
4, 138 V. 19 und 47); populifer Ovid. Amor. 2, 17, 32; Met. 1,
1*
— 4 —
578; racemifer Sidon. carm. 2, 323; 22, 24; salutifer Ovid. Met.
2, 642; 15, 744; Eumen. Paueg. Constantino Aug. 21, 6; Auson.
Ephem. orat. 27; Lact. Inst. 4, 12, 6; sensifer Lucr. 3, 272;
sitjnifer circulus Vitruv. 9, 9 (8), 8; Censorin. 8, 4; Avien. Arat.
651; 719; 1034; 1353; spicifer Mart. 10, 74, 9; spumifer Ovid.
Amor. 3, 6, 46; Stat. Theb. 5, 56; 9, 438, und nach Conjectur
von Broukh. Prop. 5 (4), 7, 81; stellifer Cic. de rep. 6, 18, 18;
tridentifer Ovid. Met. 8, 596; turifer Ovid. Fast. 3, 720; Sidon.
carm. 24, 64; umhrifer Avien. Arat. 852; 1517; uvifer Stat. Silv.
4, 3, 64; velifer Publ. Optat. Porphyr. 18 (19) 13; venenifer
Euphorbus bei Burmann Anthol. Lat. 5, 39 v. 4 (Meyer 491;
Riese 626; Baehrens 4, 142 v. 64); vitifer Ennod. carm. 2, 45, 8
(164 ed. Vogel) und 2, 139, 1 (364^).
Von Adjektiven, die im Nominativ Singularis des Masculinums
auf g er ausgehen, kommen folgende vor: öliger Senec. Hercul. Oet.
543 (546) (in den geringern Büchern teliger); Lucan. 9, 684; Stat.
Silv. 3, 3, 80; Theb. 2, 1; 10, 302; in der Anthol. Lat. bei Burmann
6, 89 V. 24 (Meyer 283; Riese 941; Baehrens 5 p. 423); astriger
Avien. Arat. 275; auriger Avien. orb. terr. 996; heiliger Seneca
Phaedr. 188; Lucan. 6, 84; Sil. 1, 38; 3, 398; 10, 315; 12, 748;
15,597; 17,301; 17,491; Stat. Silv. 3, 2, 117; 4,3,159; 4,4,72;
5, 2, 33 und Theb. 7, 383; 12, 546; Claudian. Prob, et Olybr.
cons. 74; Mart. spect. 6, 1; Avien. orb. terr. 906; Sedul. epist.
ad Macedon. ed. Huemer p. 6, 8; Ennod. carm. 2, 94, 1 (212
ed. Vogel); Coripp. Job. 2, 91; 4, 480; corniger Cic. N. D. 2, 43,
110; Verg. Aen. 8, 77; Catal. 6, 7; Prop. 4 (3), 13, 39; Ovid.
Amor. 3, 15, 17; A. A. 3, 789; Met. 5, 17; 15, 309; 15, 511;
Fast. 3, 647; German. Phaen. 536, Lucan. 3, 292; 9, 512; Val.
Fl. 2, 482; Sil. 3, 10; 14, 572; Stat. Theb. 4, 831; 7, m-, Auson.
Id. 10, 469; Claudian. IV cons. Honor. 143; Sidon. carm. 22, 41;
Dracont. carm. prof. 7, 37; Julianus und Vitalis bei Burmann in
der Anthol. Latin. 5, 29 v. 5 und 5, 35 v. 1 (Meyer 481 und 487;
Riese 615 und 622; Baehrens 4, 142 v. 5 und 37); in der Anth.
auch noch bei Burmann 6, 89 v. 39 (Meyer 283; Riese 941;
Baehrens 5 p. 423); criniger Sil. 14, 585; cristiger Anecdota Hel-
vetia ed. Hagen p. 164, 16; ensiger Ovid. A. A. 2, 56 im Reg.
und in anderen Büchern (sonst qh'sMqv); flammiger Lucan. 1, 415;
Stat. Theb. 8, 675; Avien. Arat. 382; 604; Ennod. carm. 1, 1, 3
(245 ed. Vogel); Coripp. Job. 4, 1169; Dracont. carm. prof. 8, 495;
laviger Avien. Arat. 773; Asclepiadus bei Burmann in der Anth.
Lat. 5, 32 v. 1 (Meyer 484; Riese 618; Baehrens 4, 142 v. 19)
- 5 —
im Petav., Thuan. und Voss, (sonst corniger) ; liniger Claudian. IV
cons. Honor. 573 in den Ausgaben (in den Hdschr. laniger) ; ein
späterer Dichter bei Burmann in der Anth. 5, 76 v. 2 (Meyer
1042; Riese 395, 18; Baehrens 1 p. 207); naviger Auson. Id. 3, 26;
10, 27; 10, 367; Avien. ora marit. 636; piniger Nb\. Fl. 6, 393;
pinniger Plin. N. H. 11, 16, 16 (48); Dracont. carm. prof. 2, 5;
10, 280; saetUjer Ovid Met. 8, 376; Seneca Med. 644 (647); Mart.
13, 93, 1; Sedul. carm. 5, 215; in der Anthol. bei Riese 682, 3
(Baehr. 3 p. 170) und 730, 6 (Baehr. 5 p. 368 Anm.); sceptriger
Epit. Iliad. 8; sortiger Imcqjü. 9, 512 im Reg. 1 und im Boher m.
pr. (im Voss. 1 m. pr. certior; sonst corniger, andere lesen sortifer);
stelliger Senec. Herc. für. 1204 (1211); Claudian. VI cons. Honor.
175; urniger Hilasius in Burmanns Anthol. 5, 30 v. 6 (Meyer 482;
Riese 616; Baehrens 4, 142 v. 12). Composita der gleichen Bildung
sind auch als Substantiva gebräuchlich, vergl. Substant. 25.
Die gleiche Apocope zeigt satur (aber saturus in einem Schol.
zu Juvenal 3, 293 bei Schopen p. 22, 7) und camur^ von dem der
Nominativ camur sich erst bei Isidor Orig. findet: 12, 1, 35 camur
enim Graeco verbo curvum significat und 15, 8, 5 xdfjLoup enim
Graece curvum est. Bei dem Compositum insaturus^ welches nur
bei Coripp. Job 3, 369 vorkommt, findet die Apocope nicht statt.
3* Die volle Endung rus nach kurzem e behalten ferus^ pro- 3
perus^ praeproperus und praeposterics. So auch semiferus Augustin.
civ. Dei 19, 12, 2 p. 374, 27 ed. Domb. ; aber statt dessen semifer
Ovid. Met. 2, 633; Stat. Silv. 2, 1, 89 und Theb. 9, 220; Claudian.
nupt. Honor. 145; Prudent. apoth. 216; bei Maximin. in Burmanns
Anthol. 5, 34 v. 5 (Meyer 486; Riese 621 ; Baehrens 4 p. 142 v. 35)
ist das handschriftliche semifer von Burmann in semivir berichtigt.
Noch in einigen andern wird zwischen er und erus geschwankt.
Prob. inst. art. S. 275 (83, 35): Quaeritur, ab eo quod dixit Ver-
gilius (Aen. 1, 279), Quin aspero, luno, hie asprus an asperus an
asper facere debeat ... Ab aepera asprus fieri prohibetur; at vero
ab aspera hie asperus an asper dicatur, hoc in natura syllabarum
competenter tractabimus. In desselben append. S. 445 (198, 26)
wird teter non tetrus gefordert. — Lacerus stellt Prise. 10, 8, 44
S. 901 (I 534, 7) auf ohne Beleg. Dasselbe gebraucht Venant.
Fort, vita S. Martini 1, 116; 1, 492. Lacer aber billigt Charis.
1, 17 S. 109 (175, 20), indem er sich auf Caesar de analogia und
Valgius de rebus per epistulam quaesitis bezieht und Ovid. Met. 3,
522 anführt. Lacer ist ferner bei Lucr. 3, 403 ; Ovid. Ibis 535 und
Her. 1, 36; Sen. Oed. 617 (630); Amm. Marc. 29, 2, 27; Paul. Festi
- 6 —
unter lacerare S. 118; in der Anthol. bei Burmann 6, 89 v. 42
(Meyer 283; Riese 941; Baehrens 5 p. 422) und als Nom. propr.
C. I. L. 2, 761 V. 6; 8; 9; semilacer Ovid. Met. 7, 344. Lacer
wird^von Mart. Cap. 3 § 298 mit teuer und puer verglichen, —
Frosper vel 2^rosperus stellt Prise. 4, 3, 19 S. 628 (I 128, 3) zu-
sammen. Als Beispiele des gegen den Nomin. um eine Sylbe
wachsenden Genet. verbindet er 7, 4, 13 S. 736 (I 297, 1) lucifer,
armiger, teuer, miser und prosper. Aus Cic. de rep. 6, 17, 17
führt er 6, 7, 34 S. 693 (I 225, 12) prosperus an, welches daselbst
auch in mehreren Hdschr. des Cic. und des Macrob. in somn. Scip.
1, 17, 3 gelesen wird. Dasselbe ist bei Val, Max. 3, 7, 1; Sil.
10, 201 (andere lesen prosper in ausis); Schol. Juvenal. 12, 67 und
in dem späten Gedicht de die natali in ßurmanns Anth. Lat. 5,
132 V. 5 (Meyer 531; Riese 638; Baehrens 4, 154) im Petav. und
in einem Voss. ; Prosperus als Nom. propr. C. I. L. 2, 2805. Für
prosper citirt Prise. (I 225, 10) eine Rede des Donatianus, dasselbe
haben Prud. cathem. 7, 173; Sidon. Epist. 8, 11 und carm. 14, 1;
Ennod. Epist. 8, 39 (417 ed. Vogel), und als Nom. propr. C. I. L.
6, 1964 und Orelli 1583.
Superus und inferus bringt Prise. 3, 3, 20 S. 606 (I 96, 7)
aus Livius in Odyssea bei : Inferus an superus tibi fert deus funera,
Ulixes; Baehrens frgm. poet. Roman, p. 40, 26 schreibt infer. In-
ferus hat auch Venant. Fort. Carm. 3, 9, 79. Dagegen Cato R.
R. 149, 1 super inferque vicinus. Aber in der von Voss, de anal.
2, 25 angezogenen Stelle Lucr. 1, 648 si partes ignis eandem na-
turam , quam totus habet super ignis, haberent, ist super eben-
sowohl Adverbium, wie 5, 762 cur terra queat lunam spoliare
vicissim lumine, et oppressum solem super ipsa teuere, oder 6, 513
rarescunt nubila ventis aut dissolvuntur , solis super icta calpre ;
oder Verg. Aen. 6, 787 omnis caelicolas, omnis super alta tenentis,
oder 10, 488 sonitum super arma dedere, oder 10, 893 effusum
equitem super ipse secutus, oder 12, 301 super ipse secutus cae-
sariem laeva turbati corripit hostis , oder Tac. Ann. 3, 46 incensa
super villa omnes cremavit. Als Nomen propr. ist Superus C. I.
L. 5, 4840; 6^^^3,1002; 1095; 1096; 1154; 1221; 1474; 3272;
5043; 61.50 Col. 1 Z. 18; 5, 1052; 2387; 5166; 6, 2502; 7, 1009;
8, 2161; 10, 3699 Col. 2 Z. 21; Or. 3555. - Exter, non extraneus
sagt Prob, append. S. 445 (198, 19). Von Caesell. bei Cassiod. de
orthogr. S. 2135 wird exter zusammengestellt mit extrinsecus und
4 extrarium. Es ist in den not. Tir. S. 85; bei Papinian. Dig. 29,
2, 84 zweimal; 31, 1, 69 § 1 und 49, 17, 15 §3; in dem Gedicht
— 7 -
unter Tertull. oder Cypr. Namen de Jona v. 101 ; Paulin. Nol. 21
(13), 507; 816 und C. I. L. 5, 1703. Exter bonos citirt Prise. 3,
1, 4 S. 599 (I 85, 9) aus Stat. Theb. 11, 429, und dies ist im
Put., Gud.2, Heimst, und Leid, (im Bamb. und in einigen anderen
Büchern externos, in einigen Ausg. nach dem Rande des Behot.
alternos) . In dem Verse des Enn. bei Fest, unter quadrata Roma
S. 258, der in der Ausgabe von E. S(pangenberg) p. 40 ecquis
exter erat, Romae regnare quadratae? lautete, war exter Conjectur
von P. Merula; Vahlen schreibt (Ann. 158) et qui sextus erat;
L. Müller (Ann. 120) ecquis se sperat. Exterus Impp. Arcad. et
Honor. Cod. 1, 9, 9, und Impp. Dioclet. et Maximian. Cod. 8, 14,
21; Commodian. instr. 2, 17 (16), 6. — Citer giebt Prise. 3, 1, 4
S. 599 (I 85, 5) und 14, 3, 33 S. 989 (II 40, 30) aus Cato
(orat. 62 frg. 1), desgleichen 3, 4, 22 (I 98, 7) mit Berufung auf
Aruntius aus Afranius (Ribbeck II p. 195 v. 235*); citerus wird
nicht gefunden.
Charis. 1, 17 S. 96 (120, 4) fragt: aestifer an aestiferus'? und
bemerkt darüber: Plinius in eodem libro VI (sermonis dubii) : üt
fatifer et aurifer et armiger lucifer furcifer dici debet, quia compo-
sita sunt, nee ut quaedam quasi composita, velut Euander Teucer,
dici de beut et interdum e littera carere. Odorifer masculino ge-
nere, non odoriferus, sagt Placid. Gl. S. 489. — Mortiferus hat
Cels. 4, 2, 1; 5, 26, 22; Colum. 6, 17, 1; Veget. art. veter. 4,
21, 1 (3, 4, 33); Augustin. de util. cred. 36; ders. ad frat. erem.
serm. 33; Greg. reg. past. 3, 17. mortifer aestus Lucr. 6, 1138
in der Anführung bei Macrob. Sat. 6, 2, 7 (in den Hdschr. des
Lucr. mortifer ae, mortiferae, mortiferai, mortiferorum, Lachmann
hat morti' ferai und Bernays morti' fera geschrieben) , mortifer
auch Claudian. rapt. Pros. 3, 237; Prudent. perist. 13, 79; Pallad.
9, 9, 1. Pestiferiis wurde früher bei Celsus 2, 6 gelesen, es ist
aber nach einer Handschrift in pestifer berichtigt, vergl. S. 3.
StelliferuB hat Coripp. Johann. 1, 232 und infructiferus Ps. Augu-
stin. ad fratr. erem. serm. 3. Nothwendig aber ist morigerus,
Plaut. Capt. 5, 2, 13 (966); Cure. 1, 3, 13 (169); Cas. 2, 8, 29;
Epid. 5, 1, 1 (607); Pseud. 1, 2, 74 (208); Apul. de mag. 74 S. 551 ;
Amm. Marc. 16, 11, 1 (Verbesserung von Petav. , im Vat. muri-
gerum) und 27, 12, 14. So auch albigerus Cloatius bei Macrob.
Sat. 3, 20, 6.
Nach einem langen Vocal wird rus immer beibehalten: serus^
verus, austerus, procerus, severus, sincerus, purus, maturus. Jedoch
wird bei Scribon. Larg. 188 auster geschrieben. — Rus mit vor-
hergehendem Consonanten kommt in rubrus vor bei Sohn. 40, 23;
Isidor orig. 19, 10, 3 und in robrus bei Oribasius 2, 28 ed. H.
Hagen; ferner in dem Nom. propr. Macrus C. I. L. 3, 6010, 127
und in der untergeschobenen Inschr. 5, 616*; in einer angeblich
in Anagni gefundenen Inschr. bei Donat. S. 293, 7 in Dextrus und
in den Exe. ex Charis arte gramm. S. 79 (343, 39) in Asprus.
4» Zu mehreren Adjectiven, deren Femin. oder Neutr. auf ra
oder era, rum oder erum ausgeht, fehlt der Nomin. Sing, Masc. So
zu cetera^ postera^ crepera^ perperiün, denn ceterus ornatus bei Cato
R. R. 22, 3 gehört zu einer Interpolation und ceterus bei PHn.
N. H, 28, 4, 9 (42) ist falsche Lesart für ceteros. — Auch nujje-
rus ist nirgends nachgewiesen, sondern wird von Prise. 3, 3, 20
S. 606 (I 96, 4) und 14, 3, 38 S. 992 (II 44, 9) nach dem Vor-
gange von Caper nur angenommen wegen des Acc. nuperum bei
Plaut. Capt. 3, 5, 60 (718). Vergl. Non. S. 143, welcher nuperum
pro recenti positum von dem Adverb, nuper ableitet.
Zum Nomin. und Abi. Sing, bifera Varro R. R. 1, 7, 6; Co-
lum. 10, 403; Plin. N. H. 13, 22, 41 (121); 16, 27, 50 (114); zum
Nomin. und Accus. Plur. biferae und biferas Colum. 5, 10, 11;
Plin. N. H. 15, 18, 19 (71); 16, 27, 50 (114); Suet. Aug. 76; zum
Genet. biferi Verg. Ge. 4, 119; zum Abi. bifero Manil. 4, 230 und
zum Neutr. Plur. bifera Varro R. R. 1, 7, 6; zum Nomin. Plur.
5 triferae Colum. 5, 10, 11; Plin. N. H. 16, 27, 50 (114) und zum
Abi. trifero Plin. 15, 18, 19 (71); zum Plur. multigenera PUn. N.
H. 11, 1, 1 (1); multigenerum Plaut. Stich. 2, 2, 59 (383), wie nach
den Handschriften Fleckeisen und Götz lesen , während Guyetus
multigenera vorschlug; muitigeneribus Plaut. Capt. 1, 2, 56 (159);
zum Nomin. Sing, frilatera, quadrüatera^ multilatera^ plurüatera,
aequüatera, zum Nomin., Genet. und Accus. Plur. trilaterae, qua-
drilaterae, plurilaterae; trilaterarum, quadrilaterarum , aequilate-
rarum ; plurilateras, und zum Neutr. quadrilaterum, aequilaterum
bei den Gromat., Balbi ad Geis, expos. et ratio mensur. S. 105;
106; 107, und (Boeth.) EucHd. S. 378—381 und S. 390. 391, ferner
Mart. Cap. 6 § 712 und Isid. orig. 3, 12, 2 (ein Nominativ aequi-
latus hat Ausonius Idyll. 11, 51) ist ebenfalls kein Nomin. Sing.
Masc. vorhanden. — Zum Plur. bigeneri und bigenera Varro R.
R. 2, 8, 1 und Paul. Festi S. 33 findet sich ein Nomin. bü/ener
nur in Gloss. , vergl. Hildebr. Gloss. Paris, p. 31 nr. 39, ebenso
auch zu ludicra der Nomin. ludicrus in Gloss. Labb. , während
ludicer sich nirgends nachweisen lässt.
5. Für dexlra dexlrwii hat Plautus beinahe überall dextera
- 9 -
dexterum; in den neuesten Ausgaben von Götz und Leo ist auch
Amph. 1, 1, 177 (333) nach der Verbesserung von Guy et (vergl.
C. F. W. Müllers Plaut. Prosodie S. 6) so hergestellt: mihi vox
dextera auris; Fleckeisen schrieb in seiner Ausgabe dextra mihi
vox auris und in der epist. crit. S. 16 mihi dextra vox auris,
vergl. die Anmerkung von Götz. Doch ist dextras Mercat. 5, 4,
4 (965) in allern Büchern; aber statt ad dextram Mercat. 5, 2,
37 (879) , was in einigen Handschriften und in der ed. pr. steht
und auch von Ritschi hier geschrieben wurde, ist von Götz ad
terram aufgenommen. Plautus hat jedoch immer dextrovorsum,
vergl. Adverb. 3. — Bei Terentius ist dextera und dexterum Andr.
4, 3, 19 (734); 4, 4, 12 (751) und Eun. 4, 7, 5 (775); dextra
Andr. 1, 5, 54 (289); Heaut. 3, 1, 84 (493); 4, 4, 10 (772) und
Ad. 4, 2, 44 (583), vergl. Engelbrecht, Studia Terent. p. 28. — En-
nius (Annal. 445 ed. L. Müller) bei Prise. 10, 5, 26 S. 891 (I 518,
18) in einem Hexameter hat dextra, wofür Merula dextrum schreibt,
was von Vahlen, L. Müller und ßaehrens (fragm. poet. Roman.
v. 286) aufgenommen ist. — In der Stelle des Afranius (528/529)
bei Prise. 5, 8, 44 S. 659 (I 171, 1) steht dextra neben laeva. —
Accius (praet. v. 36) bei Cic. Divin. 1, 22, 45 hat ad dexteram
cepit cursum ab laeva oder nach wahrscheinlicher Vermuthung
von Voss und G. Hermann dexterum; derselbe (653) bei Serv. zu
Verg. Aen. 1, 42 dextera ingenti nach der Conjektur von Bücheier,
iu den Hdschr. dextra, dagegen (v. 687) bei Varro L. L. 7, 2, 19
ad dextram und ein ungenannter Tragiker (Ribbeck I p. 238 v. 28)
bei Sen. Epist. 80, 8 hac dextra. -- Bei Lucrez ist nur dextera,
sowohl als Fem. Sing, wie als Neutr. Plur., 2, 488; 4, 292; 4,
333; 4, 337; 4, 430; dextram dextra dextras dextris, 1, 317;
2, 25; 3, 651; 4, 276; 5, 1298 forderte das Versmass. — Ebenso
bei CatuU. dextera 4, 19; 64, 312, aber dextram und dextra (auch
in Phaläceen) 33, 3; 45, 9; 45, 18; 64, 230; 68, 143. In den
Priap. 85 (86, bei Catull. 20) v. 13 und 21 ist in Jamben dex-
teram und dexterae. — Bei Virgil sowohl dextera wie dextra,
jenes vorzüglich als Substant. , doch Aen. 6, 541 auf via, und 9,
469 auf pars bezüglich (wenn nicht in dieser Stelle mit dem Med.
und Gud. m. pr. und dem Rom. und Bern, b, wie mit vielen
Hdschr. des Prise. 7, 13, 68 S. 766 (I 345, 18) dextra zu schreiben
ist), und wiederum dextra als Subst. Ecl. 1, 35; Aen. 4, 597;
8, 169; 8, 567; 10, 610; 11, 118; 11, 385; 12, 97; nothwendig
aber dextrum dextram dextrae dextra dextras dextris. Wotke in
Wiener Studien VIII S. 139 bemerkt, dass Virgil die vollere Form
— 10 —
17 mal und zwar nur in der Aeneis anwandte, während wir die
kürzere Form in allen Gedichten mehr als 40 mal finden. — Bei
Horaz als Subst. dexterä Serm. 2 , 1 , 54 und Epist. 2,1, 205
dextera Carm. 1, 2, 3 und Epod. 7, 10; dexteras Carm. 3, 19, 21
6 dexteris Epod. 7, 1 ; dexträ Serm. 1, 8, 4; dexträ Carm. 2, 17, 29
3, 3, 52; dextram Epist. 1, 6, 51; 1, 7, 94; dextras Carm. 4, 4, 21
sonst dextro und dextrum Serm. 1, 2, 125; 2, 1, 18 und Epist.
1, 16, 6. — Bei Ovid wechseln dextera und dexträ innerhalb des-
selben Verses, wie Met. 3, 640 und Epist. ex Ponto 4, 7, 43, vergl.
L. Müller de re metrica S. 383. Wie Silius 11, 553 dextera Naxos
erat, dexträ mihi lintea danti schreibt, so auch der Verfasser der
Ilias Lat. 956 collatasque haeret pede pes et dextera dextrae.
Derselbe wendet bald dextera v. 39; 451; 819; 822: 972; 1035
bald dexträ an wie v. 85; 230; 275; 330; 380; 423; 449; 559;
655; 689; 751; 774; 789; 881; 913. - Tibull schreibt nur ein-
mal dextera 3, 5, 10, aber dexträ 1, 4, 51; 3, 7 (4, 1) 95 und
104. — Martial gebraucht gewöhnlich die kürzere Form, selten
die längere, so dexträ 1, 21 , 1 ; 2, 11 , 5; 6, 83, 3; 7, 20, 16;
9, 43, 4; 11, 29, 1; 11, 99, 3; 12, 82, 3; 14, 208, 2; dexträ 1,
21, 7; 8, 30, 5; dextram spur. 18, 1; 2, 21, 1; 12, 29, 3; dextera
aber spur. 13, 3 und 23, 2; 9, 61, 7 und 10, 92, 16. — Ebenso
hat Manilius gewöhnlich die kürzere Form angewandt, so findet
sich dexträ, dextrum, dextri, dextro 2, 273; 2, 284; 2, 285; 2, 293;
3, 184; 3, 599; 4, 61; 4, 598; 4, 604; 5, 37; 5, 82; 5, 343; 5,
506; 5, 539; 5, 684; dextera 2, 286 und 5, 131. - Auch bei
den späteren Dichtern kommt im Allgemeinen die kürzere Form
häufiger vor als die vollere. So lesen wir nur dexträ bei Alcim.
Avit. carm. 6, 629; bei Ennod. carm, 1, 9, 83 (43 ed. Vogel) und
2, 14, 8: bei Sidon. carm. 2, 133; bei Hosidius Geta 392 und 406
(in der Anthol. Lat. bei Burmann 1, 178; Meyer 235; Riese 17;
Baehrens 4, 207) und in Maximian, eleg. 3, 75, aber dextera
in dem Gedichte Aegritudo Perdicae 281 (Baehrens 5, 124) und
Auson. Epigr. 129, 10 (ed. Peiper p. 429; ed. Schenkl p. 258;
ed. Baehrens 5 p. 102). Beide Formen finden sich bei Dracon-
tius und in der Orestis tragoedia: dexträ und dextram Drac. carm.
prof. 2, 127; 6, 38; 7, 57; 8, 83; 10, 159; Satisf. 119; Orest.
trag. 686; 723; 756; 785; 840; 896; 944; 960, aber nur Dracon.
5 , 270 dextera. — Bei Avien. Arat. lesen wir dextri , dextro,
dexträ, dextrum 162; 192; 243; 437; 641; 647; 832; 885; 955;
1137; 1179; 1258; 1281; 1848; dextera 266; 389; 565; 627; 1214;
1224 und in den Gedichten des Priscian dexträ, dextrum 1, 55;
- 11 —
I, 283; 2, 100; 2, 395; 2, 542; 2, 563; dextera 1, 101 und 2,
148. — Commodian. carm. apolog. 359 steht dexteram substan-
tivisch; Corippus Joh. 2, 468; 4, 156; 4, 246; 4, 381 dextera,
sonst überall dextra. — Auch in der Anthol. Latina, deren Ge-
dichte aus verschiedenen Zeiten von verschiedenen Autoren herrüh-
ren, herrscht die kürzere Form vor.
Fabius Pictor hb. XVI (frgm. 7 ed. Peter) schreibt dextera
(seil, manu); Caelius Antipater (frgm. 22 ed. P.) dextimos in
dextris scuta iubet habere; Gornel. Sisenna (frgm. 57 ed. P.) armati
dextera ducti magisque in latitudinem discedunt; Claud. Quadri-
garius (frgm. 10 b ed. P.) humerum dextrura und (frgm. 56) dex-
trum umerum. — Bei Varro L. L. 5, 10, 68 modo in dexteram
modo in sinistram partem, dagegen 5, 13, 79; 5, 32, 155; 7, 2, 7
dextra, und in der Inschr. eines Tempels 7, 2, 8 dextrum; bei
demselben R. R. 1, 2, 15; 1, 20, 3 dextera und dexterum, 1, 47, 1
dextra. — Cicero gebraucht gern dextera als Substant., Verr. 5,
40, 104 und 5, 58, 153; Milo 28, 77; Deiot. 3, 8; Phil. 10, 4, 9;
II, 2, 5; 13, 2, 4; Att. 7, 1, 4; Fin. 5, 2, 5 ; doch wird Catil.
1, 9, 24; Flacc. 41, 103; Sest. 63, 131 ; post red. in sen. 9, 24;
Divin. 1, 28, 59 dextra geschrieben, und dies ist herrschend im
Gegensatz zu sinistra oder laeva, wie Phil. 12, 11, 26 und 13, 9,
19; Att. 13, 52, 2; Acad. 2, 40, 125; Divin. 1, 7, 12; 1, 39, 85;
Tim. 13. In adject. Gebrauch Fin. 4, 14, 36 si laevam partem
neglegerent, dexteram tuerentur; Divin. 1, 23, 46 dextera manu;
Verr. 4, 34. 74 sinistra manu retinebat arcum, dextra ardentem
facem praeferebat; 4, 49, 110 in manu Cereris dextra; Tim. 7 in
dexteram partem (es folgt ad laevam); Tim. 14 dextra autem vi-
dentur, quae laeva sunt, . . . respondent autem dextera dexteris,
laeva laevis ... et ita dextera detrusit in laevam partem oculorum
laevaque in dexteram. — Bei Caesar kommt dexter an 23 Stellen
adjektivisch vor und zwar überall die kürzere Form. Als Sub-
stantiv findet sich dextram bell. Gall. 1 , 20, 5 in allen Hand-
schriften, an den beiden anderen Stellen schwankt die Ueberliefe-
rung, so bell. civ. 2, 15, 3 dextra im cod. Dresd. I, Vindobon. I,
Ursinian. und Riccardian., dextera im cod. Parisin. II ; im bell. civ.
1, 69, 3 steht ad dextram im cod. Dresd. I, Ursinian. und Riccar-
dian. , ad dexteram im Parisin. II und Vindobon. I. — Sallust
sagt ab dextera rupe Cat. 59, 2; in dextero latere Jug. 49, 6;
per hanc dexteram Jug. 10, 3 und ab dextera Hist. 2, 61 D. (Kr.
70, G. 73), aber in dextris vestris Cat. 58, 8 ; Manlium in dextra,
Faesulanum quendam in sinistra parte curare iubet Cat. 59, 3;
- 12 -
inter laeva moenia et dextrum flumen Hist. 2, 18 D. (Kr. 24, G.
44); dextri lateris Hist. 2, 68 D. (Kr. 82, G. 67); dextra adsedit
(zur Rechten) Jug. 11,3; a sinistra ac dextra Jug. 50 , 4 und
dextra sinistra Jug. 101, 9 vergl. Preuss, De bimembris dissoluti
apud Script. Rom. usu sollemni p. 41. — Bei Livius ist mehrmals
dextera als Subst. 1, 1, 8 und 1, 41, 2 im Par.; 1, 21, 4; 1, 58, 7
und 3, 2, 3 im Par. und Med.; 22, 29, 11 ; 30, 12, 13 im Put. und
Bamb.; 30, 12, 18; 40, 46, 15; auch ab dextera 5, 38, 2 im Par.
und Med., und dextera im Gegensatz zu laeva 21, 45, 8; 40, 6, 1,
wogegen 1, 14, 5; 1, 18, 8; 2, 11, 9 in dieser Gegenüberstellung
dextra steht. Auch sonst hat Liv. nicht selten dextra als Subst.,
besonders ist dextra data oder dextrae datae 1, 7, 11 ; 26, 14, 4;
30, 13, 8 gleich zulässig, wie an anderen Stellen data dextera.
7 Wir lesen ferner dextera pars und dextera parte 37, 30, 7; 37,
39, 9; 39, 30, 10; dextera ala 27, 2, 6; 27, 2, 7; 34, 14, 8;
dexterum coruu 2, 6, 10 im Par. und Med.; 30, 33, 16 im Bamb.;
37, 24, 3; 37, 29, 8; 37, 41, 1; dexterum latus 37, 40, 5. - Bei
Nepos kommt nur die kürzere Form sowohl adjektivisch dextra
manu Datam. 3, 2 und dextro (seil, oculo) Hannibal 4, 3 als auch
substantivisch vor, dextra Them. 8, 4 und Datam. 10, 1. — Vitruv
gebraucht nur die kürzeren Formen. — Val. Max. hat dextera
als Substant. 1, 7, 5; 1, 7 ext. 2; 2, 6, 8; 2, 10, 2; 3, 2, 19;
3, 2, 22; 3, 2, 23 (zweimal); 3, 3, 1; 4, 7, 3; 4, 7, 4; 4, 7, 5;
5, 1, 3 und ext, 1 ; 5, 2 ext. 4; 5, 3, 4 und ext. 3; 6, 4, 3; 6, 6
prooem.; 6, 8, 2; 6, 8, 4; 6, 9 ext. 7; 7, 3, 6; 7, 6, 5; 8, 1 absol. 1;
8, 7 ext. 5; 9, 2, 1 ; 9, 6, 3; 9, 11 ext. 4; doch auch dextera
manu 5, 1, 8; e dexteris manibus 9, 11 ext. 3; dextera in parte
5, 5, 3; dextra als Subst, 1, 7 ext. 4; 3, 2, 20 und ext. 8; 3, 7
ext. 3; 4, 6, 2; dextra nach laevam manum 3, 2, 17; in cornu
dextro 1, 8, 5. — Velleius Paterculus gebraucht einmal dextera
substantivisch 2, 70, 5, aber dextram (seil, partem) 2, 109, 3;
dextrum cornu 2, 85, 2 und dextra 2, 40, 1 adjektivisch. - Bei
dem älteren Plin. ist dextera als Substant. N. H. 3 prooem. 3;
5, 9, 9 (48); 8, 22, 34 (83); 9, 46, 70 (152); 11, 43, 99 (245);
11, 50, 111 (264); 12, 14, 30 (52); 16, .36, 65 (163); 24, 19, 112
(172) im Voss, und Par. a (im Par. d dextram); 28, 8, 27 (93);
ab dextera parte 4, 11, 18 (51); 28, 8, 25 (90); in dextera parte
7, 4, 3 (37); 11, 37, 73 (189); 17, 21, 35 (153); in dexteram
partem 8, 45, 70 (176); 9, 29, 46 (85); in dexterum 8, 51, 77
(207); dextera ripa 9, 15, 20 (50); dextera in maxilla 9, 23, 39
(76); dexterum bracchium 9, 31, 51 (97); dextero sinu 11, 37,
- 13 -
84 (210); dexterae tibiae 16, 36, 66 (172); dexterum inguen 17,
21, 35 (153); in manu dextera 28, 4, 9 (42); dexteris partibus
und dexteros pedes 28, 8, 27 (103); dexterae partis 30, 6, 18 (54);
dextra als Substaut., 2, 8, 6 (32); 2, 11, 8 (50); 3, 1, 3 (9);
3, 1, 3 (10); 3, 5, 6 (43); 3, 25, 28 (147); 4, 8, 15 (31); 4, 12,
20(61); 5,9,10(53); 5,10,11(62); 5,24,20(85); 5,27,27(99);
6, 22, 24 (87); dextro latere 3, 1, 3 (11); 4, 11, 18 (40); 5, 27,
27 (97); 6, 8, 8 (24); a dextro prorauntorio 5, 7, 7 (41); dextro
alveo 6, 29, 35 (185); in dextro pede 7, 2, 2 (20); dextro oculo
9, 15, 20 (50). — Der jüngere Plinius gebraucht in seinen Briefen
und in seinem Panegyricus: oculum dextrum Epist. 6, 2, 2; dex-
trum bracchium Epist. 6, 31, 15; im cod. Medic. steht Epist. 4, 29, 1
in dexteram aurem, Keil schreibt aber in seiner Ausgabe in dex-
tram aurem ; dextra laevaque steht Epist. 9, 33, 7 ; omnia dextra
laevaque perusta Panegyr. 20 und im Panegyr. 66 im cod. Vatic,
Vindob., Monac. , Augustan. und Caroliruhens. tua dextera, was
Keil ebenfalls in dextra umändert. — Bei Quintilian ist überall
dextra und dextrum, wiewohl dextera 11, 3, 105 und 106 aus
dem Münchn. und 11, 3, 131 das erstemal aus dem Turic. be-
merkt wird. — Bei Tacitus ist dextera als Substantiv nur Ann. 1,
61 und 15, 28 beglaubigt, sonst kommt nur die kürzere Form als
Substantiv und immer als Adjektiv vor. — Curtius gebraucht
dextera und dextra substantivisch: dextera (Nomin. und Abi.)
5, 8, 14; 6, 1, 14; 6, 5, 26; 6, 10, 14; 9, 5, 10; 9, 5, 13; 9, 7, 19
dexterae (Dat.) 6, 5, 4 ; dexteram 6, 7, 8; 6, 10, 11; 8, 12, 10
aber dextram 3, 6, 13; 3, 6, 17; 6, 5, 2 und dextris 4, 14, 25
dextra (zur Rechten) steht 4, 10, 8; dextra laevaque 3, 3, 21
3, 9, 5 und a dextra iter ad ipsum Ariobarzanen erat 5, 4, 20
adjektivisch ist die kürzere Form angewandt dextrum cornu 3,
8, 27; 3, 9, 1; 3, 9, 7; dextrum femur 3, 11, 10; latus dextrum
9, 5, 9; in dextro (seil, cornu) 3, 11, 13, aber dextera (seil, papilla)
6, 5, 28. — Bei Frontin in seinen Büchern Strategematon steht
dextro 2, 3, 1 ; 2, 3, 21; 2, 3, 22; 2, 7, 11; dextrum 2, 4, 11;
2, 5, 31; dextram 1, 6, 1 adjektivisch, aber dextras 4, 1, 16 und
dexteras 4, 1, 42 substantivisch. — Bei Florus kommt nur cum
dextera manu 3, 11, 11 (1, 46, 11 Halm) und a dextris atque
laevis 3, 2, 2 (1, 37, 2 Halm) vor. — Justin hat die kürzeren
wie die längeren Formen, die er substantivisch wie adjektivisch
anwendet, so z. B. dextra manu 2, 19, 17, aber dextero, bracchio
3, 5, 10; dextera (Subst.) 2, 9, 18 und 12, 15, 2 aber dextra
11, 15, 13. Bei Fronto bell. Parth. 22 ist mea dextera manus
— 14 —
und ad Anton. Imp. 1 , 2 manus dexterae dolor ; 1 , 3 sive ad
dexteram sive ad laevam. — Bei Spartianus steht Anton. Geta
7, 2 dextra (auf der rechten Seite) ; bei Lampridius Alex. Sever.
54, 1 und Vopiscus Probus 23, 5 dexteras substantivisch. — Bei
den sogenannten Panegyrikern kommt nur dextera, dexteram,
dexteras, dexteris als Substantiv vor. — Amm. Marcellinus wendet
beide Formen an, so z. B. dextera 14, 5, 8; 15, 8, 4; 16, 12, 37;
16, 12, 52, in denselben Büchern aber auch dextra 14, 8, 5; 16,
10, 9; 16, 12, 37; dexteris 14, 6, 17; 16, 11, 12; dextris 14, 6, 24;
14, 10, 8 u. s. vv. — Aurel. Victor hat de vir. illustr. 12, 3
dextram, aber Epitom. 38, 8 dextera. — Vegetius gebraucht in
seiner Epitome rei militaris sehr häufig die kürzere Form, die
vollere nur 2, 23 ut et ars dirigendi et dexterae virtus possit
adcrescere und 4, 38 dreimal a dextera. — Censorin de die natali
wendet nur dexterae partes 6, 8; tum ex dextris tum e laevis
partibus 5, 2; dextris partibus 6, 6 an. — Orosius 1, 2, 70 sagt:
a dextris Aquitanica provincia, a sinistris Balearico mari coar-
tatus. — Hygin gebraucht in seinem Büchelchen de munitionibus
castrorum c. 3 dextra (secl. parte); c. 11 parte dextra und 8
dextra laevaque. — Bei Dictys finden wir die kürzere (2, 32;
3, 7; 4, 2; 4, 19) und längere (5, 10) Form als Adjektiv und Sub-
stantiv, ebenso auch bei Dares (c. 24 und 34). — Claud. Mamert.
sagt 1,21 (75, 5) und Epilog (194, 7) dextera, sonst dextra. — Bei
Sedulius ist die vollere Form (oper. 5, 15; 5, 34; 5, 36) Substantiv,
die kürzere (5, 34 und epist. ad Macedonium ed. Huemer p. 173, 8)
Adjektiv. — Der Verfasser der Historia Apollonii regis Tyri hat
nur in dextra manu c. 10 und in dextro bracchio c. 47. — Jul.
Valerius gebraucht die kürzere wie die längere Form substantivisch
z. B. dextra 3, 3 (ebenso auch die Epitome, herausgeg. von Zacher
p. 53, 17); 3, 28; dextris 1, 41; 2, 9; dexteram 1, 24 (vergl.
Epitome p. 27, 4); dexterae 2, 16; dexteris 1, 35; adjektivisch
kommt nur in dextro cornu 1, 41 vor. In dem Itinerarium
Alexandri finden wir dextrum cornu 22; 35; 59; 62; dextro cornu
63; mari dextro 16; substantivisch dexteris 21 und dextris 63
und in dem Buche des Archipresbyters Leo de preliis 2, 14
(p. 89, 4 ed. Landgraf) per dexteram und 2, 14 (p. 89, 7) per
manum dexteram. — Im Mythographus I (herausgegeben von
Bode) ist dexter nur adjektivisch: 1, 58 dextrum cornu und 1, 79
dextro lateri; im Mythogr. II kommt nur das Substantiv dextra
vor: 2, 90 in dextra. — Im Cassius Felix findet man nur die
kürzere Form, z. B. c. 30; 32; 44; 49; 51, 65 und in der iVledicina
- 15 —
des Plinius Secundus in auriculam dextram 1, 6; in dextrum hu-
merum 1,6; in dextro brachio 3, 15, aber in manu dextera 1, 11
cf. J. W. Beck. De differentiarum scriptoribus Latinis p. 51 : inter
dextram et dexteram quidam sie distinguunt quod dextra hominis
sit, dextera avis, sed et »dextera hominis« dicimus.
Sinisteravi hat Plaut. Merc. 5, 2, 38 (880), vergl. die Note
von Götz zu dieser Stelle; dasselbe verlangt das Versmass Terent.
Eun. 5, 1, 19 (835). Auch bei Varro L. L. 5, 10, 68 ist über-
liefert: modo in dexteram modo in sinisteram partera und von
Spengel so geschrieben.
Zu vincer macra findet sich eine Nebenform bei Schol. Bern,
ad Verg. Georg. 2, 212 ieiuna sterilis vel macer a.
Prob, append. S. 448 (201, 31) sagt: Inter Asprum et asperum
hoc interest, quod Asprum vocabulum hominis esse intellegitur,
asperum autem non laeve esse demonstratur. So ist der Accusativ
Asprum Tacit. Ann. 15, 491; der Gen. Aspri ; der Dat. und Ablativ
Aspro C. I. L. 2, 3686; 5, 7345; 6, 1063; 6, 2003; 10, 532; 10, 4860;
Or. 2737; 3073; 3509; 3661, und in der Überschr. Aspri gram-
matici ars (Gramm. Lat. 5 S. 547), und der Ablativ Pluralis duobus
Aspris C. I. L. 3, 4157 und 8, 8296. Schuchardt 3 S. 288 bemerkt
asprum asperum aus den gloss. Amplon. 274, 221, und Aspra C. I.
Rhen. 450. Auch aspra ostrea Enn. bei Apul. de mag. 39 S. 485 8
(in den Hdschr. aspera, daher schreibt Krüger mit Bergk asperaque;
L. Müller in Enn. reliqu. p. 83 v. 52 hat sparsa ostrea; Vahlen
spissa und Baehrens fragm. poet. Rom. p. 130, nr. 529 super);
aspris sentibus Verg, Aen. 2, 379 und in der Tragoedie Medea bei
Burmann Anth. Lat. 1, 178 v. 369 (Meyer 235; Riese 17; Baehrens
4, 207); aspros molares Stat. Theb. 1, 622; aspro velamine Pallad.
14, 67; linteo aspro Scrib. Larg. 180; cautibus aspris, montibus
aspris und sentibus aspris Prise. Perieg. 481, 904, 1007. Vergl.
über Asprus unter 3.
6* Von den Adjectiva auf ris nehmen folgende im Masc. mehr
oder weniger häufig die Apocope in er an: acer acris acre; alacer
alacris alacre; campester campestris campestre; celeber celebris
celebre; celer celeris celere; equester equestris equestre; paluster
palustris palustre ; yedester pedestris pedestre; puter putris putre;
saluher salubris salubre ; Silvester silvestris silvestre ; ter rester ter-
restris terrestre; volucer volucris volucre. Dazu kommt das de-
fektive pereger^ Tertull. ad uxor. 2, 4 (si pereger frater adveniat)
im cod. Agob. nach Baluzzi (Hildebrand hat in derselben Hand-
schrift peregre gelesen). Sicher ist der Nomin. bei Ulpian. fragm.
— 16 —
tit. regul. 17, 1 Krüger (nach dem cod. Vaticanus saec. X) und
Gloss. Parisin. ed Hildebr. p. 238 nr. 155. Bei Ausonius Epist. 17
las mau früher in comitatu tibi verus fui, nedum me peregrem
existimes composita fabulari, jetzt schreiben Schenkl (p. 177, 20)
und Peiper (p. 223, 32) peregre. Ein Ablat. Singularis findet
sich im Carmen de figuris vel schematibus v. 54 (Riese, Lat. Anth.
485; Baehrens 3 p, 272): nos vero timemus, praesertim in peregri,
ne fas abrumpere tentet und ein Gen. Plural, bei Venant. Fortun.
carm. 4, 10, 14 susceptor peregrum. — Celeris celere hat e vor r,
weil 1 und r nicht neben einander stehen können.
Aber diese Adjectiva dulden im Masc. auch ris. Charis. 1,
15 S. 63 (82, 32): Quaeri seiet, utrum hie acer an acris dici
debeat. Sed cum qualitate si dicimus hie acer, necesse est et
haec acra et hoc acrum dicere cogamur. Quod quoniam offen-
dit aures, melius communiter hie et haec acris dicemus, ut Ho-
ratius (Carm. I, 4, 1) Solvitur acris hiems^ et Vergilius (Aen,
3, 14) Acri quondum regnata Lycurgo. Ex hac enim forma de-
scendit neutrum, quod est acre, ut hie et haec agilis et hoc agile,
hie et haec facilis et hoc facile. Simili ratione utimur, cum quae-
ritur, utrum hie paluster ager an palustris et alacer au alacris
dici debeat. Nam et Vergilius (Aen. 6, 685) Alacris palrnas utrasque
tetendit^ dixit. Tamen et hie acer idem Vergilius [acer equii\ (Ge.
3, 8) frequenter, quamvis declinationem formae istius repudiaverit.
Nam neque huius acri dixit neque huic acro vel huuc acrum, sed
secundum rationem supra dictara huius acris et huic acri et hunc
acrem. Derselbe 1, 16 S. 88 (114, 1): Romanus libro de aualogia
ita inquit: Alacris, licet consuetudo, ut ait Plinius libro VI dubii
sermonis, alacer dicat, ut equester ordo. Nam et haec alacria et
equestria possunt neutro dici. Quia tamen superlatiouem non ca-
pit, ut acer acerrimus, dici non debet alacer. Sed et Terentius
in Eunucho (2, 3, 13) Quidve est alacris? Und 1, 17 S. 120 (147,
9) : Volucris, non volucer [sed] ut equester, ait Plinius dici debere.
In der ars anonyma Bernensis S 81, 3 werden celebris et salubns
mit den Superl. saluberrimus celeberrimus zusammengestellt.
Acris als Masc. hat Eun. (Ann. 400 ed. L. Müller) bei Prise.
5, 3, 17 S. 647 (I 153, 14) und 6, 7, 40 S. 696 (I, 230, 8), dann
Gels. 8, 4 und Colum. 12, 17, 2; acer ist bei Cic. de orat. 1, 53,
227; 2, 20, 84; Brut. 30, 113; 34, 128; 35, 135; 45, 168; 62,
221; 77, 269; 92, 317; 1. agr. 3, 2, 7; Sallust. Jug. 20, 2; Liv.
10, 5, 8; 23, 15, 8; 24, 37, 3; 26, 45, 8; 29, 32, 1; Quintil. 1,
9 4, 25; 9, 3, 72; 11, 3, 92 und bei Dichtern sehr häufig.
- 17 -
Alacris Enn. (Fab. 334 L. M.) bei Charis. 2, 16 S. 214 (241,
11); Terent. Eun. 2, 3, 13 (304); Verg. Aen. 5, 380; 6, 685;- Amm.
Marc. 20, 11, 8; Ascon. Cic. II Verr. I § 17 p. 132 Baiter; Nip-
perdey sagt in der Anmerkung zu Tacit. Ann. 2, 88: »Auch Histor.
5, 16 hat Tacit. geschrieben alacris omnium clamor, wo die Hds.
alacrior hat«, doch Halm behält alacrior bei; alacer Enn. (Sat. 27)
bei Donat. zu Terent. Phorm. 2, 2, 25; Caes. bell. Gall. 3, 19, 6;
Verg. Aen. 10, 729; 12, 337; Liv. 21, 42, 3; 21, 55, 1; Val. Max.
5, 3, 4; 8, 14, 5; Sen. Epist. 23, 3; 30, 2; 72, 4; Phaedr. 2, 5, 22;
Sil. 6, 246; 8, 265; 13, 112; 13, 138; 13, 376; 13, 417; 13, 648;
14, 421; 15, 516; 17, 48; Stat. Silv. 5, 2, 180; Theb. 10, 187;
10, 487; Tac. Bist. 2, 39; Plin. Paneg. 13, 1; Curt. 9, 4, 23;
9, 5, 11; Apul. Met. 1 , 17 S. 56; 3, 29 S. 232; Claudian. III
cons. Honor. 111 und nupt. Honor. 98; Quintil. Declam. 4, 17;
Symmach. Epist. 2, 83.
Ciünpestris Cato (orig. I frgm. 4 p. 4, 15 ed. Jord.) bei Prise.
5, 12, 65 S. 668 (I 182, 8) und 6, 8, 41 S. 696 (I 230, 23); Co-
lum. 3, 13, 8; 7, 2, 3; aut campestris 3, 14, 1 ist von Schneider
eingeklammert, vergl. dessen Note z. d. St.; campester Varro R.
R. 1, 6, 6 und als Nom. propr. C. I. L. 2, 4368; 3, 2559; 3, 4891
und Ephem. epigr. 3 S. 314 nr. 186.
Celehris Cornificius 2, 4, 7 ; Pomp. Mela 1, 13, 1 (70); Tac.
Ann. 2, 88; 13, 47; 14, 19; Curt. 5, 1, 18; Gell. 17, 21, 10;
Apul. Met. 2, 12 S. 118; Amm. Marc. 23, 6, 63; Auson. prof.
Burdig. 21, 11; incelebris Macrob. Sat. 1, 7, 3; celeher Tibull, 2,
1, 33; 4, 4, 23; üvid. Fast. 4, 391; Liv. 25, 12, 15; Plin. N. H.
10, 48, 68, (133); 24, 17, 102, (167); 35, 10, 37, (119); Curt. 7,
4, 8; 8, 9, 9.
Celeris Cato (de re milit. 13 p. 82, 4 ed. Jord.) bei Prise.
7, 11, 57 S. 660 (I 334, 16), welcher 7, 16, 78 S. 772 (1354, 13)
diese Bildung den vetustissimi zuschreibt; celcr Verg. Aen. 6, 425;
Horat. Carm. 2, 7, 13; 3, 4, 76; 3, 12, 15; Serm. 2, 3, 147; Ti-
bull. 1, 5, 4; 1, 7, 11; 4, 1, 160; Ovid. Amor. 1, 8, 50 und Met.
1, 539; 2, 244; 2, 838; 8, 676 (686); 9, 765; 11, 774; Vell. 2,
73, 1; Lucan. 1, 662; 2, 423; 3, 207; 6, 373; Sil. 4, 587; 10, 352.
Equestris tumultus Liv. 27, 1, 11; cursus equestris Verg. Aen.
5, 667; Neptunus equestris Tert. de spect. 9 und Serv. zu Verg.
Aen. 8, 636; equestris numerus Amm. Marc. 25, 1, 7; mos eque-
stris Serv. zu Verg. Aen. 1 1 , 703 ; überall aber equester ordo Cic.
Verr. Act. 1, 13, 38; Accus. 3, 41, 94; 3, 96, 224; pro Cluent.
55, 152; Rabir. perd. 7, 20; Sest. 15, 35; 16, 38; 23, 52; Plane. 35,
Neue-Wagener, Lat. Formenlehre. II 3. Aufl. 2
- 18 —
87; Milon. 8, 20; Or. de domo 28, 74; Q. Cic. pet. cons. 8, 33
Liv. 26, 36, 12; Monum. Adcjt. Taf. 6 Z. 24; Manil. 5, 735; Plin
N. H. 33, 2, 8 (32); Phaedr. 5, 8, 30; Tac. Ann. 2, 83; 12, 60
Suet. Aug. 100; Claud. 6; Aquila Rom. fig. sent. et eloc. 32
Auson. grat. act. c. 3 § 13 (ed. Toll. p. 705; ed. Schenkl p. 21
ed. Peiper 357); auch equester locus Cic. pro Plane. 6, 14; census
equester Liv. 5,7,5 und Suet. Aug. 40 , und nach wahrschein-
licher Vermutung equester terror Liv. 27 , 42 , 2 (im Put. , Med.
und Cambr. eques terror, in anderen Büchern equestris terror).
Palustris Colum. 8, 14, 2; Pallad. 1, 34, 4; paluster Liv. 36,
22, 10; Vitruv. 3, 3 (4), 2.
Pedestris Mart. spect. 28, 8 ed. Gilbert; Vopisc. Prob. 21, 1;
Veget. epitom. rei milit. 1, 20 (p. 22, 4 ed. Lang); 1, 20 (p. 23,
8); 1, 20 (p. 24, 4); pedester Corn. Nep. Eum. 4, 3 (pedestris im
cod. Monac. und Ptom.) ; Curt. 3, 2, 8; Tacit. Hist. 2, 11 ist in
den Hdschr. pedestre überliefert, wonach einige z. B. Haase pe-
destra schreiben , Ritter vermutet pedestris , Halm schreibt nach
Madvig pedes ire.
Putris Colum. 2, 2, 5; Aetna 526; Pers. 5, 58; Lucan. 8, 690;
Plin. Epist. 10, 39 (48), 2; Apul. Met. 1, 11 S. 45 und 1, 16
S. 56; puter Varro R. R. 1, 8, 4, und nach wahrscheinlicher Ver-
besserung Cic, Acad. 2 bei Non. S. 545 (im Bamb. putrer esse, im
Leid, und Guelf. putre esse ; Baiter VI p. 78 schreibt puter esse
videtur; C. F.W. Müller liest putere); ferner Sidonius in dem Ge-
dichte bei Epist. 9, 16 v. 23.
Saluhris Cic. Divin. 1, 57, 130; Sen. Contr. Exe. 5, 5, 6;
10 Geis. 1, 3; 2, 1; 3, 6; Sen. Benef. 6, 7, 3; Frontin. Aquaed. 92;
Augustin. Civ. D. 13, 2 ed. Domb. p. 558, 19; Solin. 35, 3; in-
saluhris Colum. 1, 4, 2; Curt. 7, 10, 13; saluher Varro R. R. 1,
2, 8; Ovid. Remed. am. 704; Plin. N. H. 18, 34, 77 (337); 19, 5,
24 (71); insaluber Plin. 36, 26, 65 (190).
Silvestris Caes. bell. Gall. 2, 18, 2; 6, 34, 2; Liv. 27, 26, 7;
Colum. 3, 11, 3; 7, 2, 3; 8, 11, 3; 11, 2, 52; Solin. 38, 13;
Silvester Colum. 1 praef. 25 (im Leipz. silvestris) ; Sen. Phaedra
461 (469); Plin. N. H. 14, 16, 19 (110); Frontin. Contr. agr. 2
S. 44, 14 und 75, 7.
Terrestris Plaut. Persa 1, 3, 20; Liv. 29, 35, 7; 35, 20, 13;
Manil. 1, 663; terrester Flor. 2, 2, 4.
Volucris Tibull. 4, 1, 209; Sil. 10, 352; 10, 471; 13, 345;
volucer Ovid. Met. 9, 482; Manil. 1, 149; 1, 862; 5, 383; German.
Phaen. 277; Sen. Herc. für. 1068(1073); Phoen. 59 (421); Phaedra
— 19 —
186 (191); Herc. Oet. 139; Octavia 199(204); Lucan. 5,462; 6, 677;
Val. Fl. 1, 704; Quintil. 2, 4, 26; Sil. 2, 107; Stat. Silv. 1, 2, 18;
1, 5, 4; Theb. 2, 55; 2, 89; 2, 724; 10, 892; Auson. parent. 17, 14
(ed. Toll. p. 131; ed. Schenkl p. 50; ed. Peiper p. 40) und grat.
act. 18, 81 (ed. Toll. p. 735; ed. Schenkl p. 29; ed. Peiper p. 375);
Claiidian. in Ruf. 2, 508, und als Substant. Lucan. 9, 900; Clau-
dian. rapt. Pros. 2, 97 und Phoenix 11.
7. Wiederum gebrauchten die älteren Dichter und ihre späten
Nachahmer die Formen auf er als Fem. Serv. zu Verg. Aen.
6, 685: Sciendum antiquos et alacris et alacer et actis et acer
tarn de masculino quam de feminino genere dixisse: nunc mascu-
lino utrumque damus, de feminino alacer et acer nunquam dici-
mus. Prob. Inst. art. S. 248 (64, 5) folg. giebt hie et haec acer
und S. 274 (83, 19) hie volucer haec voJucer; auch in des Prob.
Append. S. 438 (194, 20) werden celer^ volucer^ acer^ alacer unter
die Communia gezählt neben pauper und über, und bei Augustin.
Regul. 2 S. 1977; 5 S. 1984 acer und alacer neben pauper und me-
mor. Prob. Cathol. 1, 27 S. 1453 (13, 8) hat sogar hie et haec et
hoc acer als Immobile, während er Inst. art. S. 249 (64, 26) hoc
acre neben hie et haec acer stellt. Prise. 5, 3, 17 S. 647 (I 153, 6)
führt aus Naevius (p. 165 v. 61 ed. L. Müller) fames acer an, aus
Ennius (Ann. 471 L. M.) acer hiems; das letztere geben auch Serv.
a. a. 0. und der vorgebliche Serg. Expl. in Donat. 1 S. 489 (491,
20). Aus Livius in Odissia giebt Prise. 7, 11, 57 S. 760 (I 335, 3)
celer hasta; Baehrens (frgm. poet. Rom. p. 42 v. 38) schreibt aber
celeris hasta; bei Lucr. 4, 160 ist celer origio, und in des vorgeb-
lichen Claudian. Land. Herc. (Riese Ant, Lat. 881) v. 118 und 133
fama celer. Bei Caelius Aurel. ist öfters celer neben passio: Acut.
3, 5, 52 S. 229; 3, 18, 179 S. 288 und Chron. 1, 5, 30 S. 74; 2,
2, 64 S. 125; 2, 5, 86 S. 137; 3, 8, 100 S. 252; 4, 6, 84 S. 323;
4, 7, 94 S. 328; 5, 9, 90 S. 396 und neben alienatio: chron. 1, 5,
146 S. 74 ; üblicher jedoch ist auch bei diesem Schriftsteller in
gleicher Verbindung celeris, wie Acut. 2, 10, 74 S. 117; 2, 12, 83
5, 121 ; 2, 13, 88 und 90 S. 125 und 126; 3, 5, 56 S. 231; 3, 11,
105 S. 254; 3, 12, 107 und 108 S. 255 und 256; 3, 16, 135 S. 269;
3, 17, 139 und 146 S. 271 und 274; 3, 18, 179 S. 288; 3, 20, 197
S. 295 und an anderen Stellen. Ausserdem noch Venant. Fortunat.
vit. Mart. 4, 554 celer indulgentia und celer est memoria tua ad
oblivionem bei Claud. Mamert. 1, 3 p. 27, 1 ed. Engelbrecht. Bei
Nonius S. 552 ist auch iaculum celer, und derselbe erklärt S. 265
citum durch celer. Apul. Met. 10, 31 S. 742 bat alacer als Fem.,
2*
— 20 —
vergl. Hildebr. z. d. St. (p. 972 b); und bei Petron. cap. 123 v. 210
ist in einem Theile der Hdschr., doch nicht in der Memm., volucer
fama, und cap. 131, 8 v. 6 in mehreren Hdschr., aber nicht in
der Leid, und Memm., Silvester aedon.
8. Mehreren Adjectiven auf ris ist die Bildung auf er fremd.
So wird zwar mediocer von Phoc. Ars 2, 8 S. 1694 (415, 26) mit
alacer, volucer, celer, equester, pedester, und von dem vorgeblichen
Prise, de accent. 23 S. 1292 (523, 28) mit alacer und volucer zu-
sammengestellt, aber wir lesen nur homo mediocris^ mediocris ora-
tor, habitus, praetor, risus, gladiator, vir, casus Cic. de orat. 1,
24, 111; 3, 56, 213; 3, 61, 230; Brut. 31, 117; 52, 193; 91, 316;
opt. gen. or. 2, 6; Verr. 5, 8, 18; Ep. Farn. 5, 2, 2; Tusc. 2, 17, 41;
11 de rep. 2, 31, 55; D. Brut, bei Cic. Ep. Fam. 11, 1, 3. — Gewöhn-
lich auch illustris ^ wie bei orator, vates, eques, liber Cic. Brut.
32, 122; Cornificius 4, 47, 60; Liv. 25, 12, 3: 26, 39, 3; Tac. Ann.
6, 28; 6, 47; 15, 28 und de orat. 12; doch inluster Val. Max.
4, 1, 5; 4, 2, 11 ; Marceil. Empir. de medicam. p. 83: Marcellus
vir illuster . . . salutem dicit; Gesta in senatu pro recip. Cod.
Theod.: Anicius Acilius Glabrio v. c. et illuster und dasselbe in
den not. Tir. S. 98. — Funebris lectus, vultus, bubo, deus, homo
Val. Max. 4, 4, 1; 5, 7 ext. 1; Plin. N. H. 10, 12, 16 (34); Cypr.
Idol. van. 2, 7 ; Pacat. Paneg. Theod. 43, 4. — Lugubris genitor,
annus, clamor Ovid. Met. 4, 690; Liv. 27, 40, 7; Curt. 3, 12, 3.
— Muliebris modus, mundus, ornatus, actor causarum, timor, co-
mitatus, dolor, fletus, sexus, cultus Plaut. Poen, 1, 2, 20 (230);
Varro L. L. 5, 29, 129; Cic. in Clod. et Cur. 5, 1; Horat. A. P.
370; Liv. 2, 40, 1; 3, 47, 3; 3, 48, 8; 5, 40, 3; Colum. 7, 13, 6;
Sen. Nat. quaest. 1, 17, 10; Quintil. 8 prooem. 20. — Intermestris
dictus (dies) Varro L. L. 6, 2, 10. — Semenstris Croesi filius Plin.
N. H. 11, 51, 112 (270). Für andere, me faenebris^ bimestris^
trimestris, quadrimestris^ quinquemestris, sublustris, büustris, und
die späten Worte lanestris , rurestris, tellustris , vallestris wird
schwerlich der Gebrauch des Nomin. Sing. Masc. nachzuweisen sein.
9. Einige Griech. zusammengesetzte Adjectiva der zweiten
Deklination bleiben im Latein. Communia, wobei im Nomin. und
Accus. Sing. Fem. die Griech. Endungen os und on beibehalten
werden. Cum stola holoporphyro (in den Hdschr. olorfyro) Varro
(Sat. Men. 229) bei Non. S. 537, 30; Bücheier liest cum stola
bXo'jzopfjpqj: lectica octophoro (im Reg. octaphoro) Cic. Verr. 5,
11, 27 (Substant. octophoro Aniciano Cic. ad Q. fr. 2, 8 (10) 2;
octaphoro Suet. Cal. 43; Mart. 6, 84, 1; Apul. de mag. c. 76
— 21 —
vergl. Hildebr. z. d. St. II p. 594; ingenti hexapltoro Mart. 4,
51, 2: hexaphoro 6, 77, 10); Dianae quam Tauropolon vocant
Liv. 44, 44, 4: secundam (picturam) singulis coloribus et )no7}o-
ckromaton Plin. N. H. 35, 3, 5 (15); tabellam quae vocata est
hemeresios 35, 11, 40 (124); in porticu quam heptaphonon appel-
lant 36, 15, 23 (100); figura epipedos et rotunda 37, 12, 75 (196);
plana, quae dicitur epipedos. summitas Censorin. frgm. 6, 2;
encyclios disciplina Vitruv. 1, 1, 12 und encyclio disciplina 6 prooem.
4 (quem Gra-eci eyxoxkov rjitoe'uv^ vocant Quintil. 1, 10, 1); sym-
metros qualitas 1, 2. 4; turrim octagonon 1, 6, 4; statuam colossi-
cam acroHthon 2, 8, 11; parallelos linea 5, 6, 1; 5, 7, 1; 9, 7
(8) 6 , an der letzten Stelle auch lineae paralleloe noch wahr-
scheinlicher Verbesserung, im Gud. und Harl. parallelon et; hypae-
throe ambulationes schreibt Rose im Vitruv. 5, 9, 5 und 5, 9, 9;
hypaethros ambulationes 6, 7 (10) 5; pycnostylos^ systylos, dinstylos^
araeostylos, eustylos mit Beziehung auf das vorhergehende aedes
oder species 3, 2, 1 ; 3, 2, 2 ; diastyli^ eustyli 3, 2, 4; 3, 2, 6; tetra-
styl os , tetrastyli, hexastyli , octastyli mit Beziehung auf frons 3,
2, 7; octastylon rationem und dipteri aedis 3, 2, 8; in diastylo
(aede), in systylo^ in pycnostyh^ eustyli aedis und sysiyli, in araeo-
stylo 3, 2, 10; aedes monopteroe und perii^teroe 4, 8, 1; aedis
peripteros 4, 8, 2; linea diagonios 9, 1, 5; nave thalamego Suet.
Caes. 52; Thebas heptapylos Apul. Met. 4, 9 S. 255 (vergl. Hil-
debr. z. d. St. I p. 235); hecatompylos Thebas Amm. Marc. 17,
4, 2; 22, 16, 2; Thebana civitas heptapylos dicta est Lactant. zu
Stat. Theb. 7, 252. So auch das elliptische Canephoroe Cic. Verr.
4, 3, 5 und Canephoros 4, 8, 18; Plin. N. H. 36, 5, 4 (25).
Fest. S. 241 sagt: (Philo)logam Ennius in P. (sed hoc factum
est culpa li)brariorum, qui ea quae fe(minini sunt, dici nolebant
mascu)lino. Etiam ipsi Gra(eci ita locuti sunt, qui mulieres phi- 12
lolo)gos, philargyros (dixerunt, Sed feminam videns libra)rius
appellari, mut(avit formam vocabuli). Doch hat columnas 7nono-
lithas Laberius (39) bei Non. S. 544, 32; partes tngonas Manil.
2, 319; 2, 331; ectypas scalpturas Plin. N. H. 37, 10, 63 (193);
species barycephalae Vitruv. 3, 2, 5 ; aufomatojjoeetas machinas 9,
9 (8), 4; archetypas nugas Mart. 7, 11, 4; enthea manu und en-
theas laurus Sen. Oed. 628 (641) und Agam. 588 (609); matris en-
theae Mart. 5, 41, 3 und enthea turba 11, 84, 4; enthea daemone
Maenas Auson. Epigr. 108, 7; enthea Bassaris Sidon. carm. 5, 496;
zelotypae scrinia moechae luven. 6, 278; noli zelotypa esse Petron.
69, 2; zelotypam Fulgent. Myth. 3, 5; autoyrapha epistula Suet.
— 22 —
Äug. 71 und litterae autographae Aug. 87; Iiolographas membra-
uas SidoD. Epist. 9, 11: a^jocrrjphas scripturas Hieronym. de viris
illustr. 1 (in einigen Büchern auch cap. 6 und 7) ; tunicas asemas
Lamprid. Alex. Sev. 33, 4; dichronas und dichronae vocales Te-
reut. Maur. 1306 und Pompei. comment. S. 23 (106); diphthongae
syllabae Isid. Orig. 1, 15, 2; tetrastichae und pentastichae Trebell.
Poll. Gallieni 18, 5; statuam acrolitham (verderbt in acrolicain
und aclolicam) derselbe XXX tyr. 32, 5 ; Venerem Automaten und
Automatae Serv. zu Verg. Aen. 1, 720; curotrophae Nymphae der-
selbe zu Ecl. 10, 62; crateram aryyrocorintham C I. L. 6, 327;
(cell)am hypocaustam 6, 1474; diaetarum hypocaustarum Ulpian.
Dig. 32, 55 § 3; aediculam teha^tylam C. I. L. 8, 7095 bis 7098;
trullani anaglyptam 10, 6; Thebas quae hecatompylae appellantur und
Thebas keptapylas Hygin. fab. 275 ; Thebae heptapylae sunt nomi-
natae Lactant. zu Stat. Theb. 3, 198; mensuram par allelog rammam
Gromat. lib. colon. 1 S. 223, 5; Canephoras Symmach. Epist. 1, 29;
Canoforarum C. I. L. 9, 2480; vgl. Ztschr. f. Gymw. 1875 p. 223.
10. Die Adjectiva anderer Endungen, als auf us a um und
auf is e, die im Masc. in er abgestumpften mit eingeschlossen,
sind Immobilia, d. h. sie haben für alle Genera gleiche
Form, aufser dafs sie im Neutrum im Accus. Sing, dem
Nomin. gleich lauten und im Nomin. und Accus. Plur.
teils a teils ia haben. Diejenigen, welche im Nomin. Sing, des
Masc. und Fem. ein s annehmen (vergl. unter 30), behalten das-
selbe, abweichend von der Bildung im Griech. und im Sanscr.,
auch im Neutrum. Illud hehes Cic. Ein. 4, 18, 50; quod liebes
esse videtur Ovid. Met. 13, 135; os hebes Pont. 1, 10, 7; genus
croci, unum Itebes Plin. N. H. 21, 11, 39 (67); bracchiolum teres
Catull. 61, 181: teres bustum 64, 363; dives opus, dives solum
Ovid. A. A. 1, 70; Sen. Phoen. 246 (608); depositum sospes Ju-
ven. 13, 178 vergl. Prise. 5, 4, 25 S. 650 (I 157, 19); superstes
opus Ovid. Amor. 3, 15, 20; oppidum locuples Cic. Verr. 4, 23, 50;
inquies atque indomitum (humauum Ingenium) Sallust. Hist. I 7 D.
(Kr. u. G. I 8) bei Prise. 5, 4, 25 S. 650 (I 158, 2); oppidum
vetus, scelus vetus, verbum vetus, Capitolium vetus, vetus vinum,
comiTientarium vetus, cascum significat vetus und cascum vetus esse,
forum vetus ; tectorium vetus, pervetus (signum), vetus illud Ca-
tonis, decretum vetus, vetus caput, vetus odium, vetus consiHum,
vetus meritum, exemplum vetus, vetus certamen Plaut Bacch. 4,
4, 60 (711); Most. 2, 2, 45 (476); Merc. 4, 4, 31 (771); Poen. 1, 1, 7
(135); Terent. Ad. 5, 3, 17 (803); Varro L. L. 5, 32, 158; 6, 3, 21;
- 23 —
6, 9, ÜO; 7, 3, 28; 7, 3, 29; Cic. Verr. Acc. 1, 20, 53; 1, 55, 145;
4, 3, 7; Divin. 2, 24, 51; 2, 35, 73; Tibull. 1, 8, 42; Liv. 2, 35, 7;
4, 48, 6; 7, 20, 8; 27, 6, 8; 27, 8, 1; 42, 29, 2; iocandi genus
jjetulans und elegans Cic. Off. 1, 29, 104; pestüens munus Liv. 2
41, 5; recens meritum, recens odium, recens crimen, recens exem
plum Liv. 3, 31, 3; 4, 40, 4; 8, 14, 9; 27, 6, 8; 31, 12, 2; 36, 9, 13:
i)tilJotcns regDum , impotens postulatum Liv. 7, 39, 5; 7, 41 , 8
OS impudetis Tereut. Eun. 3, 5, 49 (597); impudens consilium Liv.
30, 12, 19; emporiura perfrequens Liv. 41, 1, 5; continens incen-
dium Liv. 37, 25, 6; evidens numcn Liv. 5, 51, 4; nihil eminens
Cic. Tim. 6, 17; bellum imminens Liv. 21, 6, 2; oppidum mari imrai-
nens 37, 26, 5; exedlcvs Studium Caes. b. c. 3, 34, 4; Liv. 5, 52, 10;
nocens virus, nocens ferrum Ovid. Med. form. 38; Met. 1, 141;
2, 800; vixdum coalescens regnum Liv. 29, 31, 4; ingens agmen,
nomen ingens, ingens certamen, bellum ingens, gaudium ingens,
flagitium ingens, argumentum ingens, ingens onus, ingens vincu-
lum, ingens benejScium, ingens hortamen, ingens lumen, examen
vesparum ingens, pondus ingens, ingens silentium Liv. 2, 40, 3
2, 42, 8; 3, 10, 7; 3, 22, 2; 3, 28, 3; 3, 72, 1; 5, 32, 3; 5, 47, 8
6, 6, 8; 8, 28, 8; 9, 3, 10; 9, 32, 1; 9, 40, 8; 10, 13, 14; 10, 18, 1
10, 29, 5; 10, 38, 1; 22, 1, 11; 22, 33, 6; 29, 32, 10; 35, 9, 4
37, 36, 2; 39, 39, 13; 44, 26, 2; Senec. Apocol. 14; oi>idens oppi-
dum Jul. Valer. 3, 17; opulens negotium Claud. Mamert. 3, 15
(184, 11); id quod vehemens est, imperium vehemens, proelium
vehemeus Cic. Off. 1, 28, 100; Liv. 2, 30, 4; 3, 2, 11; aerarium
inops Liv. 23, 48, 5 ; ius anceps, anceps certamen, responsum an-
ceps, anceps proelium, anceps odium, anceps auxilii genus, anceps
(genus causarum) , anceps periculum , in anceps tractus , bellum
anceps Horat. Serm. 2, 5, 34; Liv. 4, 19, 5; 8, 2, 12; 9, 32, 8;
21, 46, 6; 23, 45, 1; 27, 17, "11; 28, 3, 6; 28, 30, 11; 28, 33, 5;
29, 33, 4; 37, 41, 9; 39, 4, 10; Quintil. 4, 1, 40; Tac. Ann. 4, 59;
4, 73; 15, 25; saxum praeceps^ in praeceps , per praeceps Verg.
Aen. 12, 648; Ovid. Met. 2, C9; 2, 320; Liv. 22, 47, 6; exitium
praeceps Amm. Marc. 15, 3, 1; negotum praeceps Claud. Mamert.
2, 7 (128, 9); 2, 8 (129, 4); genus interrogationis iners , pondus
iners Cic. Fat. 13, 29; Ovid. A. A. 3, 220 und Met, 1, 8; alterum
rationis expers^ nihil quod terrae sit expers, Chium maris expers
Cic. Tim, 2, 3; 4, 13; Horat. Serm. 2, 8, 15; par Concors Ovid.
Pont 3, 2, 88; audax inceptum, consilium temerarium magis quam
audax, audax consilium, audax iter, ad id quamvis audax exse-
quendum Liv. 10,32, 5; 25, 37, 17; 25, 38, 18; 27, 44, 1; 35, 35, 5;
13
- 24 -
capax ingenium Vell. Pat. 2, 29, 5; fallax indicium, fallax consi-
lium, fallax virus, Liv. 6, 20, 4; 23,' 35, 4; Mart. 6, 93, 7; ferax
rus Ovid. Met. 1, 692: genus dicendi vdnax und trux Quintil. 11,
1, 3; id quod perspicax natum est Cic. Ofif. 1, 28, 100; pertinax
proelium Liv. 22, 48, 5; animal hoc sagax Cic. Leg. 1, 7, 22;
verax oraculum Cic. Divin. 1, 19, 38; simplex iudicium, simplex offi-
cium, iter simplex, simplex tributum Cic. pro Font. 6, 12 (10, 22);
Sulla 3, 9; N. D. 2, 57, 144; Liv. 23, 31, 1; duplex iocandi
genus , duplex Stipendium , duplex tributum , duplex vallum Cic.
Ofi". 1, 29, 104; Liv. 7, 7, 5; 23, 20, 2; 23, 31, 1; 29, 3, 5; 34,
19, 4; 37, 37, 10; duplex certamen Veget. r. m. 3, 13; tripleoa
Stipendium Liv. 5, 12, 12; 7, 41, 8; animal hoc multiplex^ multi-
plex spatium, multiplex bellum, multiplex gaudium, si multiplex
accipiat, multiplex damnum, multiplex certamen Cic. Leg. 1, 7, 22;
Lucr. 2, 163; 4, 207; Liv. 3, 68, 8; 4, 60, 2; 5, 10, 2; 5, 20, 8;
14 6, 21, 1; 7, 8, 1 ; 8, 29, 11 ; 10, 44, 3; felix omen, agmen faustum
atque felix, felix faustumque Imperium Ovid. Pont. 2, 1, 35; Liv.
2, 49, 7; 26, 18, 8; quod sit felix 22, 30, 4; quod bonum fortu-
natum felixque salutareque siet, quod bonum faustum felix fortu-
natumque esset, quod bonum faustum felixque sit und esset, quod
faustum felixque esset Varro L. L. 6, 9, 86 aus den tabulae cen-
soriae; Cic. Divin. 1, 45, 102; Liv. 1, 17, 10; 1, 28, 7; 3, 34, 2;
3, 54, 8; 42, 30, 10; coniugium felix Mythogr. 1, 75 (26, 34 ed.
Bode); infelix Studium, infelix bellum Liv. 3, 56, 9; 4, 1, 4; bellum
atrox^ atrox facinus, atrox certamen, atrox responsum, atrox proe-
lium, atrox ingenium, atrox postulatum, periculum atrox Sallust.
lug. 5, 1; Liv. 1, 26, 5; 2, 28, 8; 2, 39, 10; 2, 40, 13; 3, 1, 4;
3, 11, 9; 3, 48, 6; 3, 53, 5; 4, 9, 8; 4, 48, 4; 4, 50, 6; 7, 4, 3;
7, 26, 9; 8, 1, 4; 10, 41, 1; 21, 12, 3; 25, 33, 4; 25, 39, 9;
27, 2, 8; 28, 3, 6; 28, 39, 3; 29, 33, 4; 32, 23, 7; 33, 5, 2;
39, 31, 2; 40, 40, 1; Vell. Pater. 2, 96, 2; 2, 98, 1; ferox re-
sponsum, ingenium ferox, ferox verbum, ferox genus Liv. 8, 22, 8;
8, 23, 3; 21, 53, 8; 26, 19, 14; 34, 17, 6, Vergl. noch oleum
Casinas, in Arpinas, iter Arpinas , bellum Veiens und ähnliches
unter 12.
11. Immobilia sind auch einige auf er, nämlich pauper,
über, degener; vergl. Prise. 5, 3, 16 S. 647 (I 152, 8) und 7, 13, 67
S. 765 (I, 343, 23); Prob. Cathol. 1, 33; 34 (15, 36 und 16, 11),
Instit. art. S. 274 (82, 39) und Append. S. 444 (197, 31); Phoc.
Ars 2, 8 S. 1694 (405, 33). Zwar wird von Prise, in der ersteren
Stelle aus Plaut. Vidularia angeführt: paupera haec res est, und
— 25 -
aus demselben von Prob. Cathol. die nämlichen Worte (im Bob.
ist paupera am Rande nach est hinzugefügt), von Serv. zu Verg.
Aen. 12, 519: paupera est haec mulier; und dieser bezeugt auch
zu Aen. 3, 539, dafs Plaut, paupera gebraucht habe. Und so
lesen wir bei einem Dichter aus dem Ende des 5. Jahrb., Flavius
Felix in der Anthol. Lat. bei Burmann 6, 86 (Meyer 295; Riese 254;
Baehrens 4, 421) v. 12 paupera turba; bei lordanis Getica 51, 267
gens paupera; in der Historia Apollonii regis Tyri c. 9 (11, 17 R.)
und Commodian Instr. 2, 30 (29), 9 paupera rauher; Aenigm. cod.
Bern. 611 in der Anthol. bei Riese 481 v, 100 paupera (ovis); in
der Vulgata steht Marc. 12, 43 vidua haec paupera plus omnibus
misit gazophylacium ; Lucas 21, 2 viduam pauperam (Cant.); 21, 3
vidua haec paupera (Cant.); 1 Corinth. 15, 10 et gratia eins in
me paupera non fuit. Ferner citiert Roensch (Itala und Vulgata
p. 275) noch : Pirmin. de sing. libr. can. p. 72 (apud Mabill.) vidua
paupera . . conlaudata est und Inscrip. ap. Fea Framm. de' fasti
cons. 90. — Das Neutrum pauperum findet sich im Cael. Aurel.
Chron. 1, 1, 33 S. 17 Haller: est natura caput carnibus pauperum
et nervosum; vergl. über die Deklination dieses Wortes unter 51.
Allein schon Varro L. L. 8, 39, 77 behandelt die Motion pauper
paupera als unstatthaft, wie auch Caper S. 2240 (95, 2) nach
dem Montepess. und Prob. Append. S. 444 (197, 31). — Pauper
als Femininum haben Plaut. Aulul. 2, 1, 52 (174); Terent. Andr.
4, 5, 3 (798); Verg. Aen. 12, 519; Prop. 5 (4), 1, 21; Ovid. Her.
12, 106; Amor. 1, 8, 28; Remed. amor. 748; Met. 8, 668 (678);
Fast. 3, 668; Sil. 3, 303; 8, 545; luven. 6, 72; Apul. de mag. 92
5. 584; Amm. Marc. 15, 12, 2; Prudent. Psych. 243; Sedul. 4, 28;
Ennod. Epist. 2, 6; 2, 19; 3, 8 und vit. Epiphan. S. 331, 18;
433, 21; 436, 3; 452, 5 ed. Hartel; Impp. Valentin, et Mart. Cod.
5, 5, 7; Pelag. vet. p. 9. — Pauper als Neutrum gebraucht ein
später Dichter im cod. Salmas. in der Anthol. bei Riese 21 v. 33
(Baehrens 4, 211): templum pauper.
Über als Femininum weist Priscian 5, 3, 16 S. 647 (I 152,
16) aus Cato (Orig. H fragm. 29 ed. Jord. p. 14, 3) res über fuit
nach; über materia hat Orosius 2, 19, 16; über terra Ennod.
Epist. 1, 3 und über vicissitudo derselbe Epist. 6, 27. — Über
als Neutrum steht bei solum Tacit. Hist. 5, 6; Ennod. Epist.
1, 6; 4, 23 und vita Anton. S. 386, 23 ed. Hartel.
Degener als Femininum haben Lucan. 8, 693; Plin. N. H.
10, 3, 3 (8); 14, 3, 4 (41); Panegyr. Constant. 13,5; Auson. Id.
10, 355; Prudent. Cathem. 7, 12; 12, 193; luvencus 1, 334 und
— 26 —
nach Gronov's Vermutung degener ambit bei Stat. Silv. 3, 1, 160,
Baehrens schreibt nach den Handschriften degenerabit.
Als Immobile wird ferner cicur Gen. cicuris erkannt an dem
Neutr. cicur, welches in dem Ausdruck des Pacuv. (trag. 387) bei
15 Paul. Fest! unter incicorem S. 108, concilium cicur, oder wie dafür
vermutet ist, consilium cicur (so Ribbeck) und in der Anführung
bei Varro L. L. 7, 5, 91, cicur ingenium, begeguet.
Ein Immobile ist auch sospes^ wie die übrigen Adjectiva
gleicher Endung; denn das nach Analogie von hospita (vergl.
unter 14) gebildete Sospif.a ist allein Beiname der Juno, oder
Frauenname, wie Inschr. Or. 4710; vergl. Prise. 5, 4, 24 S. 650
(I 157, 8) und 7, 7, 35 S. 749 (1317, 4). Doch ist auch lunone
Seispitei C. I. L. 1, 1110, und Fest. S. 343 sagt: Sispitem lunonem,
quam vulgo Sospitem appellant, antiqui usurpabant. — Als A d -
ject. Fem. steht sospes in super attolle limen pedes, nova nupta,
sospes iter incipe hoc Plaut. Gas. 4, 4, 1 und eventuram exagogam
Capuam salvam et sospitem Piud. 3, 2, 17 (631); sospes vita
Culex 39; sospes navis Horat. Carm. 1, 37, 13; fortuna domusque
sospes Ovid. Met. 10, 400 und sospite Scylla 14, 39; tu (Anna)
fuge sospes Fast. 3, 578; sit fiha sospes 4, 525 und qua sospite
6, 220; sit sospes turba Pont. 1, 7, 15; dos mea tu sospes Her.
12, 203 und quae numquam sospes ero 18 (19), 206; sospites
(virgines) Liv. 2, 13, 6; sospitem rem publicam Augustus bei
Sueton. August. 28; sospes Phaedra Senec. Phaedr. 434 (442);
sospes Troia Tro. 875 (885) und me sospitem solam Agam. 741
(778); turba sospite Mart. 10, 61, 5; sospitis (patriae) ultor und
qua sospite Claudian. b. Get. 434 und rapt. Pros. 3, 417; sospite
nata Sedul. 3, 248; erit anima eins sospes Vulg. lerem. 38, 2;
sospite matre 0. I. L. 8, 2632. — Sospes als Neutrum kommt
nur in Verbindung mit depositum bei luvenal 13, 178 vor, vergl.
Priscian 5, 4, 25 S. 650 (I 157, 19).
Von quadrimanus^ welches nicht der zweiten Deklination an-
gehört (vergl. unter 50), gebraucht doch lul. Obseq. 51 (111) ed.
0. Jahn p. 128, 10 ein Fem. quadrimana.
12. Die Gentilia auf äs, is, ns, rs, wie Arpinas^ Larinas,
Samnis^ Laurens, Picens, Veiens, Tiburs^ desgleichen cuias, nostras,
supernas, infernas sind gewöhnlich Im mobilia. Vestras wird von
den Grammatikern, Charis. 2, 7 S. 133 (159, 26); Diom. 1 S. 317
(329, 23); Prise. 17, 19, 142 S. 1095 (II 178, 22) und 17, 24, 177
S. 1107 (II 198, 29) neben nostras aufgestellt, Belege führen sie
nicht an , dieselben sind auch sehr selten , z. B. quod ratus nos
- 27 -
vestratibus similes huc contendistj lul. Valer. 1, 40, ebenso in der
Epitome von Zacher p. 33, 15; vestratibus armis Persa vestitus
lul. Valer. 2, 9 und Epitome p. 45, 5. Von ojttimcites, summates,
primates, magnates wird kein Nomin. Sing, gefunden, wohl aber
andere Casus des Sing., aufser von magnates, vergl. Subst. 110.
Die alte Sprache aber hatte nach Prise. 4, 4, 21 S. 629 (I 129);
4, 5, 29 S. 633 (I 134); 7, 12, 60. 61 S. 762 (I 337) und 12, 4, 17
5. 943 (I 586), welcher sich auf Caper beruft, und nach Rhemn.
Palaem. S. 1374 (539, 32) die Form auf tis, Neutr. te. Prise, führt
aus Cato (orig. I frgm. 26 ed. Jord. p. 9, 4) an lucus Capenafis,
desgleichen si quis mortuus est Ärj^dnatis (orig. II frgm. 28 p. 14, 1),
ferner populus Tiburtis und Ärdeatis (orig. II frgm. 21 p. 12, 10
u. 11), Samniiis (orat. 64, 3 p. 67, 1); aus Ennius (Annal 15 ed.
L. Müller) Lawentis terra; aus Naevius (ed. L. Müller p. 167
n. XVII) Samnite als Neutr., welches er auch 6, 12, 64 S. 707
(I 249, 7) erwähnt; aus Titin. (com. 85) Ferentinatis populus; aus
Plaut. Stich. 3 , 2 , 36 (492) ergo oratores populi summates viri
summi accubent, ego infumatis infumus; aus Cassius Emina (ed.
Peter p. 105, 6) si quis nostrafis sapiens. Zur Beglaubigung von
nostrate, vestrate als Neutr. Sing, führt Prise. 12, 4, 17 S. 943
(I 587, 6) aus Cato (orat. 75 p. 70, 5) das dafür nicht ent-
scheidende arma nostratia an, vergl. unter 44. Auch Sarsinatis
ecquast Plaut. Most. 3, 2, 83 (770); non vicinus Samnitis urit
sed Poenus advena Liv. 22, 14, 5 im Put. und Colb., ager Belhi- le
natis Liv. 38, 34, 8 im Bamb. und in anderen Büchern; in Ti-
hurte rus concesseramus Gell. 19, 5, 1, Samniiis atrox Prud. Pe-
rist. 11, 207; ager Ausimatis^ Atteiatis, Alfidenatis Gromat. lib.
Colon. 1 S. 227, 3; 240, 10 und 2 S. 253, 1. 4. 257, 8; 259, 8. 21.
Bei Cic. 1. agr. 2, 31, 85, wo in den Hdschr. ist quasi vero pau-
lulum differat ager Campanus ac Stellatis, et (oder at), wird mit
Recht die Verbesserung von Turnebus gebilligt: a Stellati, sed.
Cuiatis oder guoiatis als Nomin. bemerkt Prise. 12, 6, 29 S. 950
(I 595, 14) und 17, 3, 23 S. 1047 (II 122, 15) aus Plaut. Poen.
5, 2, 33 (993) und Men. 2, 2, 66 (341) und dasselbe haben Plaut.
Cure. 3, 37 (407), Poen. prol. 109 und Bacch. frgm. 23; Ennius
bei Cic. Balb. 22, 51 (Baehrens schreibt frgm. poet. Roman, p. 86
n. 189 quisquis siet, cuiatis siet; L. Müller p. 35: quisqui' siet,
cuiati' siet; Kayser: quisquis erit, cuius civitatis sit); Accius (trag.
22) bei Nonius 110, 32 und (trag. 625) bei Nonius 426, 4; Apul.
Met. 1, 5 S. 24; 1, 21 S. 66; 5, 19 S. 355; 8, 24 S. 572.
Caesar de analogia forderte, wie Prise. 6, 12, 64 S. 707
- 28 —
(1 249, 3) schreibt, hie et haec Samnis , huius Samnitis. Cato
(orig. II frgm. 21 p. 12, 10) bei Prise. 4, 4, 21 S. 629 (I 129, 9)
und 7, 12, 60 S. 762 (I 337, 19) verbindet Laurens mit Tiburtis und
Ardeatis, und Lucilius (ex libris incertis v, 129 ed. L. Müller; ed.
Laehmann 855) schrieb, wie derselbe 7, 12, 61 S. 762 (I 338, 8) be-
zeugt, oleum Casinas, nicht Casinate. Cic. pro Cluent. 7, 21 Larinas
quaedam; Ep. Att. 5, 1, 3 in Arpinos; 12, 12, 1 insula Arpinas;
16, 13 a, 1 iter Arpinas: Off. 1, 7, 21 ager Arpmas; 2, 21, 75
C. Pontius Sa7nnis; Liv. 2, 7, 1 exercitus Veiens; 2, 45, 3; 2, 46, 1
2, 48, 7 und 3, 17, 12 Veiens hostis; 2, 50, 10 Veiens-, 2, 42, 9
2, 44, 7; 2, 48, 8; 2, 49, 1; 2, 51, 9; 2, 53, 1; 4, 49, 2; 4, 58, 6
5, 8, 2 und 5, 51, 6 bellum Veiens; 5, 24, 2 bellum Capenas
7, 25, 4 Laurens traetus; 8, 12, 7 Tiburs populus; 8, 19, 4 bellum
Privernas; 27, 38, 4 populus Antias, Anxuras; Val. Max. 2, 2, 3
Arpinas municipium nach Periz. Verbesserung (in den Hdschr. A.
unieum) und 8, 3, 1 Maesia Sentinas (so in Paris Epit.) : Quintil.
4, 2, 2 und Prise. 4, 1, 2 S. 620 (I 118, 23) Picens\ C. I. L. 4.
2159 Lucceius Albanus Abellinas; 5, 4063 Cassia Sallustia Altinas;
9, 3436 plebs Peltuinas; 10, 5058 und 5061 ordo et plebs Atinas
und ordo populusque Atinas; 10, 5106 Sanmis sum ; Liv. 27, 19, 9
cuias; Colum. 5, 6, 3 und 9, 4, 6 ulmus nostras und nostras cu-
nila; Plin. N. H. 16, 39, 76 (196) infemas abies; Vitruv. 2, 9, 17
supernas abies und infernas; Vitruv. 1, 6, 10 supernas Bezeich-
nung eines Windes; Augustus bei Macrob. Sat, 2, 4, 12 adamas
supernas.
13. Noch einige andere Adjectiva, welche in der gewöhnlichen
Sprache Imniobilia sind, liefsen in der älteren Poesie die Endung
is 6 zu, und einiges von solcher Art ist auch bei Späteren. So
schrieb nach Prise. 6, 9, 47 S. 699 (I 237, 12) und 7, 16, 78
5. 772 (I, 354, 9), welcher sich dabei auf Caper bezieht, Caecilius
(com. 30): Itane Antipho inventus profluvia fide? itane est imme-
moris, itane est madida memoria? Nach demselben 6, 18, 96
S. 726 (1 282, 13) Caecilius (com. 108): Modo fit obsequens, hila-
rus, comis, communis, concordis, dum id quod petit potitur; und
Pomponius (v. 165): Blanda, fallax. superba, impotens, discordis.
17 Hie concordis bemerkt Prise, auch 7, 16, 78 S. 772 (I 354, 13) als
von den vetustissimi gebraucht. Er sagt ferner 7, 12, 64 S. 764
(I 341, 18): Sciendum , quod etiam hie et haec concordis et boc
Concorde dicebant, hie et haec amentis et hoc amente. Nee mirum,
cuius Simplex quoque mentis protulit Ennius in Epicharmo (Sat.
V. 38 ed. L. Müller): Terra corpus est, at mentis ignis est; pro
- 29 —
mens. Lentis quoque pro lens. Vergl. Substant. 41. Prise, fährt
fort: Et paris pro par. Atta in Socru: Ad hanc fortunam accessit
ei fortuna paris. So konnte freilich der Vers nicht lauten, doch
ist nicht par herzustellen, sondern mit Bothe zu schreiben : accessit
fortuna ei paris, so auch Ribbeck (II p. 162 v, 14). Für praecox
hat Nov. (com. 106) bei Non. S. 150 jiraecoquis neben libido. Für
indecor, welches Prise. 6, 9, 47 S. 699 (I 235, 15) wegen indeeo-
rem aufstellt (vergl. dedeeor unter 30), Ace. (v. 193) bei Non.
S. 489 indecoris neben vita. Bei späteren Schriftstellern, Apul.
de mag. 40 S. 492; 74 S. 551 und Sidon. Epist. 8, 16 ist exossis
als Nomin. für exos, welches Lucr. 3, 721 hat; für pervigil Apul.
Met, 11, 26 S. SlO pervigüis neben cura. Als Femin. zu dives
oder dis ist carm. Priap. 75 (76), 2 von Bücheier geschrieben:
lunoni Samos et Mycena ditis , in den Handschriften steht gegen
das Versmafs Myeenae dites: als Neutr. dazu fordert Prise. 6, 12, 64
S. 707 (I 248, 18) und 7, 12, 61 S. 762 (1 338, 3) däe, nach Ana-
logie von Samnite (vergl. unter 12); und dite solum ist bei Val.
Fl. 2, 296 und in einem Gedichte bei Baehrens 5, 87 (p. 405)
V. 6: et mare purpureo murice dite ruhet. Munus excellente und
mel caldum excellente Hispanum hat Petron. 45, 4 und 66, 3.
Von griechischen Adjectiven auf ites kann das Neu-
trum auf i(!e gebildet werden. Vinum myrtite Pallad. 2, 18 und
vinum scillite Pallad. 8, 6, 1 ; vinum myrtitem (mirtetum cod. Erf.)
schreibt Pallad. 13, 2, und bei Colum. 12, 38, 1 und 12, 38, 5
lesen wir vinum myrteten, 12, 33 vinum scilleten und 12, 35 vinum
ahsinthiten et hyssopiten et ahrotoniteyi et thymiten et marathriten
et gleckoniten; ohne den Zusatz vinum steht Accusativ myrtitem
bei' Pallad. 3, 27 und 3, 31, 1. Bei Geis. 6, 6, 25 (p. 234, 32)
ist überliefert Canopite collyrium und 6, 6, 28 (p, 235, 34) id
quod Canopite, beidemale hat Daremberg Canopitae gesehrieben.
14. Mehrere Substantiva werden, besonders von Dichtern,
adjeetivisch gebraucht, teils mit gemeinsamen, teils mit geson-
derten Formen für die verschiedenen Geschlechter. luvenes annos
Ciris 45; Ovid. Met. 7, 295; 14, 139; iuvenem Parthenopen Stat.
Silv. 3, 1, 92; iuvenem capillum Samon. 49 (52). Senihus saeclis
Ciris 41; senihus cygnis Stat. Theb. 5, 341 und Mart. 5, 37, 1;
9, 42, 2; senihus porcis luven. 6, 160; senex corvus Carm. Priap.
83, 12; cervos senes Ovid. Ars Amat. 3, 78; senes mulli Mart.
10, 30, 24; muH senes Apul. Met. 9, 13 S. 617; senihus autumnis
Mart. 3, 58, 7; senibus cum Damascenis Mart. 5, 18, 3; senem
cadum Mart. 11, 36, 6, aber quasenex tabescit dies Plaut. Stich.
- 30 -
5, 1, 8 (648) war nicht in quasi senex t. d., wie Gruter will, son-
dern mit Bothe in quasi (oder quase vergl. Lachmann Lucr. p. 91)
nix t. d. zu berichtigen, und so schreibt auch Götz. Charta anus
Mart. 12, 4, 4 und CatuU 68, 46; testa anus Mart. 1, 105, 4;
anus terra Plin. N. H. 17, 5, 5 (35); fici anus distillant gummiuin
lacrimae PHn. N. H. 15, 19, 21 (82); fama anus Catull 77, 10;
cerva anus Ovid. Ars Amat. 1, 766; mentula anus Mart. 11, 46, 6;
rosam anum Anthol. Latina bei Burmann III 292 v. 46 (Meyer
1023; Ribbeck append. Verg. p. 181; Riese 646; Auson. Edyll. 14
ed. Peiper p. 409). Heroas sensus Pers. 1 , 69. Vernas apros
Mart. 1, 19, 24; verna liber Mart, 3, 1, 6; lupos vernas Mart.
10, 30, 21; vernae tuberös Mart. 13, 43, 2; libellos vemulas Mart.
5, 18, 4; vernula avis Rutil. Namat. 1, 112; urbanitatis vernulae
fontem Petron. 24, 2 ist in u, vernaculae f. berichtigt. Artifex
stilus Cic. Brut. 25,96; consuetudo tarn artifex suavitatis Cic. Orat.
48, 161; artifices boves Prop. 3 (2), 31, 8; artifices manus Prop.
5 (4), 2, 62; Ovid. Amor. 3, 2, 52; Met. 15, 218; Arnob. 2, 17;
artifici manu Ovid. Trist. 2, 522; Amm, Marc. 17, 4, 7; manuum
artificum Vulg. Deuter. 27, 15; artifices artus Orest. trag. 329;
artificis naturae opus Aetna 595; artificem vultum Pers. 5, 40;
artifex natura Dracont. carm. prof. 1, 10; Plin. N. H. 2, 65, 66
(166); artifici mobilitate 6, 30, 35 (187); vir tarn artificis ingenii
8, 16, 21 (55); artifici dimicatioue 8, 40, 61 (150); tam artifices
argutiae 10, 29, 43 (85); artifici temperamento 12, 25, 54 (115)
artifici complexu 29, 3, 12 (52); artificis formae Val. Fl. 6,465
artifex motus Quintil. 9, 4, 8; artifici pollice Stat. Achill. 1, 332
artificis halitus oris luven. 10, 238; tam artifices saltationis Suet.
Tit. 7; artifici ratione Apul. Ascl. 13 S. 297; artificis naturae
Ingenium Solin. 1, 78; per artifices plagarum figuras 22, 12 (20);
artifici plaga 35, 6; quaeras opus hie codicis artificis Sedul. Carm.
1,4; nee opus codicis hie requiras artificis Sedul. pasch, oper.
praef. (p. 173, 3 ed. Iluemer); artifices fraudes Sedul. Carm. 5, 387;
dolos artifices Sedul. pasch, oper. 5, 33 (p. 299, 14); artifex fa-
bricatoris Providentia Macrob. Somn. Scip. 1,6,47; tactu artifici
18 Ven. Fortun. 10, 6, 54. Camife.v animus Plin. N. H. 7, 7, 5 (43);
caruifices manus Sil, 1, 173; carnificem avem Mart. 11, 84, 10;
carnifices pedes 12, 48, 10; libido tam carnifex Arnob. 1, 65;
carnifices unci 2, 5; carnifices epulas Claudian. B. Gild. 178; car-
nificis nati Orest. trag. 148; carnifices flammas Dracont. Carm.
prof. 5, 66. Silvestres apes opißces magis Varro R. R. 3, 16, 19;
splendor opifex Apul. de mag. 14 S. 420; opifices manus atque
- 31 -
omni genere perfectionis artifices Arnob. 2, 17; opifex sapientia
August. Civ. Dei 15, 13 (II p. 62, 7); opifex calor Lact. 2, 9, 22
und auch wohl sanguis ille opifex Gell. 12, 1, 13 Vindice poena
Catull 64, 192; vindice flamma Ovid. Met. 1, 230; vindicibus viri-
bus Her. 9, 13; vindicem manum Senec. Phaedr. 261 (Peiper und
Richter schreiben v. 266 vindice): vindex manus Octavia (596) 608;
manus vindices Prud. Perist. 10, 447; dextera vindex Sil. 11, 195
und Prud. c. Symra. 1, 184: vindex Graecia Claudian, ß. Gild. 484;
vindicis Astae VI cons. Honor. 203; vindices gladii Firm. Matern,
err. prof. relig. 6, 9; in cohortibus piis vindicibus C. I. L. 5, 1,
4055. 4056. Angues ingentes alifes sagt Pacuvius (v. 397) bei Cic.
de invent. 1, 19, 27, vergl. de re publ. 3, 9, 14 illo Pacuviano: in-
vehens alitum anguium curru ; ales Avis Cic. de nat. deor. II 44,
112; alite lapsu Cic. Arat. 470; alitis Austri Verg. Aen. 8, 430;
ales filius Maiae Horat. Carm. 1, 2, 42; puer ales 3, 12, 6; ales
Pegasus 4, 11, 26; serpente alite Epod. 3, 14; alite equo Ovid.
Amor. 3, 12, 24 und Sil. 12, 67; deus ales Ovid. Met. 2, 714;
passu alite 10, 587; ales Aello 13, 709; alite cursu Germ. Phaen.
131; sonipes ales v. 207; ales Perseos effigies v. 248; Cyllenius
ales Val. Fl. 4, 385: alite plumbo Sil. 3, 365; 9, 622; alite planta
4, 340; 8, 557; saltu alite 12, 460: iaculo alite 17, 416; ales
imago 17, 539; alite vento Stat. Theb. 4, 312; deus ales 4, 605;
aliti curru Senec. Med. 1025 (1033); aliti velocitate Amm. Marc.
31, 7, 6; bei Claudian. de laud. Stilich. II 408 schreibt Heinsius:
iam Fama loquacibus ales Pervolat Oceanum unguis et mille
citatos Festinare iubet proceres ; Weber : iam Fama loquacibus
alis Pervolat Oceanum, Unguis et mille citatos Festinare iubet pro-
ceres: ales arundo Prud. Psych. 323. Vigiles oculi Verg. Aen.
4, 182; vigilem ignem 4, 200; vigil ignis Ovid. Fast. 6, 267;
vigiles lucernas Horat. Carm. 3, 8, 14; vigilum canum 3, 16, 2;
cura vigil Ovid. A. A. 3, 412 und Plin. N. H. 10, 22, 26 (51);
vigili cura Ovid. Met. 15, 65; vigiles curae Ovid. Met. 3, 396 und
Lucan. 8, 161 ; vigiles curas Val. Fl. 3, 447; vigiles flammas Ovid.
A. A. 3, 463: vigil flamma Trist. 4, 5, 4; vigil custos A. A. 3, 612;
vigil Aurora Met. 2, 112; vigili voce Ovid. Met. 2, 538 und Sil.
8, 210; vigil ales Ovid. Met. 11, 597; vigil custodia 12, 148;
12, 149; vigili ore Fast. 1, 456; a vigili statione Plin. N. H. 10,
22, 27 (54); vigil obsidio 10, 37, 53 (110); vigilem noctem Tac.
Ann. 4, 48; Symmach. Epist. 8, 41; vigili ludo Val. Fl. 2, 582;
vigili cornu 5, 485; vigiles quaestus Stat. Silv. 1,2, 196; aure
vigili Stat. Silv. 3, 5, 35 und Achill. 2, 119; vigilem animum 1, 543;
- 32 —
vigili cum febre luven. 13, 229; industria vigil Amm. Marcell.
16, 7, 3; pervigü ist nur Adject. Manus eiesul Lucan. 3, 339;
exsul umbra 8, 837; exsule umbra Stat. Theb. 12, 59. In lecto
caelibe Catull. 68, 6 und Ovid. Her. 13, 105; caelibe vita Horat.
Epist. 1, 1, 88; caelebs vita Ovid. Trist. 2, 163; vitam caelibem
Gell. 5, 11, 2; in caelibe vita Auson. Idyll. 15, 6; vita caelibe
Auson. Parent. 9, 13; caelebs (columba) Plin. N. H. 10, 34, 52
(104); platanus caelebs Horat, Carm. 2, 15, 4; caelebs truncus
Ovid. Met. 14, 663; arborem caelibem Plin. N. H. 17, 23, 35 (204).
Ruricolae aratri Ovid. Trist. 4, 6, 1 ; ruricolae boves Met. 5, 479
Fast. 1, 384 und Pont. 1, 8, 54; ruricolis dentibus Lucan. 7, 860
ruricolae Musae Cyprian. Carm. 6, 1 : Numidae dentis Ovid. Pont
4, 9, 28. Indigena vino Plin. N. H. 14, 6, 8 (72); indigenam po-
tionem Flor. 2, 18, 12; indigenis aquis Val. Flacc. 6, 294; indi-
genis viribus Amm. Marcell. 14, 8, 14; partem indigenam 15, 9, 4;
indigena plebe 21, 11, 2; indigenas nimbos Claudian. de raptu
Proserp. 1, 161; indigenas fluvios in Probini et Olybri consulatum
254; indigenas habitus de VI consulatu Honorii8; indigenis saxis
Rutil. Numant. 2, 65; indigenam ignem Sidon. Carm. 22, 27. Vino
alienigena Gell. 2, 24, 2. Parricida nece Arnob. 3, 26, vergl.
Subst'. 137.
Servam operam Plaut. Persa 2 , 4 , 9 ; praedia serva Cic. 1.
agr. 3, 2, 9; omnia non serva hostilia ducant Sallust. Hist. Brief
19 des Mitbrid. 17: servum pecus Horat. Epist. 1, 19, 19; serva aqua
Ovid. Amor. 1, 6, 26; servum vitii pectus Remed. am. 54 und
serva manus Fast. 6, 558 und Her. 10, 90; qui serva pro liberis
faciat Liv. 6, 41, 2; corpori quod servum fortuna erat 38, 24, 3;
serva omnia et subiecta imperio 37, 54, 6; quae serva atque ob-
noxia fore 42, 46, 4; non ut servam civitatem baberet 25, 31, 5;
Graeciae urbes servas et vectigales facere 34, 58, 9; liberare civi-
tates servas 37, 53, 28; omnia ista, in quae dominium casus exer-
cet, serva sunt Senec. Epist. QQ, 23; moenia serva Stat. Tbeb.
11, 225; captiva et serva (ciconia) Plin. N. H. 10, 23, 31 (61);
fundo altero manente servo Cels. Dig. 8, 6, 6; alteram (aream)
tradendo servam alteri elficere lulian. Dig. 8, 2, 34; si servus
fuit fundus und fundum eum qui servus sit Ulpian. Dig. 41, 1, 20
§ 1 ; statulibera quidquid peperit, hoc servum heredis est Ulpian.
Dig. 40, 7, 16; eas (aedes) servas fore Marcian. Dig. 8, 2, 35.
Veneris famulae conubia Ovid. Amor. 2, 7, 21; famulas aquas
Fast. 1,286; famulo vertice Pont. 2, 2, 76: famulas dextras Lu-
can. 4, 207; famulas manus Sil. 10, 647; famulae numerus turbae
— 33 -
Lucan. 10, 127; greges famulae turbae Sil. 13, 360; famulos artus
Val. Fl. 1, 749; famulam Tyron Sil. 1, 74; nee te, patria inclita,
dedam aeternum famulam 2 , 366 ; famulas turmas Stat. Silv.
4, 2, 39; famulos greges 5, 1, 21; famuli coetus 5, 1, 158; famu-
lam cohortem Stat. Theb. 11, 292; famulum nemus Mart. 6, 76, 6;
famuli Rheni 9, 1, 3; omnia famula Tert. de anima 33; famulas
cateuas Claudiau. in Ruf. 2, 386; famulis ripis III cons. Honor.
203; famulis manibus Epist. 1 (5) 17. Simulacra nuntia praeclari
voltus pulchrique coloris Lucr. 4, 1032; simulacra divinae nuntia
formae 6, 76; nuntia fibra Tibull. 2, 1, 26; venturae nuntia sortis
Vera exta 3, 4, 5; nuntia littera Ovid. Her. 6, 9 und Stat. Silv.
4, 8, 36; nuntia verba Ovid. Her. 15 (16) 10 und Val. Flacc.
1, 440; prodigia imminentium malorum nuntia Tac. Ann. 15, 47.
Alumno numine Ovid. Met. 4, 421; alumnum numen Stat. Theb,
8, 223; Martis alumne dies Martial 12, 60, 1; lapsu alumno Avien.
descript. orb. terr. 495; fontis alumni Avien. Phaen. 502; unda
alumna 798; alumna manus Orest. trag. 456; alumnus nuntius
Dracont. Carm. prof. 10, 44; moderator alumni gregis Prudent.
Perist. 9, 31; corpora mathematica sunt alumna geometriae Ma-
crob. somn. Scipion. 1, 6, 35; alumna stagna Mart. Capella 1 § 28.
Adulteros crines Horat. Carm. 1, 15, 19; adultera mens Ovid.
Amor. 3, 4, 5; adultera clavis A. A. 3, 643; arbusta adultera
Manil. 2, 22; minium adulterum PHn. N. H. 33, 7, 37 (114);
aeruginem adulteram 34, 11, 26 (113); aliquis istorum aureorum
nequam vel adulter Apul. Met. 10, 9 S. 696; adulteram noctem
Tert. ad nat. 1, 16; adulteri conceptus de pudic. 5; adulter
sensus praescr. haer. 17; adulterum stilum 38; dominatio adul-
tera adv. Marc. 1, 27; nummus adulter de paenit. 6; adulteras
lectiones Arnob. 5, 36; mentem adulteram Lact. Inst. 6, 23, 34;
adultera culta Prud. hamart. 216; adulteris coitibus Solin. 17, 11;
partus adulteri 27, 42. Imbrem autumnum Cato R. R. 5, 8; autum-
nis (sideribus) Manil. 2, 269; autumno tempore 2, 425; autumno
semine Colum. 11, 3, 38; autumuis imbribus Phn. N. H. 14, 2,
6 (34); ab aequinoctio autumno 19, 6, 33 (108); per aequiuoctium
autumnum 21, 5, 12 (25); tempestatis autumnae Gell. 19, 7, 2;
autumnas pruinas Auson. Idyll. 8, 10; autumnis fetibus Impp. Va-
lent. Theod et Arcad. Cod. 3, 12, 6 (7) § 1 ; autumnas uvas Anth.
Lat. ed. Burmann V 67, 9 (Meyer 1036, Riese 864); bei Ovid.
Met. 3, 729 ist autumni frigore besser beglaubigte Lesart als
autumno frigore. Sibila colla Verg. Georg. 3, 421 ; Aen. 5, 277;
sibila ora oder ora sibila Verg. Aen. 2, 211; Sil. 2, 586; Avien.
Neue -Wagener, Lat. Formenlehre- 11. 3. Aufi. 3
- 34 -
Arat. 160; 200; coma sibila Val. Flacc. 3, 50. Hostes turmae
Stat. Theb. 11, 22; hostis exercitus Quintilian, Declam. 272; hostes
Troes Orest. trag. 367. Femina turba Prop. 3 (2), 31, 4. Turba
ministra Orest. trag. 613, 695; turba comes Dracont. Carm. prof.
8, 487; custode dracone 10, 33. Statuas colossas Spartian. Hei.
7, 1; Lamprid. Alex. Sev. 25, 8; 28, 6. Dardana arma Verg.
Aen. 2, 618; Dardana tela 6, 57; Dardana pubes 5, 119; Dar-
danae genti Horat. Carm. 1, 15, 10; Dardanas turres 4, 6, 7;
Dardana praeda Prop. 1, 19, 14; Dardana puppis 5 (4), 1, 40.
Inacha plebes Stat. Theb. 1, 619; Inacha tecta 3, 249; Inacha
pubes 8, 363. Campum lapyga Sil. 1, 52; 3, 707; lapyge campo
11, 1 . Ticina flumina Sil. 9 , 432. Clitumna novalia Stat. Silv.
1, 4, 129. Tuscula umbra Stat. Silv. 4, 4, 16.
Hospes hat als Adject., wie als Substant. , im Fem. gewöhn-
lich hospita, nach welchem ein inhospita ohne zugehöriges Masc.
gebildet ist. Mit Unrecht wurde von manchen ein Masc. hospitus
angenommen, vergl. Prob. Instit. art. S. 274. 275, und dagegen
Charis. 1, 15 S. 77. Aber unda hospita Verg. Ge. 3, 362; terra
hospita Verg. Aen. 3, 539; Ovid. Pont. 4, 9, 105; Val. Fl. 4, 145;
hospita tellus Ovid. Met. 3, 637; Fast 1, 511; Lucan. 3, 43; Val.
Fl. 3, 304; Stat. Theb. 12, 500; hospita navis Ovid. Fast. 1, 340
und Trist. 4, 4, 58; soror hospita Carm. Aetna 588; manus hospita
Lucan. 8, 748; hospita puppis Ovid. Trist. 3, 12, 32; Val. Flacc.
2, 322; hospita turba Val. Flacc. 3, 272; hospita pubes 5, 385;
lotos hospita Sil. 3, 311; domus hospita Sil. 8, 322 und Stat.
Theb. 12, 618; hospita ora Stat. Theb. 2, 515; hospita sedes
12, 509: hospita auus 12, 582; hospita avis Achill. 1, 375; hospita
umbra Hart. 10, 26, 4; Naxos hospita Libero patri Solin. 11, 28;
hospita lux Ennod. Carm. 2, 56, 9; hospita fraus 2, 76, 1 ; inhospita
Syrtis Verg. Aen. 4, 41 und Ovid. Met. 8, 120; inhospita quercus
20 Sil. 5, 508; inhospita cautes 13, 336; nee inhospita vitibus ulmus
Stat. Theb. 6, 106; Icaros inhospita Solin. 11, 30; gens inhospita
22, 3; dazu gehört urbes hospitas Mamert. grat. act. luhano 8, 3;
insulas inhospitas Avien. ora mar. 159 und (Herculis columnas) in-
hospitas 357. Hospita und inhospita werden auch als Neutr. Plur.
gebraucht. Vergl. Prise. 7, 7, 36 S. 749 (I 317, 9). Hospita aequora
Verg. Aen. 3, 377; nou hospita saxa Prop. 4 (3), 22, 37 und
hospita fana 5 (4), 9, 34: hospita castra Ovid. Her. 6, 52; hospita
Sacra Mauil. 1, 6; hospita vina Val. Flacc. 1, 44; hospita tecta
2, 650; hospita arma 2, 662; hospita moenia 4, 58; hospita Musis
ütia Sil. 12, 31; hospita iura 17, id'6; pacta hospita 17, 79; litora
- 35 -
hospita Stat. Silv. 3, 5, 75; hospita flumina Theb. 4, 842; spolia
hospita Achill. 1, G6: hospita sacra 1, 311; hospita moenia 1, 699
(2, 25); inhospita saxa Verg. Aen. 5, 627 und Claudian. IV cous.
HoDor. 137; hospita viscera Prudent. Cathem. 10, 31; inhospita
tesqua Horat. Epist. 1, 14, 19; inhospita tecta Ovid. Met. 1, 218;
15, 15 und Stat. Theb. 5, 715; inhospita regna Ovid. Met. 11, 284;
iohospita litora Ovid. Trist, 3, 11, 7; Lucan. 1, 367 und Sil. 2, 23;
inhospita iura Sil. 3, 444. Einigemale begegnet hospes als Fem.,
wie hospes amica Ovid. Fast. 6, 510; hospes Aurora Stat. Theb.
6, 272; Thebais hospes Sen. Agam. 317; hospes curia Lucan. 5, 11;
Colchidos hospitis Val. Fl. 5, 202; hospitis umbrae Stat. Theb.
12, 438; hospite cymba Stat. Silv. 5, 1, 252; ab hospite gemma
Pallad. 14, 33; hospite turma Dracont. Carm. prof. 8, 548; und
als Neutr. Plur. hospitibus tectis Stat. Theb. 12, 479.
15. Verschiedene Substantiva verbalia auf tor werden
auch in der klassischen Prosa ähnlich wie Adjectiva ange-
wandt, was sich besonders in der Verbindung mit Adverbia zeigt.
Tarn hellatorem Plaut. Mil. Gl. 1, 11 nach wahrscheinlicher Verbesse-
rung (in den Hdschr. tum b.); non tarn sum peregrinator Cic. Ep.
Farn. 6, 18, 5; nemo illo minus l'uit emax, minus aedificator Corn.
Nep. Att. 13, 1, minime laryitore duce Liv. 6, 2, 12 (dagegen nee
minor largitor Tac. Ann. 3, 27); nemo tarn famae contemptor est
Liv. 44, 22, 7; pecuniae quam non contemptor, Syria, cui prae-
fuerat, declaravit Vell. 2, 117,2; contemptor animus Sallust. lug.
64, 1; contemptor lucis animus Verg. Aen. 9, 205; contemptor
ambitionis animus Plin. Paueg. 55, 9; bellator equus Verg. Ge.
2, 145; Aen. 10, 891; 11, 89; Ovid. Fast. 2, 12; Val. Fl. 2, 368;
5, (585) 603; Sil 2, 411; 7, 68; Tac. Germ. 14; taurus bellator
Stat. Theb. 3, 330; bellatorem ensem Sil, 13, 376; bellatorem
campum Stat. Theb. 8, 377; bellator deus Verg. Aen. 9, 721;
bellator Aiax 11, 700; bellator Turnus Ilias Latina 629; bellator
populus Gros. 4, 21, 4; bellatoribus viris Flor. 1, 8, 4; raptores
lupi Verg. Aen. 2, 355; Ovid. Met. 10, 540; Vell. 2, 27, 2; Sidon.
Carm. 7, 363; iuvenco jmgnatori Verg. Aen. 11, 679; pugnatoris
galli Plin. N. H. 30, 15, 49 (102); venator cauis Verg. Aen. 12, 751;
venator equus Stat. Theb, 9, 685; Claudian. uupt Honor. 5; taurus
arator Ovid. Fast. 1, 698; bos arator Suet. Vesp. 5; nee sit aedi-
ficator (agricola) Colum. 1,4, 8; aedificator erat Cretonius luven.
14, 86, der Scholiast erklärt: cupidus fabricae; aedificator Ancus
Flor. 1, 8, 4; adulator senatus, adulator populus Romanus Tre-
bell. Poll. 3, 7; amatores oculi Apul. Met. 5, 24; belligeraloram
3*
- 36 —
virorura Vulg. Mach. 1, 15, 3 und 16, 4: artifici creatori Alcim.
Avit. Poem. 1, 49; infector sucus Plin. N. H. 11, 3, 2 (8); mugitor
Vesuvius Val. Flacc. 3, 208; nugator libellus Auson. Idyll. 11 ed.
Peiper p. 197; sermo proditor Ennod. Epist. 4, 17 (ed. Hartel
p. 111, 5; ed. Vogel p. 143, 3); proscriptor animus Plin. N. H. 7,
12, 10 (56); praedatoris equi Stat. Theb. 4, 316; plorator vernula
Mart. 14, 54, 1; animo tortore luven. 13, 195; altores sucos He-
rnes. Cyneg. 297; quaestor avus Dracont. Carm. prof. 9, 36; regna-
toris populi Arnob. 6, 7; peccatori populo Augustin. Civ. Dei 18, 29
(II 294, 16), auch decretis moderatoribus Symraach. Epist. 10, 54;
corruptore auro Sulpic. Luperc. Servas. Jun. in der Anthol. Lat.
bei Burmann 3, 74 (Meyer 543; Riese 649; Baehrens 4, 119) v. 8,
vergl. unter ultore ferro.
Noch häufiger sind die dazu gehörigen Fem in. auf trix dXs
Attributiva. So besonders bellatrix, peccatrix und altrix; beUatrix
ira Claudian. in Ruf. 2, 118; bellatrix pompa III cons. Honor. 2;
bellatricem triremem VI cons. Honor. 135: bellatrices manus
nupt. Honor. et Mar. 17; bellatrices aquilae nupt. Honor. et
Mar. 193; bellatrix diva Ovid. Trist. 1, 5, 76; bellatrix Roma
Trist. 2, 321; bellatricem Miner vam Met. 8, 264; bellatrix virgo
Sil. 3, 323; bellatrix gens 3, 591; bellatrix belua 9, 576; bellatrix
Penthesilea Verg. Aen. 1, 493; bellatrix Camilla 9, 805 : bellatrix
cohors Stat. Theb. 6, 262; bellatrices carinae 7, 57; virgo bellatrix
Coripp. Joh. 1, 188; bellatrices catervas 7, 453; bellatrix glaeba
Val. Flacc. 7, 612 und bellatrix Graecia Ilias Latina 172; bella-
trix iracunda Cic. Tuscul. 4, 24, 54; natio antehac bellatrix Amm.
Marc. 23, 6, 55; 29, 6, 1; bellatrices gentes 26, 7, 5; bellatrix
Hispania Flor. 2, 6, 38; gens bellatrix Dictys 3, 15; bellatrix
dextra Ennod. vit. Ephan. ed. Hartel p. 338, 8; ed. Vogel p. 88, 1;
i'eminas bellatrices lordan. Getica 5, 44. Peccatrix terra Alcim.
Avit. Poem. 4, 86; peccatricis urbis de subitanea paenitentia ed.
Peiper p. 30, 15; auima peccatrix und animam peccatricem Augu-
stin. Civ. Dei 14, 3 (11 p. 8, 6 und 7); de peccatrice farailia 15, 7
(II 71, 5); plebs peccatrix 16, 24 (II 162, 12); peccatrix anima
Claud. Mamert. 3, 13 (p. 179, 22); peccatricem animam Ennod.
Libell. pro syuodo ed. Hartel p. 322, 18; ed. Vogel p. 64, 22;
peccatrix anima Prudent. Cathem. prooem. 3, 5; peccatrix mulier
Sedul. Paschal. oper. 4, 7; civitas illa peccatrix Ninive Tertull.
de ieiun. 7; peccatrix gens de spect. 3; peccatricis naturae de
carne Christ. 16; peccatricis feminae ad Marc. 4, 18; peccatrici
carni ad Marc. 5, 14; peccatricem carnem de anima 23; peccatrix
- 37 —
anima de anima 40. Altrix terra Pacuvius (v. 404) bei Varro L.
L. 7, 18: Ida altrice Ovid. Met. 4, 293; altrix tellus Sil. 1, 218:
altrix unda Stat. Theb. 9, 439; altrix terra Anthol. Latina ed.
Burmann 5, 159 (iMeyer 1090; Riese 230, 3; Baehrens 4, 406);
cum altrice belua Cic. Divin. 2, 20, 45; altrice ipsa bumo Plin.
N. H. 22, 4, 4 (8): lacte altrici Ennod. Epist. 1, 9 (ed. Hartel
p. 19, 3: ed. Vogel p. 18, 14) vergl. Ende von 15; altricem nobilis
metalli venam Epist. 2, 10 (ed. H. p. 49, 23; ed. V. p. 45, 8);
altricem hominum berbam Epist. 7, 19 (ed. H. p. 187, 12; ed. V.
p. 244, 7). Ferner; nubes adßictrix Apul. de mundo 15; adiu-
tricem dextram Ennod. Libell. pro synodo ed. Hartel p. 295, 12;
ed. Vogel p. 52, 22; adiutricem paginam Epist. 2, 16 (ed. H.
p. 57, 22; ed. V. p. 69, 25): Epist. 4, 22 (ed. H. p. 114, 8; ed.
V. p. 144, 27); adiutricem i'acundiam Epist. 2, 17 (ed. H. p. 58, 22;
ed. V. p. 70, 9); Panegyr. dictus rego Tbeoderico ed. H. p. 282, 18 t
ed. V. p. 212. 31; adulatrices exterae gentes Treb. Poll. Claudian.
3, 7; amatricem Africam Plaut. Poen. 5, 5, 25 (1304); amatrices
aquas Mart. 7, 15, 4; 10, 4, 6; Sappho amatrix 7, 69, 9; mulieres
amatrices Auson. Cupido cruciatus ed. Peiper p. 109, 4; ed. Scbenkl
p. 121; a multitudine auxüiatrice Nepot. epit. Val. Maxim. 6, 4
ed. Halm p. 493, 4; auxüiatrice sapientia Mythogr. Latin. 2, 113
ed. Bode I p. 113, 24; auxiliatrix gratia Cassiod. Var. 2, 40;
cantatrices anus Apul. Met. 2, 20; 2, 30; cantatrices choreas Clau-
dian. B. Gild. 448: aves cantrices Varro R. R. 3, 5, 14; linguae
circulatricis Mart. 10, 3, 2; conciliatrix fabula Ennod. Dict. 22 (ed.
Hartel p. 496, 26; ed. Vogel p. 273, 31); concitratricem vim Plin.
N. H. 26, 10, 62 (96); castitatem conservatricem Tertull. de anima
24; in tarn corruptrice provincia Cic. Ep. ad Qu. fr. 1, 1, 6, 19;
terra creatrix Dracont. Carm. prof. 3, 1 ; creatrix magnitudo Claud.
Mam. 2, 4 (112, 4): creatrix substantia Epil. p. 193, 12; creatricis
Veritatis Augustin. Civ. Dei 16, 6 (II p. 133, 1); deceptrix femina
Alcim. Avit. Poem. 3, 111 : dominatrix mens Auson. Tecbnop. 6, 6
ed. Peiper p. 159; potestatibus dominatricibus Tertull. de anima 38;
domitrix vis Plin. N. H. 23, 1, 27 (57); domitrix illa rerum om-
nium materia 36, 16, 25 (127); falce domitrice Ennod. Dict. 1
(ed. Hartel p. 425, 10; ed. Vogel p. 2, 11); domitrice adfectione
Dict. 10 (ed. H. p. 457, 1: ed. V. p. 118, 27); viduae donatrici
Alcim. Avit. Epist. 6 (p. 33, 20 ed. Peiper); duratricem jSrmitatem
Plin. N. H. 14, 1, 3 (17): diligentia exactrice Ennod. Epist. 3, 30
(ed. Hartel p. 93, 9; ed. Vogel p. 126, 26); vis exulceratrix Plin.
N. H. 27, 12, 80 (105); formatrix forma Claud. Mam. 1, 26 (96, 25);
— 38 —
fututrici manu Mart. 11, 22, 4: fututricem linguam 11, 61, 10;
umbra hebetatrix Plin. N. H. 2, 13, 10 (57); imitatrix avis ac
parasita et quodam genere saltatrix 30, 23, 33 (68): imitatrix
ales Ovid. Amor. 2, fi, 1; manum insidiatricem Amm. Marcell.
24, 4, 29; insidiatricis manus 27, 10, 11; insidiatrix aviditas
31, 4, 10; insidiatricis famae Ennod. vit. Anton, ed. Hartel
p. 390, 12: ed. Vogel 189, 4: ars inventrix et iudicatrix et enun-
tiatrix Quint. 2, 15, 21; inventrices Athenae Claud. Mamert. Grat.
Act. 9 (251, 21); mecliatricis columnae Alcim. Avit. Poem. 5, 566;
mirairix turba luven. 4, 62 : moderatrix liasta Stat. Silv. 4, 4, 43 ;
castitatem perditricem Tertull. exhort. cast. 13; populatrix turba
Auson. Idyll. 10, 241; populatrices catervae Claudian. de raptu
Proserp. 3, 167; feris praedatncibus 14, 2, 1; praedatrix bestia
Amm. Marc. 26, 6, 10; provocatrix illa improbitas Lact. Inst,
6, 18, 19: pugnatriv natio Amm. Marcell. 23, 6, 8; purgatrices
aquas Tertull. de bapt. 5; rehellotrix Germania Ovid. Trist. 3, 12, 17;
provinciam rebellatricem Liv. 40, 35, 13; natura refrigeratrix Plin.
19, 8, 38 (127); Gargil. Med. 4; regeneratrix unda Alcim. Avit.
Epist. 46 (41) ed. Peiper p. 75, 20; in domo regnatrice Tacit.
Ann. 1, 4; dant regnatricem flumina sancta fidem Poeta in Nov.
collect, ed. Mai 5 p. 170 n. 1; fama relatrix Dracont. Carm. prof.
9, 17; ructairix mentha Mart. 10, 48, 10; salutatrix turba lu-
venal. 5, 21; pica salutatrix Mart. 7, 87, 6; Charta salutatrix
9,99,2; speciem sedutricem Alcim. Avit. de subitanea paeuitentia
ed. Peiper p. 28, 32; sermocinatricem (partem) Quint. 3, 4, 10;
silviculfrix cerva Catull. 63, 72: simidatrix Circe Stat. Theb. 4, 551;
simulatrix umbra Anthol. Latina ed. Burmann 5, 110 (Meyer 526;
Riese 528; Baehrens 4, 123) v. 2; sociatrix gratia Val. Flacc. 5, 499;
speculatrix luno 7, 190; speculatrix statua Val. Max. 9, 8, extr. 1;
spoiiutricem auimam Mart. 4, 29, 5; sudatrix toga 12, 18, 5; tur-
hatrix fama Stat. Theb. 4, 369; vaslatrix illa et magistra pestis
Ennod. Eucharisticum de vita sua ed. Hartel p. 396, 3; ed. Vogel
p. 301 , 33; venatricis puellae luven. 13, 80; venatrix virgo An-
thol. Latina ed. Burmann 1, 52 (Meyer 603; Riese 939) v. 6.
Am gewöhnlichsten ist dieser Gebrauch bei victor und victrix,
und in der Sprache der Dichter und späterer Historiker bei ultor
und ultrix.
Exercitus vicfor Cic. de iraper. Cn. Pomp. 21, 61: pro Sest. 17,
38: Phil. 5, 16, 44; 11, 13, 32: Ep. Farn. 1, 9. 2; Att. 11, 7, 3;
Caes. B. G. 7, 20, 12; Liv. 1, 10, 5; 2, 25, 6; 3, 24, 8; 22, 59, 5:
24, 49, 6: 25, 19, 2; 26, 51, 13; 28, 23, 5; 30, 40, 14; 31, 22, 3;
— 39 —
38, 27, 9; 39, 4, 7; 40, 40, 12; 40, 40, 13; 42, 49, 6; 45, 41, 7;
Tac. Ann. 3, 74; Hist. 3, 54; 4, 46; 4, 57; 4, 75; 5, 10; Sedul.
Pasch. Oper. 1, 13; Itiner. Alex. 102; in exercitum darum atque
victorem impetum fecit Cic. de imper. Cn. Pomp, 9, 25; quia
galli victi silere solerent, canere victores Divin. 2, 26, 56 und
equi fortis et victoris Cato Mai. 5, 14; curru victore Ovid. A.
A. 2, 7; Trist. 4, 2, 47 und umeris victoribus Pont. 3, 4, 101;
pro Victore populo Liv. 2, 31, 8; ab totiens victore hoste 22,
18, 10; apud victoris populi senatum 26, 31, 8; victor hostis
27, 13, 2; 30, 19, 4; 31, 38, 4; 45, 19, 16; ante currum victoris
ducis 45, 40, 6; victoribus hello ducibus Quintil. 2, 16, 7; victor
equitatus Tac. Hist. 3, 18; victor ululatus Stat. Theb. 9, 178;
victor miles Trebell. Poll. Claudian. 8, 6; puer victor Dracont.
Carm. prof. 10, 262.
Manus in caede civium saepe iam victrix Cic. pro Sest. 37, 79;
victrix nequitia ac libido Ep. Att. 1, 16, 7; litterae victrices Att. 5,
21, 2; victrices lauros Verg. Ecl. 8, 13 und Tibull. 1, 7, 7; victrices
catervae Horat. Carm. 3, 3, 63 ; 4, 4, 23 ; hederae victricis praemia
Epist. 1, 3, 25; victrices moras Prop. 4 (3), 3, 9; victrices manus
4 (3), 22, 22 und victrices palmas 5 (4), 1, 139; victrices tabellas
Ovid. Amor, 1, 11, 25; victrix libido Liv. 1, 58, 5; victrici pa-
triae 5, 24, 10; urbis omnibus bellis victricis 5, 40, 1; victricem
classem 21, 41, 11 und victricem dexteram 30, 12, 13; victrici
dextra Lucan. 1, 3; victrix causa 1, 128; victrices aquilae 1, 339:
5, 238; victricem undam Sil 14, 226; victricem hastam 16, 585:
victricis pompae Stat. Silv. 3, 3, 141; victrix turba luven. 15, 81:
victricem frameam Tac, Germ. 14; victrix umbra Mart. 6, 76, 6
victrices chartae 7, 6, 5; victricem laurum 9, 35, 6; victrix unda
11, 96, 4; pars victrix Treb. Poll. Gallieni duo 7, 1; Graecia
victrix Dracont. Carm. prof. 8, 339; victrix dextera Ennod. Carm.
2, 18, 1; victrices tubae Anth. Lat. ed, Burmann 2, 119; (Meyer
109; Ribbeck app. Verg. p. 193; Riese 779; Baehrens 1 p. 125)
v. 52; victrices aquilas Anth. Lat. ed. Riese 914 v. 54 und victrix
imago v. 59. Über den Ablat. vergl. unter 35.
ültores ignes Prop. 5 (4), 1, 115; ultores equi Ovid. Ibis 340; 22
deus ultor Stat. Theb. 5, 133 und ultor dies 10, 243; ultores deos
Tac. Hist. 4, 57; ultor impetus Auson. prof. Burd. 5, 22; gladio
ultore Amm. Marc. 26, 6, 8; Imp. Constant. Cod. 1, 11, 1 §2;
Impp. Arcad. et Honor. 9, 1, 20; Impp. Constant. et Constans
9, 9, 31 und Imp. Constantius et lulian. Caes. 9, 18, 5, und dar-
ach ultore ferro lustinian. Instit. 4, 18, 5.
— 40 —
ültricis flammae Verg. Aen. 2, 587; ultricem terram 3, 273;
ultrices dirae 4, 473; 4, 610; ultrices curae 6, 274; ultricem sagit-
tam 11, 590; ultricibus undis Ovid. Met. 3, 190; ultrix dies Lu-
can. 7, 782 und ultrices deae 10, 337; ultrix hora Sil. 5, 655
und ultrix harundo 12, 414; ultrix rabies Stat. Theb. 4, 360;
ültricis flammae 11, 4; ultrices iras 11, 563; ultricem manum
11, 693; ultrix Europa Achill. 1, 397; rotis ultricibus Claudian.
Laud. Stilich. 1, 98; ultrice falce Ennod. Dict. 26 (ed. Hartel
p. 503, 17; ed. Vogel p. 289, 18; furiis ultricibus Pacat. Pane-
gyr. 42 (p. 309 , 27 ed. Baehrens) und Anthol. Latina ed. Bur-
mann 3, 106 (Meyer 920; Riese 931) v. 141.
Neben den Fem. Plur. victrices und ultrices stehen die Neutra
Plur. victricia und uUricia^ und victricium und victricibus gehören
sowohl dem Neutr. wie dem Fem. an. Aber im Neutr. Sing, wer-
den victrix und victrici nur in später Zeit gefunden. Prob. Instit.
art. S. 286 (91, 19): In hoc supra scripto genere quaecumque
nomina nominativo casu numeri singularis bis duabus formis defi-
niuntur, id est victor, tonsor et cetera talia, haec si ex sua specie
in genera feminina transeunt, haec eadem nomina in genere femi-
nino sie anomala efficiuntur, ut puta hie victor haec victrix, hie
tonsor haec tonstrix. Si vero haec eadem nomina in genera neutra
transeunt, in eodem genere neutro numeri singularis pro locutione
pronuntiantur , ut puta »hoc mancipium victor vel tonsor est«;
at vero in numero plurali secundum genus neutrum, sed anomale
declinantur, ut puta »haec victricia mancipia« et »haec tonstricia
mancipia«. Serv. zu Verg. Aen. 3, 54: Omnia nomina a verbo
venientia, cum in or exeunt, masculina sunt, ut victor; cum in
trix, feminina sunt, ut victrix; neutra vero non faciunt nisi tan-
tum ex numero plurali, unde est victricia. Und zu 11, 590:
Similiter et ultricium et victricium dicimus, licet in bis neutrum
genus in numero singulari non inveniatur. Prise. 5, 7, 38 S. 656
(I, 166, 4): Sciendum, quod in verbalibus in trix terminantibus
invenimus obliquos casus coniungi solere etiam neutris, ut victrici
signo, unde Victricia tollite signa (Lucan. 1, 347). Quamvis hoc
victrix non memini me legisse, etsi analogia declinationis exigat.
Vergl. die unter 35 angeführte Stelle desselben 7, 14, 70 S. 767
(I, 347, 23). Victricia arma Verg. Aen. 3, 54; Prop. 5 (4), 1, 47;
Ovid. Met. 14, 572; Sen. Contr. Exe. 4, 4, 2; 4, 4, 3; Val. Max.
1, 5, 5; lustin. 44, 5, 8; Orest. trag. 21; Anthol. Lat. ed. Meyer
730 (Riese 845) v. 1 ; victricia agmina Ennod. Panegyr. dictus regi
Theoderico ed. Hartel 284, 7; ed. Vogel 213, 19; victricia fulmina
— 41 —
Ovid. Met. 10, 151: victricia signa Lucan. 1, 347 und Sil. 1, 31;
6, 599: 12, 288: 14, 179: 15, 230: 15, 484; 15, 814; spicula
victricia Sil. 4, 167; victricia bella Stat. Silv. 5, 2, 150: victricia
castra Claudian. Olybr. et Prob. cons. 137: victricia colla Orest.
trag. 145; victricia regiia Priscian. Carm. 2, 666: Orest. trag. 482;
vexilla victricia Amm. Marc. 16, 12, 12. Ultricia bella Sil. 2, 423;
ultricia tela Stat. Theb. 5, 117; 10, 911; ultricia Tartara Theb.
10, 25; ultricia verba Orest. trag. 718; ultricia arraa Anthol. Lat.
ed. Burmann 1, 89 (Meyer 695; Riese 198; Baehrens 4, 378) v. 66.
Altricia terga Ennod. Epist. 1, 18 (ed. Hartel p. 29, 17; ed. Vogel
p. 25, 18). Victricium armorum Yal. Max. 1, 1, 11 und Sen.
Epist. 120, 8. Ultricium armorum Ennod. Lib. pro synodo ed.
Hartel p. 303, 15; ed. Vogel 56, 7. Victricibus armis Val. Max.
6, 6 ext. 1: Ilias Latina 152; Rutil. Namat. 1, 329: Augustin.
Civ. D. 3, 13; Anthol. Latina ed. Burmann 1, 98 (Meyer 1614;
Riese 630; Baehrens 4, 146) v. 3; fatis victricibus auf einer Gold-
münze des K. Diocletian in der Medic. Sammlung nach Matfei
Mus Veron. S. 170 und Eckhel D. N. 8 S. 6; victricibus telis bei
dem vorgeblichen Quintil. Decl, 4, 5; signis victricibus Imp. lusti-
nian. Cod. 4, 65, 35. Ob Prise, irgendwo victrici signo gelesen 23
hat, welches er anführt, ist zweifelhaft; doch hat Claudian. VI
cons. Honor. 25 victrici solo und Ennod. Epist. 1, 9 (ed. Hartel
p. 19, 3; ed. Vogel p. 18, 14) lacte altrici; in einer versificierten
Grabschrift C. I. L. 6, 7886 (Burmann's Anth. Lat. 4, 184; Meyer
1305) ist heu facinus victrix, statt dessen freilich Burmann heu
fati victrix wollte. Aber in der von Vossius de anal. 2, 22 S. 728
angeführten Stelle des Lucan. 1, 3 findet sich nicht, wie er schreibt,
victrici ferro, sondern victrici dextra, und bei Minuc. Felix 29, 7
nicht victrix tropaeum , welches Vossius ihm zuschreibt , sondern
tropaea victricia. Wenn endlich ein Schriftsteller des sechsten
Jahrhunderts nach Chr., Vigilius gegen Eutyches im 1. Buch (Bl. 81
der Ausg. Cöln 1555), sogar victrici congressionis triumpho schreibt»
so ist dies schon von Vossius, welcher auch hier den Nomiu. victrix
substituiert, als verwerflich bezeichnet. Die Verbesserung victricis
congressionis, wie Becker Jen. Lit. Zeitung 1875 No. 45 vermutet,
würde bei einem älteren Schriftsteller gröfsere Wahrscheinlich-
keit haben.
— 42 —
Deklination der Adjectiva.
16. Die Adjectiva auf us, a, um nebst denen auf er, ra, rum,
auf er, era, erum und auf ur, ura, urum folgen im allgemeinen
im Masc. und Neutr. den Substantiva der zweiten, im Fem. den
Substantiva der ersten Deklination.
17. Jedoch der Vocat. Sing. Masc. der Adjectiva auf ius
hat nicht i, sondern ie. Da indessen diese Bildung in rein Latein,
Nomina bei den älteren Schriftstellern selten vorkommt, so stritten
die Grammatiker, ob egregi oder egregie zu sagen sei. Gell. 14, 5
läfst dem Verteidiger von egregi von dem Gegner folgendes er-
widern: 0 egregie grammatice, vel si id mavis, egregiissime, die,
oro te, inscius et impius et sobrius et ebrius et proprius et pro-
pitius et anxius et contrarius, quae us syllaba finiuntur, in quibus
ante ultimam syllabam i littera est, quem casum vocandi habent?
me enim pudor et verecundia tenent, pronuntiare ea secundum
tuaro definitionem. Sed cum ille paulisper oppositu horum voca-
bulorum commotus reticuisset, et mox tarnen se collegisset, ean-
demque illam quam definierat regulam retineret et propugnaret,
diceretque et proprium et propitium et anxium et contrarium
itidem in casu vocativo dicendum, ut adversarius et extrarius
diceretur, inscium quoque et impium et ebrium et sobrium inso-
lentius quidem paulo, sed rectius per i litteram, non per e, in
eodem casu pronuntiandum , eaque inter eos contentio longius
duceretur, non arbitratus ego operae pretium esse, eadem istaec
diutius audire, clamantes compugnantesque illos reliqui. In einem
Hexameter, wahrscheinlich des F,nn. (Ann. 71 ed. L. Müller) bei
Prise. 17, 27, 201 S. 1113 (II 205, 20) ist Saturme. Martie Narbe
Auson. Nob. urb. 13, 1 und Epist. 24, 83; lunonie Mavors Auson.
Ecl. cal. 14: pie C. I. L. 3, 207; Vulcac. Gall. Avid. Cass. 13, 2
und Lamprid. Alex. Sev. 7, 1; Prud. Cathem. 3, 2 und Coripp.
Land. lustini Aug. 2, 126: egregie Ennod. vit. Ephan. ed. Hartel
p. 374, 2: ed. Vogel p. 105, 7:'Dict. 9 (ed. H. p. 453, 4: ed. V.
p. 113, 36); impie Auson. Epitaph. 19, 5 und Epist. 24, 34, und
Prud. Perist. 10, 588: Orest. trag. 189; 831; Dracont. Carm. prof.
10, 436; exlmie Augustin. Epist. 60 (86); temerarie bei dem vor-
geblichen Quintil. Decl. 17, 18: ahstemie Auson. prof. Burdig.
24 15, 9: 24, 9: reffie pavo Auson. Epist. 20, 10: inscie Coripp. Land,
lustini Aug. 3, 383: lupe no.vie Venant. Fort, vita S. Martini 1, 458.
Notwendig ist auch Romule die Enn. (Ann. 115 ed. L. Müller) bei
Cic. de rep. 1, 41, 64 (in der Hdschr. dii) und Lact. Inst. 1, 15, 31
- 43 -
(bei diesem in Romule die o verderbt). Und in Griech. Nomina
Laertie (Lertie schreibt Baehrens in Fragm. Poet. Kom. p. 38
und 291) Liv. Andr. in Odissia und Laev. in Sirenocirca bei Prise.
7, 5, 18 S. 739 (I 301, 22 und 302, 2) vergl. Subst. 26; Bromie
Plaut. Men. 5, 2, 82 (836); Euie Ovid. A. A. 1 , 563 in einigen
Hdscbr.: Colum. 10, 224 und Stat. Theb. 2, 72; Cyllenie Manil.
1, 30; 2, 440; 2, 943; Delie Colum. 10, 224; Stat. Theb. 5, 532
und Claudian. in Ruf. 2 praef. 6: Nysie Colum. 10, 248; Poeantie
Val. Fl. 1, 391; TiryntUe Stat. Silv. 3, 1, 1: 4, 6, 90; iuvenis
PJioeheie Silv. 3, 4, 6; Pythie Theb. 4, 289 und LyclQ 10, 344;
Cythereie Vesper Auson. Idyll. 8, 26; Lindie Sidon. Carm. 2, 158;
15, 45; Semeleie Dracont. Carm. prof. 10, 587: Olympie Luxorius
in der Anthol. Latin, ed. Riese 353 (Baehrens 4, 507) v. 2; an-
tistes Babilonie C. I. L. 6, 511 Z. 15 (Burmanns Anth. Lat. 1, 56,
Meyer 604 v. 10). Euandrie fili und Telamonie Aiax vergleicht
Prise. 17, 27, 201 S. 1113 (II 205, 20) mit Saturnie. Doch ist
frater Arcadi als Anrede der Venus an Mercurius bei Apul. Met.
6, 7 S. 394 in den besten Hdschr. luppiter Feretri bei Liv. 1, 10, 6
ist mit dem gleichlautenden Genet. des Wortes zusammenzustellen,
welcher unter 18 nachgewiesen ist. Feretrius, welches zwar ge-
wöhnlich mit luppiter verbunden, jedoch von Prep. 5 (4), 10, 45
und Flor. 1, 12, 9 für sich allein gebraucht ist, scheint den Alten
nicht als Adject., sondern als Nomen propr. gegolten zu haben.
Wie Scaur. S. 2257 (22, 12) fordert, dafs im Vocat. Sing, o
Antonii, o Aemilii gesprochen und geschrieben würde, und wie
nach Charis. 1, 15 S. 59: 60 (78, 8) Varro lehrte, dafs auch der
Vocat. der Nomina auf ins gleich dem Genet. mit doppeltem i
geschrieben werden müfste, sed propter differentiam casuum cor-
rumpi, vergl. Subst. 26; so ersehen wir aus Charis. a. a. 0. weiter,
dafs auch zu pius der Vocat. pii gefordert wurde. Er sagt (79, 5):
Opinionem de vocativo casu traditam (Plinius) infirmat, quod hie
pius in vocativo pii faciat: adeo enim [non] semper vocativus
casus eandem scripturam patitur quam genetivus. Nur bei späte-
ren Dichtern finden wir Vocative von Adjectiven auf ee, vitree
Auson. Nob. urb. 14, 30; ignee Prudent. Cathem. 10, 1; lignee Se-
dul. Carm. 1, 268 und Pasch. Oper. 1, 26 (190, 10 ed. Huemer).
Wie der Vocat. der Substantiva auf us und auf ius zuweilen
dem Nominat. gleichlautend ist, vergl. Subst. 27, so auch der Vo-
cat. der Adjectiva. Liv. 8, 9, 4 agedum pontifex publicus populi
Romani, praei verba; Auson. prof. Burdig. 3, 9, 10 mitis amice,
bonus frater, fidissime coniunx, nsiiQ pius\ domine sanctus et verus
- 44 —
Cypr. testim. 3, 16: de lapsis 18 und de bona patient. 21 in der
Anführung von Apocal. 6, 10 und deus magnus et fortis et me-
tuendus derselbe de lapsis in der Anführung von Daniel. 9, 4.
Über solche Stellen, wie Liv. 1, 24, 7 audi, luppiter, audi, pater
patrate populi Albani, audi tu, populus Albanus, oder wie Horat.
A. P. 291 vos o Pompilius sanguis, und Fers. 1, 61 vos o patri-
cius sanguis, vergl. Subst. 27.
18. Der Genet. Sing. Masc. und Neutr. der Adjectiva auf
ius hat nicht i, sondern ii. Patrii sermonis Lucr. 1, 825 (832);
3, (260) 263; medii cuppedine 1, 1073 (1082): ad regii rogum fili
Catull. 39, 4: collis o Heliconii cultor 61, 1 ; medii tenta viri 80, 6;
aerii montis Verg. Eclog. 8, 59 ; Chaonii patris Georg. 2, 67 ; Ar-
cadii magistri 4, 283; Maeonii Bacchi 4, 380; Ixionii orbis 4, 484;
Clarii laurus Aen. 3, 360; salis Ausonii 3, 385; Trinacrii Pachyni
3, 429; Dardanii capitis 4, 640; Tmarii Dorcyli 5, 620; aetherii
solis 8, 68: aerii montis 8, 221; Arcadii regis 8, 573; medii valli
9, 142; Stygii fratris 10, 113; aetherii Olympi 10, 621; medii
Nerei 10, 764: patrii Martis 11, 374; Palladii olivi Moret. 113;
Maeonii carminis Horat. Garm. 1, 6, 2; egregii Caesaris 1, 6, 11;
calami Cnosii 1, 15, 17; pocula Lesbii 1, 17, 21: litoris Assyrii
3, 4, 32; egregii Caesaris 3, 25, 4: Martii campi 4, 1, 3: Car-
pathii maris 4, 5, 10; egregii silenti Serm. 2, G, 58: maris dubii
Senec. Agam. 407 (427); Arcadii populator agri 832 (Peiper und
Richter schreiben 877 Arcadi): Strymonii fluminis 843 (890); regii
paelex tori 1002 (1060); Bistonii gregis Hercul. für. 226 (230);
litoris Tartesii 232 (236): patris impii 966 (971): Hesperii maris
1140 (1147); Pelopis regna Dardanii 1165 (1172): regii thalami
Medea 285; socia varii casus 569 (572); Taenarii ferri Oedip. 171
(173): populi Ogygii 589 (602); regii gregis 839 (860): impii belli
minas Oedip. fragm. 290: amoris impii 330; mentis Cecropii
Phaedr. 2: invii lacus tenebras 93 (98); amoris impii 165 (170);
regii imperii 430 (438): monstri Cnosii 649 (657): regii Laris 863
(871); regii flammam rogi 1277 (1".^86); opima Phrygii colla can-
dantur gregis Troad. 296 (305), Bücheier hat greges conjiziert,
25 was auch Leo aufgenommen hat: varii lapidis 836 (846): pii prin-
cipis Hut. Namat. 1, 564. In der Stelle des Varro bei Non. S. 71
dapem defrondem Bromi autumnitatis uvidam , ist entweder mit
Lachmann zu Lucr. 5, 1006 Bromii, oder mit Bücheier Menipp.
Varr. Quinquatr. 4 (7) de fronde Bromia zu schreiben. Magnesi
semina saxi, Magnesi flumina saxi und Magnesi flamina saxi waren
verwerfliche Conjecturen bei Lucr. 6, 1064, und gegen das Vers-
— 45 —
mafs Thasi vini in dem Verse eines Komikers bei Pliu. N. H.
14, 14, 16 (95) in den meisten Hdschr., so Detlefsen; Ribbeck
(II p. 114 V. 11) schreibt Thasii vergl. die Note. Icari Horat.
Carm. 3, 7, 21 ist von Icarus, nicht von Icarium. Aquari Cic.
Arat. 56; 172; 176; 274 und Manih 2, 464; 2, 505; 2, 569;
5, 450; 5, 491 und Sagittari Cic. Arat. 279; Manil. 1, 691 ; 2, 280;
5, 569 sind Substant. und daher gleich unbedenklich, wie cultrari
C. L L. 1 , 1213; congiari monum. Ancyr. Taf. 3 Z. 10; aerari
Priap. 82, 1; C. I. L. 9, 2457 und Grut. 422, 1 ; 454, 3; 1028, 5.
Vergl. L. Müller de re metr. poet. Lat. S. 383.
Lachmann zu Lucr. 5, 1006 bemerkt, dafs Prop. den Genet.
eines Adjectivum auf ius auf i endete, indem er 5 (4), 10, 1; 45;
48 Feretri schrieb, und dafs darauf luven. 6, 385 quaedam de
numero Lamiarum ac nominis Appi (so in den Schol. und in einem
Teile der Hdschr., der Pith.. hat m. pr. a . . i, m. sec. alti, und
dies ist in den meisten geringeren Büchern) , und Sen. Phaedra
1031 numen Epidauri dei wagte. So auch Mart. Cap. 7 § 725
ipsius aetheria Cylleni immurmurat aure. Der Genet. Feretri aber
ist auch im monum. Ancyr. Taf. 4 Z. 5, und bei Fest, unter opima
spolia S. 189 nach Nennung des M. Varro; und Liv. 1, 33, 9 ist
in Feretrii das zweite i im Med. ausradiert. Vergl. das über den
gleichlautenden Vocat. unter 17 bemerkte. In Inschr. ist auri
coronarl monum. Ancyr. Taf. 4 Z. 26; fori vinari I. Neap. 123;
muneris gladiatori C. I. L. 9, 2565; 10, 6090; Or. 3725 und Grut.
489, 12; fisci frumentarl ür. 790: Secundi praetori Henz. 5128.
Die gleiche Schreibung ist von einzelnen Kritikern aus einer oder
der anderen Hdschr. in die Texte der Schriftsteller aufgenommen,
so von Wunder necessari hominis Cic. Plane. 12, 31 aus dem Teg.
und editici iudicis 17, 41 aus dem Erf. und Teg., in dem letzteren
ist aeditici, doch C. F. W, Müller schreibt necessarii und editicii;
von Aischefski necessari Liv. 22, 12, 8 aus dem Put. m. pr., von
den neueren Herausgebern schreiben die einen wie Fabri-Heerwagen
und Hertz necessario, die andern wie Weifsenborn, Müller, Zingerle
u. a. necessarii; von Bursian und Kiefsling sobri carnificis Sen.
Contr. 9, 25, 8 aus dem Brüss.; Roth schreibt Sueton. Claud.
15 (154, 28) ordinari iuris und Silhg, Detlefsen u. a. Plin. N.
H. 36, 2, 2 (5) theatri temporari (im Voss, und Par. d ist tem-
perari). Am entschiedensten zu verwerfen ist pi, welches wir C.
I. L. 2, 4754: 2, 4767 das erstemal und 2, 4768 zweimal, ferner
3, 1685 das zweitemal, 3, 3745 dreimal und 3, 5185 finden; pl
ist 3, 5323 geschrieben.
— 46 —
Über die Genet. solius und totius und die Dat. soli und toti
vergl. Pronom. 48.
19. Der Genet. Sing. Fem. hatte in der alten Sprache, wie
in den Substantiva, vergl. Subst. 6, so auch in den Adjectiva und
Participia ai. Fremitu silvai frondosai Enn. (Annal. 192 ed.
L. Müller) bei Macrob. Sat. 6, 2, 27; rex Albai Longai derselbe
(Ann. 66) bei Donat. 3, 4, 2 S. 1772 (396, 19) und Atil. Fortun.
S. 2691 (284, 21); aspectabat virtutem legioni' suai Ennius (Ann.
369) bei Philargyrus im Commentar zu Verg. Georg. 4, 188 und
noch terrai frugiferai Ann. 605 (vergl. die Note von L. Müller
zu dieser Stelle und Vahlen zu Ann. 479); rei magnai publicai
gratia Plaut. Mil. Gl. 2, 1, 25 (103) bei Mar. Victor. 4, 1 S. 2595
(147, 24); vestis splendoris purpureai Lucr. 2, 52; gelidai stringor
aquai 3, 687 (693); nigrai noctis ad umbram 4, 535 (537); terrai
frugiferai bei Lucr. (bei welchem sich die Worte jedoch nicht
finden) nach dem Fragm. Bob. de nom, et pronom. S. 127 (555, 3),
der dieselben Worte auch dem Virgil zuweist. Auch bei diesem
finden sie sich nicht, aber Mart. 11, 90, 5 sagt: attonitusque legis
terrai frugiferai: Virgil schreibt Aen. 9, 26 (von Mar. Victor Art.
Gram. 1, 4, 38 S. 2460 [14, 5J citiert) dives pictai vestis. Des
Versmafses wegen mufste auch ratio morborum et morti' ferai ge-
schrieben werden Lucr. 6, 1138 (in den Hdschr. mortiferae). Rufin.
de metr. com. S. 2711 (561, 3): Scaurus in commentario Plauti in
Pseudulo dicit: Malai dtalpeoiQ metri causa. In den älteren Inschr.
ist eins rei quaerundai und (faci)undai causa , calcis restinctai,
sepulcrum pulcrai feminae und sacerdotis publicai C. L L. 1, 198
Z. 32 und 53; 1, 577 Col. 2 Z. 19 und 20; 1, 1007; 1182; auch
in einer weniger alten Inschr. C. I. L. 5, 1882 steht leg. XIII
geminai eques. In der einzigen versificierten unter diesen Inschr.,
1, 1007, steht pulcrai zweisylbig, und so ist auch in den übrigen
ai ohne Diäresis zu sprechen.
Wie die Substantiva der ersten Deklination in Inschr. den
Gen. öfters auf aes und auf es bilden, vergl. Subst. 7, so ist Hel-
pidis suaes und (coniugis suaes) C. I. L. 6, 81; 10, 3173; bonaes
feminaes 6, 6573; partis dimidiaes 6, 12406; Veneris Cnidiaes
Inschr, Fabr. S. 497 ; leg. primes C. I. L. 5, 892 ; leg. pri. It(alic)es
5, 914; leg. IUI Flavies Felicis 5, 2159; c(o)h. VI vig Antoniui(a)ues
6, 2999; coh. VII vigi Severianes 6, 3005; leg. II Parthice Seve-
riane P. F. aeternes 6, 3403; Valentines filies mees 6, 10159;
cohor. praetories 9, 1424; leg. II Traianes Ephem. epigr. 2 S. 290
— 47 —
No. 338 (5 S. 2 No. 7); legionis secundes 2 S. 405 No. 796; da-
gegen aber alaes . . . narias C. I. L. 8, 6707.
Auch im Dat. Sing. Fem. der Adjectiva, wie in dem der
Substantiva, haben besonders ältere Inschr. zuweilen ai. So
ama(nt)issumai C. I. L. 1, 1207; vi divinai, wechselnd mit vi di-
vinae, 5, 837; Dindiae Lauridi Delicatae suai ann. natai XXIV
5, 1137; Bonai deai sacrum 6, 54; Dianae sanctai 6, 133; Isidi
invictai Or. 714. Die Diäresis ist im Dat. nicht nachgewiesen,
indem dieser Casus mit der Endung ai nirgends bei einem Dichter
gefunden wird. Über die widersprechenden Angaben der Gram-
matiker über diese Frage vergl. Subst. 8, woraus auch zu ersehen
ist, dafs nach Charis. Art. ^^ramra. 1, 10 S. 7 (19, 1) aulai medio
bei Virg. und terrai frugilerai bei Enn., nach demselben Exe. art.
gramm. S. 84 (538, 27) aulai medio, intus aquai, und bei Enn.
frugiferai, von einigen als Beispiele des Dat. auf ai bemerkt waren.
Dagegen gehört nach Papirian. bei Cassiod. de orthogr. S. 2290
(158, 14) die Diäresis, wie in magnai, Asiai, aulai, frugiferai, dem
Genet. eigentümlich an im Gegensatz gegen den Dat. , wie nach
der oben augeführten Stelle des Fragm. Bob. de nom. et pro- 27
nom. 1 S. 127 (555, 3) terrai frugiferai, aulai medio, aurai sim-
plicis ignem und dives pictai vestis bei Lucr. und Virg. als Genet.
gelesen werden.
Der Dativ auf a, vergl. Subst. 9, ist in einigen der ältesten
Inschr. auch in Adjectiva, lunone Loucina Tuscolana sacra C. I.
L. 1, 1200; (Pa)le (Tusc)olana sacra 1, 1201; Venerei Erucina
1, 1475. E im Dativ, welches in Substantiva in einigen der
ältesten Inschr. begegnet, finden wir in Adjectiva nur in jüngeren
Inschr., L. Lolliano Avito cos. Thalame Hosidiae Afrae cum suis
condite I. Neap. 2603; Severe coniugi sue carissime Or. 4535;
uxori sanctissimae et dulcissime 4620; coniugi dulcissimae et sibi
ama[njtissime 4622, durch gleiche Nachlässigkeit, wie bei Cic.
Plane. 36, 89 im Teg. und Erf. quod Metello laudi datum est
hodieque est et semper erit maxime gloriae. Die nämliche Schrei-
bung ist im Genet. in tribunicie potestatis C. I. L. 2, 4638, sacre
virginis I. Neap. 2057; hone m(emoriae) 2061; omnibus onoribus
gestis patrie nostre 3902; sacre urbis 4036; bono reipubce 6275;
mire sapientiae 7152; contagiose superstitionis Henz. 5580 Z. 47.
Vergl. Schuchardt i S. 234.
20. Das m des Accus. Sing, fehlt in den alten Inschr. bis
zum Anfange des siebenten Jahrhunderts der Stadt auch in Ad-
jectiva. Hone oino cosentiont optumo fuise viro, magna sapientia
— 48 —
multasque virtutes posidet C. I. L. 1, 32: 34 und in montem Le-
raurino infumo 1, 199 Z. 14; (de)cimu 5, 1672. So auch im No-
min, des Neutr. longu C. I. L. 1, 1143; sacru 6, 153; 6, 558.
Vergl. Substant. 2.
Das ursprüngliche d des Ablat. Sing, ist erhalten in aire
moltaticod, meritod, in oquoltod, in poplicod, in preivatod, C. I.
L. 1, 181: 190 und 1, 196 Z. 15; 16, ferner in (p)ucnandod und
in altod marid in der Inschr. der col. rostr. C. I. L. 1, 195 Z. 5;
10, wie auch navaled praedad daselbst Z. 16. In den Neuen
Plautinischen Excursen vermutet Ritschi, dafs auch im Plautus-
texte öfters an den Abi. von Adjectiven das ursprüngliche d an-
gefügt werden müsse, so Amphitr. 5, h 42 (1094) capite opertod;
Bacch. 3, 2, 10 (394) ingratod homine; 4, 3, 1 (612) iracundod
animo; Mil. Glor. 1, 1, 45 (45) memoria optumad; 4, 4, 44 (1180)
in umero laevod; 4, 8, 33 (1343) fer aequod animo; Poenul. 1, 2,
34 (243) multad aqua; 2, 49 (497) die bonod; Pseud. 5, 1, 8
(1253) victu excuratod, doch sind ihm in diesem Punkte die neueren
Herausgeber mit Ausnahme von Brix, der Mil. Gl. 1, 1, 45 (45)
optumad und 4, 8, 33 (1343) aequod schreibt, nicht gefolgt.
21. Im Nomin. Plur. Masc. ist eis in nepotes eiei filio
gnateis, queiquomque post hac facteis erunt C. I. L. 1, 198 Z. 77
und quei P. Mucio L. Calpurnio cos. publiceis populi (Romani
fuerunt) 1 , 200 Z. 28 ; 29 , und wahrscheinlich Italiceis C. I. L.
1, 596. Damit ist vielleicht die Form desselben Casus auf es zu
verbinden in matrimes ac patrimes bei Paul. Fest! S. 126, 2,
welcher freilich unter Üaminius camillus und flamina S. 93, 2 pa-
trimes et matrimes als Nomin. Sing. Masc. und Fem. gebraucht.
Dagegen ist pater patrimus bei Fest, und Paul. S. 234: 235, wie
puer patrimus et matrimus or. de bar. resp. 11, 23; patrimus ille
qui vocitatur puer Arnob. 4, 31 ; virgo patrima et matrima Gell
1, 12, 2 und im Plur. patrimi matrimique, patrimos et matrimos
patrimis matrimisque als Abi., Laelius bei Macrob. Sat. 1,6, 14
Liv. 37, 3, 6; Tac. Hist. 4, 53; Fest, und Paul. S. 244; 245
Lamprid. HeHog. 8, I ; lul. übseq. 1 (55): 40 (100); Serv. zu Verg
Ge. 1, 31 und Aen. 3, 438. Vergl. Substant. 30 und Pronom. 14
28 Im Nomin. Plur. Fem. eines Particip. ist ai in tabelai datai erunt
C. I. L. 1, 196 Z. 29, und e in rebus quae geste sunt und con-
fecte sunt Cic. Font. 3, 5 im \'at. Palimps.
22. Im Genet. Plur. der Adjectiva und Participia hat
die ältere und die poetische Sprache um neben omni und arum
gleich häufig, wie in dem der Substautiva, vergl. Subst. 12; 31.
- 49 —
Commodu' verbum paucum Ennius (Annal. 308 ed. L, Müller) bei
Gell. 12, 4, 1 nach der Verbesserung von Lipsius (in den Hdschr.
paucorum gegen das Versmafs); inferum vastos specus Fabul. 149
bei Nonius S. 222, 13; liberum quaeaundum causa Fabul. 322 und
liberorum sibi quaesundum gratia Fabul. 350 bei Festus unter
quaeso S. 2.58: raotus fiuperxün atque inferum Fabul. 351 bei Cic.
lovent. 1, 49, 91 und bei Cornific. 2, 25, 39; cognatum concor-
diam Plaut. Amphitr. 2, 2. 211 (841); centum doctum hominum
consilia Pseud. 2, 3, 12 (678); nummum PhiUppeum ad tria milia
Irin. 1, 2, 115 (152); celatum indagator Irin. 2, 1, 15 (241);
mille nummum aureum Trin, 5, 2, 15 (1139) nach einer Ver-
besserung von Camerarius, in den Hdschr. steht aurum; limen
siiperum inferumque Merc. 5,1,1 (830) , die codd. Palat. , Va-
tican., Lipsiensis und die edit. princeps haben superum, Ritschi
und Götz schreiben superumque. Lachmann wollte superorum.
Parentum incertum investigandum gratia Pacuv. (Ribbeck 1 , 82
V. 43) bei Nonius 495, 26; postquam prodigium horriferum, porten-
tum pavos ders. (R. 1 , 87 v. 82) bei Cic. Orat. 46, 155; aeter-
num morum sator ders. (R. 1, 113 v. 295) bei Nonius 495, 26,
Ribbeck schreibt humanum statt morum, vergl. die Note zu d.
St.; dubium et prosperum copem diem ders. (R. 1, 115 v. 307)
bei Nonius 84, 23; ne plus iniquum possit quam aequum oratio
Terent. Heaut. Prol. 27; vim citatum quadrupedum Att. (Ribbeck
1, 185 V, 381) bei Non. S. 495, 40; agnatum gentiliumque esto
in einem Gesetz bei Cic. Invent. 2, 50, 148 und Cornific 1, 13, 23,
an jeder der beiden Stellen zweimal, vergl. R. Scholl, Legis XII
tabularum reliqu., tab. 7 p. 130; Hberum quaerundum gratia alte
Formel bei Gell. 4 , 3 , 2 (liberorum haben die neueren Hdschr. ;
quaerendum steht im cod. Parisinus, olim Regius, 5765); rhyth-
mon certum Varro Menipp. 57; squamigerum pecudes Lucr. 2, 343
2, 1083; vielleicht auch 1, 162; superum Verg. Aen. 1, 4; 6, 780
Ciris 204; Ovid. Met. 1, 161; 1, 251; 1, 668; 3, 514; 5, 319
Lucan. 1, 617; 2, 17; 5, 86; 5, 632; 6, 380; 8, 597; 8, 605
9, 860; 10, 15; Val. Flacc. 1, 241; 1, 671; 1, 788; 2, 456; 3, 16
4, 152; 4, 541; 5, 595; Sil. 1, 152; 13, 19; Auson. Eclog. 9, 3
Epigr. 4, 6; Perioch. IHad. 4: Apul. Met. 4, 32 S. 310; Eumen
Paneg. Constantino Aug. 7, 3 ; superum inferumque numina lustin
11, 15, 10; Anthol. Lat. ed. Burmann 1, 110 (Meyer 644; Riese 99
Baehrens 4, 287) v. 4; superum commeator et inferum Apul. Met.
11, 11 S. 776 und superum et inferum commeator de mag. 64
5. 535; inferum C. L L. 1, 1241; Varro bei Macrob. Sat. 1, 16, 18;
Neue -Wagener, Lat. Formenlehre. II. 3. Aufl.
- 50 —
Sen. de ira 2, 35, 5; Plin. N. H. 30, 1, 2 (6); Tertull. de anima
55; 56; 57; Mamert. Genethl. Maxim. Aug. 7, 3: inferum deorum
Tarquit. Prise, bei Macrob. Sat. 3, 20, 3; deum inferum religio
Macrob. Sat. 1, 14, 7; aram deum inferum C. I. L. 5, 1071;
exterum C. I. L. 6, 3472 scheint später hinzugefügt; XV milia
legionarum militum Caes. bell. civ. 3, 2, 2 im Par. 2 und Leid. 1 ;
invidum Varro (Sat. Menipp. 373) bei Nonius S. 495, 32 (im Bamb.,
Leid, und Guelf. inviduum); magnanimum heroum Verg. Georg.
4, 476 und Aen. 3, 704; magnanimum equorum Verg. Aen. 6, 307;
magnanimum regum Stat. Silv. 5, 3, 10 und Theb. 2, 733; magna-
nimum avorum Theb. 3, 349; magnanimum parentum Theb. 6, 268;
semiferum luporum Val. Flacc. 1, 455; innumerum equorum 2, 130;
niveum olorum 6, 102; aligerum Amorum 7, 171; lanigerum bi-
dentum Sil. 13, 433; duo corpora parvum Stat. Theb. 1, 206 und
semideum heroum 5, 373; geminum sator Augustorum Auson.
Idyll. 1, 25; tetradrachmum Atticum centum tredecim milia Liv.
37, 46, 3, nach welcher Stelle auch 39, 5, 14 und 39, 7, 1
corrigiert sind; aedem Larium permarinum 40, 52, 3; arborum
trimum et quadrimum Sen. Epist. 86, 13; collegio aerarium fa-
brum Plin. N. H. 34, 1, 1 (1) im Bamb. (aeariorum im Rice,
Voss, und Par. h , so auch Detlefsen) ; collegi fabrum ferrarium
C. L L. 6, 1892 und collegi fabrum soliariura baxiarium 6, 9404;
posterum 10, 4775; ad posterum gloriam Tac. Ann. 3, 72, dagegen
Ann. 4, 38 iudicium posterorum; pro prole posterum Pervig. Ve-
ner. 73; immensum thesaurorum bemerkt Placid. Gl. S. 474 aus
einem alten Schriftsteller; spe prosperum Amm. Marc. 23, 5, 24;
29 barbarum globo 31, 16, 5; operum pubhcum C. L L. 10, 1695
und 1696; secto(rum) serrarium C. I. L. 1, 1108; prata beatum
3, 406 in Versen; gentium barbarum 6, 1180; praeconum aedi-
lium veterum vicarium 6, 1946; (ar)bitratu aedilium plebeium
6, 3823; sodalium Titium 6, 3882; industrium virorura 10, 478.
Vergl. Prise. 7, 6, 26 S. 743, und Numeral. 2; 7; 15 und Pro-
nom. 9.
23. Im Dat. und Ablat. Plur. der Adjectiva auf ins,
ia, ium kann iis zusammengezogen werden. K. lanuaris
C. I. L. 1, 199 Z. 35, nonis Junis, K. Tunis und idibus lunis Enn.
(Ann. 167 ed. Müller) bei Cic. de rep. 1, 16, 25; privil. veteran.
XI im C. I. L. 3 S. 854 und 10, 3698; nonis Martis 3, 43 und
kalendis Martis 3, 586; aquis Flavis 2, 4779 bis 4783; Lavinis
litoribus Prop. 3 (2), 34, 64; Vipsanis columnis Mart. 4, 18, 1-
Cornelis legibus Suet. Caes. 11 (p. 7, 5 ed. Roth); veris et primi-
- 51 -
genis vocibus Auson. Epist. 19, 27 (p. 267, 32 ed. Peiper), freilich
kann primigenis auch von primigenus abgeleitet sein, aber letztere
Form ist sehr selten; Paeonis herbis schreiben Ladewig-Schaper,
aber Ribbeck u. a. Paeoniis; nimis opibus hat Hertz Liv. 33, 46, 3
nach den beiden Hdschr. gesetzt, andere Herausgeber nimiis; die
Form regis statt regiis findet sich öfter in guten Hdschr. des
Livius, und so schreibt auch Hertz 28, 5, 11 quendam ex regis
ducibus , die anderen Herausgeber regiis. Vergl. Subst. 14; 34.
Notwendig aber ist die Schreibung Mais, wie C. 1. L. 2, 1174;
3695; 3, 5575; 3, 5580; 3, 5690; 6, 2059 (acta fratr. Arv. a 80
und 81) Z. 20; 9, 422 Z. 16; 38; 10, 3728; 10, 3792; 10, 4643;
Orell. 1368; Cato R. R. 150, 1; Cic. Ep. ad Fam. 2, 13, 3; 11,
14, 3 und ad Att. 10, 14, 1 in dem xMed., vergl. Subst. 30.
In denselben Casus des Fem. von Adjectiva auf us,
a, um hatten einige ältere Schriftsteller zuweilen abus, vergl.
Subst. 13. Charis. 1, 15 S. 39 (54, 14) führt aus dem Geschicht-
schreiber Gellius ex raptabus, cum aliis paucabus und pro duabus
pudicabus an, und Livius in Odissia bei Non. S. 493 (in den Hdschr.
wird Laberius genannt) hat mauibus dextrabus. In Inschr. ist ma-
tronis oder matribus .\ufauiabus, Asergnehabus, Gabiabus, Gava-
diabus, Vatuiabus, Rumanehabus, Vediantiabus, Afliabus C. I. L.
5, 7872; Ephem. epigr. 2 S. 235 No. 307; Or. 2079; 2082; 2083.;
2086 und Henz. 5929; 5937 (durch Versehen ist matronis Aufanib.
Henz. 5930); lunonibus Cabiabus Or. 2084. Von dem als Sub-
stant. gebrauchten Participium gnata oder nata führt Prise. 7, 3, 11
S. 733 (I 293, 20) aus Plaut, de guatabus suis an, aus Ovid. Met.
13, 659 Euboea duabus et totidem natis Audros fraterna petita
est. Auch Mart. 8, 81, 7 hat natis duabus im Put., Voss. A und
Gud. (sonst natis duobus), und Stat. Achill. 1, 808 (2, 134) caris
natis, quas tibi sidereis divarum vultibus aeqaas sors dedit. Als
eigentliches Particip. ist natis natabus nach nepotibus ac neptibus
fiho C. I. L. 2, 1963 Col. 1 Z. 3 nach Mommsens Verbesserung;
in der Inschr. natis uatalis.
Über den Accus. Plur. Masc. Griechischer Adjectiva vergl.
Subst. 36.
24. Die Adjectiva auf is, e nebst denen auf er, ris,
re oder auf er, eris, ere werden wie die Substantiva
der dritten Deklination dekliniert. Im Neutr. der Adjectiva
auf alis und aris findet die bei dem substantivischen Gebrauch
gewöhnliche Apocope (vergl. Subst. 49) in der Regel nicht statt,
wo dasselbe als eigentliches Adjectivum steht. Doch schrieb nach
4*
— 52 —
Charis. 1, 17 S. 94 (118, 25), welcher sich auf Plinius beruft,
Varro aequinoctium autumnal, wir lesen bei demselben R. R. 1, 33;
2, 2, 11; 3, 5, 7 aequinoctium autumnale, wie auch bei Colum.
5, 5, 5. Bei Cic. N. D. 3, 14, 36 ist in den Hdschr. nihil esse
animal intrinsecus in natura atque mundo praeter ignem, worauf
sofort folgt: quodsi ignis ex sese ipse animal est; also ist auch
vorher animal als Substant. ein lebendes Wesen. So ist auch
omne animal bei Cic. Tim. 4, 12 animal unum aspectabile und
9, 34 omne animal, quod videmus gebraucht. Unter den Nomina
auf al steht keines dem eigentlich adjectivischen Gebrauch näher
als capital^ wo dasselbe nicht, wie bei Varro L. L. 5, 29, 130
30 und Paul. Festi S. 57, 6 eine Kopfbinde, sondern ein der schwersten
Strafen würdiges Verbrechen bedeutet. Und in der That wird
in dieser Bedeutung öfters capitak geschrieben , wie bei Quintil.
9, 2, 67; Tacit. Agr. 2, 1; Mela 1, 9, 7; Kais. Hadrian bei Ulpian
Dig. 48, 8, 4 §2; Callistr. Dig. 48, 19, 27 § 1; Tert. Apol. 24
und Exhort. cast. 7; Solin. 1, 62. An anderen Stellen ist capital
in den vorzüglicheren Hdschr., wie Cic. Invent. 2, 31, 96 im An-
gelom. und im Par. m. pr.; Leg. 2, 8, 21, für welche Stelle Bake
S. 180 aus einer Anzahl weniger guter Hdschr. capitale bemerkt;
Liv. 24, 37, 9 im Put. und Pet. ; Val. Max. 5, 1 ext. 1 ; Colum. 6
prooem. 7 im St. Germ.; Senec. Benef. 4, 38, 2 im Nazar. und
Cöln.; Plin. N. H. 10, 23, 31 (62) im Rice, capitale; 12, 14, 32
(63); 18, 3, 3 (12); Suet. Cal. 24 im Lisi, und Pith.; lustin. 2, 7, 8
im Put., Guelf. C und Marb.; Curt. 8, 4, 17 und 8, 9, 34; CalHstr.
Dig. 47, 21, 3 § 1 ; Arrius Menander daselbst 49, 16, 6 § 6; Vopisc.
Tacit. 9, 3; Macrob. Sat. 3, 13, 5. Bei den Dichtern aber ge-
stattet das Versmafs allein capital, wie Plaut. Men. 1, 1, 16 (92),
wo im vet. das e von einem Korrektor hinzugefügt ist, und Merc.
3, 4, 26 (611); Lucil. (532 ed. Lachmann; 26, 67 ed. L. Müller)
bei Non. S. 38, 16; Sil. 13, 155, und diese Form des Wortes geben
Paul. Festi S. 48 und Non. a. a. 0.
25. Im Ablat. Sing, haben diese Adjectiva i, doch erhalten
mehrere derselben e, wenn sie als Substantiva gebraucht werden,
vergl. Subst. 58. I ist auch bei denen auf er notwendig.
Acri Cic. de orat. 2, 39, 162; 2, 43, 183; 2, 87, 357; 3, 31, 124;
pr. Arch. 11, 28; Milo 10, 29; Liv. 42, 53, 9; Amm. Marc. 16, 8, 5:
Claud. Mamert. Epist. post. (p. 204, 19) und oft bei Dichtern.
Alacri Cic. de orat. 1, 40, 184; Verr. Act. 1, 6, 17.
Campestri Cic. pr. Cael. 5, 11; Liv. 4, 37, 1; 30, 2, 12; Plin.
Panegyr. 13, 1.
— 53 -
Celehrl Cic. Invent. 1, 43, 80; pr. Arch. 3,4; Plin. N. H.
6, 20, 23 (78); 22, 24, 53 (114); Plin. Epist. 3, 6, 4; Amm.
Marc. 16, 10, 3.
Celeri Plaut. Stich. 2, 2, 13 (337); Menaechm. 5, 2, 114 (867)
Cic. de orat. 1, 18, 83; 2, 21, 88; Brut. 30, 116; Ep. Farn. 6, 6, 2
Att. 16, 7, 5: N. D. 2, 41, 104; Lucr. 2, 192; 3, 182; 2, 636
4, 143; 4, 176; 4, 210; 4, 254; 4, 773: 5, 301; 6, 224; 6, 324
6, 334: Catull. 63, 1; 64, 53; Verg. Aen. 3, 243; 5, 211: 5, 445
5, 485: 12, 885; Horat. Carm. 1, 14, 5; Tibull. 1, 3, 74; 1, 5, 70
Ovid. Met. 2, 506; 4, 717; 6, 216 und Fast. 2, 205; 4, 782
6, 330; Liv. 21, 1, 5; 25, 41, 4; 31, 46, 11; Mart. 8, 56, 10
Ilias Lat. 115: 289: 605; 826; Manil. 5, 165; Coripp. Job. 1, 115
3, 310; Amm. Marc. 14, 2, 15; 14, 4, l; 15, 5, 1: 16, 12, 55
17, 1, 3 und noch oft: Priscian. Carm. 2, 998; 2, 1055; Rut. Na-
mat. 1, 63: Orestis trag. 131; Cass. Felix 29 (p. 60, 1 ed. Rose);
lul. Val. 1, 11; Anth. Lat. ed- Burmann 2, 197 (Meyer 424;
Riese 558; Baehrens 4, 137) v. 4; Phaedr. append. (Anth. Lat.
ed. Riese 825) 26, 1.
Equestri Cic. Verr. Act. 1, 10, 30 und Acc. 3,25, 61; 3, 60,
137; pr. Cluent. 47, 130, 1; agr. 1, 9, 27; 2, 13, 32; Mur. 7, 16;
Sest. 51, 110; Caes. b. c. 2, 32, 12; Horat. Serm. 2, 7, 53; Liv.
30, 12, 4; Tac. Ann. 3, 30; Plin. Epist. 2, 13, 4; 3, 2, 4; 3, 5, 3;
Suet. Aug. 2; 27.
Pahstri Culex 72; Ovid. Met. 8, 620; Lucan. 5, 517; Aur.
Vict. Caes. 37, 4.
Pedestri Caes. b. c. 2, 32, 12; Horat. Serm. 2, 6, 17 und
A. P. 95.
Putri Verg. Ge. 2, 262; Ovid. Met. 15, 365 und Fast. 1, 379;
Lucan. 3, 414; 3, 507: Plin. N. H. 15, 19, 21 (80); Sil. 13, 487;
luven. 14, 132; Apul. de mag. 44 S. 501.
Salubri Cic. Ep. Fam. 7, 20, 2 und de rep. 1,1 1 ; Sallust.
lug. 17, 6; Verg. Ge. 1, 272; Liv. 2, 64, 6; Plin. N. H. 6, 23, 26
(97); 7, 2, 2 (26).
Silvestri Ovid. Met. 13, 814.
Terrestri Cic. Verr. 4, 58, 129.
Volucri Lucr. 1, 1102; 4, 195; 6, 173; Verg. Aen. 5, 242;
5, 544; 10, 440; Ovid. Met. 7, 460; 9, 102; 13, 806 und Fast.
5, 88; Plin. N. H. 34, 14, 39 (138); Aur. Vict. Epit. 41, 5; Ilias
Lat. 735: Aegrit. Perdiccae 55 (Baehrens 5, 114); Anth. Lat. ed.
Burmann 2, 192 (Meyer 862; Riese 1, XII, 6; Baehrens 4 nr. 176,
— 54 -
126) V. 126; Symposii Aenigm. 211 (Baehrens 4, 440): Anth. Lat.
ed. Riese 725, 36 (Baehrens 3, 60).
Über den Ablat. von celer vergl. Charis. 1, 17 S. 99 (124, 22)
und Prise. 7, 17, 85 S. 776 (I 359, 26). Die Lehre des ersteren,
dafs celeri nur im Fem. und Neutr. gesagt werde, wird durch
die Beispiele nicht bestätigt, in denen sich celeri neben motu,
31 reditu, ictu, lapsu, impete, turbine, Africo, orbe, vento, volatu,
passu, pede, nuntio findet. Mit Recht aber fordert er Celere, si
proprium sit nomen viri. Dies ist bei Vell. Fat. 2, 115, 1; Tac.
Ann. 15, 42; Capitol. Ant, Phil. 2, 4 und Or. 2729.
26. Zuweilen haben jedoch Dichter, namentlich Ovidius,
nach Bequemlichkeit des Versmafses den Ablat. auf e zuge-
lassen, ja Veuantius Fortun. gebraucht bei manchen Adjectiven
lieber e als i. Prob, Instit. art. S. 352 , 353 (135) verbindet als
gleich richtig: a quäle et a quali, a qualecumque et a qualicumque.
Specie caeleste resumpta Ovid. Met. 15, 743; amne perenne latens
Fast. 3, 654; exta de porca cruda himesfre Fast. 6, 158; ument
incultae fönte yerenne genae Heroid. 8, 62: a caeleste sagitta He-
roid. 15, 173 (16, 277); caeh&te Ven. Fort. Carm. 8, 3, 183; com-
niune Vit. Mart. 1, 13; doIatiU Carm. 7, 18, 21; dulce 2, 2, 24;
2, 3, 4; 3, 7, 14; 7, 4, 27; forte 9, 1, 84; 11, 1, 15; furiatlle
Vit. Mart. 3, 306; glaciale 1, 52; grave Carm. 8, 11, 5; immobile
Vit. Mart. 3, 259; missile Carm. 5, 9, 9; Vit. Mart. 2, 333; mite
Carm. 2, 2, 27; 5, 2, 66; mobile Vit. Mart. praef. 6; nobile Spur
I, 263; oleare Carm. 5, 5, 103; ovile 8, 15, 7; pensile Vit. Mart
4, 79; perenne Carm. 1, 2, 14; 1, 8, 10; 2, 14, 24; 3, 7, 26
4, 14, 4; 4, 21, 13; 7, 5, 20; 7, 17, 18; 8, 6, 12; 10, 7, 4; Vit
Mart. 2, 396 (aber perenni Carm. 1, 12, 11; 4, 26, 135; 8, 3, 79)
reptile Vit. Mart. 4, 286; Rotomageme Carm. 6, 5, 236; rüde 7, 4
24; senile Append. 14, 4; suave Carm. 8, 6, 2; textile 2, 3, 17
II, 11, 9; tortile Vit. Mart. 4, 626; triste Carm. 4, 7, 7; 5, 5, 51
9, 2, 99; Append. 8, 1; venerabile Carm. 3, 11, 1; incolume illo
Pompon. in Synephebis bei Charis. 1, 17 S. 108 (133, 10); inco-
lume nato Sen. Herc. Oet. 1844 (1849); ex humile rege Pompon.
Secundus in Aenea bei Charis. 1, 17 S. 107 (132, 15); moenia de
rüde coepta solo C. I. L. 10, 1688 v. 4 (Burm. Anth. 2, 125;
Meyer 819); missile dextra aucupium calamo agebat C. I. L. 2,
2335 (Burm. Anth. Lat. 4, 236; Meyer 1343); desuper virile ac
muliehre sexu Hegesipp. 3, 13 (p. 193, 31 Weber); deirnje dorso
Auson. Mos. 164; missih Coripp. loh. 4, 1023; 6, 671; 8, 544;
8, 625; perenne Anth. Lat. ed. Burmann 1, 148 (Meyer 247; Riese
— 55 -
886) V. 6; quale Senec. Herc. Oet. 1454; gemina breve iunctus Anth.
Lat. ed. Riese 480, 2 ; urbe cum cognomine Avien. ora mar. 426. Zu
Verg. Aen. 6, 383 gaudet cognomine terra bemerkt Serv. : Nominis
sui similitudine. Facit autem hie et haec cognominis; Dam in
Plauto lectum est, cum una de Bacchidibus diceret: lila mei (im
Reg. , Leid, und Voss, mea) cognominis fuit. Quod autem com-
muni genere in e misit ablativum, metri necessitas fecit. Bei Virg.
ist in allen besseren Hdschr. und in der Anführung bei Non. S. 378
cognomine terrae: dafs übrigens cognomine der Abi. des Adject.
cognominis sein könne, wird sogleich weiter nachgewiesen werden.
Auch in der Prosa ist ein solcher Ablat. auf e nicht
selten. A virgine Vestale Varro L. L. 5, 7, 41 im Flor, und
Kopenh. , und dasselbe giebt Charis. 1, 17 S. 119 (146, 19) aus
Com. Nepos; a Lare familiäre Varro bei Charis. 1, 17 S. 105
(130, 17); a fratre potrue/e Corn. Nepos bei Charis. 1, 17 S. 113
(144, 14): cum fratre patruele Liv. 29, 30, 11 und pro fratre ger-
mano, non patruele 35, 10, 8, doch schreiben die neuesten Heraus-
geber wie Weifsenborn, Hertz, Müller patrueli ; fratre patruele Sulp.
Sever. Chron. 2, 9, 6: ebenso wurde auch in den älteren Ausgaben
von lustin. 7, 6, 11 gelesen, aber Rühl schreibt jetzt patrueli; pa-
truele fratre Serv. zu Verg. Aen. 6, 14; in den Überschriften der
Dictio 1, der Carm. 1, 9 und ■-\ 15 des Ennod. schreibt Vogel natale,
Harte! nataü und an letzter Stelle natalem; patrueli als Subst.
Hieronymus Chron. 1 S. 48 und 2 S. 184 Olymp. 283; fratruele als
Subst. lordan. Rom. 48; de colle Viininale C. I. L. 1, 1011 (6, 9499);
a jßortsi fontinale 6, 9921; in colle Quirinale 6, 2298 (fasti Vall.
5. Aug.) und fasti Amitern. 9. Aug. (C. I. L. 1 S. 320 und 324),
und Liv. 5, 52, 3 im Med.; pago Martiale C. I. L. 9, 1455 Col. 3
Z. 2; 4; 43; 46; 47; 63, und pago Salutare daselbst CoL 2 Z. 70
(Salutari aber Col. 2 Z. 67 und Col. 3 Z. 15); militare de praidad
C. L L. 1, 63; 64; in re militare Vopisc. Florian. 14 (1), 3;
navaled praedad C. L L. 1, 195 Z. 16, nomine servile 1, 1429;
ex gregale privil. mil. XXIV Col. 1 Z. 27 und Col. 2 Z. 26, XXV
Col. 2 Z. 27, XXVI Col. 2 Z. 22, XXXH Col. 1 Z. 15 und CoL 2
Z. 17, XXXIII Col. 2 Z. 20, XXXV Col. 1 Z. 13 und Col. 2 Z. 16,
XLI Z. 3, XLVI Col. 1 Z. 21 und CoL 2 Z. 25 (C. I. L. 3 S. 867
folg.); die natale C. L L. 9, 1618 Z. 5; 9; 12; OrelL 4433; via
triumphale 6, 10247 Z. 1; lege triumvirale Gromat. üb. colon. 1
S. 214, 10; 226, 7; 230, 13; 231, 3; 231, 7; 231, 14; 235, 9 (in
der letzten Stelle im Erf. triumvirali) ; in leg. II Adiutrice pia
fidele privil. mil. VI tab. int. Z. 4 uod tab. ext. Z. 4 (C. L L. 3
- 56 -
32 S. 849 und 10, 1402); in colonia Equestre Inschr. Or. 253 (vergl.
254); teile puella C. I. L. 6, 14799; ex commune pau(pertate) 9,
4071; ex commune su(mptu) Or. 3361 (3935); cervice et coUo
breve Varro R. R. 2, 3, 2 (Keil brevi); a priore illo forte Gell.
9, 16, 7; patre forte Treb. Poll. XXX tyr. 13, 3; quo stante et
incolume und aliquo excellente ac nobile viro Cic. bei Charis. 1,17
S. 108 (133, 9) und 111 (138, 13); Ilio incolume Liv. 1, 3, 2 im
Par. m. pr.; incolume urbe 5, 53, 2 im Lovel. 3; filio incolume
viso Plin. N. H. 7, 53, 54 (180) im Par. a. m. sec. (m. pr. in
colum ne, im Vat. incolumine), an allen drei Stellen schreiben
die neueren Herausgeber incolumi; cognomine Insubribus pago Liv.
5, 34, 9; cum castello cognomine Plin. N. H. 6, 4, 4 (12); in
cognomine patria Apul. Ascl. 37 S. 322 nach dem Guelf. 1, in
welchem in cognomine patriam, und der Anführung bei Augustin.
civ. D. 8, 26 (I 364, 30). Den Nomin. cognominis hat Plin. N. H.
5, 29, 31 (113) Heraclea montis eins cognominis, d. i. HpdxXeta
i] und Adr/Jiw ^syo/jivTj nach Strabo 14, 1, 8. In molle carne Pe-
tron. 57, 3; fatali egritudine lord. Get. 56, 288; gründe hoste
Rom. 364; grande palude Get. 5, 46; plebe inhelle 31, 163; regno
incolume 11, 68; gento incolume 49, 257; lacrimahile belle 26, 138;
omne manu 19, 105; Dacia ripense 50, 266; t(de casu 7, 52; san-
guine virile 49, 255; more vulgare 2, 15; in loUigine farsile Apic.
9, 3 §417; in sepia farsile 9, 4 §418; Corona pactile C. I. L.
6, 2075 (acta fratr. Arv. a. 105) Col. 2 Z. 20 und 6, 2080 (acta
a. 120) Z. 42; ile ist davon erhalten 6, 2071 (acta Domit C I)
Z. 16 und e 6, 2078 (acta a. 118) Col. 2 Z. 7 (corona pactih ü.
I. L. 6, 2065 (acta a. 87) Col. 2 Z. 35); 6, 2067 (acta a. 90) Z. 56
und 6, 2086 (acta a. 155) Z. 43. Acre als Ablat. nimmt Charis.
1, 14 S. 29 (43, 17) an, indem er den Accus, und Genet. Plur.
acris acrium neben crinis crinium und hostis hostium hervorhebt,
quamvis ablativus e littera üniatur. Ab impube als Substant. von
impubis impube (vergl. unter 32) Colum. 12, 4, 3 (im St. Germ,
impubi); ex immune C. I. L. 8, 2618 b, c.
Ferner in Apollouiense Aristodamo Cic. Verr. 5, 7, 15 in den
Lag.; de Calliphana Veliense Balb. 24, 55 und ex serva Tarqui-
niense de rep. 2, 21, 37, an der ersten Stelle schreibt C. F. W.
Müller Apolloniensi, an den beiden andern Veliense und Tarqui-
niense; cum Cretense Leuso oder Loso oder Lento oder Lenso
Liv. 38, 13, 3 im Bamb., Pal. 1 und 2 und in anderen Büchern,
Hertz cum Cretense Leuso; ex colonia Salariense Plin. N. H. 3,
3, 4 (25); in Sulmonense Italiae agro 17, 26, 41 (250) in den
- 57 -
Par. a d; a Callia Atheniense 33, 7, 37 (113); cum Timagora
Chalcidense 35, 9, 35 (58); Nicia Atheniense 35, 11, 40 (130),
überall hat Detlefsen die Forna aufe: Serapione Antiochense, Am-
philocho Atheniense, ßione Solense, Chaerea Atheniense, Diophane
Nicaeense, Menandro Prienense, Dorotheo Atheniense, ApoUodoro
Citiense und Cassio Parmense bei Plin. N. H. 1 in den Verzeich-
nissen der auctores für die einzelnen Bücher; Zopyro Gortynense
(Helmreich nach der Konjektur von Holstein, in der edit. princeps
Ruellii steht Gordiense) medico Scrib. Larg. 172; Atheniense in
einer Gloss. zu Terent. Andr. 221 , vergl. Gloss. Terent. ex rec.
Georgii Goetz n. 12; in Aritiense oppido veteri C. I. L. 2, 172;
militavit in (cohorte) Claud. miliarense 5, 898; reg. Pautaliense
6, 2772; reg. Serdicens midne Potelense 6, 2819; ex provin. Maur.
Caesarense 6, 3312; Tiburtino Lunense Lesbio capillo 10, 3419;
ex classe praetoria Misenense 10, 3488; col. Agrippinense 10, 3896;
ex classe Misen(en)se 10, 8329; colonia Malvese und in classe
praetor. Philippiani seu Misenense priv. veter. LI Col. 2 Z. 18 und
LIH Z. 5 (C. L L. 3 S. 893 und 896); in Parmense und pag.
Albense tab. Veleias bei Bruns fönt. iur. Rom. S. 226 Z. 3 und 19;
in colonia (Narbo)nense Inschr. Henzen 7215 p. 457, 33; Arniese
(tribu) Or. 2728; in Caesariense bibliotheca Hieronym. de viris
illustr. 3 und 75 im Par. ; in provincia Narbonense Gromat. Hygin.
condic. agr. S. 122, 6. Sonst aber der Regel nach e municipio
Tarquiniensi und in agro Tarquiniensi, a se quaestore Ostiensi,
Mediolanensi praecone, cum Lysone Patrensi, Asclapone Patreusi,
ex provincia mea Ciliciensi und Androne Laodicensi, de matre
familias Tarquiniensi Cic. pr. Caec. 4, 10; 4, 11; Sest. 17, 39; in
Pison. 26, 62; Ep. Fam. 13, 19, 1; 13, 20; 13, 67, 1 ; de rep. 2, 19, 34.
Zu dem defectiven Genet. primoris mit primorem, primores,
primoribus gehört ein Ablat. primori Plin. N. H. 8, 54, 80 (216);
10, 33, 51 (99) hier im Par. d, sonst priori, und 16, 10, 19 (49);
Sil. 11, 143; Tac. Hist. 3, 21; Suet. Tib. 33; Gell. 10, 19, 3 (bei
Gronov. primore) ; Apul. de mag. 40 S. 492 und diese Schreibung
fordert das Versmafs C. L L. 8, 2581 v. 10: primore Varro L. L. 5, 33
8, 47; Liv. 24, 20, 13 nach Gronovs Verbesserung, in den Hdschr.
priore, was auch Fabri beibehält, vergl. dessen Note; Weifsenborn
schrieb impigre und so auch der neueste Herausgeber Zingerle;
Gell. 1, 18, 3; 2, 7, 6; Apul. Met. 4, 28; Auson. Epist. 7, 42;
Parent. 15, 7; Tertull. Pudic. 19; Ennod. Panegyr. dictus regi
Theod. (ed. Hartel p. 271, 22; ed. Vogel p. 207, 40) und Vit.
Epiph. (ed. Hartel p. 360, 11; ed. Vogel p. 98, 21); Symmach.
— 58 -
Epist. 1, 53; 2, 63; 4, 46; 5, 19; 6, 17; 9, 33; 9, 50: C. I. L.
10, 7542.
27. Charisius behandelt in dem Abschnitt de analogia, ut ait
Romanus, 1, 17 S. 93-120 (116, 29-147, 16) vielfach die Frage
über den Ablat. Sing, der Adjectiva auf is, meistens nach der
grammatischen Theorie, einigemale mit Nennung des Plinius ser-
monis dubii lib., ohne Hinzufügung von Belegen. Er unterscheidet
einmal die Anwendung solcher Worte als Nomina propria von
ihrem eigentlichen Gebrauch , mögen sie sich auf Menschen oder
auf Sachen beziehen, und spricht dem Ablat. derselben, wenn
sie Nomina propria sind, die Endung e, in jedem an-
deren Falle aber die Endung i zu. Dann aber giebt er
wieder den Attributiva von Personen die Endung e, und gestattet
denselben nur bei Sachen die Endung i. Als Nomina propria,
welche als solche e erhalten, führt er folgende auf: Agilis S. 96
(120, 26): Cerialis S. 99 (124, 16); Facilis S. 105 (130, 13); Gra-
cilis S. 105 (131, 5): luvenalis S. 108 (133, 5); Natalis S. 111
(138, 1); Nobilis S. 111 (138, 2); Salutaris S. 115 (143, 5); Sodalis
S. 115 (143, 7); Saecularis S. 115 (143, 8); Suavis S. 115 (143, 11),
Vitalis S. 119 (146, 16); Utilis S. 119 (146, 17); denn auf den
Gebrauch als Nomina propria beziehen sich auch die Ausdrücke
si de persona dicatur, si homo sit, si homo vocetur, si homo sie
vocetur. Von venaHs erkennt er S. 119 (146, 21) nur den Ablat.
auf i an, quoniam et de homine, inquit Plinius, dicimus et de
negotio, wohl im Gegensatz gegen den Gebrauch als Nomen pro-
prium. Folgenden spricht er den Ablat. auf e ab, weil sie zwar
für Menschen oder Sachen passen , aber nicht Nomina propria
seien: Consularis S. 99 (124, 18); decemviralis S. 102 (127, 9);
duumviralis S. 102 (127, 11); fragilis S. 105 (130, 22); mollis
S. 110 (136, 27); navalis S. 111 (138, 4): omnis S. 112 (139, 13);
rudis S. 114 (142, 10); tristis S. 117 (144, 25). Dagegen fordert
er ab hoc auxiliare homine S. 97 (121, 14) nach Plinius; ab hoc
dapsile, si de homine dicas, dapsili, si rem significabis, ab hoc
dapsili S. 102 (127, 7); ab hoc familiäre, si de homine, familiari,
si de re S. 105 (130, 14), vergl. Subst. 58; humile de homine
aliquo, ut Pomponius Secundus in Aenea ex humile rege, humili
ablativo, si res est S. 107 (132, 15), vergl. unter 26: a rudi homine,
a rudi anirao, a rudi consilio S. 115 (143, 14) nach Plinius, von
dem kurz vorher über dieses Wort gelehrten abweichend. Der
Satz: Forte, ab hoc Forte Tullio oratore: forti, ab hoc forti viro;
generaliter euira dicitur, S. 105 (130, 20) ist unter der Voraus-
- 59 —
Setzung zu rechtfertigen, dafs Fortis hier, wie öfters in Inschr.,
Nomen proprium ist; und so lesen wir excepto Forte liberto
Or. 3034, doch wird forte einigemale als Attribut gelesen , vergl.
unter 26. Die Bemerkung: Agreste Sallustius historiarum I, quod
idem Plinius eodem libro (sermonis dubii VI), in animali, inquit,
significatione, S. 97 (120, 30) scheint zu bedeuten, dafs auch tauro
agreste, mure agreste, columba agreste zu sagen sei; die Nennung
des Sallust. deutet auf den Gebrauch als Substant. hin, vergl.
Subst. 58. Acre neben accipitre S. 97 (122, Ij ist wahrscheinlich
verderbt.
Auch Diom. 1 S. 284 (306, 35) sagt, mit Charis. 1, 14 S. 32
(47, 6) beinahe wörtlich übereinstimmend : In his nominibus (salu-
taris et felix) observabimus, haec quae dumtaxat fuerint appella-
tiva, (quod) tunc ablativo i littera terminantur. Nam si propria 34
fuerint nomina, tunc ablativo e litteram oportet habere, ut ab hoc
Feiice, ab hoc Salutare. Nihilo minus tamen pluralem genetivum
eundem servant, tantum ablativum singularem variant in diffe-
rentia proprii nominis et appellativi. Prise. 7, 11, 68 S. 760
(I 335, 15): Sciendum, quod, si inveniantur propria appellativis
similia in i tinientibus ablativum, illa per e proferunt cum : luve-
nalis [proprium] a luvenale, similiter Martialis a Martiale, Annalis
ab Annale. Cicero pro Fundanio: Non modo hoc a Villio Annale,
sed vix mehercule a Quinto Muttone factum probari potest. Idem
pro Plancio (Cap. 26, 63): Confiteor summa in Laterense orna-
menta esse. Und 7, 14, 70 S 767 (I 347, 10): Propria si sint
appellativis similia in i terminantibus ablativum, ipsa per e eun-
dem proferunt casum, sicut supra dictum est; ut luvenalis Mar-
tialis Felix propria, a luvenale Martiale Feiice. Serv. zu Verg.
Aen. 2, 610: In nominibus, quae et propria esse possunt et ap-
pellativa, ut liberalis felix iuvenalis, ablativus a proprio in e exit,
ab appellativo in i.
So ist ApoUinare Gell. 19, 13, 5; C. I. L. 6, 1984 Z. 28;
6, 2003 Z. 1; Augustale 6, 1872^ Ceriale und Cereole 6, 2130;
9, 1609; Ephem. epigr. 4 S. 496 Z. 15 und S. 497 Z. 14; Or. 2343
lin. 14 im zweiten Teil und Gruter 303, 2; Tacit. Ann. 16, 17;
Civüe Tac. Hist. 4, 35; Fetiale Plin. N. H. 1 unter den auctores
zu Buch 16; 33; 36; Fidele C. I. L. 6, 85; Geniale 6, 214; Gen-
tile 6, 1382; Gracile Plin. N. H. 1 unter den auctores zu B. 3 im
Toi., zu B. 9 im Toi., Rice, und Par. ac und zu B. 18; luvenale
Mart. 7, 24, 1 ; C. I L. 6, 2060 Z. 5; Laterense Cic. Ep. Att. 12, 17,
Baiter bemerkt in der adn. critica p. LXXXVIII »a Laterense
- 60 -
Orellius ; alterensi M., a Laterensi edd. ante Orellium« ; Plane, bei
Cic. Ep. Farn. 10, 11, 3; Liberale C. I. L. 6, 414"; 6, 2065 Z. 17;
9, 1455 Col. 3 Z. 59; Or. 4038; Henzen 6919; Suet. Vesp. 3 (225,
36 ed. Roth); Maluginense Liv. 4, 21, 1 und 6, 27, 2 (an beiden
Stellen ist in einigen geringeren Hdschr. Maluginensi); Martiale
C. I. L. 2, 2958; 3, 4015; 4, 2155; 6, 221; 6, 222: 6, 268;
6, 2018; 6, 3278; 9, 1455 Col. 3 Z. 11; Or. 4334; Memoriale
Or. 4031; Minervale I. Neap. 6803; Natale C. I. L. 6, 471; 6, 2065
Z. 15; 9, 3429; Or. 737; Nobile C. I. L. 6, 2548; Perenne Ca-
pitol. Pertinax 3, 3; Provinciale Henzen 5313; Quirinale C. I. L.
2, 4802; 2, 4803; 2, 4838 und wahrscheinlich 2, 4854; Vestale
C. I. L. 4, 202; Plin. N. H. 7, 60, 60 (213) und B. 1 unter den
auctores zu B. 7; 34; 36; Vitale C. I. L. 6, 1872''; 9, 1455 Col. 1
Z. 71 und Col. 2 Z. 7; 75; Or. 2391.
Aber auch ^w«a/t Quint. 6, 3, 86 in einem Wortspiel; Apolli-
nari Gell. 2, 16 in der Überschrift und 18, 4, 10; Cereali Amm.
Marc. 17, 5, 1: Aurel. Vict. Caes. 16, 10 und Or. 2343 lin. 1;
Geniali Spartian. Did. lul. 8, 6; Liberali C. I. L. 9, 1540; Malu-
ginensi Liv. 6, 22, 1 im Par. und Med., und so auch Hertz: Per-
enni Lamprid. Commod. 5, 13 (im Bamb. und Palat. Perennio)
und Capitol. Pertinax 3, 5; Regillensi Liv. 4, 49, 7; Vestali Plin.
N, H. 1 unter den auctores zu B. 35; Vitali C. I. L. 6, 1867 ^
28. Über den Nomin. und Accus. Plur. dieser Adjectiva im
Masc. und Fem. vergl. Subst. 64 ; 65, und die daselbst mitgeteilten
Stellen der alten Grammatiker. Im Nomin. Plur. finden wir neben
der gewöhnlichen Bildung auf es auch die auf is, so in den
besten Hdschr. omnis, wie Ritschi im Plaut. Trin. 1, 1, 7 (29) und
1, 2, 175 (212), an letzter Stelle steht im Ambr. omnes mortales;
Götz im Epidic. 3, 3, 16 (397): Brix im Mil. Glor. 3, 1, 68 (659),
während Lorenz hier omnes schreibt; beide haben 3, 1, 132 (726)
und 4, 8, 30 (1340) omnes, ebenso 4, 8, 49 (1359) muliebres;
Scholl im Trucul. 2, 4, 80 (434) immortalis und 2, 6, 10 (491)
35 manipularis. Bei Varro L. L. 5, 32, 143 steht omnis im Par. a
und Goth.; 7, 4, 74; 9, 23, 29 und 10, 3, 70 im Flor.; 7, 5, 105
im Flor, und Kopenh. ; 9, 49, 81 im Kopenh., Par. a und Goth.;
an allen diesen Stellen schreibt 0. Müller omnis, Spengel omnes
aufser 9, 48, 81 omnis; Cic. pro Caec. 18, 51 im Teg.; Tusc. 3,
3, 5 und 3, 8, 17 im Gud. und Reg.; N. D. 2, 18, 47 im Leid.
A m. pr. , in den Leid. BC und im Wien.: Divin. 2, 24, 52 im
Leid. A und Wien.; Fat. 13, 30 im Wien.; in den neueren Aus-
gaben steht aber nur omnes : Lucr. 3, 598 im quadr. und 6, 936
- 61 -
im quadr. und oblong, vergl. Lachmann zu Lucrez p. 56, 57;
Bernays schreibt an erster Stelle omnes, an letzter omnis; Verg.
Aen. 3, 672 und 4, 294 in den sched. Vat. 5, 268; 5, 830 im
Rom. (an der zweiten Stelle nach Wagner auch im Med.); 6, 736
in den sched. Vat. und im Pal., Rom., Gud. und Bern, b; 7, 625
in den sched. Vat. und im Gud. und Bern, b m. pr. und im
Med.; 11, 362 im Med.; Tac. Ann. 1, 4; auch brevis findet sich
in einer Hdschr. des Tacit. Ann. 2,6; im Virg. wie im Tacit,
liest man nur omnes, aber bei Varro L. L. 6, 3, 26 Novendialis
und 8, 38, 67 disparilis wie auch Sat. Men. (bei Nonius S. 91, 4)
aquatilis; L. L. 9, 29, 40 hat Müller nach Hdschr. Flor, und Par. a
muliebris sint an viriles, Spengel aber muliebres; im Lucr. 2, 955
steht im quadr. und oblong, vitalis und so auch Bernays; inco-
lumis schreibt Baehrens Prop. 5 (4) , 9, 8 nach dem Neapolit. u.
a. Hdschr., incolumes Lachmann, Keil, Haupt, L. Müller; aber
incelebris hat Hertz im Gell. 2, 18, 8 nach Cod. Vat. und Paris,
aufgenommen; terribilis Cic. Divin. 1, 8, 18 im Wien.; turpis Verg.
Ge. 4, 96 im Med.; viridis 4, 121 in den sched. Vat., im Med,
und Pal. und im Gud. m. pr. ; segnis 4, 198 im Med. (regnis im
Pal); dulcis Aen. 5, 214 und terribilis 6, 277 im Rom.; in den
Cicero- und Virg.-Ausgaben liest man nur die Formen auf es.
Auch Nom. Plur. auf eis finden sich in Hdschr., so medio-
creis Varro L. L. 5 , 1 , 5 im Flor, und Paris, a und danach
0. Müller, mediocris in den Par, b c und so Spengel; omneis
6, 1, 2 (Müller, omnes Spengel) und simileis 9, 31, 43 (Müller,
similes Spengel) im Flor, ; exitialeis Lucr, 2 , 569 nach Lambin.
alleinige Lesart der ihm bekannten Bücher, doch Bernays hat exi-
tiales geschrieben. Vergl. über die Adjectiva immobilia unter 42.
Für den Accus. Plur. aller Nomina, welche im Genet, Plur.
ium haben, also auch der Adjectiva auf is, e und auf er, ris, re
wird die Endung is von den Grammatikern ausdrücklich be-
zeugt. So sagt Charis. 1, 14 S. 28 (43, 6): Omnia nomina in is
litteris terminata, quae ablativo i exierint, necesse est genetivo et
accusativo ante ultimam i recipiant, ut agrestis agrestium hos
agrestis, caelestis caelestium hos caelestis. Item eadem vocabula,
quae in is terminantur nominativo, ablativo casu in i exeunt, et
accusativum pluralem casum similem nominativo singulari faciunt.
Item in vocabulis nominativo is terminatis, quando genetivus plu-
ralis ium, quando um habere debeat, definitio brevis est, quod,
quotiens accusativum pluralem in is habuerint, genetivum in ium
habebunt. Derselbe 1, 15 S. 69 (89, 17): Quaecumque nomina
— 62 —
is litteris terminata communia masculini et feminini generis sunt,
faciuntque ex se neutra in e terminata, ut hie et haec nobilis et
hoc nobile, ablativum habebunt in i, genetivo (plurali i ante um
recipient, accusativo autem) i ante s, ut ab hoc et ab hac nobili
simili, horum et harum nobilium similium, hos et has nobilis
similis. Und 1, 17 S. 112 (139, 22): Omnes Sallustius in Catilina
(Cap. 51, 1): Omnes, P. C. , qui de rebus dubiis Consultant, ab
odio, amicitia, i. a. m. v, d., cum idem in eodem (Cap. 1, 1):
Omneis homines , qui sese student praestare ceteris animalibus;
quod ratione potius esse subnixum sub F et sub M littera (d. i.
36 unter fonteis und monteis S. 104 und 111) poterit osteudi, Sed
Asper, si genetivus, inquit, omnium i litteram natura retinet, et
in accusativo esse servandam. Diom. 1 S. 282 (305, 25): Nomina
quae ablativo casu numero singulari i littera finiuntur, genere ma-
sculino et feminino sublata i ultima et apposita es syllaba pro-
ducta faciunt nominativum et vocativum pluralem , ut ab hoc et
ab hac agili, hi et hae agiles et o agiles. Nam accusativus iuxta
regulam manente i littera debet enuntiari, hos et has agilis, ut
est omnis homines (Sallust. Cat. 1, 1); sed eum ad nominativi
et vocativi formam consuetudo transduxit. Prob. Instit. art. S. 292
(95, 30): In supra dictis nominibus sunt aliqua nomina, quae accu-
sativo casu nominis pluralis in uno vocabulo suo duabus formis
reperiantur definiri, id est es et is, ut puta hos omnes et hos
omnis. Nunc etiam hoc monemus, quod sint aliqui, qui in eodem
supra dicto casu hoc praeceptum observandum esse senserunt, id
est ut, quando genetivus casus numeri pluralis um litteris post
consonantem concluditur, tunc accusativus casus numeri pluralis
es litteris definiatur, ut puta horum parietum hos parietes, at
vero tunc accusativus casus numeri pluralis is litteris concludatur,
quando genetivus casus numeri pluralis ium litteris definitur, ut
puta hos talis, quoniam horum talium facere demonstratur. Nach
Charis. 1, 17 S. 111 (137, 23) meinte der Dichter Pomponius Se-
cundus, wie Plinius berichte, dafs propter homonymum nominativi
im Accus, nicht omnes, sondern omneis zn sagen sei. Prise. 7,
17, 84; 85 S. 775 (I 358, 15); 776 (I 350, 5) (vergl. Substant. 64)
giebt omnis aus Terent. Andr. 5, 4, 43 und Sallust. Cat. 1,1;
pinguis und dulcis aus Verg. Ge. 3, 450; 4, 61; celeris, acris und
salubris aus Aen. 4, 226; 11, 48; 12, 418. Zahlreiche andere
Beispiele aus Verg. haben Wagner orthogr. Verg. S. 386 folg. und
Ribbeck proleg. S. 405 folg. zusammengestellt, und schon Noris
cenotaph. Pis. diss. 4 Cap. 3 hat nachgewiesen, dafs in Inschr.
- 63 —
und in den Med. des Virg. und Tac. ebensowohl Cartaciniensis
omnis saecularis acris rebellis wie finis turris navis claseis als
Accus. Plur. gefunden werde.
Wir lesen als Accus. Plur. omnis C. I. L. 1 , 198 Z. 15 und
59; 1, 208; 1011; 1166; omneis 1, 199 Z. 43; 1, 202 Col. 1 Z, 32
und 1, 551 Z. 2; Cartaciniensis 1, 195; Sextilis 1, 199 Z. 44 und
1, 998; Octobris 1, 200 Z. 21 und 1, 837; Quictilis 1, 841; Dece-
bris 1, 930; Aprilis 1, 961; Decembreis 1, 202 Col. 1 Z. 7; 16;
20; 24; 28; Octobreis 1, 590; Quinctileis 1, 603 Z. 2; tristeis
I, 1220; (cu)rulis monum. Ancyr. Taf. 1 Z. 21 ; omnis Plaut. Bacch.
3, 6, 18 (547); Men. 5, 3, 4 (880); Mil. Gl. 3, 1, 66 (660); Cic.
pr. Scaur. 2, 21 im Ambr. (omnes im Tur.); Tac. Ann. 1, 3; mor-
talis Plaut. Bacch. 2, 3, 59 (293) und mediocris 3, 3, 21 (425);
celeris Poen. 3, 1, 65 (578); acris Varr. Sat. Men. 394; communis
L. L. 8, 41, 80; deformis 7, 3, 64; disparilis 8, 3, 9; dissimilis
8, 22, 42; generalis R. R. 2, 1, 12; immanis Sat. Men. 332; mollis
463; mortalis L. L. 5, 11, 75; 6, 6, 45; muliebris 9, 29, 40; Sat.
Men. 155; naturalis L. L. 10, 6, 83; omnis 5, 24, 115; 8, 3, 10;
9, 58, 101; 9, 64, 111; 10, 4, 78; Sat. Men. 45; R. R. 1, 2, 5;
similis L. L. 8, 22, 42; 8, 38, 69; 9, 29, 40; 9, 30, 42; 9, 33, 47,
9, 52, 92; 10, 2, 6; 10, 2, 27; 10, 2, 29; singularis 8, 2, 7; vagi-
pennis Sat. Men. 489 Konjektur von Bücheier, Riese schreibt agi-
lipennis; virilis L. L. 5, 10, 58. Omnis schreibt Cato (bei Gell.
II, 3, 2) ed. Jordan p. 25, 6; p. 77, 6 (bei Plin. N. H. 29, 7, 14);
p. 88, 4 (Festus p. 154 M.). Agrestis Prop. 3, 19, 14; docilis
5, 2, 63; facilis 2, 1, 10; 3, 34, 76; infamis 1, 16, 9; levis 2,
1, 49; omnis 1, 4, 21; 1, 13, 25; 2, 1, 57; 3, 28, 29; 3, 28, 56;
qualis 2, 7, 11; sollemnis 5, 1, 16; tristis 1, 9, 13; velocis 4, 14, 5,
an allen diesen Stellen hat L. Müller die Form auf es geschrieben,
vergl. P. Heymann, In Propertium quaestiones grammaticae et
orthographicae p. 22, 23. Alacris Cic. pr. Sest. 1, 1 im Par. und
Gembl.; immanis pro Scaur. 2, 13 im Ambr.; rebellis Tacit. Ann.
1, 40; enormis 2, 14; tenuis 2, 14; feralis 2, 75; insignis 4, 26.
Omnis oft bei Sueton, so Caes. 34; 42; 56; Aug. 18; 50; 52; 71;
83; Tib. 2; 4; 29; 51; Cal. 26; 29; 32; 56; Claud. 9; 21; 28;
Nero 10; 22; 52; Galb. 5; 16; Otho 10; Vesp. 25; Tit. 3; 5; 8;
Domit. 9; 10; ed. Reifif. p. 221, 12. Auch der Accus. Plur. der
Part. Praes. Activi geht auf is aus, so aestuantis Varro Sat. 204 ;
amantis 204; disputantis 451; cadentis L. L. 5, 4, 7; consequentis
9, 51, 90; consentis R. R. 1, 1, 4; absentis Prop. 3, 33, 43;
arentis 3, 15, 51 ; dantis 5, 5, 47; euntis 5, 7, 23; flagrantis 4, 11, 9;
- 64 —
hiantis 4, 16, 17: labentis 1, 10, 7: nigrantis 4, 12, 33: praesentis
3, 30, 12; pressantis 4, 17, 18: recentis 1, 10, 17: spirantis 5,
7, 11; triumphantis 5, 3, 68. In der Ausgabe des Varro L. L.
ed. 0, Müller finden sich einige Accusative auf eis, so 5, 11, 75
immortaleis (immortalis Spengel; 9, 27, 34 naturaleis (naturales
Sp.); 8, 16, 32 omneis (omnis Sp.): 9, 33, 47 tricilinareis (tricli-
niaris Sp.)- Über den Gebrauch dieser Form bei Virg. und Horaz
37 vergl. 0. Keller, Rhein. xMus. 1866, 21 S. 242 u. 243. Dabei wird
noch bemerkt, dafs bei Virg. und Horaz der Accus, volucres nur
als Substant. gebraucht sei, Verg Ecl. 6, 42 und Aen. 3, 241,
und Horat. Serm. 1, 8, 6, volucris aber als Adject. , Verg. Ge.
2, 217 und Aen. 8, 433 im Pal. und Gud., Aen. 11, 795 und
Horat. Carm. 2, 17, 24, vergl. über den Gen. Plur. des Wortes
unter 29.
Der Nomin. und Accus. Plur. derselben Adjectiva im Neutr.
hat immer ia, welches auch zu denen auf er, ris, re gehört. So
acria Plaut. Bacch. 4, 3, 15 (628): Horat. Serm. 2, 6, 69; 2, 8, 7;
Quintil. 9, 4, 135: 9, 4, 139; celeria Corn. Nep. Att. 21, 2; Quintil.
9, 4, 135; equestria Sen. Benef. 7, 12, 3; Controv. 3, 18; Suet.
Cal. 26; putria Prop. 5 (4), 5, 24; Ovid. Met. 7, 585; Colum.
10, 90; Sen. Epist. 12, 1: Lucan. 7, 398; 9, 526; Plin. N. H. 26,
14, 87 (142 und 146): Stat. Theb. 8, 391: Calpurn. 5, 77; Curtius
9, 3, 10; salubria und insalubria Quintil. 3, 2, 3: saluhria Tac.
Hist. 5, 6: Suet. Aug. 89: silvestria Colum. 8, 15, 7; Plin. See.
Medic. 2, 6; terrestria Horat. Serm. 2, 6, 93: vohicria Plin. N. H.
11, 33, 39 (115); Tac. Germ. 45. Aber bei Gl. Mamert. Geneth.
3, 3 (104, 5 ed. Baehrens) haben sämtliche Hdschr. volucra tela.
29. Die regelmäfsige Bildung des Gen et. Plur. der näm-
lichen Adjectiva ist auf ium. Jedoch Thermesum C. I. L. 1, 204
Col. 2 Z. 7; 11 (aber Thermesium, Thermensium und Termensium
Col. 1 Z. 2: 13: 33 und Col. 2 Z. 8: 24: 28): Veniaesum C. I. L.
5, 4373 (bei Plin. N. H. 3, 3, 4 (26) ist der Nomin. Vennesi im
Par. a und Vat., Vennese im Leid, und Rice, Vennses im Chiffl,
m. pr. , Venenses in demselben m. sec): Rusgmiiejitium C. I. L.
8, 9249; Martensum Addit. ad 9, 1931 S. 671; Baliarum oder
ßalearum C. I. L. 2, 3695; Gr. 732; Sallust. lug. 105, 2 im Sen. 1
und Guelf. 3; 6 (im Fabr. 1 Balearium): Liv, 28, 15, 1 im Lov. 4
(im Med., Voss, und Lov. 2 Balearium) und 28, 46, 7 im Med.
und Lov. 1: 2: 4: Plin. N. H. 8, 55, 81 (217); Tüiensum Cic. de
rep. 2, 20, 36: Lamm familiarum 5, 5, 7; Veronensum Catull.
100, 2 im cod. Dat. und St. Germ, und in der ed. Reg. (im Oxf.
- 65 —
Treronensum) ; wenn aber Veronensium geschrieben wird, so ist
es doch viersilbig zu sprechen, wie Phocaensium Reines. 17, 142
(Burmanns Anth. Lat. 4, 110; Meyer 1243); ex numero equit.
sinfjulariim C. I. L. 6, 3259; duos ordines maxillarum steht in
den Hdschr. des Piin. 11, 37, 63 (167), Detlefsen schreibt maxilla-
rium. Vergl. unter 26 über die Ablat. virgine Vestale, Lare fami-
liäre, fratre patruele, Apolloniense Veliense Tarquiniense Cretense.
Perduellum Acc. (Ribbeck I 282, 12) bei Non. S. 22; auspi-
ciorum caelestum Varro L. L. 6, 7, 53 im Flor, (im Kopenh. und
Goth. caelestium); viridum draconum Stat. Theb. 2, 279 und
agrestum luporum 3, 46; mediocrum Alcim. Avit. de subitanea
paenitentia ed. Peiper p. 31, 1. Bei Dichtern sind caelestum und
agrestum als Substant. häufig. Caelestum haben Acc. (Ribbeck
I 163, 209) bei Cic. N. D. 3, 27, 68; Enn. (L. Müller p. 85 Sat. 73)
bei Lactant. Inst. 1, 18, 11; Cic. Tusc. 2, 9, 21 in einer Über-
setzung aus Sophocles; Lucr. 6, 1274; CatuU. 64, 191; 64, 204;
Verg. Aen. 7, 432; Ovid. Met. 1, 150 und Fast. 4, 276; 4, 423;
Senec. Herc. für. 597 (601); Sil. 3, 137; 16, 140; agrestium "^ Qvg.
Ge. 1, 10; Culex 21; Ovid. Met. 14, 635; Prep. 4 (3) 13, 25;
Val. Flacc. 1, 684; 2, 461; Stat. Silv. 5, 3, 75; caelestum numen
auch Val. Max. 1, 6, 12 im Bern. Sonst sind in der Prosa nur
caelestium und agrestium auch als Substantiva: so caelestium Cic.
Phil. 4, 4, 10; N. D. 2, 21, 56 im Glog. (sonst caelestem); Cato
Mai. 21, 77; Off. 3, 5, 25; Leg. 2, 22, 55; Caes. B. G. 6, 17, 2
Liv. 1, 7, 10; 1, 31, 8; 10, 28, 16; Vitruv. 1 prooem. 2; Pers. 2, 61
agrestium Cic. pro Mur. 29, 61; Liv. 1, 14, 5; 2, 50, 4; 2, 63, 2
3, 38, 4; 3, 69, 2 (im Par. m. pr. agrestum); 5, 37, 5; 5, 53, 8
7, 20, 6; 8, 27, 9; 9, 36, 12; 22, 10, 8; 25, 9, 2; 26, 10, 8
27, 32, 7; 28, 36, 6; 30, 28, 3; 30, 45, 2; 44, 30, 9; Plin. Epist.
6, 16, 13, vergl. Substantiv 69.
Auch zu den Adjectiva auf er, ris, re gehört ein Genet.
Plur. auf ium, wie acrium Cic. de orat. 2, 43, 182 und Horat.
Carm. 1, 6, 18; campestrium Tac. Germ. 43; equestrimii C. L L.
5, 1874; Liv. 30, 11, 7; Vell. 1, 11, 3 und Tac. Germ. 30;
palustrium Varro R. R. 1, 38, 1; Mela 3, 6, 8 (56); putrium
Sidon. Epist. 4, 14; salubrium Plin. N. H. 31, 3, 22 (37); Quintil.
2, 17, 9; Tac. Hist. 1, 67; insaluhrium Curt. 9, 10, 13; silvestrium
Cic. N. D. 2, 39, 99; Colum. 7, 13, 3; Plin. N. H. 7, 2, 2 (25);
8, 30, 46 (108); 8, 52, 78 (211); 8, 53, 79 (214); 10, 73, 93 (200);
26, 8, 50 (182); Plin. See. Med. 2, 6; terrestrium Plin. N. H.
8, 59, 84 (229); Charis. 1 , 17 S. 110 (137, 6) citiert aus Plin.,
Neue -Wagener, Lat. Formenlehre. II. 3. Aufl. 5
38
— 66 —
ut fures furum et augurum et celerum dicimus, und nach dem
Fragm. Bob. de nom. et pronom, S. 132 (559, 10) ist der Gen.
Plur. zwar equestrium, acrium, alacrium, aber celerum wie passe-
rum, anserum, pauperum; damit mag zunächst das Substant,
celerum gemeint sein, wie in tribunus celerum Liv. 1, 59, 7 und
Pompon. Dig. 1, 2, 2 § 15; 19, und hexarchus alae celerum C. I.
L. 3, 4832; wir lesen aber auch celerum als Adjectiv, wie
tribunus equitum celerum Mythogr. 1, 74 (p. 25, 35 ed. Bode);
celerum passiouum Cael. Aurel. Acut. 1 praef. 1, 3, 17 S. 1, 2, 7;
1, 15, 116 S. 51; 1, 16, 155 S. 67; 2, 1, 1. 6 S. 81. 83; 2, 9, 44
5. 101; 2, 22, 129 S. 149; 2, 29, 156 S. 163; 2, 33, 176 S. 173;
2, 39, 225 S. 199 und an anderen Stellen. Volucrum bezeichnet Char.
I, 17 S. 119 (146, 29) mit Berufung auf Fun. als die gewöhnliche
Form, und führt dafür den Mäcenas au. Dasselbe haben als Sub-
stant. Sallust. bei Macrob. Sat. 3, 13, 9; Verg. Aen. 3, 216; 3, 361 ;
7, 705; 8, 235; 8, 456; 10, 177; Colum. 7, 13, 3; Lucan. 9, 802;
Plin. N. H. 2, 10, 7 (48); 10, 11, 13 (29); 10, 73, 94 (202);
II, 37, 62 (164); 35, 11, 38 (121); 37, 13, 78 (204); Quintil.
10, 3, 24; Tac. Hist. 3, 56; Mart. 5, 55, 1: 14, 216, 1; Ilias
Lat. 4: 148; Avien. Arat. 1821 (= II 496); Dracont. Carm. prof.
6, 77; Avian. Fab. 14, 6; Maximian. Eleg. 5, 111: Mart. Capell.
1, 10; Mythogr. 1, 43; Anthol. Lat. ed. Riese 286, 239 (Symphosii
Aenigm. 74; Baehr. 4, 440); ed. Burmann 3, 205 (Meyer 977;
Riese 698; Baehr. 4, 99) v. 12; ed. Riese 731 v. 161 (Baehr. 3, 253);
ed. Burmann 5, 143 (Meyer 1079: Riese 733, 1; Baehr. 5, 367)
V. 1; 5, 143 (Meyer 233; Riese 762; Baehr. 5, 363) v. 65. Doch
bei Dichtern ist auch volucrum equorum Verg. Catal. 11, 29; Ovid
Met. 2, 234; 4, 245; Stat. Theb. 10, 228; Claudian. in Ruf. 2, 31
volucrum draconum Ovid. Met. 7, 218; volucrum Amorum Ovid
Her. 15, 97 (16, 201); Val. Flacc. 6, 457; Stat. Silv. 1, 5, 33
volucrum fratrum Val. Flacc. 8, 323 ; volucrum rotarum Claudian
Rapt. Pros. 3, 431. Nach Charis. a. a. 0. war volucrium bei Fa-
bianus causarum libro II et III und bei Cic. de finibus '(wahr-
scheinlich 2, 33, 110), und volucrium als Substant. lesen wir auch
Varro R. R. 1, 38, 1, und Cic. N. D. 2, 39, 99 im Leid. B und
Wien., und so auch C. F. W. Müller. Silvestrum exuvias hat
0. Ribbeck vermutet in dem Verse des Acc. bei Non. S. 244 und
458: Non. giebt an der ersten Stelle silvestres exuvias, an der
zweiten pecudum exuvias.
30. Die Adjectiva immobilia folgen sämtlich der
dritten Deklination. Sie hängen in der Regel im Nomin.
— 67 —
Sing., auch im Neutrum (vergl. unter 10), an den Stamm ein s
an, vor welchem ein d oder t ausfällt, und mit welchem ein c, g
oder qu zu x verbunden wird, vergl. Subst. 40 und 41. Die
Stämme auf r nehmen das s nicht an: pa}\ impar, compar, dispar,
separ, suppar, memor, immemor, pauper, uber^ concolor^ discolor^
decolor^ bicolor, versicolor; wohl aber wird den Stämmen auf rd
oder rt das s angefügt: Concors^ discors, socors, vecors, misericors,
consors, exsors^ expers^ soIlers^ iners. Auch vigil erhält als Ad-
jectivum wie als Substantivum kein s; ihm folgt pervigil. Vergl. 39
Substant. 43 und 45.
Die von Substantiva auf us mit dem Genet. auf eris oder auf
oris abstammenden Adjectiva erhalten das r schon im Nomin.
Sing.: degener ^ Pallas hicorpor Acc. (Ribb. 1 p. 177 v. 307) bei
Prise. 6, 9, 48 S. 699 (I 236, 5), dedecor alga Auson. Epist. 9, 5.
Von Prise. 6, 9, 47 u. 48 S. 699 (I 236, 5) und dems. de fig. num.
31 (II 416, 27) werden noch tricorpor^ decor und indecor erwähnt,
aber für diese Nomin. fehlt es an Beispielen (ein Nominat. tricor-
pus steht Gloss. Labb.); Acc. (Ribb. 1 p. 160 v. 193) bei Non.
5. 489 hat vita indecoris^ vergl. unter 13. Sowohl diejenigen,
welche auf capere zurückgehen, wie die aus caput zusammen-
gesetzten, haben im Nomin. Sing, ceps: particeps, p)rinceps^ anceps,
praeceps^ biceps^ triceps. Doch die alte Sprache hatte nach Charis.
Art. gramm. 1, 15 S. 67 (88, 12); 1, 17 S. 96 (120, 14) und S. 117
(144, 15); Exe. art. S. 94 (546, 9); Prise. 6, 18, 95 S. 725 (I 280,
16) und 7, 9, 46 S. 754 (I 325, 5) einen Nomin. ancipes^ praeci-
pes ^ hicipes. Für ancipes führen Charis. an der zweiten Stelle
und Prise, an der ersten Plaut. Rud. 4, 4, 114 (1158) an, für
praeoipes daneben Prise, eine Stelle aus des Plautus commorientes,
und ebenso wird auch Rud. 3, 3, 8 (671) gelesen. Aber principes
Cic. Divin. 1, 3, 6 im Leid. B und Wien. m. pr. und im Heins, ist
Schreibfehler für das im Pith. erhaltene richtige princeps. Vergl.
über municipes als Nomin. Singul. Substant. 39.
31. Der im Nomin. Sing, öfters, besonders in den aus No-
minal- oder Verbalstämmen zusammengesetzten Adjectiva, ver-
dunkelte Wortstamm tritt in der Deklination wieder hervor. So
haben particeps und princeps im Gen. die Endung cipis, aber
anceps^ praeceps, biceps, triceps die Endung cipitis. Aber Prise.
6, 18, 95 S. 725 (I 281, 5—9) führt aus Ennius (Annal. 422
L. Müller) praecipe casu und aus Laevius (fragm. 18 ed. L. Müller)
praecipem an, doch bei Liv. 7, 23, 10 ist praecipi turba im Med.,
und 30, 33, 3 in ancipia tela im Bamb. und Leipz. (dafür man-
5*
— 68 -
cipia tela im Par. 2) Schreibfehler. So ferner intercus (Plaut. Men.
5, 4, 3 [891] und bei Prise. 6, 16, 87 S. 719 [I 271, 7J, Lowes
gloss. nom. 869), Gen. intercutis (im Thes. nov. Latinit. ed. Mai
p. 539 und 566 werden damit subcus und subtercus zusammen-
gestellt); exos (Lucr. 3, 719), Gen. exossis; pemox^ Abi. pernocte;
praecox^ Gen. praecocis oder praecöquis, worüber Gell. 10, 11,
8 u. 9, die Dichterstelle bei Apul. de mag. 85 S. 571 und dazu
Hildebrand zu vergleichen ist. So deses und reses ^ Gen. desidis
und residis (resedes bei Verg. Aen. 6, 813 im Med. ist ein Ver-
sehen, resides begegnet auch Aen. 1, 722 und 7, 693, vergl. Lach-
mann zu Lucr. 1, 35). Superstes, Gen. superstitis. Quadrupes,
bipes^ nlipes, angiiipes, cornipes, ignipes, Gen. auf pedis; exkeres,
Gen. exheredis; inguies, Gen. inquietis; compos^ impos, Gen. auf
pötis; inops, Gen. inöpis; Concors^ discors, socors, vecors^ raiseri-
C07-S, Gen. auf cordis; consors^ exsors^ Gen. auf sortis; sollers,
iners , Gen. auf ertis; amens ^ demens^ vemens, Gen. auf mentis;
ingens, Gen. ingentis; exlex, Gen. exlegis; simplex, duplex, triplex,
quadruplex, multiplex, supplex, Gen. auf plicis; concolor, discolor,
decolor, hicolor, versicolor. Gen. auf coloris; dedecor, Gen. dede-
coris; degener, Gen. degeneris. Aber exsanguis hat, wie im Neutr.
exsangue, so im Gen. exsanguis, vergl. Prise. 6, 12, 67 S. 708
40 (I 251, 8) und exsanguinibus B. Afr. 90, 4 im Par. 2 ist ein
Schreibfehler. Zur Rechtfertigung des Gen. exsanguis kann der
in einer alten Inschr. erhaltene Accus, sanguem dienen, vergl.
Subst. 43.
32. Die nicht aus Substantiva zusammengesetzten Adjectiva
auf r hängen im Genet. an den Nomin. is an, mit kurzer Pänul-
tima, während der Nomin, ^;ar und impar ein langes a hat: päris,
impäris, memöris, immemöris, pauperis, uheris. Ebenso haben
vigil und pervigil im Gen. vigilis und pervigilis. Von den Ad-
jectiva auf es bilden hehes, teres, praepes, perpes den Gen. auf
etis, dives und sospes nebst ales und hospes (vergl. unter 14) auf
itis. Teriti Lucr. 1, 35 in den alten Büchern und praepitis Verg.
Aen. 3, 361 im Med. sind falsche Bildungen. Zu hebes hat Charis.
1, 17 S. 107 (132, 5) einen Accus, hebem erhalten, welchen Caecil.
(Ribb. 2 p. 49 v. 81) und Ennius (ed. L. Müller p. 55, lib. XVI, 35)
gebraucht hatten. Vergl. über mansuem unter 52. Locuples hat
locupletis. Von Caeres ist Caerete Verg. Aen. 10, 183; Caeretum
Liv. 4, 61, 11; Caeretem 5, 16, 5 (Caeritem im Voss. 2 und
Lovel. 3); Caeretibus 5, 50, 3 und Caeretes 22, 1, 10, daher Caere-
tanus Val. Max. 1, 1, 10: Plin. N. H. 3, 5, 8 (51): Mart. 13, 124, 1;
— 69 -
I. Neap. 6828 Z. 19; Caerite Horat. Epist. 1, 6, 62; Caeritem,
Caeritum, Caeritibus, Caeritefi, Caeriti Liv. 7, 19, 6; 7, 19, 8;
7, 19, 10; 7, 20, 1; 7, 20, 8; 10, 4, 9; 28, 45, 15; 41, 21, 13;
Val. Max. 1, 6, 5; Gell. 16, 13, 7; bei dem vorgeblichen Ascon.
zu Cic. divin. in Caec. 3, 8 p. 103 B.; I. Neap. r,828 Z. 2; 9;
vergl. Prise. 4, 5, 29 S. 633 (I 134, 2).
Piihes und impuhes haben im Gen. puberis und impuberis.
Prise. 6, 12, 65 S. 707 (I 249, 15): lila quoque tarn in is quam in er
finita nomina regulam servant in er terminatorum, id est accepta
is faciunt genetivum, ut hie pulvis et pulver puheris^ bic cucumis
et cucumer cunwieris, hie cme'.s et einer cineris, hie votnis et vomer
vomeris. Praeterea Caesar declinat pubis puberis, quidam, ut Pro-
bus (Cathol, 1, 40 S. 1462 [19, 32 1), pubes puberis, quidam puber
puberis. Ex hoc tamen compositum invenitur similera habens no-
minativum genetivo, hie impubis huius impubis. Vergilius in V
(V, 546): Impubis luli. Ab eo neutrum impube Horatius protulit
in Epodo (5,11): Ut haec trementi quesius ore constitit puer,
impube corpus. Cicero tamen in IUI invectivarum (Catil. 4, 6, 13):
Filiiunque eius impuberem, legatum a patre missuni. Idem in II
de oratore (Cap. 55, 224): Quod nisi puberem te iam., inquit, haberet.
Serv. zu Verg. Aen. 5, 546: Impubis luli, ab eo quod est hie pubis.
Nam quod ait Sallustius: Puberes omnes interfici iuhet (lug. 26, 3
omnis puberes Numidas et negotiatores promiscue. uti quisque
armatis obvius fuerat, interfecit), venit ab eo quod est puber. Et
sunt ista communis generis, si referantur ad singulos; multitudo
autem si dicatur, generis tantum feminini est, ut haec pubes.
Einen Nominativ impxiber giebt Cl. Sacerd. 1, 107 S. 31 (453) in
der freien Anführung von Cicer. Verr. 2, 6;5, 154, bei Cicero ist
das Wort nicht. Fest, und Paul. S. 216; 217; 250; 251, Paul,
auch unter depubem S. 71, haben allein pubes als Nomin.; Charis.
1, 15 S. 52 (69, 18) und 53 (70, 19) dekliniert pubes puberis,
wie Ceres Cereris, und derselbe lehrt 1, 17 S. 113 (140, 19): Pubes:
si verendorum pars vel lanuginis significabitur , genetivus pubis 41
facit; si iuventas aut aetas, puberis.
Pubes als Adjectivum haben Cic. Rabir. perd. 11, 31; Corn.
Nep. Dion. 4, 4; Sen. Epist. 118, 14: Papinian. Dig. 1, 7, 32;
Marcian. daselbst 1, 7, 33; Scaev. 26, 7, 58 § 1; 40, 5, 41 § 16;
Tryphon. 27, 1, 44 § 2; Ulpian. 13, 6, 1 § 2; 27, 5, 1 § 6; 30, 93;
32, 50 und 35, 1, 10 § 1; Paul. 3, 5, 14 (15); 12, 6, 13; 14, 4, 4;
Citer. Sidon. in Burmanns Anth. 2, 257 (Meyer 253) v. 5 ; C. I. L.
8, 646 Z. 9; Imp. Alexand. Cod. 6, 42, 5; lustinian. Inst. 2, 12 § 1.
- 70 -
Impubes Aelius bei Prise. 8, 4, 16 S. 792 (I 392, 2); Verg. Aen.
7, 382; Ovid. Fast. 2, 239; Sen. Epist. 77, 12 (in den Pal. 1
3; 4 und im Rehd. impuber, in den Par. inpubis); lustin. 29, 1, 3
Gaius Instit. 1 § 157; 1 § 179 und 3 § 208; Marceil. Dig. 1, 7, 20
Afric. daselbst 16, 1, 19 § 1: Papinian. 3, 5, 30 (31) § 5: Ulpian
reg. 16, 1 a. 20, 12 und Dig. 1, 7, 22; 5, 2, 8 § 15; 9, 2, 5 § 5
12, 3, 4; 38, 16, 1; Paul. 5, 1, 12 §2; 14, 3, 17 §2; lustinian
Inst. 1, 11 § 3; 1, 12 § 6; 1, 17; 2, 10 § 6; 2, 12 § 1; 2, 16 § 6
3, 19, § 10; 4, 1 § 18 (20); Imperat. Theod. et Valent. Cod. 6,
56, 6; Imperat. lustinian. Cod. 7, 39, 7.
Puber ist bei Aldhelm. Laud. virg. 1129; 1273; 1394, und
dies wollte Scaliger bei CatuU. 63, 63 für das allerdings anstöfsige
mulier herstellen, wie er bei Fest. S. 250 statt der überlieferten
Lesart pubes et qui pubem generare potest forderte: pubes et
puber, qui generare potest. Impuber ist überliefert in Lowes
Gloss. nom. 949.
Pubis als Nomin. des Adjectivum wurde fälschlich gelesen
Ulpian. Fragm. 5, 2 und 11, 28; jedoch steht pubes annos in
einer späteren Inschr. C. I. L. 8, 9519; ad pubem aetatem ist
bei Liv. 1, 3, 1 Lesart des Leid. 2. Unzweifelhaft aber ist im-
pubis^ aus dem Substant. pubes Gen. pubis gebildet, mit dem von
Prise, aus Horat. angeführten Neutr. impube. Den Nomin. im-
pubis haben Plin. N. H. 23, 7, 64 (130); Plin. See. Med. 3, 6
C. I. L. 6, 9938; den Gen. impubis Verg. Aen. 5, 546; Plin. N. H
22, 21, 30 (65); 22, 25, 58 (123); 24, 7, 23 (39); 28, 7, 21 (75)
33, 5, 29 (93); 34, 12, 28 (116); den Dat. impubi Suet. Claud. 43
den Accus, impubem Lucr. 5, 673; Horat. Carm. 2, 9, 15; Plin
N. H. 18, 3, 3 (12); Val. FL 6, 695; Sil. 2, 112; Tac. Hist. 3, 25
Auson. Idyll. 10, 205; Inschr. Or. 3359 (Burmanns Anth. Lat.
4, 102; Meyer 1235); den Abi. impube oder impubi (vergl. unter 26)
Colum. 12, 4, 3; impube Plin. N. H. 29, 6, 38 (131); den Nomin.
und Accus. Plur. impubes Verg. Aen. 9, 751; Ovid. Met. 3, 422;
Liv. 2, 13, 10 (vergl. Drakenb. z. d. St.); 9, 14, 11 im Med. m.
pr. und Par.; 42, 63, 10; Tac. Hist. 4, 14; Gell. 4, 19, 1; Cen-
sorin. 14, 2: den Gen. impubium Plin. N. H. 28, 4, 9 (41); 28, 6,
18 (65); Gell. 4, 19 in der Überschrift; den Dat. und Abi. impu-
bibus Ovid. Met. 9, 417; Arnob. 5, 29.
Wie pubes mit dem Gen. puberis zusammengehört, so vetüs
mit dem Gen. veteris^ wenn auch Caper die von Enn. (Ann. 16
ed. L. Müller) und Aec. (Ribb. 1 p. 198 v. 481) gebrauchte Form
veter billigte, vergl. Prise. 3, 3, 21 S. 607 (I 97, 9) und 6, 15, 80
- 71 -
S. 715 (I 264, 15). Die Adjectiva auf ns, rs, äs und is haben im
Gen. tis; so elegans^ clemens, recens, eloguens, prudens, sapiens^
Laurens^ Picens, Veiens, insons, Camers^ Tiiders, Tihurs^ nostras,
cuias, sui7imas ^ Arpinas, Capenas, Casinas, Larinns^ Lavinas,
Saepinas , Interamnis ^ Samvis, und das aus dives zusammen-
gezogene dis^ welches in dieser Form bei Terent. Ad. 5, 1,8 (770)
steht, ebenso in dem Carm. de figuris (Riese 485) v. 87 und nach
C. Gesners Verbesserung bei Samon. v. 393 (in den Hdschr. quis),
was auch E. Baehrens in den Text gesetzt hat. Daneben findet
sich auch ein seltener Nominativ ditis im Carm. Priap. 75 (76), 2
(vergl. unter 13) und dite solum Val. Flacc. 2, 296; der Gen.
Sing, ditis Terent. Adelph. 4, 2, 42 (581); Horat. Epod. 2, 65;
Liv. 24, 45, 12; Tacit. Ann. 12. 29; Anth. Lat. ed. Burmann
3, 277 (Meyer 1012: Riese 157: Baehrens 4, 344) v. 1; Dat. diti
Liv. 26, 2, 16: Tibull. 2, 5, 35 (nach einer Konjektur Murets,
welche die neuesten Herausgeber in den Text gesetzt haben, die
Hdschr. ditis) ; Acc. ditem Terent. Phorm. 4, 3, 48 (653) ; Horat.
Serm. 1, 7, 19; Ovid. Met. 2, 759; Liv. 9, 40, 6; Tacit. Hist. 3, 32;
Suet. Galb. 3; Alcim. Avit. Carm. 5, 63; Nominat. und Accusat.
Flur, dites oder ditis Plaut. Cure. 4, 1, 11 (472); 4, 1, 14 (475);
4, 1, 24 (485); Horat. Carm. 1, 7, 9; Tibull. 1, 7, 78; 3, 6, 13;
Propert. 4 (3), 4, 1; Liv. 1, 4,3, 9; Sil. 3, 673; Tacit. Ann. 3, 46;
3, 55; 4, 55; 11, 18; 15, 54; Hist. 2, 56; 4, 1 ; Apul. dogm. Plat.
2, 26 S. 249; de mundo 19 S. 333; de mag. 20 S. 437; Dictys
5, 2; Prise. Carm. 2, 1042; Claud. Mam. 10 (252, 12); Dat. und
Abi. Plur. ditibus Curt. 3, 10, 10; Sil. 3, 512: Stat. Theb. 5, 187;
Apul. de mag. 19 S. 436. Bei Plaut. Trin. 4, 1, 10 (829) schrieb
man in älteren Ausgaben divites, was zweisilbig gesprochen wer-
den mufste, die neueren Herausgeber haben die Konjektur Guyets
dites aufgenommen.
Zu den Adjectiva auf ax, ix und ox gehört ein Gen. auf eis 42
mit langer Pänultima; so zu audax, edax, fallax, ferax, fugax,
mendax, /ninax, pertinax, pervicax, procax, pugnax, sagax, tenax,
felix, pernix, atrox, ferox, solox, velox. Trux hat im Gen. trücis.
Über praecox Gen. praecöcis oder praecoquis vergl. unter 31.
33. Als Dat. Singul. scheint merente zu stehen C. L L. 10,
7856 Aescolapio donum dedit lubens merito merente. Der Ab lat.
Singul. der Adjectiva immobilia endet meistens auf i,
doch ist bei einigen derselben e entweder allein zulässig oder doch
vorherrschend. Auch diejenigen, welche sonst i haben, nehmen öfters
e an, wenn sie als Substantiva Masc. oder Fem. gebraucht werden.
— 72 —
Die aus Nominalstämmen zusammengesetzten haben im Ablat.
in der Regel i. Zwar sagt Prise. 7, 12, 64 S. 764 (I 341, 5):
Ideo communio generis est duplicis in ablativo terminationis causa,
quod simplicia unius generis inveniuntur, quorum ablativus in e
solam exit, et tarnen composita ab eo, si communia trium generum
sint, tarn in e quam in i finiunt eundem casum. Haec ops ab
ope, hoc C07' a corde, hoc caput a cayite^ hie et haec et hoc inoips
ab inope vel inopi. Cicero in frumentaria (Verr. 3, 70, 164): Hanc
pecmiiam tantam datam ex aerario inopi atque exhausto. Anceps
ab ancipite \e\ ancipüi. Vergilius in III (Aen. 3, 47): Tum vero
cmcipiti mentem formidine pressus. Similiter hie et haec et hoc
Concors a concorde vel concordi. ünde Persius (5, 49) : Dividit in
geminos concordia fata duorum. In ia autem desinens pluralis
sine dubio ab ablativo est in i terminante. Und 7, 16, 76 S. 771
(I 352, 21): A capite composita et duabus syllabis abundant in
genetivo, et trium sunt generum communia. Itaque et ablativum
in e quam in ^, et genetivum pluralem rationabiliter in ium ter-
minant: hie et haec et hoc triceps a tricipite vel tricipiti, tricipi-
tiuni^ nisi syncopa fiat. Prise, giebt nur Beispiele des Ablat. auf i,
die Form auf e scheint er als selbstverständlich anzusehen.
Als Adjectivum hat inops fast immer inopi, Cic. Brut. 76, 263;
Fin. 3, 15, 51; Lucr. 4, 1142; Ovid. Met. 1, 312 und Her. 14, 114;
Liv. 1, 30, 7; 2, 14, 3; 28, 16, 8; 41, 11, 8; 44, 4, 7; Rede des
K. Claudius super civ. Gallis danda Taf. 1 Z. 13; Sen. Oed. 43;
luven. 12, 67; Tac. Hist. 1, 66; lustin. 14, 3, 10; Gell. IL 7, 3;
18, 3, 6; Petron. 83, 10 v. 6; Symmach. Epist. 1, 64; aber im
lustin. 38, 7, 5 hat Rühl nach den besten Hdschr. (vergl. praef.
p. XLVI) ex hoste vago nee tantum pecuniae sed etiam sedis mope
hergestellt; als Substantiv schreibt lustin. 22, 1, 14 ex iyiope re-
pente dives factus.
Ancipiti finden wir immer, so Lucil. (ed. Lachmann v. 751;
ed. L. Müller 29, 34) bei Nonius 245, 18; Lucr. 2, 520; 3, 525;
6, 168; 6, 377; 6, 596; Catull, 64, 369; Verg. Aen. 7, 525; Ovid.
Met. 12, 337; Fast. 1, 95; Lucan. 1, 266; 5, 172; Mart. 7, 93, 2;
Sen. Herc. für. 1307 (1314); Rut. Namant. 1, 316; Anthol. Lat.
ed. Burmann 3, 76 (Meyer 914; Riese 192; Baehrens 4, 372) v. 1
Cicer. de Cn. Pomp. 4, 9; Caes. bell. Gall. 1 , 26, 1 ; 7, 76, 6
bell. civ. 3, 63, 3; Sali. Cat. 29, 1: Liv. 2, 20, 5; 2, 24, 3
2, 45, 2; 2, 46, 1; 2, 62, 4; Vell. Pat. 2, 79, 3; Quint. 8, 2, 21
11, 1, 50; Sen. Tranqu. 10, 6; Tacit. Ann. 1, 36; Agricol. 26
Plin. N. H. 4, 4, 5 (10); 4, 12, 19 (56); lustin. 2^, 1, 10; 32, 4, 7
- 73 -
Gell. 7 (6), 3, 52; 12, 2, 14 (Hertz hat hier ancipiti geschrieben,
früher las man in re ancipite); 12, 7, 4; 14, 2, 2; Panegyr. (IX)
Constant, 8; Nazar. Panegyr. 7; Pacat. Panegyr. 38; Amm. Marcell
15, 5, 30; 16, 2, 13 u. a.; Apul. Met. 7, 19 S. 483; Arnob. 6, 25
Dictys 2, 12; 2, 41; lul. Valer. 1, 35; 1, 41; Itin. Alexandri 63
Praecipiti schreiben Cic. pro Flacc. 20, 48; Cael. 15, 35; Har
resp. 1, 2; Caes. bell. Gall. 4, 33, 3; Verg. Ge. 3, ]03 und Aen
2, 460; 7, 411; 8, 257; Horat. Serm. 2, 3, 293; Ovid. Met. 2, 185
13, 377 und Fast. 2, 400; Liv. 4, 9, 13; 4, 11, 2; 7, 23, 10
25, 34, 14; 27, 48, 12; 28, 6, 10; Vell. Paterc. 1, 16, 1; 2, 1, 1
2, 5, 2; 2, 84, 2; 2, 85, 6; Sen. Epist. 23, 6; 101, 3; Sen
Agam. 58; Lucan. 1, 496; 2, 155; 2, 216; 2, 706; 3, 750; 3, 756
Plin. N. H. 6, 26, 30 (120); Tacit. Ann. 4, 30; 12, 66; Germ. 1
Hist. 3, 86; Quintil. 2, 8, 11; 6 prooem. 6; luvenal. 4, 149; Mart
spur. 15, 3; Pacat. Panegyr. 35; Amm. Marcell. 15, 3, 8; Arnob
1, 2; Claud. Mamert. 2, 7 (122, 22); Anthol. Lat. ed. Burmann
3, 106 (Meyer 920; Riese 931) v. 26.
Bicipiti steht Pers. prol. 2 und Mythograph. 1 , 68 , jedoch
cum basi bicapite C. I. L. 6, 532.
Concoren Cicer. de rep. 1, 32, 49; Tim. 5, 15; Ovid. Met.
I, 25; 5, 664; Liv. 2, 57, 3; 10, 13, 13; 10, 22, 3; 38, 57, 8
Manil. 1, 537; Sen. Epist. 82, 18; Const. 8, 2; Sen. Agam. 781
(818); Octav. 791 (805); Plin. N. H. 7, 12, 10 (56); Sil. 9, 386
II, 70; 16, 380; Stat. Theb. 8, 192; Sueton. Caes. 19; lustin
10, 2, 9; Amm. Marcellinus 14, 1, 6; 14, 11, 4; 16, 12, 64
18, 2, 18; 18, 6, 4; Lact. Inst. 3, 22, 9; lul. Valer. 3, 1; Orell
inscr. 259 (Anth. Lat. ed. Meyer 890) v. 12, aber Detlefsen schreibt
Plin. N. H. 11, 16, 16 (51) nach dem cod. Riccard. concorde.
Discordi Sen. Epist. 95, 19; Plin. N. H. 2, 46, 45 (117);
30, 1,4 (13); 33, 2, 8 (34); Sil. 17, 250; Tacit. Ann. 13, 25;
Hist. 2, 10; Plin. Panegyr. 32, 2; Lact. Inst. 2, 9, 17.
Misericordi Cicer. pro Ligar. 5, 16, doch in civitate tarn
misericorde bei dem vorgeblichen Quint. Decl. 254; ab Ino dea
misericorde Auson. periocha Odyss. 5, und so schreibt Prise. 15,
4, 27 S. 1017 (II 80, 24) a misericorde misericorditer.
Socordi Tacit. Hist. 3, 69; Claud. Mamert. 2, 9 (136, 15 und
137, 6).
Vecordi Pacuv. (Ribb. 1 p. 103 v. 216) bei Fest, unter vecors
5, 372; Turpil. (Ribb. 2 p. 100 v. 121) bei Nonius S. 467; Cic. pro
Sest. 55, 117; Liv. 28, 22, 14; 40, 8, 16; Val. Maxim. 1, 6 ext. 1;
43
- 74 -
9, 2, 4; Tacit. Hist. 4, 68, doch vecorde et malefica vacerra Liv.
Andr. (Ribb. 2 p. 4 v. 6) bei Fest, unter vacerram S. 375.
Ingenti Lucil. (ed. Lachmann v. 169; ed. L. Müller 5, 29) bei
Nonius 154, 27; Cic. de orat. 3, 19, 70 und Arat. 89; Caes. bell.
Gall. 1, .39, 1; 5, 3, 4; Lucr. 5, 650: 6, 151: 6, 442; 6, 1284;
Sallust. Cat. 53, 6 und lug. 92, 8; 95, 3: derselbe Hist. Rede des
Cotta 4 und bei Quintil. 8, 3, 82; Verg. Ge. 1, 178: 1, 325; 2, 19
2, 279: 2, 476; 2, 489; 3, 43; 4, 365; 4, 497 und Aen. ], 453
4, 505; 5, 118; 5, 223; 5, 487; 5, 506; 6, 222; 6, 232; 7, 65
8, 647: 9, 38; 9, 242; 9, 569; 9, 752; 10, 541; 10, 698; 10, 842
10, 884; 11, 231; 11, 447; 11, 556; 11, 614; 12, 161; 12, 640
12, 715; Liv. 1, 23, 3; 1, 33, 5; 1, 33, 8; 1, 35, 6; 1, 37, 5
1, 42, 3; 2, 10, 10; 2, 16, 7; 2, 16, 8; 2, 22, 6; 2, ,36, 7; 2, 53, 5
2, 64, 5; Lucan. 1, 303; 2, 86; 2, 188; 3, 115; 3, 469; 4, 15
Sil. 16, 521; 17, 106; Vell. Paterc, 1, 9, 4; 2, 5, 1 ; 2, 18, 2
2, 20, 4; 2, 37, 5; 2, 54, 3; Tacit. Ann. 2, 72; 4, 5; 13, 39
Quintil. 6, 4, 11; Suet. Tib. 49: Plin. Epist. 3, 16, 12; 4, 7, 2
4, 11, 5; 6, 20, 7; 7, 6, 9; Panegyr. 35, 4; 67, 7; 89, 3; Manil
1, 712; lustin. 2, 4, 15; 2, 4, 28; 8, 3, 11; 11, 8, 1; 11, 8, 6
12, 10, 7; 12, 16, 2; 13, 6, 16; 16, 4, 9; 22, 7, 5; 24, 4, 7
25, 1, 4; 37, 3, 2; 38, 3, 8; 39, 1, 6; 42, 2, 12; Amm. Marcell
14, 2, 5; 14, 2, 20; 16, 7, 10; 16, 12, 24; 17, 1, 4; 17, 8, 1; 18
5, 2; 18, 5, 7; 18, 7, 1; Aur. Vict. Caes. 37, 2; de vir. ill. 78, 8
Epit. 23, 3: 47, 6; Incert. Panegyr. (VI) 12; Mamert. Grat. act. 21
Claud. Mamert. 21 (■J61, 12).
Amenti Cicer. Arat. 424 und Catull. 64, 197.
Vehementi oder vementi Cic. de orat. 2, 43, 183; Att. 16, 7, 1
und Tim. 5, 17; Lucr. 3, 152; 6, 311; Liv. 28, 15, 11; 29, 27, 6;
Quintil. 5, 13, 25; 12, 10, 67; Suet. Claud. 17; Fronto ad M.
Caes. 3, 6; 5, 1; lul. Valer. 3, 17; auch homine vehementi Cic.
pro Cluent. 51, 140; aber opera vehemente Horat. Epist. 1, 13, 5,
und als Substant. coram demente Ulpian. Dig. 4 , 8 , 27 § 5 und
a demente Paul. Dig. 5, 2, 13.
Inerti Ovid. Met. 2, 722: 7, 544: 15, 148: Tibull. 1, 1, 5
Grat. 44; 297; Val, Max. 9, 12 prooem., Sen. Agam. 551 (572)
Plin. N. H. 16, 43, 83 (227); Val. Fl. 4, 169; Sil. 14, 542: Stat
Silv. 1, 2, 80; Tac. Hist. 1, 62 und de orat. 22; lustin. 5, 1, 10
Amm. Marcell. 31, 12, 16; auch ex inerti parente Cic. Verr. 3, 69
161 ; ab inerti poeta Cato Mai. 2, 5; ab homine inerti Off. 3, 6, 31
cum inerti hoste Liv. 36, 30, 5; ab inerti Lact. Instit. 6, 14, 3
pro segni et inerti 6, 18, 13, aber inerte sinu Ovid. Epist. ex
— 75 —
Pont. 1, 5, 8; in stomacho inerte 1, 10, 14; ab inerte Lact, In-
stit. 6, 18, 30.
Sollerti Catull. 64, 294; Tibull. 1, 7, 29: Ovid. Met. 4, 774;
Liv. 7, 14, 6; Manil. 2, 256: llias Latina v. J44; 176; lustin.
13, 6, 18: 36, 2, 7; Fronto de eloq. 1 S. 139 (de orat. 3, 2, 1);
Apul. Met. 6, 3 S. 387; Petron. 103, 2; 133, 4, aber sollerte ülixe
Ovid. Pont. 4, 14, 35. 44
Consorti Lucr. 3, 332 und Ovid. Met. 8, 444; dagegen als
Substant. consorte Ovid. Met. 1, 319; 6, 94; 10, 246; 11, 347
und Fast. 3, 873; Sen. Thyest. 235; Stat. Theb. 1, 187; 9, 82;
Suet. Tib. 1: Amm. Marcell. 14, 9, 6; 16, 12, 38; Pacat. Panegyr.
Theodos. Aug. 6, 4; Augustin. Civ. Dei 15, 5 (II 64, 21 und 65, 2);
Auson. Epist. 24, 22: Claudian. IV cons. Honor. 204; in Eutr.
1, 148; VI cons. Honor. 58 und Laus Serenae 12.
Zu degener bildet Prise. 7, 13, 67 S. 765 (I 343, 25) den
Ablat. ausscbliefslich auf e, aber wir lesen vielmehr decjenen bei
Sen. Clem. 1, 16, 3; Sen. Phaedra 493 (501); Stat. Silv. 3, 2, 41;
Tac. Ann. 12, 19; Gell. 12, 1, 17: Solin. ], 87; 15, 7; Sulpic.
Sev. vita S. Martini 20, 1 im Augsb. und Preis, (degenere im Ve-
ron.), auch degeneri sub hoste Lucan. 4, 344; Ennod. Dict. 13
(451, 1); Carm. II 148, 4; Lachmann hat zu Lucr. 1, 805 bei
Varro L. L. 10, 3, 70 vermutet: degenere multi utuntur (nothum
geht vorher : gewöhnlich wird de genere gelesen, so auch Spengel).
Concolori Plin. N. H. 8, 27, 41 (101); 9, 59, 85 (180); 33,
5, 27 (90); discolori Plin. N. H. 31, 2, 20 (30); Curt. 3, 3, 26
und Flor. 1, 16, 7; versicohri Liv. 7, 10, 7: 34, 1, 3; Plin. N. H.
9, 17, 30 (66); 16, 25, 40 (95); 16, 34, 62 (149); 16, 34, 62 (150);
21, 8, 25 (49) im Rice, (im Voss, und Par. d versicolore) ; Tac.
Hist. 2 , 20 nach dem Med. , in welchem versicoloris sagulo ist ;
Oros. 4, 20, 14; aber versicolore Prop. 4 (3), 7, 50; Ovid. Fast.
5, 356 und Gell. 6 (7), 10, 4; fomento onmicolore Lucil. (ed. Lach-
mann V. 258; ed. L. Müller 8, 14) bei Non. S. 84; discolore ge-
mine Asmen. in der Anth. Lat. ed. Burmann 3, 51 (Meyer 533;
Riese 635; Baehrens 4, 151) v. 11.
Inquieti procacitate Apul. Met. 9, 42 S. 675.
Tridens hat nach Prise. 7, 12, 66 S. 765 (I 343, 14) a tri-
dente vel tridenti; potest enim esse trium generum, nam lectum
est tridenti hasta et telo. Aere tridenti Val. Fl. 1, 688; telo tri-
denti Sil. 17, 243: tridenti ferro Arnob. 3, 31; bide)ifi ferro Acc.
bei Non. S. 61, 24 und Ciris 213; bidenti verre Pompon. (Ribb. 2
p. 233 V. 52) bei Gell. 16, 6, 7 und Non. S. 53 (in der Anführung der
— 76 —
nämlichen Stelle bei Macrob. Sat. 6, 9, 4 bidente verre) ; bidente
forfice oder forcipe Verg. Catal. 8, 9; über den Ablat. von tridens
und bidens als Substant. vergl. Subst. 61.
Latratu trifauci Verg. Aen. 6, 417 und forma trifauci Sil. 2, 551.
Bifronte ratione Augustin. Solil. 2, 10; de bifronte als Subst.
Augustin. Civ. D. 7, 8 (I 284, 27) im Cöln. und Freis. F bifronti.
Bilance libra Mart. Cap. 2 § 180.
Alipedi curru Val. Fl. 5, 611; Anglus anon. vermutet Stat.
Theb. 5, 699 alipedi curru, in den Hdscbr. steht alipedum curru,
was auch Kohlmann schreibt; palmipedi intervallo Plin. N. H.
17, 20, 32 (143); quadrupedi oder quadripedi cursu Apul. Met.
6, 27 S. 434; 6, 28 S. 436; de quadrupede equo Gell. 18, 5, 5,
sonst quadrupede als Substant., wie Colum. 7, 5, 22; Plin. N.
H. 28, 4, 7 (36); Quintil. 5, 10, 61.
Intercxde flatu (vom Nomin. iutercus) Prud. Apoth. 167.
Immer compote^ Liv. 4, 10, 3; Val. Max. 9, 21 ext. 4; San.
Agam. 379; Tac. Ann. 15, 70; Suet. Vesp. 5; Sidon. Epist. 2, 10
V. 3; Macrob. Sat. 7, 13, 10.
34. Von den aus Verbalstämmen zusammengesetzten Adjectiva
hat princeps principe^ Cic. Phil. 7, 7, 20; Val. Max. 7, 1, 1; Manil
2, 152; 2, 219; Plin. N. H. 7, 30, 31 (11 5); Val. Fl. 1, 532; Tac. Ann
4, 15; 6, 22 (16); 11, 16; 12, 63; Flor. 3, 19, 1; Arnob. 1, 28
2, 16; Solin. 37, 9; Symmach. Epist. 7, 59; 9, 56; Ennod. Epist
2, 28 (65, 1 ed. Vogel): 3, 17 (87, 3); 3, 24 (95, 3); 4, 3 (119, 2);
4, 9 (137, 5); 7, 28 (361, 8); 2, 17 (394, 2); 9, 29 (458, 4); Op. 1
(263, 7); 4 (240, 15); 10 (81, 1); Dict. 16 (223, 8); 21 (363, 34);
principi loco genito ist jedoch Plin. N. H. 37, 2, 11 (40) aus dem
Bamb. bemerkt, Detlefsen schreibt principali.
Farticipe Cic. Tusc. 4, 5, 10; Liv. 35, 10, 8, aber participi
Spartian. Geta 5, 3; bei Mart. 4, 75, 4 ist participique nach dem
45 Thuan. in participare berichtigt. Bei Tac. Ann. 6, 10 ist im Med.
Marino participis, worin man participi hat erkennen wollen, aber
Nipperdey, Halm, Pfitzner schreiben participe. Nach dem Fragm.
Bob. de nom. et pronom. S. 136 (562) bildet hie et haec et hoc
particeps ab hoc participe et ab hoc participi.
Deside Lucan. 9, 436; Val. Fl. 3, 660; 5, 148; Stat. Silv.
5, 2, 61 und Theb. 6, 147; Claudian. IV cous. Honor. 218 und
Laus Serenae 226; Sidon. Carm. 2, 197.
Interstite Joanne Tertull. adv. Marc. 4, 33.
Superstite Horat. Epod. 1,5; Sen. Contr. 9, 27, 4; Lucan.
— 77 —
7, 660; Sil. 2, 570: 10, 44; Stat. Theb. 3, 684; 7, 526; Suet.
Tib. 4: lustin. 9, 7, 10; Apul. de mag. 68 S. 541; 91 S. 582.
Fraecoci Plin. N. II. 15, 9, 10 (38); praecoqui Curt. 4, 15, 11
(im Voss. 2 praecoque), ebenso in dem Verse eines Komikers (Ribb. 2
p. 128 V. 95) bei Apul. de mag. 85 S. 571 und Apul. selbst S. 572;
praecoque Colum. 3, 9, 6; 3, 21, 5; praecoce Tert. de anima 20,
Reduci carina Üvid. Her. 6, 1 ; reduci igue Boeth. Consol. phil.
3, 9 V. 21 ; aber in der Konstruktion des absol. Abi. reduce pa-
rente Ovid. Her. 8, 101; reduce auf navi bezogen Liv. 21, 50, 6;
reduce viro Sen. Phaedra 856 (864); te reduce Curt. 9, 6, 9; filio
reduce Pacat. Paneg. Theodos. Aug. 19, 2.
Simplici Terent. Heaut. prol. 6; Varro L. L. 5, 35, 168; Cicer.
Invent. 2, 1,3; 2, 21, 63; de orat. 3, 12, 45; 3, 38, 152; pro
Caec. 2, 5; Acad. 2, 35, 112; Horat. Carm. 4, 14, 13; Vell. 2, 129, I ;
Quiut. 1, 9, 4; 4, 2, 54; 6, 4, 21; 9, 1, 3; 9, 1, 11; 9, 1, 13;
9, 2, 1; 9, 3, 3; Tacit. Hist. 5, 23; Suet. Caes. 74; Nazar. Pa-
negyr. 5; Pacat. Panegyr. Theodos. Äug. 11; 37; Incerti Gratiar.
actio Constant. Aug. 3; Dictys 2, 32; Dares 13; Aur. Vict. Epitom.
40, 9; Cass. Fei. 6; 18; 53; 55; 57; 66; lul. Valer. 3,5.—
Simplice finden wir bei Lucr. 1, 1013; Ser. Sammon. 211; 746;
912; Claudian. in Ruf. 1, 217; Prud. Apoth. 819; Phocae vita Ver-
gib! praef. 12 (Anth. Lat. ed. Burmaun 2, 186; Meyer 288; Riese
671; Baehrens 5 p. 85); Ven. Fortun. 6, 10, 71; 8, 21, 10. Auch
Detlefsen schreibt Plin. N. H. 9, 25, 41 (80) simplice nach dem
cod. Riccard. und Paris, lat. 6795 m. sec, aber nicht zu billigen
ist die Schreibung simplice , welche bell. Alex. 37, 4 in einigen
nicht näher bezeichneten Hdschr. bemerkt wird. — Persimplici
Tacit. Ann. 15, 45.
Duplici Plaut. Gas. 3, 6, 3; Lucil. (ed. L. Müller 26, 94; in
der Ausgabe von Lachmann v. 611 ist duplici eingeklammert) bei
Nonius 394, 28; Terent. Phorm. 4, 2, 13 (603); Varro L. L. 5,
30, 132; 7, 2, 15; Cic. Invent. 2, 52, 158; Ep. ad famil. 6, 6, 8;
ad Attic. 12, 5, 1; de finib. 2, 14, 41; Caes. bell. Gall. 2, 29, 3;
3, 24, 1; bell. civ. 3, 53, 5; 3, 67, 2; Lucr. 4, 273; 4, 1221;
5, 876; 6, 279; Verg. Georg. 1, 172; Aen. 5, 251; Horat. Epist.
1, 17, 25; Prop. 1, 3, 13; 3, 1, 23; Bibac. bei Charis. 1, 17 S. 102
(127, 12); Liv. 5, 45, 8; 6, 1, 11; Vell. 2, 15, 2; Vitruv. 5, 11, 2;
8, 4, 24; Quint. 1, 6, 4; 3, 7, 20; 4, 5, 17; 5 prooem. 1; 7, 2, 27;
8 prooem. 9; 11, 2, 25; 11, 2, 33; Tacit. Hist. 4, 30; Plin. Epist.
4, 15, 12; Suet. Aug. 13; 16; Calig. 19; Nero 1; lustin. 31, 1, 6;
Manil. 1, 21; 1, 418; 2, 188; 2, 622; 2, 660; 3, 177; 4, 740;
— 78 —
Incerti Panegyr. Constant. Caesari 4; Incerti Panegyr. Constant.
Augusto 7; Nazar. Panegyr. 15; A mm. Marceil. 14, 11, 25: Avian.
Fab. 37, 3; Censorin. 3, 5: Dictys 3, 18; 3, 19; Aur. Victor Epi-
tom. 3, 9; Claud. iMamert. 1, 1^21, 13); 1, 3 (34, 10); Plin. See.
Med. 3, 33; Cass. Fei 18; 55; lul. Valer. 1, 18; Anth. Lat. ed.
Burmann 3, 183 (Meyer 958; Riese 101; Baehrens 4, 289) v. 3;
ed. Burmann 5, 152 (Meyer 1086; Riese 106; Baehrens 4, 294)
V. 3; ed. Burmann 3, 48 (Meyer 904; Riese 179; Baehrens 4, 359;
V. 5 — doch führt Prise. 7, 12, 63 S. 763 (I 340, 14) duplice
aus Horat. Serm. 2, 2, 122 an und auch im Auson. nob. urb. 5, 1
lesen wir duplice.
Triplici Cic. Tuscul. 3, 16, 34; Divinat. 1, 9, 15; 1, 23, 46;
Caes. bell. Gall. 1, 49, 1; 1, 51, 1: 4, 14, 1; bell. civ. 1, 41, 2;
Lucr. 5, 904; Verg. Aen. 5, 119; 6, 549; 7, 785; 8, 714; 9, 707;
10, 784; Plin. Panegyr. 92, 4; Vitruv. 10, 21, 2; Mart. 3, 38, 4;
8, 44, 6; Manil. 1, 765; 2, 338; 4, 300; Suet Tib. 43; Mytho-
graph. 1 (2) 107; 2, 39 — aber triplice steht Prud, Apoth. 152;
383; Ven. Fortun. 7, 4, 12.
Quadriiplici Plin. Epist. 1, 18, 3; 4, 24, 1; 6, 33, 2; Plin.
N. H. 12, 11, 22 (39), im cod. Riccard. quadruplice.
Septemplici Oros. 6, 2, 5 — septemplice Ovid. Met. 5, 187;
Stat. Theb. 7, 310 und Ilias Latina v. 293; 614.
Multiplici Varro L. L. 8, 1, 2; 10, 2, 16; Cicero de orat.
1, 3, 10; pro Cael. 6, 14; Cato Mai. 15, 52: Bell. Alex. 26, 2;
Catull. 64, 304; Verg. Aen. 4, 189; Ovid. Met. 8, 158; Liv. 2,
64, 4; 3, 32. 4; 4, 12, 6; 6, 14, 7; Quint. 2, 4, 20; 10, 5, 10;
Tacit. Ann. 6, 1; Hist. 4, 38: PUn. N. H. 9, 34, 54 (108): Plin.
Epist. 5, 6, 34: 6, 33, 3: Suet. Caes. 10; 35; Aug. 27; 40; lustin.
26, 2, 1; Pacat. Panegyr. 1; Amm. Marcell. 14, 8, 14: 15, 4, 8;
15, 5, 21; 16, 9, 3; IG, 10, 13; 16. 12, 52; 18, 3, 2 u. s. w.:
Censorin. 8, 2: Aur. Vict. Caes. 3, 8; Rut. Nam. 2, 39: Claud.
Mamert. 2, 3 (106, 21); Vulg. losua 22. 8; Alcim. Avit. Epist.
92 (82) ed. Peiper p. 99, 20: Anth. Lat. ed. Riese 21 (Baehrens
4, 211) V. 41 : ed. Riese 910 v. 42.
46 Supplici Cic. Invent. 1, 16, 22; 1, 56, 109: Phil. 7. 9, 26;
Sallust. Cat. 31, 7; Sen. Herc. für. 570 (574): Tacit. Hist. 4, 2;
Amm. Marcell. 22, 14, 4. Im daktylischen und anapästischen
Versmafs ist supp/ic^ zugelassen Horat. Carm. 3, 14, 8; Tibull.
1, 2, 14; Ovid. Met. 2, 396; 6, 33; 11, 279 und Pont. 4, 6, 10;
4, 8, 22; German. Phaen. 555; Sen. Tro. 709(719); Pers. 2, 35;
Lucan. 6, 523; 7, 70; 7, 709: Val. Fl. 3, 424; 4, 11; Stat. Silv.
— 79 —
1, 2, 67; 5, 1, 258: Theb. 10, 589; 11, 375; 11, 688 und Achill.
1, 365; 1, 398; Claudian. Laud. Stil. 1, 212; Laus Serenae 224
und Rapt. Pros. 1, 50; Sidon. Carm. 2, 50: 7, 228; Anth. Lat. ed.
Burmann 3, 106 (Meyer 920: Riese 931) v. 36: C. I. L. 6, 6189;
8, 9018; in dem iambischen Verse Sen. Agam. 805 (844) lesen
wir zwar supplice et fibra, doch die Elision gestattet die Schrei-
bung supplici, Leo schreibt supplice. Notwendig ist supplice, wo
es als Substant. gebraucht ist, wie Verg. Aen. 3, 667; Ovid. Met.
8, 261; Grat. 451; Sen. Tro. 733 (743); Val Fl. 7, 290; Sil.
8, 59; Gurt. 5, 3, 14; lul. Valer. 3, 20, und wo durch das Ad-
ject. nicht eine bleibende Eigenschaft, sondern das Verhalten in
dem besonderen Falle bezeichnet wird, wie Cic. pro Scaur. 2, 35
retentus a cuncta Asia supplice; oder Lucan. 8, 287 supplice Varo
und 8, 346 Pompeio supplice.
35. Die Substantiva, welche auch als Adjectiva
gebraucht werden, haben in ihrer Anwendung als Ad-
jectiva im Abi. meistens i. So ist artifici in mehreren Bei-
spielen unter 14. Op[nce neben natura Plin. N. H. 31, 1, 1 (1)
und Macrob. 7, 16, 14 ist vielmehr Substant. Croco Cilici Lucr.
2, 416: alitl curru Sen. Med. 1025 (1033); aliti velocitate Amm.
Marc. 31, 7, 7 und aliti pernicitate Solin. 56, 12; an dem Ge-
brauch von alite in den Beispielen unter 14 hat das daktylische
Versmafs vorzüglichen Anteil, doch hat Horat. Epod. 3, 14 ser-
pente fugit alite in lamben. Zu vigil setzt Prise. 7, 12, 65 S. 764
(I 342, 3) und 7, 16, 78 S. 771 (I 353, 19) den Ablat. vigile und
vigili^ Max. Victor. Art. gramm. 10 S. 1940 (191, 2) kennt nur
einen Ablat. vigili, welchen er mit dem Gen. Plur. vigilum zu-
sammenstellt. Vigile ist notwendig als Substant., r/^rzVi als Adject. ;
das letztere belegt Prise, mit vigili cum febre luven. 13, 229 und
vigih aure Stat. Achill. 2, 119. Mehrere Beispiele dazu unter 14.
Hiernach pervigüi Val. Flacc. 3, 359; luven. 15, 43; Amm. Mar-
cell. 14, 11, 15; 15, 8, 14: 16, 2, 1: 16, 4, 5; 17, 9, 1; 17, 13, 28;
18, 2, 10: Apul. Met. 2, 11 S. 116: 5, 17 S. 352; 10, 22 S. 721
und de mundo 22 S. 347; Solin. 24, 4: Macrob. Sat. 1 , 20, 3;
Alcim. Avit. Carm. 6, 43: Anth. Lat. ed. Riese 781 (Baehrens
4, 172) V. 14. In daktylischen Versen begegnen vindice poena und
vindice flamma, in lecto caelihe und caelibe vita, hospite cymba
und ab hospite gemma, welche unter 14 nachgewiesen sind. Vergl.
über hospite noch die Bemerkung über den Ablat. von sospes
unter 37.
Über die Verbalia Fem. auf trix lehrt Prise. 7, 14, 70
- 80 —
S. 767 (I 347, 23): In ix etiam feminina verbalia, quia possunt
esse cominunia cum neutris, ut victrix ultrix, unde et victricia
ultricia, tarn in e quam in i finiunt ablativum. Lucanus in I (V. 3):
hl sua victrici conversum viscera dextra. Idem in eodem (V. 347) :
Tollite iam pridem^ victricia tollite sigyia. Statins in V (Theb. 5,
47 117): Ultricia Grais virginibus dare tela pater. So ist victrici
classe Liv. 28, 6, 8; Eutrop. 2, 22, 3; lustin. 5, 4, 6; Oros. 2,
16, 6; 4, 8, 9; victrici dextra Sen. Herc. für. 399 (403); victrici
sica Sidon. Carm. 9, 250; fututrici manu Mart. 11, 22, 4; ultrici
Prud. in Symmach. 2, 1010; ultrici poena Impp. Theodos. et Valent.
Cod. 5, 17, 8 § 4; aber cum quadriremi victrice bell. Alex. 25, 6;
dextra victrice Ovid. Fast. 1 , 335 ; victrice dextera Sen. Herc. für.
800 (804); victrice dextra 895 (899); victrice manu 1103 (1109);
victrice lauru Sen. Agam. 779 (816); olea victrice Aetna 583;
ultrice dextra bei dem vorgeblichen Quint. Decl. 3, 8, und not-
v^endig fruemur victrice re publica Cic. Phil. 13, 3, 7, und victrice
patria victam mutari Liv. 5, 30, 3. Über corruptrice, regnatrice
und das öftere altrice vergl. unter 15.
36. Der Abi. Sing, von par soll nach Charis. Art. gramm.
1, 10 S. 14 (26, 4); 15 (26, 22) und Exe. art. gramm. S. 87 (541);
Prise. 7, 12, 62 S. 763 (I 339, 13) und Rhemn. Palaem. S. 1372
(538, 14) sowohl pare wie lyari heifsen. Wir lesen allerdings als
Substantivum cum ■pare Sen. de ira 2, 34, 1 und sine pare
Plin. N. H. 8, 21, 33 (79); auch cum tuo illo pare Cicer. orat.
post redit. in sen. 7, 17; cum pare suo und sua Ovid. Fast. 3,
193; 3, 526; 4, 98; und wiederum cum pari Plin. N. H. 8, 23, 35
(86); a pari Cicer. pro Quinct. 31, 95 und cum illo suo pari in
Pison. 8, 18; pro pari Vell. 2, 109, 1. — Aber von dem Adjecti-
vum wird überall ix^^'^ gebildet, Cic. Invent. 1, 30, 47; 2, 10, 32;
2, 10, 33; 2, 14, 46; 2, 25, 74; de orat. 1, 21, 95; 2, 40, 172;
3, 50, 193; Off. 1, 34, 124; 2, 12, 41; Parad. 5, 2, 36; Leg. 1,
12, 34; 3, 3, 8; 3, 3, 9; pro Quinctio 18, 59; 28, 85: 25, 74;
Verr. 5, 46, 123; pro Cluent. 38, 107; 69, 197: pro Rabir. 9, 26;
Cat. 4, 7, 15; Muren. 8, 18; Sulla 13, 36; 18, 52; 21, 61; Flacc.
18, 43; 37, 93; de prov. cons. 7, 17; post red. in sen. 8, 20;
11, 27; Pison. 9, 20; 12, 28; Plane. 25, 60; Vatin. 11, 26; Phil
3, 10, 25: 3, 15, 39; 7, 2, 6; 11, 6, 14; 11, 8, 19; 11, 12, 28;
12, 3, 8; 13, 14, 29; Caes. bell. civ. 1, 51, 5; Hirt. bell. Call. 8, 19;
bell. Alex. 29; Sallust. lug. 48, 3; 57, 6; 78, 2; Lucr. 1, 88;
2, 341; 2, 516: 4, 191; 4, 395; 5, 643; 6, 902; Catull. 28, 11;
Ovid. Met. 3, 122; 4, 192: 10, 175 und Fast. 2, 405; 5, 704;
— 81 -
Liv. 2, J2, 7; 2, 18, 8; 3, 41, 2; 3, 43, 4; 3, 51, 9; 3, 70, 1 und
an vielen anderen Stellen, ferner Nepos Milt. 2, 5; Them. 5, 3
Cim. 2, 3; Datam. 2, 1; 3, 5; Hannib. 5, 3; 7, 5; Attic. 14, 2
18, 4; 19, 2; Vitruv. 2, 1, 5; Quint. 11, 3, 82; 12, 9, 9; Vell
2, 62; 2, 68; Tacit. Ann. 1, 70; 2, 45; 2, 59; 2, 60; 3, 12; Plin
Epist. 1, 16, 6; 2, 1, 4; 2, 9, 4; 2, 14, 4; 3, 5, 3; 3, 9, 8; 3, 10, 5
3, 16, 3; 4, 3, 2; 4, 19, 1; 5, 17, 2; 6, 26, 1; 6, 26, 3; 9, 9, 2
9, 12, 1; 9, 19. 8; lustin. 1, 8, 9: 2, 3, 4; 7, 5, 7; 8, 2, 8; 8, 3, 6
9, 8, 7: 15, 2, 5; 15, 2, 7; 38, 2, 5; 38, 9, 8; Manil. 3, 410;
3, 599; Mart. 4, 13, 8; 4, 35, 2; Eumen. orat. 19; Nazar. Pane-
gyr. 32; Pacat. Panegyr. 8; 20; 22; Amm. Marc. 14, 4, 3; 14, 8, 1 ;
14, 8, 12; 15, 4, 3; 15, 8, 14; 15, 12, 2; 15, 12, 3; 16, 12, 20;
17, 1, 14; 17, 12, 6; 17, 12, 16; 17, 13, 28; 17, 13, 29; 17, 14, 3;
18, 6, 22 u. s. w. ; bei Capitol. Maxina. 24, 7 ist zwar im Bamb.
pares africio, jedoch im Pal. pari sacificio, daher pari sacrificio;
Aur. Victor. 5, 13; 21, 1; 21, 2; 25, 2; 29, 5; 33, 31; 39, 39;
Epitom. 26; 32, 4; 40, 2; de vir. illustr. 48, 3; lul. Valer. 3, 23.
Impar^ dispnr^ compar und sqjar haben in der Prosa immer i,
in daktylischen Versen endigen sie auf e. Serv. zu Verg. Ecl.
8, 75: hnpare propter metrum ait. nam ab hoc impari dicimus.
Impari lesen wir Cicer. Balb. 26, 59; Caes. bell. civ. 1, 40, 6;
1, 47, 3; Sallust. lug. 57, 6; Liv. 10, 36, 3; 36, 44, 6; Tacit.
Ann. 16, 5; Claud. Mauiert. 1, 2 (24, 12) — impare Verg. Ecl.
8, 75; Ciris 373; Lucan. 7, 682; Auson. Idyll 11, 58; Sidon. Carm.
16, 70; Ennod. opus. 5 (438); 10(81); Epist. 7, 22 (337), letzte
Stelle ist ein Citat aus Verg. Ecl. 8,75; Elorentin. in laudem
regis (in der Anth. bei Burmann ad Lux. 85 ; Meyer 290 ; Riese
376; Baehrens 4, 530) v. 20.
Dispari Cicer. Invent. 1, 15, 20; 2, 10, 33; de orat. 3, 7, 26;
pro Plane. 33, 79; Phil. 2, 41, 104; 8, 3, 9; Caes. bell. Call. 5,
16, 2; 7, 39, 1 ; Sallust. Cat. 6, 2; Liv. 33, 3, 10; 33, 22, 2; Vitruv.
2, 6, 5; 4, 4, 2; 5, 8, 1; Quint, 10, 1, 67; Tacit. Ann. 12, 40;
14, 50; Bist. 2, 4; 4, 68; Seu. Epist. m. 22; Benef. 3, 18, 3; Con-
stant. 7, 2; Incerti Panegyr. Constaut. 4. — dispare Stat. Theb.
4, 214; Terent. Maur. 19il6; Calpurn. 9, 16; 11, 5 (oder Nemes.
Ecl. 2, 16; 4, 5); Auson. Epist. 24, 47; Claudian. Rapt. Pros.
2, 45; Prud. Hamart. 16; 21; 421 und Dipt. 22.
Compari scheint nur Pervig. Vener. 37 sicher zu sein , denn
Liv. 30 , 2 , 4 ist nicht compari iure zu lesen , sondern cum pari
iure und auch 36, 44, 7 ist compari Marte unsichere Lesart, Hertz
schreibt compari (vergl. praef. XXXXIII), aber Weifsenborn pari.
Neue -Wagener, Lat. Formenlehre- II. 3. Aufl. O
— 82 —
— compare Mart. 6, 77, 7. — Compar als Substantivum, Genosse
oder Genossin, Gatte oder Gattin, hat compare nicht allein Ovid.
Amor. 3, 5, 38 und A. A. 3, 359, sondern auch C. I. L. 5, 1628;
5, 1642; 5, 2065; 5, 6191; 5,6215: 5, 6465; 5,8617 und Henz.
7219. — Compara aetate Orell. inscript. 4322.
Separi Solin. 7, 27, aber separe Val. Flacc. 5, 58 ; Stat. Theb.
4, 481; Prud. Apoth. 243.
Zu niemor ist nach Prise. 7, 12, 63 S. 763 (I 341, 21) und
7, 16, 78 S. 772 (I 354, 5) der Ablat. memore oder memoria er
48 führt jedoch nur für memori Beispiele an, Horat. Serm. 2, 4, 90;
2, 6, 31; Ovid. Met. 6, 508 und luven. 11, 28 und fügt selbst
hinzu : Et puto ideo magis in i terminatione uti in hoc nomine
veteres, quod antiquissimi hie et haec memoris et hoc memore
proferebant, ex quibus ablativus in i solam vult terminari; unde
Cicero quoque pro Plancio (Cap. 33, 80): Memori mente persohunt.
Und an der anderen Stelle: Raro tamen invenitur in e terminans
huius nominis ablativus, nee aliam esse causam existimo, ut supra
dictum est, nisi eara, quod apud antiquos hie et haec memoris et
hoc memore proferebatur. Vergl. unter 13. Memori lesen wir
noch Lucr. 2, 582; 3, 858; Catull. 64, 231; Ovid. A. A. 3, 700;
Met. 7, 521; 9, 778; 10, 204; 14, 813; Fast. 3, 178; Trist 3, 12, 43;
Pont. 1, 4, 56; 2, 7, 33; 2, 10, 52; 3, 2, 30; 3, 4, 18; 4, 5, 33
und Her. 13, 66; Liv. 9, 29, 11; Manil. 2, 842; 3, 618; Val. Fl.
4, 314; Sil. 3, 65; 4, 400; 13, 40; Mart. 6, 25, 4; 6, 85, 9; Auson.
Lectori sal. 4; Idyll. 4, 5; 6, 47; Parent. 10, 1; Profess. 1, 22;
13, 11; Epist. 24, 32; desgleichen immemori Catull. 64, 123;
64, 248; Sen. Benef. 1, 3, 2: Sil. 16, 478; doch de filio impio et
precum pateruarum immemore Fronto ad M. Caes. 3, 3.
Zu pauper und uher, wie auch zu degener (vergl. unter 33),
kennt Prise. 7, 13, 67 S. 765 (I 343, 24) allein einen Ablat.
auf e. Paupere haben Verg. Aen. 3, 615; 6, 811; Moret. 65:
Horat. Serm. 2, 6, 80; Epist. 1, 10, 32 und A. P. 423; Tibull.
1, 1, 37; 1, 10, 19 und dessen Nachahmer 3, 3, 31; Ovid. Pont.
2, 5, 21; Sen. Contr. 2, 9, 23; 10, 33, 14; Val. Max. 4, 4, 9;
Lucan. 10, 170; Sil. 6, 76: 6, 633; Quintil. 5, 10, 26; 7, 4, 23;
Stat. Silv. 5, 2, 18; luven. 5, 165; Plin. Epist. 2, 20, 13; Apul.
Met. 9, 35; 38 S. 658; 665; Incerti Grat, actio 8; Alcim. Avit.
Carm. 5, 7, 11: 6, 144; Dracont. Carm. prof. 5, 85; Phocae vit.
Verg. in der Anth. bei Burmann 2, 186 (Meyer 288; Riese 671;
Baehrens 5 p. 85) v. 33; aber in pauperi cena Plin. N. H. 22,
22, 43 (86).
— 83 —
Dagegen beinahe überall uheri^ Plaut, Pseud. 1, 2, 64 (198)
und Rud. 4, 2, 6 (911): Liv. 29, 25, 12 im Med., Harl., Voss,
und in anderen Büchern; Colum. 1, 2, 3; 5, 6, 11; Sen. Herc.
für. 333 (337) und Med. 388 (391): Quintil. 2, 19, 2 und 10, 1, 31
nach Spaldings Vermutung (im Flor., Turic, Guelf., Bamb., Lafsb.
und Strafsb. moveri) : Suet. Claud. 16; Curt. 5, 1, 12: lustin. 38,
7, 6; Gell. 19, 7, 3; Apul. Met. 6, 2 S. 384 und de mag 88 S. 574;
Amm. Marc 14, 8, 1; 22, 16, 7; 23, 3, 5; Solin. 22, 8; Auson.
Epist. 15, 1; Sidon. Epist. 4, 16; Itin. Alex. 13; C. L L. 9, 5901;
jedoch xihere campo Colum. 6, 27, 1 und ubere ripa Sil. 3, 404.
37. Hehes^ teres, perpes, praepes haben im Abi. gewöhn-
lich i. Prise. 7, 12, 65 S. 764 (I 342, 7) stellt zwar terete vel
tereti und hebete vel hebeti auf, aber er belegt nur tereti mit
Verg. Aen. 7, 665; 7, 731: 11, 579 (in der zweiten dieser Stellen
ist in den meisten Hdschr. des Virg. nicht tereti, sondern lento),
und hebeti mit luven. 11, 140. Hebeti ist auch Cic. de orat. 2,
87, 357; Phil. 10, 8, 17 und Tusc. 5, 15, 45: Lucr. 4, 44 (51);
5, 882; 5, 1274; Ovid. Met. 12, 85 und Fast. 5, 365; Plin. N.
H. 2, 47, 46 (119); 9, 15, 20 (50): Apul. Met. 8, 23 S. 570 und
de deo Socr. 4 S. 128: Ps. Sallust. de rep. 1, 8, 2, aber hebete
Geis. 7, 3 und Tertull. de anim. 25.
Tereti Cic. N. D. 2, 42, 107; Lucr. 1, 35; Catull. 64, 65; 49
64, 262; 64, 314: Verg. Aen. 5, 313; Ovid. Met. 4, 579; 10, 113;
Liv. 21, 8, 10: Manil. 3, 326: Colum. 6, 29, 3; Plin. N. H. 11,
24, 28 (80); 11, 37, 67 (178): Val. Fl. 2, 103; Sil. 3, 250; Stat.
Theb. 9, 694 und Achill. 1, 609: Gell. 16, 19, 1; Apul. Flor. 9
S. 35 und 15 S. 54: Calpurn. 1, 93; 5, 66; 6. 38: 7, 51 und 10, 5
(oder Nemes. Ecl. 3, 5): Arnob. 3, 13; Claudian. in Eutr. 2, 185
und Rapt. Pros. 2, 40; Solin. 37, 14; Prise. Perieg. 684; Avien.
Arat. 690 und Ora mar. 600. Aber terete Itin Alex. 52 ; für terete
bei Plin. N. H. 12, 14, 31 (57) ist aus dem Vat. m. sec. teretem
hergestellt.
Perpeti Iiistin. 5, 7, 6; Apul. Met. 9, 11 S. 613; Flor. 17
S. 78; de deo Socr. 1 S. 117 und de mag. 73 S. 549: Capitol.
Verus 4, 6; Mamert. Paneg. Maximiano Aug. 3, 6 und Genethl.
Maxim. Aug. 3, 4; Prud. Cathem. 9, 42; Gros. 2, 6, 4; Ennod.
Paneg. 394, 25 ed. Hartel (301, 12 ed. Vogel): Carm. 1, 10, 32;
2, 107, 5: Terent. Maur. de metr. 2450: C. L L. 3, 4121, aber ^er-
pete Hieronym. Ep. 64, 8; Sidon. Carm. 16, 53; Sedul. Carm. 5, 36;
ein Dichter bei Augustin. Doctr. christ. 3, 7, 11; Dracont. Satisf. 250.
Fraepeti Sen. Phaedr. 1061 (1070): Apul. Met. 2, 20 S. 140:
— 84 —
Ennod. Paneg. 273, 19 ed. H. (208, 32 ed. V.): 350, 18 (93, 27),
dagegen in daktylischen Versen praepete portu Enn. (Ann. 215 ed.
L. M.) bei Gell. 6 (7), 6, 6 und praepete ferro Enn. (Ann. 456)
bei Macrob. Sat. 6, 3, 3 : praepete cursu Stat. Theb. 6, 298 und
gradu praepete Achill. 2, 113 (399); Claudian. in Ruf. 1, 262;
praepete curru. cursu und transcursu Prud. Cathem. 7, 32, Hamart.
293; 542 und Psychom. 271: Ven. Fortun. 5, 5, 83: sub praepete
mit Beziehung auf Boreas Val. Fl. 1 , 578 , und als eigentliches
Substantivum praepete tanto von Perseus Lucan. 9, 688 (er heilst
subitus praepes v. 662), und praepete vita Stat. Theb. 3, 544.
Dives hat beinahe immer divite^ wie Plaut. Cist, 2, 1, 56;
Sallust. Cat. 54, 6; Culex 95; Horat. Carm. 4, 8, 5: Serm. 2,
2, 103: Epist. 1, 15, 19; 2, 2, 31; 2, 2, 121 und A. P. 409; Ti-
bull. 2, 2, 4; Ovid. Amor. 1, 10, 53 und Met. 5, 49: Sen. Contr.
2, 9, 22; 2, 9, 28: 2, 9, 31; 2, 9, 38: Val. Max. 4, 4, 9: Quintil.
4, 2, 95; 5, 10, 26: 7, 4, 23; Stat. Silv. 5, 3, 118; Mart. 13, 51;
Tac. Ann. 3, 22; Gell. 2, 23, 8; Pacat. Panegyr. 25; Prise. Pe-
rieg. 875: 934: 960; Itin. Alex. 18. Doch steht pro marmore diciti-
que templo C. I. L. 6, 1609 (Anth. Lat. bei Burmann 4, 315;
Meyer 1406); diviti opere Plin. N. H. 7, 29, 30 (108): ebenfalls
diviti schreibt Detlefsen mit Sillig 19, 4, 19 (56), in den Hdschr.
steht divitia; Jan liest 3, 1, 3 (7) diviti cultu nach dem cod. Ric-
card. und Paris, d, Detlefsen aber nach dem Leid, divite: unstatt-
haft aber non ego ero pater orbo diviti Sen. Contr. 2, 9, 38 im
Toi., Müller divite. Von der syncopierten Form dis wird gewöhn-
lich diti gebildet, Corn. Nep. Att. 1, 2; Lucr. 1, 413: Liv. 42,
34, 3; Sen. Phaedra 325 (331); Sil. 9, 195; Curt. 5, 1, 10: Avien.
Descr. orb. 338: 532; C. I. L. 3, 77 (Meyer 812) v. 11, aber dite
ferro hat Sidon. Carm. 5, 463. Diomedes 1 S. 282 (305, 12) stellt
ab hoc et ab hac dite auf.
Locuples hat nach Prise. 7, 12, 66 S. 765 (I 343, 20) sowohl
e wie i. Für locupkti führt er Cic. Verr. 3, 19, 48 an, wo unsere
Hdschr. in provincia tam loeuplete geben. Gewöhnlieh geht
locuplete auf eine Person, wie Cic. Verr. 4, 12, 29: Ep. Att.
12, 43, 2; 12, 47, 2 und Divin. 1, 19, 37; Sen. Epist. 94, 14; Tac.
Hist. 1, 46: Gell. 16, 10, 15: dagegen ist in omni locupleti oratioue
Cic. de orat. 3, 48, 185: tam locupleti provincia Verr. 4, 1, 1;
in domo locupleti Sen. Contr. 2, 9, 4; locupleti divinitate Plin.
N. H. 22, 12, 14 (30): ore locupleti Ennod. Dict. 17 (p 495, 17
ed. Hartel: p. 185, 21 ed. Vogel). Jedoch ist auch de L. Papinio,
locupleti houestoque equite Romano Cic Verr. 4, 21, 46 im Reg.,
- 85 —
Guelf. 1 und 2 und Leid., was übrigens wohl aus dem in Cap. 20, 50
45 vorhergegangenen homini honesto locupleti splendide entstan-
den sein könnte, und locupleti auctore Macrob. Sat. 5, 18, 14;
wiederum in locuplete domo Horat. Serm, 2, 6, 102: in locuplete
penu Pers. 3, 74; equestri familia vetere ac locuplete Suet. Aug. 2
locuplete ubere Avien. Descr. orb. 1000.
Über den Ablat. von sospes bemerkt Prise. 7, 12, 65 S. 764:
765 (I 342, 16): Quaeritur an, cum hie et haec et hoc hospes
et sospes dicatur (vergl. unter 11 und 14), possit ab
hoc hospiti (so im Bamb., sonst sospite) et sospiti dici, quod ad-
huc apud nullum legi, sed ab hospite et sospite. Vergilius in VIII
(v. 470): Quo sospite numquam res equidem Troiae victas aut
regna fatebor. Et fortassis quia haec sola in es terminantium
etiam in a faciunt feminina, evitaverunt communium aliorum re-
gulam ablativi, vel quod in heroico stare metro non possit nisi in
e terminans eorum ablativus. Sospite allein lesen wir ferner Verg.
Aen. 11, 56; Horat. Carm. 1, 28, 27 und Carm. saec. 40; Ovid.
Met. 7, 425; 14, 39; 14 574; 15, 440 und Fast. 6, 220; Liv. 44,
44, 3 ; Sen. Herc. für. 641 (654) ; Stat. Silv. 3, 3, 209 und Theb.
4, 208; 9, 52; 9, 383; Mart. 2, 91, 2; 5, 1, 8; 6, 58, 9; C. I. L.
8, 2632; 10, 61, 5.
Stirpe caeliti hat Paulin. Nol. ad Auson. 64; caelite mensa
und ope caelite derselbe nat. S. Fei. 9, 403; 15, 25; caelite cursu
Avien. Arat. Phaen. 988 , als Substant. ist caelite Ovid. Pont. 4,
6, 17; 4, 9, 132.
Von pubes ist puberi aetate bei Maecian. Dig. 29, 5, 14, cum
fiho puber e Val. Max. 2, 1, 7; pubere pupillo Papin. Dig. 26, 7, 39
§ 12; sorore pubere 28, 6, 41 § 7; filio pubere Tryphon. 34, 5, 9
(10) § 4; lavol. 34, 5, 22 (23); in muto pubere Marcian. 36, 1, 67
(65) § 3, und auch pubere in aevo Auson. Prof. Burdig. 6, 38.
Impuhere filio lustin. 1, 1, 10; Gaius Instit. 2 §181; Papinian.
Dig. 31, 1, 69 § 2; Ulpian. Dig. 1, 7, 22; 15, 1, 4 § 4 und lusti-
nian. Inst. 2, 16 § 3; 7; impuhere als Substant. Maecian. Dig.
29, 5, 14.
Über den Ablat. von vetus sagt Charis. 1, 17 S. 119: Vetere
vino Varro de actionibus scaenicis III, non veteri. Dagegen Prise.
7, 12, 62 S. 763 (I 339, 18): Hie et haec et hoc vetus, a vetere
vel veteri. Ebenso Rhemn. Pal. S. 1375: Vetus, quod est omnis
generis, a vetere vel veteri, ablativum in e et in i mittit. Für
veteri führt Priscian Cic. Mur. 8, 17, wo in unseren Hdschr. ex
familia vetere ist (Klotz schreibt veteri, Kayser und C. F. W. Müller
- 86 —
vetere); luven. 6, 121 und Stat. Theb. 1, 360; 11, 582; 12, 374 an.
Im dakt3lischen Versmafs ist veteri aufser den von Prise, dafür
genannten Dichtern auch bei Val. Flacc. 1, 261; Sil. 4, 360; 8, 563;
Samon. 990; 1021; 1047; 1055; Claudian. in Eutr. 2 prol. 23 und
2, 1 1 ; 2, 232, desgleichen in den Anapästen des Scaevus (Ribb. I
p. 232) bei Serg. explan, in Donat. ed. Keil IV p. 537, 18; bei
Ovid. Fast. 2, 22 ist veteri nicht ganz sicher, Merkel und Riese
schreiben dafür veterum. — Plautus hat vetere Gas. Prol. 5 und
Pseud. 1, 4, 19 (392); veteri Stich. 5, 6, 8 (768). Ferner Turpil.
(v. 36) bei Non. S. 408 veteri, Terent. Hec prolog. 2, 29 (37) und
Lucr. 2, 252 vetere, jenes wie dieses in der Elision; veteri bei
Prise. Carm. 2, 844; Sedul. Carm. 4, 257; Pasch, oper. 3, 17;
4, 20; Ven. Fort. 2, 9, 9; 2, 9, 35; 6, 5, 362; 10, 6, 75. —
Unter den Prosaikern giebt Varro L. L. 6, 3, 21 die Formel:
Novum vetus vinum bibo, novo veteri vino morbo medeor; da er
doch nach Charis. a. a. 0. vetere vino und nicht veteri gebilligt
haben soll. Bei Cicero ist an mehreren Stellen statt des sonst
51 überlieferten veteri nach den besten Hdschr. vetere hergestellt.
Er hat vetere de orat. 3, 51, 197; Brut. 49, 182; 83, 287; divin.
in Caec. 2, 5 im Lemma des vorgeblichen Ascon. und des Schol.
Gron., und 13, 43; pro Rose. Com. 13, 38; Verr. Act. 1, 2, 5;
Accus. 1, 45, 115; 2, 2, 5; 2, 8, 24; 2, 70, 172; 3, 7, 16; 3, 25, 61;
3, 60, 137; 3, 90, 209; 3, 93, 217; 4, 1, 1; 5, 18, 46; 5, 56, 145; de
imperio Cn. Pomp. 9, 26 zweimal; Cluent. 28, 76; 38, 107; 70, 199
(so auch in der Anführung dieser Stelle bei Plin. Epist. 1, 20, 8,
jedoch im Flor, veteri); 1. agr. 1, 6, 18; 2, 35, 97; Catil. 2, 10, 21 ;
pro Mur. 34, 71; 34, 72; pro Sulla 17, 49; Sest. 20, 46; Cael.
30, 73; contr. Pison. 11, 25; Plane. 12, 30; pro domo 34, 92; pro
Marc. 1, 2; Ep. Farn. 1, 7, 7; 6, 22, 2; 7, 5, 3; 13, 73, 2; ad Q.
fr. 1, 1, 8, 25; Att. 1, 11, 1; 4, 15, 1 ; 6, 2, 5; 6, 5, 2; 10, 17, 2;
Acad. 1, 4, 13; 1, 12, 46; Cato Mai. 3, 7; Lael. 22, 85; Off. 1,
7, 21 und 1, 35, 129; Fin. 5, 30, 91 und Tim. 11. — Sali. lug.
70, 5 hat vetere. — Bei Livius ist öfters die Lesart schwankend,
gewöhnlich aber sind die besseren Hdschr. für vetere, so: 9, 31, 9;
9, 39, 11; 10, 18, 8; 27, 42, 3, aber veteri 10, 2, 14. — Velleius
2, 92, 2 schreibt vetere. — Vetere ist bei Seneca Epist. 31, 5;
77, 18; 100, 12; veteri Epist. 14, 10; 33, 11; 63, 5. — Bei dem
älteren Plinius ist vetere in vielen Stellen, wie 3, 20, 24 (138);
10, 37, 53 (110); 19, 7, 35 (118); 20, 1, 3 (8); 20,22,89(244);
21, 19, 77 (133); 22, 13, 15 (34); 22, 24, 53 (113); 22, 25, 60 (127);
22, 25, 75 (158); 23, 1, 3 (6); 23, 3, 37 (74); 23, 8, 80 (154);
- 87 -
23, 9, 81 (160); 24, 6, 16 (25); 24, 19, 112 (172); 25, 5, 18 (41);
25, 10, 77 (125); 25, 13, 103 (164); 26, 7, 24 (40); 26, 9, 60 (93);
26, 11, 73 (120); 26, 13, 84 (136); 27, 4, 13 (30); 27, 12, 105 (130);
28, 8, 27 (96); 28, 9, 37 (140); 28, 12, 53 (195); 28, 16, 62 (222);
28, 16, 65 (227); 29, 4, 25 (79); 29, 6, 37 (115); 29, 6, 38 (124);
29, 6, 38 (128); 29, 6, 38 (132); 29, 6, 39 (133); 30, 9, 23 (79);
30, 13, 41 (121); 32, 7, 24 (70); 32, 8, 28 (88); 32, 9, 36 (110);
32, 10, 39 (118); 32, 10, 44 (126); 33, 4, 21 (78), aber veteri
3, 15, 20 (116) nach Harduins Verbesserung (im Leid. Lips. veti,
in den übrigen Büchern vetti) ; 14, 21, 27 (135) im Par. a (im
Vat. verri), 20, 11, 44 (115); 20, 13, 51 (142); 22,23,49 (104);
24, 8, 35 (81). — Bei Tac. ist beinahe überall vetere, Ann. 1, 4;
1, 7; 1, 58; 2, 30; 3, 21 ; 4, 5; 4, 27; 13, 37; 14, 42; Hist. 1, 54;
2, 43; 2, 59; 3, 32; 3, 51; 3, 71; 4, 12; 4, 61; 4,83; Agric. 4;
14; 31 ; Dialog. 19; 24; 28; Halm hat nur Ann. 1, 60 veteri, vergl.
Haase zu Reisigs Vorles. Anm. 76 und Sirker Taciteische Formen-
lehre p. 36. — Bei dem jüngeren Plin. vetere Epist. 6, 21, 5
(veteri im Dresd.) und Paneg. 63, 2 ; veteri Epist. 5, 5, 2 (vetere
im Dresd.) und 9, 37, 4. — Bei lustin. vetere 11, 3, 11; 28, 4, 2;
30, 1, 4, aber 30, 4, 10 schreibt Rühl veteri; 36, 1, 3 steht veteri
Macedonum imperio, wo es der Dativ und Ablat. sein kann. —
Bei Suet. vetere Aug. 2; 18; 45; 98; Calig. 28; Claud. 25 zwei- 52
mal; Nero 37; 48; 55; Galba 2; 12; Otho 1 und de rhetor. 3 ed.
Roth p. 270, 14 (= 124, 2 Reiffersch.); veteri Aug. 6; 89; Claud. 32;
Vespas. 9; Tit. 7; 8; Domit. 8. — Bei Gell, vetere 2, 14, 1; 5, 14
in den Überschr.; 11, 1, 1; 11, 6, 6; 12, 13, 3; 13, 15, 1; 15, 4, 1;
17, 9, 16 und daselbst in der Überschr.; 18, 9, 1; veteri 9, 14, 20.
Bei Mamert. Panegyr. Maximiano 13 steht vetere, ebenso Grat,
act. 24; Incerti Grat. act. 4; 13; Amm. Marceil. 14, 8, 7; Aur.
Victor Caes. 40, 8; Auson. Technop. 4, 1; Gargil. Med. 52 (in
einigen Hdschr. veteri), aber veteri Celsus 7, 32; Lamprid. Alex.
Sever. 43, 2; Ennod. Op. 2 (ed. Hartel p. 320, 15; ed. Vogel
p. 63, 27); 3 (p. 328, 19; p. 67, 2); 3 (p. 359, 22; p. 98, 11);
Carm. 2, 61; lul. Val. 2, 22; Cass. Felix c. 19; 28; 29; 32; 43;
53; 63; 71; 74; 80. Veteri als Ablat. ist auch C. I. L. 2, 172
Z. 18, dagegen vetere 1, 200 Z. 16; 17; 21, und auch für den Dat.
daselbst Z. 17.
38. Für die Gentilia auf äs fordert Prise. 7, 12, 60 S. 761
(I 337, 10) mit Beziehung auf die alte Form auf atis Neutr. ate
(vergl. unter 12) den Ablat. auf i, so auch Rhemn. Pal. S. 1374.
Dagegen gestattet Prise. 7, 14, 70 S. 768 (I 348, 18) darin sowohl
e wie i, indem er aus Cic. pro Vareno anführt e municipio Fal-
ginate und in praefectura Fulginate, aus Cic. pro Cluent. 16, 46
ex municipio Aletrinati.
Im Allgemeinen haben die Gentilia auf äs, is, ns, rs,
wo sie als Adjectiva gebraucht sind, überwiegend i.
So in cetero agro Genuati C. I. L. 1 , 199 Z. 33; 34; in agro
Aminati I. Neap. 3888; in agro Laurmti Varro R. R. 3, 13, 2;
in agro Larinati Cicer. pro Cluent. 69, 198; a Stellati (seil, agro)
1. agr. 2, 31, 85; in agro Casinati 3, 4, 14; in agro Camerti pro
Sulla 19, 53; e praefectura Ätinati pro Plane. 8, 19; fundo Ar-
pinafi Ep. Famil. 14, 7, 3; de fundo Frusiaati Ep. Att. 11, 13, 4;
in agro Ardeati Nat. Deor. 3, 18, 47; illo Atinati somnio Divin.
1, 28, 59; Veieiiti hello 1, 44, 100. Laurenti ab arce Verg. Aen.
8, 1; Veienti et Capenati hello Liv. 5, 16, 2 und wieder Veienti
hello 5, 31, 2; 5, 52, 9; 6, 14, 6; cum Veienti populo Liv. 4, 58, 1;
duce Antiati populo 8, 1, 2; cum Picenti populo 10, 10, 12; ex
Salpinati agro 5, 32, 4; in agro Veienti 5, 45, 4; 41, 21, 12; Sam-
niti agro 8, 2, 11; Privenmti agro 8, 11, 13; 8, 11, 14; in agro
(suo) Antiati 8, 12, 3; 43, 4, 6; in Sentinati agro 10, 30, 4;
10, 3J, 12; in agro Interamnati 10, 39, 1; in agro Larinati 22,
24, 1; 45, 2, 11; in Carpinati agro 27, 4, 15; in agro Statellati
42,. 7, 3 ; in agro Apolloniati 42, 36, 8, so auch 42, 49, 10 in den
älteren Ausgaben, Hertz schreibt in ApoUoniatium agro ; hello Sam-
niti PHn. N. H. 34, 6, 12 (26); Laurenti domo Sil. 8, 360; cum
Laurenti colono 12, 706; Laurenti luco 13, 65; Laurenti in ora 15,
418; Laurenti in agro luven. 1, 107; Solin. 2, 14; regione Tiburti
Suet. Calig. 21 ; in Tiburti bibliotheca Gell. 9, 14, 3 und e biblio-
theca Tiburti 19, 5, 4; in agro SteUati Obsequ. 14 (73) und 37 (97).
Auch als Suhstantiva neutra angewandt, behalten
die Gentilia den Ablat. auf i. \n Privernatiwadim Tiburti^
Worte aus einer Schrift des Rechtsgelehrten M. Brutus bei Cic.
de orat. 2, 55, 224 und pro Cluent. 51, 141, vergl. Quintil. 6, 3, 44;
in Tiburti Varro R. R. 1 , 9, 6 und in Casinati 2, 3, 11; in Ca-
penati Cic. pro. Place. 29, 71; ex oder in Arpinati Ep. Farn. 7,
23, 1; ad Qu. fr. 2, 5, 4; 3, 1, 1, 1; 3, 1, 3, 7; 3, 1, 3, 8;
3, 1, 6, 21; Att. 1, 16, 18; 2, 16, 4; 2, 17, 1; 5, 1, 3; 15,26, 5;
16, 13 ^ 2; Tuscul. 5, 26, 74; ex Antiati Ep. Att. 2, 12, 2; in
Tiburti Att. 8, 14, 3; de Frusinati Att. 11, 4, 1; in Veienti Liv.
6, 14, 10; 42, 2, 4; in Capenati 33, 26, 8; Veienti Obsequ. 12 (71);
Privernati 38 (98); e Ravennati Capitol. Maxim, und Balb. 12, 1;
in Tiburti Treb. PoU. trig. tyr. 30, 27.
- 89 -
Dagegen bilden die Gentilia als Substantiva masc. 63
gern den Ablat. auf e. So Samnite Cic. Ep. ad. Q. fr. 3, 4, 2
und Cato Mai. 12, 41; Liv. 8, 38, 10; 9, 8, 10; 9, 10, 5; 9, 11, 11;
22, 24, 13; 23, 5, II; ex illo Mario tarn humili Arpinafe Val.
Max. 6, 9, 14 im Bern. m. sec. (Arpina m. pr.); darnach auch ab
komine Arpinate Cic. Tusc. 5, 23, 66; a Veiente hoste Liv. 2, 48, 5
und a Samnite hoste 22, 14, 4; 22, 14, 12. Dagegen in Arpinati
homine Cic. Leg. 1, 1, 4; und wiederum in classe Ravennnte privil..
veter. VII und LVI im C. L L. 3 S. 850 und 899; 10, 7854;
10, 8325; in agro Casinate Cato R. R. 136; ex agro Veiente Cic.
Rose. A. 16, 47, vergl. die oben mitgeteilte Anführung des Prise;
Nympha Laurente Verg. Aen. 7, 47 und solo Laurente 12, 547;
Tihurte via Horat. Serm. 1, 6, 108; Veiente popuh Liv. 4, 25, 8;
Etruscum bellum pro Veiente concitatum 5, 5, 1 1 ; de senatii Pri-
vernate 8, 20, 9; in Capenate agro 5, 12, 5; 27, 4, 14; in agro
Veiente 6, 2, 7; 26, 34, 10; ex agro Sentinate 10, 27, 6; Atinate
agro 10, 39, 5; in L^arinate agro 22, 18, 8; in agro Veiente Val.
Max. 4, 4, 8; in agro Ravennate Colum. 3, 13, 9; in Atinate campo
Phn. N. H. 2, 103, 106 (225) und in agro Pitinate 2, 103, 106
(229); solo Veiente Stat. Silv, 4, 5, 54; Sassinate de silva Mart.
3, 58, 35; Fidenate hello Flor. 1, 3, 6; in agro Laurente Gell.
10, 2, 2 und hello Veiente 17, 21, 13; in Velleiate pago Bruns
fönt. iur. Rom. S. 225 Z. 3; 10 und S. 226 Z. 19.
Auch als Substantiva neutra in Tihurte Servil. Glaucia
bei Cic. de orat. 2, 65, 263; in Veiente Plin. N. H. 2, 96, 98 (211);
Obsequ. 30 (90): in Casinate Plin. N. H. 2, 103, 106 (227); in
Velleiate Bruns fönt. iur. Rom. S. 225 Z. 17 und S. 226 Z. 4.
Von denjenigen Adjectiva auf äs Gen. atis, welche nicht von
Länder- oder Städtenamen abgeleitet sind (vergl. unter 12), hat
das defektive optimatem im Ablat. i, wie ex tribus generibus illis,
regali et optumati et populari Cic. de rep. 2, 23, 41 bei Non.
S. 342 , 28. Aber Caeres darf nicht mit den Gentilia der oben
angegebenen Endungen vermischt werden; davon ist Caerete domo
Verg. Aen. 10, 183; Caerite cera Horat. Epist. 1, 6, 62.
39. Über den Ablat. Sing, der Adjectiva auf ns sagt Charis.
1, 17 S. 100 (125, 9): Constante. Cum cognomeu erit, hoc velut
eiusmodi a praesente innocente sapiente nitente prudente (clem)ente
dicemus, ait Plinius, nee interest, ens an ans nominativo singulari
claudantur. Sed enim P. Rutilius de vita sua II, animo^ inquit,
constante. Continenti. Varro de gente (populi Romani) libro I, in
terra continenti. Candenti. Varro rerum rusticarum III (Cap. 9, 3),
— 90 —
candenti ferro. S. 101 (126, 9): DiUgente. Verrius Flaccus, in-
quit Plinius, eorum nominum, quae ns fiuiuntur casu nominativo,
ablativus in e dirigendus est. Itaque Caesar epistularum ad Ci-
54 ceronem, neque^ inqiiit, pro cauto ac diligente se castris continuit.
S. 102 (127, 26): Egenfe, ab hoc egente homine; egenti, ab hac
egenti re. S. 108 (133, 23): Innocente. Varro de rebus urbanis III,
Spartaco innocente coniecto ad gladiatoriuni. Inpotente. CatuUus
(Carm. 35, 12), deperit inpotente amore. Quod ita quoque dictum
notat Plinius. Insequenti. Asinius Pollio ad Caesarem I, inse-
quenti die. Dazu gehört noch die Bemerkung 1, 17 S. 96 (120, 17):
Aedile, ab hoc aedile, non aedili. P. Piutilius de vita sua V
et Varro de originibus scaenicis II, a Claudio Pulchro aedile. Quod
cum ratione dictum esse monstrabis, ut ait Secundus sermonis
dubii libro VI, quod nomina, quaecumque genetivo singulari is
syllaba finiuntur, exceptis his quae similiter faciunt nominativo,
oportet ablativo singulari e littera terminari, a prudeute, ab ho-
mine. Quodsi adicias aliquid, ut idem in eodem Plinius, per i
debet dici, a prudenti consilio.
Allerdings enden diese Nomina, wo sie als Epitheta
von Sachen gebraucht werden, den Ablat. in der Regel
auf i, wo sie aber als Substantiva oder auch als Epi-
theta von Personen stehen, auf e. Diese letztere En-
dung ist auch notwendig in dem Gebrauch als Nomina
propria, wie in demente und Pudente Tac. Ann. 1, 23; Lam-
prid. Commod. 11, 13; C. I. L. 2, 3877; privil. veter. IX Taf. 2
Z. 14; XIII Z. 6; XXXVI Taf. 2 Z. 8; XLV Z. 3 (C. I. L. 3 S. 852);
1. Neap. 1354 Col. 3 Z. 39; 45 und 6803; Or. 3586: Grut. 128, 5;
751, 3; 1032, 6, wiewohl postulante Cn. Haio Pudenti I. Neap.
2624 gelesen wird.
Jedoch ist auch in den Bezeichnungen von Personen die En-
dung i, und in den Epitheta von Sachen, besonders bei Dichtern,
die Endung e zugelassen. Clementi animo Plaut. Mil. Glor. 4, 6,
37 (1252), vergl. Brix Anm. p. 167; Terent. Hec. 3, 5, 22 (472);
clementi castigatione Cic. Ofif. 1, 38, 137; clementi flamine Catull.
64, 272; clementi re Liv. 22, 22, 20;* clementi responso Tacit.
55 Ann. 1, 58; demente interprete Liv. 1, 26, 8, aber auch mente
demente Laber. (105) Prol. 8 bei Macrob. Sat. 2, 7, 3.
Constanti absolutioue Cicer. Invent. 2, 9, 30; animo Divin.
2, 67, 140; pro Mil. 30, 81: Philipp. 3, 10, 26; Ep. Fam. 16, 21, 2;
mente Har. resp. 9, 18; oratione Offic. 1, 40, 144; ratione Nat.
Deor. 3, 39, 92; voce Divin. 1, 12, 20. — vultu graduque Liv.
— 91 —
5, 46, 3; pace 6, 25, 6; 6, 25, 11. — vultu Val. Maxim. 7, 2 ext. 1.
— aetate Suet. Galba 4; et opinione et sermone paene omnium
Tib. 39. — sollicitudine Amm. Marceil. 16, 4, 4. — vigore Apul.
Met. 4, 15. — mente Catull. 64, 209 und 239. voce Ovid. Amor.
1, 4, 70; fide Ep. ex Ponto 2, 4, 33: pietate 4, 12, 41, und auch
de constanti viro ac sapienti Cic. Tuscul. 4, 25, 55 und cum viro
forti et constanti Ep. Farn. 5, 2, 8, und wiederum constante fama
atque omnium sermone celebratum est Ep. ad Q. fr. 1 , 1, 8, 24
wie Baiter schreibt, Wesenberg hat constanti; im Vell. Paterc.
2, 29, 2 steht in älteren Ausgaben ex dignitate constanti, in
neueren wie z. B. Halm ea dignitate constantiaque vergl. Kritz
zu dieser Stelle.
Continenti spiritu Cic. de orat. 3, 57, 216; genere Ein. 2, 19, 61.
— impetu Caes. bell. Gall. 7, 28, 2; labore 7, 24, 1; bell. civ.
3, 97, 4. — agmine Liv. 2, 50, 7; 8, 8, 13; 10, 35, 17; 24, 16, 2;
cursu 22, 15, 8; die ac nocte 4, 22, 5; ponte 21, 28, 10. — biduo
Suet. Caligul. 19, aber continente ripa Horat. Carm. 2, 18, 22;
elliptisch ubi continenti habitabitur C. I. L. 1, 206 Z. 56, und qua
continenti aedificia essent Alfen. bei Marceil. Dig. 50, 16, 87;
ex continenti und in continenti für continuo lustin. 1, 9, 19; 5, 3, 7;
5, 5, 4; 6, 7, 10; 11, 4, 12; Scaev. Dig. 44, 7, 61 § 1; 45, 1, 135
§ 2; Afric. 46, 3, 39; Ulpian. 14, 5, 4 § 4; 43, 16, 3 § 9; 44, 5, 1
§ 6; 46, 2, 6 § 1; 47, 4, 1 § 7; 48, 5, 24 (23) § 4, vergl. Ducker
de Latin, iurisc. S. 389 und Rönsch, Itala und Vulgata p. 342;
für continenti terra als Substant. steht in continenti Lentul. bei
Cic. Farn. 12, 15, 4; Caes. bell. Gall. 5, 6, 4; 5,8, 1 (continenti
steht im cod. Paris. II und Ursinianus und danach mit Recht
Frigell, vergl. Mensel Jahresb. über Cäsar 1885 p. 191; continente
in cod. Bongarsianus, Moysiacensis, Parisinus I und Vaticanus
3864 und so alle Herausgeber); 5, 8, 2; 5, 22, 4 und bell. civ.
3, 87, 3; Nepos Milt. 7, 3; Tac. Ann. 4, 67; 5, 10; ex continenti
Caes. bell. Gall. 4, 31, 2; 5, 11, 3; 5, 23, 4 und bell, civ 3, 26, 2;
Liv. 22, 20, 9; 31, 40, 2; a continenti Caes. bell. Gall. 5, 2, 3;
Liv. 28, 37, 3; 37, 27, 7; Vell. Pat. 1, 2, 4; Sen. Nat. quaest.
3, 27, 9; 6, 26, 1; Plin. N. H. 2, 102, 105 (224); 37, 8, 32 (108);
Mela 3, 6, 1 (46); 3, 6, 5 (51); Amm. Marcell. 14, 8, 14, dagegen
in continente Plin. N. H. 6, 28, 32 (151); 6, 28,32 (153); e conti-
nente Plin. N. H. 8, 58, 83 (227) und a continente 5, 31, 39 (140);
6, 12, 13 (32); 6, 28, 32 (153); 6, 31, 36 (198); 6, 31, 36 (199);
6, 31, 36 (200); 8, 3, 3 (6).
Diligenti scriptura Cic. Invent. 2, 46, 135 und contemplatione
— 92 —
Nat. Deor. 1, 19, 50; diligenti subtilitate Plin. N. H. 3, 5, 6 (45);
intentione 9, 59, 85 (181); scito legum 14, 22, 28 (146); cura
15, 17, 18 (66); diligenti aure Mart. 6, 1, 3 und auch a diligenti
als Substant. masc. Quintil. 8, 3, 55, aber « diligente Paul Dig.
9, 2, 31.
Eleganti sermone Cic. Brut. 34, 130; temperamento Tacit.
Ann. 11, 4; doctrina et facundia Fronto ad amic. 1, 3 (1, 5, 4);
ingenio Gell. 7 (6), 3, 8; odore non ineleganti Plin. N. H. 21, 25, 96
(169); doch elegante lingua CatuU. 43, 4.
Ab homine eloquenti Cic. de orat. 1, 56, 238; in puero elo-
quenti bei Sen. Exe. Contr. 1, 1, 5 ist Conjektur; aber eloquente
cantu hat Stat. Silv. 2, 7, 46; bei Cic. de orat. 1, 61, 259 stand
in älteren Ausgaben in eloquente multa sunt quae teneant, Kayser
schreibt in eloquentia, Piderit in eloquenti.
Evidenti causa Liv. 28, 16, 12; scelere Val. Max. 6, 3, 8;
argumento Amm. Marcell. 15, 6, 2, in der Überschrift bei GelHus
2, 9 evidenti calumnia, aber evidente causa Plin. N. H. 37, 3, 11 (44).
Frequenti ridiculo Cic Orat. 26, 88; senatu pro Mur. 25, 51;
Ep. Farn. 1, 4, 1; 1, 9, 8; 10, 16, 1; 12, 25, 1; Att. 1, 14, 5. —
mercatu Liv. 1, 30, 5; curia 2, 23, 14; concilio 6, 10, 7; ornatu
10, 46, 4; Silva 24, 3, 4; foro 27, 11, 4; agmine 27, 15, 18;
44, 43, 1; adsensu 38, 12, 5. — terra Prop. 4 (3) 16, 25. —
equite Vell. Paterc. 2, 113, 1. — potu Plin. N. H. 26, 11, 72 (118) .
— auditorio Plin. Ep. 2, 18, 2; emendatione 9, 40, 2. — loco
Quint. 7, 2, 44; admonitione 10, 3, 32; translatione 11, 1, 49. —
pagina Mart. 7, 45, 3. — die et ripa Tacit. Ann. 3, 9: contione
Hist. 3, 36. — convivio Suet. Tib. 61; die Calig. 15; iudicio
gramm. 9. — tractatione Petron. 139, 1. — famulatione Apul.
66 Met. 2, 2 8. 84 und via infrequenti Liv. 24, 46, 3; doch frequente
senatu Suet. Calig. 44 und frequente populo Nero 20; pro i«-
frequente militia Plaut. Truc. 2, 1, 19 (230).
In impudenti mendacio Cic. Flacc. 5, 12 und Halb. 2, 5.
Infcmti ore Ovid. Fast. 4, 208, infante als Subst. Colum. 1, 8, 2;
Sen. de ira 2, 5, 4; Tac. Ann. 15, 23.
Innocenti sanguine Tac. Agric. 45; innocente als Substant.
Cornificius 2, 3, 5; Sallust. Cat. 54, 6 und Augustin. Civ. Dei 8, 19
(I 349, 31), pro homine innocente Cic. Verr. Act. 1, 10, 28 und
de innocente isto iuvene Apul. Met. 10, HS. 697.
Insolenfi alacritate Cic. Tusc. 5, 14, 42; laetitia Horat. Carm.
2, 3, 3; Victoria Liv. 26, 13, 15; figura Fronto ad M. Caes. 3, 1,
aber ab insolente Gallo Liv, 5, 48, 9.
— 93 —
Pestilenti regione Cic. de rep. 2, 6, 11. — agro Colum. 1, 3, 2;
loco 1, 5, 7. — sidere Petrou. 2, 7. — spiritu Solin. 27, 51;
aspectu 30, 22; bei Liv. 7, 38, 7 ist im Med. m. sec. in pestilente
atque arido solo, aber in demselben m. pr. in pestilentie atque,
und im Par., Harl. 1 und Leid. 1 in pestilentia atque, daher auch
hier pestilenti zu schreiben war, so auch Hertz.
Petulanti genere dicendi Cic. Brut. 68 , 241 und petulanti
ridiculo Orat. 26, 88; rostro Ovid. Amor. 3, 5, 23; petulanti
pictura Plin. N. H. 35, 11, 40 (140); ex impuro adulescente et
peiulante Cic. Sest. 51, 110, aber ex petulanti atque improbo
scurra pro Cluent. 13, 39, und petulante manu Auson. Epigr. 78, 4.
Potenti manu Ovid. Met. 1, 670; contactu 11, 111; tactu 11,
308; virga Fast. 5, 447. — mente Priscian. Carm, 2, 222. — manu
Histor. de prel. 2, 5; a potente als Substant. Quintil. 6, 1, 16;
cum rege generoso ac potenti Cic. Off. 3, 22, 86 (potenti bei Non.
S. 118j; tam potenti duce confisos Liv. 24, 5, 12; in viro tam
potenti lustin. 21, 4, 4, aber ab Lucumone praepotente iuvene
Liv. 5, 33, 3 und a domino omnipotente Augustin. Civ. Dei 20, 30
(11 482, 1). Impotenti auimo Terent. Audr. 5, 3, 8 (879); Cic.
Har. resp. 2, 3; laetitia Tuscul. 5, 7, 17; crudelitate Liv. 8, 3, 1;
ira 31, 24, 18; 39, 4, 5; regno 33, 46, 3; dominatione 38, 1, 9
und animo Sen. Herc. für. 350 (354); impotente amore hat Charis.
in der oben angeführten Stelle, 1, 17 S. 108 (133, 23) aus Catull.
35, 12 beigebracht.
Prnestanti prudentia Cic. de orat. 2, 74, 299; virtute pro
Mur. 31, 66; virtute et consilio pro Sest. 42, 91; benevolentia
post reditum ad Quir. 6, 15; dignitate post reditum in sen. 5, 12;
ingenio Harusp. resp. 26, 57; pro Ligar. 1, 1 ; prudentia pro Cael.
13, 32; liberalitate Ep. Farn. 1, 7, 3; fide 3, 10, 3; prudentia
4, 8, 1; sapientia et nobilitate Tuscul. 4, 1, 2; ingenio Divin.
2, 63, 130. — corpore Verg. Aeu. 1, 71; 7, 783; 8, 207; Georg.
4, 538; munere Aen. 5, 361; forma Aen. 7, 483. — ingenio Aur.
Vict. Caes. 41, 20 und de praestanti viro Cic. Ep. ad Q. fr. 3, 5, 1
(so schreiben Baiter und Wesenberg, in älteren Ausgaben steht
praestante), aber auch praestante labore Lucr. 2, 12; 3, 62; forma
praestante Ovid. Her. 3, 35 und facie praestante Fast. 3, 467;
medicina praestante Plin. N. H. 13, 24, 47 (130).
Prudenti absentia Petron. 94, 4; consilio Apul. Met. 9, 1
5. 593; oratione lul. Valer. 2,4, aber prudente dicto Spartian.
Sev. 17, 7; als Substant. steht bei Tacit. Ann. 1,70 nihil strenuus
ab ignavo, sapiens ah imprudenti^ consilia a casu differre; in Ver-
- 94 —
bindung mit einem Substant. moderato et prudenti viro adiuueto
collega Liv. 27, 34, 3; concedente collega moderato viro et pru-
denti 30, 40, 8; in homine prudenti Sen. Ep. 63, 12, aber imprudente
ministro Augustin. Civ. Dei 16, 2 (11 122, 16) nach Proverb. 10, 5,
indessen verlangen me imprudente et invito Cic. de orat. 1, 21, 94;
imprudente L. Sulla pro Rose. Amer. 8, 21 ; isto imprudente Verr.
Accus. 2, 24, 58 und imprudente atque inopinante Curione Caes.
bell, civ, 2, 3, 1, das e umso mehr, weil imprudente Prädicat im
Abi. absol. ist.
Recenti didivauivi Cicer. Harusp. resp. 20, 42; Ep. Farn. 5, 17, 2;
beneficio pro Sest. 64, 134; gratulatione Ep. Fam. 11, 18, 3;
invidia et infamia Verr. Act. 1, 2, 5; lege pro Flacc. 6, 13; de
domo 9, 23; Philipp. 5, 3, 8; memoria pro Sulla 14, 41; in Catil.
1, 9, 22; de Leg. 1, 1, 4; negotio Verr. Acc. 1, 39, 101; 5, 7, 15;
nuntio pro Sest. 56, 120; pro Mil. 23, 62; officio de dom. 3, 7;
querella de rep. 2, 25, 46: re Verr. Acc. 1, 53, 139; 5, 29, 75;
pro Cluent. 13, 36; 19, 53; 31, 84; pro Plane. 23, 55; Ep. Fam.
12, 29, 2; sermone pro Mur. 7, 16; victoria leg. agr. 2, 18, 49;
Ep. Fam. 15, 14, 4. — victoria Caes. bell. Gall. 1, 31, 16: 5, 47, 5;
proelio bell. Gall. 4, 13, 6; calamitate Hirtius bei Caes. bell. Gall.
8, 31, 2. — ira Liv. 2, 35, 8; gloria 3, 12, 5: foedere 4, 9, 1;
memoria 30, 36, 9. — exemplo Tacit. Ann. 1, 48; libertate 2, 46
(Nipperdey und Pfitzner schreiben recenti, Halm recente): maestitia
2, 84; ira 4, 3; dolore 4, 8; memoria 4, 15; militia 11, 3; terrore
14, 23; dono Hist. 1, 8; favore 1, 34; invidia 1, 72; dilectu 4, 70.
— atrocitate Suet. Tib. 75. — dolore Plin. Ep. 1, 12, 12; spiritu
6, 16, 6; beneficio 7, 33, 5. — dolore Quint. 6, 2, 26. — victoria
lustin. 1, 8, 9; 26, 2, 8; proelio 6, 4, 13; caede 26, 2, 4; incendio
28, 2, 6. — hello Incerti Panegyr. Constant. Caes. 11. — memoria
Lucifer Moriendum esse pro dei tilio 8. — in recenti (seil, tempore)
Modestin. Dig. 48, 19, 25; Ulpian. Dig. 42, 5, 31 § 2. — recenti
re Plaut. Poenul. 3, 4, 18 (728); Trinum. 4, 3, 8 (1015). - caudore
Lucr. 5, 282; caelo 5, 904; adventu 6, 1135. — aqua Verg. Aen.
6, 635; caede 2, 718; 8, 195. — metu Hör. Carm. 2, 19, 5. —
facto Ovid. Met. 1, 164; diluvio 1, 434; caede 4, 96; sanguine
4, 503; squama 9, 267; faeno 14, 645: partu 15, 379: folio Trist.
3, 141; lacte Ars Am. 3, 627: urbe Amor. 2, 12, 23. — historia
luven. 2, 102; caelo 6, 11; luto 7, 180: scelere 13, 5. — toga
Pers. 1, 15: sub sole 5, 54, auch de caelite recenti Ovid. Pont.
4, 6, 17; dagegen recente sanguine Catull. 63, 7; rore recente
Ovid. Fast. 3, 880 und flore recente 4, 346, auch mulsea recente
— 95 —
aqua Colum. 8, 7, 4; aceto recente Plin. N. H. 23, 2, 29 (61);
recente eo anonymo 27, 4, 14 (31) und pelle recente 28, 10, 42
(154); salso recente Apic. 8, 7 §386: cum adipe caprino recente
Cass. Fei. 39.
Repenti fulminis ictu Lucr. 5, 400.
Animo sapienti Cic. Farn. 9, 12, 2; cur e sapienti (anima) ö7
stulta queat fieri Lucr. 3, 761; sapienti pectore Priscian. Carm.
2, 1029: sapiente als Substaut. Cic. Orat. 48, 159: Acad. 2, 9, 28;
2, 20, 66; 2, 24, 77; 2, 36, 115; Fin. 1, 10, 3;:i; 2, 34, 115:
3, 9, 32: 3, 20, 68; 3, 21, 71; 4, 9, 22: 5, 4, 11; 5, 11, 32; Tusc.
3, 10, 21; 3, 10, 22; 3, 33, 80; 3, 34, 82; 4, 6, 12; Off. 3, 4, 16;
Horat. Serm. 2, 3, 46; Epist. 1, 4, 5; 1, 16, 20; Sen. Epist. 71, 29;
Quintil. 12, 1, 39: Tul. Val. 1, 76; homine sapiente Cic. pro. Sest.
3, 6: in homine nee perfecto nee sapiente Off. 1, 15, 46 (Baiter,
Wesenberg, Heine u. a, conjicieren sapienti, aber C. F. W. Müller
weist diese Änderung als nicht genügend gerechtfertigt zurück und
sagt mit Piecht, wie die Beispiele hier auch zeigen, dafs sapiente
homine ebenso richtig sei wie sapienti homine); magno viro ac
sapiente Off. 3, 1, 1; nee bono viro meliorem nee temperante tem-
perantiorem nee forti fortiorem nee sapiente sapientiorem posse
fieri Parad. 3, 1, 21; servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a
sapiente non potest Fin. 5, 23, Q'6\ quid mihi opus est sapiente
iudice, pro Font. 10, 21 (6, 11); in tam sapiente viro Colum. 6
praef. 5; in viro sapiente Sen. Ep. 40, 12; non sapiente opus est
viro Sen. de Const. 16, 3; in homine sapiente ac temperante
Augustin. Civ. Dei 14, 19 (II 42, 19); a sapiente puella Ovid. Met.
10, 622, daneben auch viro forti ac sapienti dignum Cic. pro Caec.
7, 18: forti ac sapienti homine dignum Ep. P'am. 4, 13, 4; de con-
stanti viro ac sapienti Tuscul. 4, 25, 55; ab religiöse et sapienti
iudice pro Font. 10, 23 (6, 13).
Ex insipienti corpore Cic. Cato Mai. 22, 80; insipiente fortu-
nato Lael. 15, 54 (insipienti im Erf.); ab insipiente als Substant.
Fronto de eloq. S. 143 Nah. (1, 2 Berl.); Lact. Instit. 5, 22, 10.
Sanguine so.nti Ovid. Met. 13, 562; sonte als Substant Liv.
3, 58, 11: ab insonte desgleichen Amm. Marc. 30, 4, 19.
Temperante entweder als Substaut. oder als Epitheton des
vorhergegangenen viro in der eben bei sapiens angeführten Stelle
Cic. Parad. 3, 1, 21; in homine lemperanti Sen. Epist. 14, 13
(im Pal. 2 und Cöln. temperante), aber lingua intemperante Apul.
Met. 1, 8 S. 37.
— 96 —
40. Von den unter 39 angeführten Adjectiva erscheinen mehrere
in ihrer Bildung wie Participia, sie drücken aber entschieden blei-
bende Eigenschaften der mit ihnen verbundenen Substantiva aus
und stellen sich somit in ihrem Gebrauch als Adjectiva dar. So con-
stans, continens, diligens, eloquens, praestans, sapiens, temperans.
Aber andere Bildungen auf ns kommen bald als Par-
ticipia vor, d. h. sie dienen dazu, das Verhalten der
mit ihnen verbundenen Substantiva oder Pronomina
in dem einzelnen Falle zu bezeichnen, bald stehen
sie als Adjectiva. Über den Ablat. Sing, derselben lehrt Serv.
zu Verg. Aen. 2, 610: Omnia in ns exeuntia aut participia sunt
aut nomina. Sed si participia sunt, ablativum et in i et in e mit-
tunt pro nostro arbitrio. luvenalis (Sat. 15, 81): Nee ardenti
decoxit aheno. Contra (Sat. 14, 118): Semperque ardente camino.
58 Si vero nomina fuerint, tantummodo in e exeunt. Si autem eadem
sint et nomina et participia, ut amans, cum nomina fuerint, omni
modo in e mittunt; cum participia, licenter utimur. Ergo quia
tridens nomen est, tridente debuit dicere; sed novitatem affectavit,
nulla cogente necessitate. Sane in nominibus, quae et propria
esse possunt et appellativa, ut liberalis felix iuvenalis, ablativus a
proprio in e exit, ab appellativo in i.
Participia aufns, welche als Substantiva gebraucht
werden, haben, ebenso wie die Adjectiva gleicher
Form in derselben Anwendung, im Ablat. Sing, beinahe
überall e. Ex confidente Plaut. Merc. 5, 2, 15 (856); a sciente
Varro R. R. 1, 31, 1; in dicente Cic. de orat. 1, 25, 116 und a
sciente Off. 1, 40, 145; de ahsente Cic. Verr. Accus. 2, 17, 41;
2, 24, 59: 2, 39, 95; Sallust. lug. 14, 20; Liv. 29, 18, 19 und
Plin. Paneg. 59, 4; cum praesente Cassius bei Cic. Farn. 15, 19, 1
und a praesente Sen. Epist. 22, 1 und Plin. N. H. 7, 52, 53 (174);
daiite minor Horat. Epist. 1, 17, 22 und tacentes plus poscente
ferent 1, 17, 43; durius in terris nihil est quod vivat amante Prop.
3 (2), 17, 9; a sollicito amante Ovid. Amor. 1, 15, 38; ab amante
Remed. am. 619 und in amante Met. 3, 468; a confidente Rutil.
Lup. 1, 4; a staute Colum. 8, 10, 2; a timente Sen, Epist. 58, 29;
a proficie?ite 71, 29; cum recedente 74, 8; cum esuriente 95, 51
und a volente Provid. 5, 4; a moriente Plin. N. H. 8, 16, 19 (52);
ab insidiante 8, 18, 25 (66); ex praedante 9, 30, 48 (90); in do-
cente 10, 29, 43 (83) und a furante 24, 11, 62 (103); a respon-
dente Quint. 3, 6, 14; a lacessente 6, 3, 84; in irascente, depre-
canie^ miserante 9, 1, 25; cum dicente 9, 4, 126; sine denionstrante
- 97 -
10, 1, 15 und cum legente 11, 2, 34; a praesente Curt. 6, 10, 3
und pro ahsente 8, 3, 1 ; vel a negante vel a confitente Äquila Rom.
fig. sent. et elocut. 12. Aber bei Plaut. Mil. 2, 4, 40 (394) ist
im Ambr. und Leipz, in vigilanti (in anderen Büchern in vigilantis,
nach Geppert Plaut. Stud. II p. 14 fehlt in im cod. Ambros., was
nach Ritschis Angabe vorhanden sein soll, daher schreibt Ritschi
in vigilanti, Bentley, Ribbeck, Brix, Lorenz vigilanti) und bei Sen.
Contr. 10, 33, 14 ab absenti.
Auch als Substant. neutrum hat ein solches Parti-
cipium im Ablat. e. Nihil esse eorum, quae natura cernerentur,
inintellegens intellegente praestantius Cic. Tim. 3, 10.
In der Verbindung mit der Bezeichnung von Per-
sonen enden diese Participia den Ablat. ebenfalls
auf e. A me sciente, als einem Wissenden, Cic. pro Sulla 31, 86;
si iis pro me staute pugnare licuisset Cic. Farn. 1,9, 13 und Vol-
canum in quo staute atque vestito leviter apparet claudicatio N.
D. 1, 30, 83; ut non dare tibi beneficium viderer, sed accipere a
te ita petente ut Cic. Att. 14, 13 B. 2; tecum sive aegra sive
valente Prop. 3 (2), 21, 19; pro te tremente Ovid. Amor. 1, 6, 20;
Lucifer de non conveniendo cum haereticis 12 (26, 5) sagt: a te
non ita docenti . . . a te non adquiescente\ ab equite Romano C.
Matrinio ahsente Cic. Verr. 5, 7, 15; ab hoc absente de imper. Cn.
Pomp. 11, 30; de me absente contra Pison. 18, 41; in me absente
defendendo Vatin. bei Cic. Ep. Fam. 5, 9, 1 ; de Fabio absente Liv.
10, 26, 6; cum collega consentiente Plane, bei Cic. Fam. 10, 18, 2;
und in abweichender Wortstellung de absente se Cic. Deiot. 7, 21 ;
cum absente Pompeio Ep. ad Q. fr. 2 , 1 , 1 ; pro absente duce
Vell. 2, 85, 5; ex praesente Sicca Cic. Ep. Att. 12, 28, 1 und a
praesente comitatu Suet. Otho 6; in dissentiente populo Cic. Plane. 59
22, 53; opus est perito et vigilante exactore Colum. 3, 13, 10.
In der Bezeichnung lebloser Gegenstände haben die
Participia ebenso den Ablat. auf e, wenn das Verhalten
des bezeichneten Gegenstandes in dem einzelnen Falle,
zu einer bestimmten Zeit, ausgedrückt werden soll. In
amni praecipitante, an dieser Stelle, nicht in seinem ganzen Lauf,
Cic. de orat. 3, 48, 186; ab ineunte adulescentia Plaut. Trin. 2,
2, 20 (301); Cic. divin. in Caec. 2, 4; ab ineunte aetate de imper.
Cn. Pomp. 1, 1; pro Balbo 3, 6; Off. 2, 13, 44; ab ineunte
pueritia Ep. Fam. 10, 3, 2; cum ßorente fortuna imperatoris Cic.
contra Pison. 16, 38; in eo (immortali principio) mßuente atque
efßuente Cic. Tim. 13, 41 ; cum inhaerente tele Liv. 8, 24, 14 und
Neue -Wagener, Lat. Formenlehre. II. 3. Aufl. 7
— 98 -
in Etruria rebellante denuo 10, 31, 3; in moriente matre lustin.
14, 6, 11 und cum virium gloria virente floreret 43, 5, 4.
Hiernach vorzüglich in absol. Ablat., von Sachen v?ie
von Personen, wie me ahsente Plaut. Amph. 2, 2, 179 (811)
Aulul. 1, 2, 20 (98); 3, 2, 14 (428); Cistell. 1, 1, 110; Epid. 1
1, 59 (62); Men. 4, 2, 64 (627); Mil. Gl. 3, 2, 52 (866); Mostell
4, 3, 24 (1016); Triuum. 1, 2, 130 (167); Trucul. 2, 4, 32 (383)
Stich. 4, 1, 20 (525); te absente Amph. 2, 2, 196 (826); Mostell. 5
2, 18 (1139); se absente Asin. 3, 2, 37 (583); illa absente Mil. Gl
4, 2, 16 (1006); absente ero Asin. 2, 4, 93 (500); Men. 5, 6, 3
(968). — me absente Terent. Heaut. 2, 2, 2 (231); Phorm. 2, 1, 28
(258); 4, 1, 11 (577); te absente Heaut. 2, 3, 39 (280); Phorm. 2,
4, 10 (450); se absente Hecyr. 2, 2, 27 (269). — me absente Cic.
de dorn. 2, 3; pro Sest. 22, 50; 32, 69; pro Cael. 20, 50; pro Balbo
26, 59; pro Plane. 30, 73; 31, 76; Rabir. Post. 17, 47; absente se
pro Süll. 20, 58; absente illo Verr. 2, 25, 60; leg. agr. 2, 18, 49;
in Catil. 3, 7, 17; absente accusatore Verr. 2, 40, 99; absente
Epicrate 2, 23, 55 und 25, 61; absente populo Philipp. 1, 2, 6.
Me praesenfe Plaut. Amph. 2, 2, 17 (749); Bacch. 3, 3, 79
(483); Mostell. 5, 2, 42 (1164); Poen. 1, 2, 155 (368); te prae-
sente Curcul. 3, 64 (434); Stich. 4, 1, 32 (538); praesente hoc
Asin. 3, 3, 57 (647); Casin. 319; quo praesente Curcul. 5, 3,
33 (711) und qui praesente Bacch. 2, 3, 101 (335); eo praesente
2, 3, 29 (263); ipso praesente Curcul. 5, 3, 34 (712); 5, 3, 36
(714); illo praesente Mostell. 5, 1, 37 (564); ero praesente Asin.
2, 2, 49 (455); Rud. 1, 2, 25 (113); populo praesente Bacch.
2, 3, 102 (336); pube praesente (andere praesenti) Pseud. 1,1,
124 (126). — te praesente Terent. Eun. 5, 8, 29 (1059); hac
praesente Heaut. 5, 4, 19 (1042); hoc praesente Hecyr. 4, 4,
90 (712); praesente hoc Hecyr. 4, 4, 52 (674). — me praesente
Afranius (310) bei Nonius 267, 32; Cic. leg. agr. 3, 1, 1 ; de dom.
22, 57; Philipp. 12, 11, 27: Ep. Farn. 1, 9, 10; se praesente Verr.
1, 5, 14; pro Cluent. 19, 53; eo praesente pro Cluent. 24, 77;
quo praesente pro Qu. Rose. 5, 13; de orat. 1, 24, 112; ipso prae-
sente Verr. 3, 62, 144; pro Caecin. 27, 77; praesente domino pro
Mil. 10, 29; praesente matre pro Cluent. 12, 33; praesente L. Lu-
cullo pro Murena 9, 20. — praesente Scipione Liv. 29, 20, 3 u. s. w.
Abseilte und praesente werden bei den älteren Schriftstellern
auch mit einem Plural konstruiert, wie nescio quid profecto
abseilte nobis turbatum est Terent. Eun. 4, 3, 7 (649); bei dieser
Stelle erwähnt Donatus zwei Beispiele: Pomponius (v. 47): sine
— 99 —
ergo istuc, praesente amicis inter cenam und aus Varro in Mar-
cellum: id praesente legatis omnibus exercitu pronuntiat. Nonius
sagt 76, 14: Absente nobis et Praesente nobis, pro Praesentibus
nobis et Absentibus nobis. Plautus Amphitryone: nee nobis prae-
sente aliquis, nisi servus. Afranius (v. 6): adeste, si hac absente
nobis venerit puer und 154, 13 Praesente vel Praesentibus. Pom-
ponius (v. 168) Syris: Quidam apud forum praesente testibus mihi
vendidit Attius (v, 428) Menalippa: Est res aliqua, quam prae-
sente Ms prius maturare institit (diese Stelle führt Nonius auch
349, 2 an). Fenestella Annalium lib. II: Et quaedam extra, prae-
sente suis (Hdschr. exsuis oder exuis), quaedam absente proiecissem.
Novius (v. 57) Mania medica: Te volumus donare dono pulchro,
praesente omnibus. Aufser diesen Stellen findet sich diese Kon-
struktion bei Cornificius 4, 11, 16 post ille convitium fecit et
magis magisque praesente multis clamavit, vielleicht ist auch die
Konjektur Scaligers in Plaut. Bacch. 1, 2, 34 (142) praesente ibus
una paedagogus ut siet richtig, welche Fleckeisen und Ritschi auf-
genommen haben, Leo schreibt praesto ibus illic, Götz praesens
ibi, vergl. die Note zu dieser Stelle. — Noch kommt bei Plautus
vor: adstante hoc Amphitr. 2, 2, 115 (747); me lubente 2, 2, 218
(848); Curcul. 5, 2, 64 (665); Men. 2, 1, 47 (272); Stich. 3, 2,
20 (474); Trucul. 2, 4, 9 (361); filio sciente Asin. 5, 2, 3 (853);
sene sciente Mil. Glor. 2, 1, QQ (144); me sciente 2, 6, 77 (559);
me absente atque insciente TTinmn.. 1, 2, 130 (167); vigilayite Ye-
nere Poen. 1,2, 109 (322). Ferner me habente (Konjektur von
Bentley) Terent. Hecyr. 5, 3, 32 (830); me indicente Adelph. 3,
4, 62 (507); insperante hoc Andr 3, 4, 24 (603); orante Thaide
Eun. 5, 4, 34 (956); se vidente Heaut. 5, 1, 40 (913); insciente
domino Cato R. R. 5, 4; pereunte viro Enn. (513 ed. L. Müller)
bei Servius ad Verg. Aen. 10, 396; occidente sole Pacuv. (411)
bei Cic. Divin. 1, 14, 24; vespera Oriente Quinctius Atta (24) bei
Nonius 231, 21; tacente me Cic. pro Mur. 23, 48; pro Sulla 24, 69;
tacente te contr. Pison. 4, 9 und eo tacente pro Milon. 24, 66;
excellente tum Crasso et Antonio Cic. Brut. 88, 391; eloquentia
repugnante Orat. 41, 141; spirante re publica pro Sest. 24, 54;
imperante populo Romano 26, 57 und magna rerum perturbatione
impendente 34, 73; non modo permittente patre sed etiam suadente
pro Cael. 7, 18; nullo rogante contr. Pison. 15, 36 und me depre-
cante pro Plane. 1, 3; Philippo minifante Tuscul. 5, 14, 42; ardente
curia pro Mil. 23, 61; me defendente Phil. 11, 5, 11 ; revocante et
receptui canente senatu 12, 3, 8; populo Romano unum atque idem
7*
— 100 —
sentiente 14, 6, 16; currente rota Horat. Carm. 3, 10, 10 und A.
P. 22; patente Collina porta Liv. 5, 41, 4; haud late patente inter-
vallo 32, 17, 12; late patente prospectu 44, 3, 7; satis constante
fama iam Hiberum Poenos tramississe 21, 20, 9; tum iuventute
ahundante 23, 49, 12; fluctuante rege 42, 59, 8 u. s. w.
In absol. Abi. ist jedoch in den Hdschr. nicht selten i, welches
bei Dichtern zuweilen durch das Versmafs geschützt wird. So med
absenti Plaut. Men. 3, 2, 27, so auch Brix (in den Hdschr. meo
absenti) ; dispersos ignis orienti lumine cerni Lucr. 5, 664; membra
deficiunt fugienti languida vita 5, 887; procella turbine versanti
magis ac magis undique nubem cogit 6, 126; hinc stanti milite
iusto hinc coniuratis Ovid. Fast, 5, 571. Qui quieti se tradiderit,
ea parte animi, quae voluptate alitur, nee inopia enecta nee satie-
60 täte afßuenti Cic. Divin. 1, 29, 61; pauca praesenti consilio locu-
tus, im Beisein des Kriegsrats, Sallust. lug. 29, 5; epistulae reci-
tatae praesenti universa Graecia in mercatu Olympico magnos
motus fecerant lustin. 13, 5, 3; dagegen gebraucht er sonst immer
die Form auf e, wie: illo praesente 12, 16, 10; quo praesente
24, 2, 5; abundante multitudine 24, 4, 1; absente patre 26, 2, 11 ;
quo absente 42, 4, 5; absente Pacoro 42, 4, 7; hoc absente 42, 5, 6.
Rex in hortum aedium transit sequenti nuntio filii Liv. 1, 54, 6;
differenti et tempore suo se indicaturum dicenti^ eo versae erant
omnium curae 6, 14, 13; altero consule reliquias belli persequenti,
P. Deeius dietatorem dixit 9, 29, 3; adsentienti omni concilio nee
Diophane ultra tendere auso Zacynthus Romanis traditur 36, 32, 8 ;
consule postulanti^ ut in contione ea res ageretur, populus in con-
tionem advocatus 42, 33, 2; radicem arundinis impendenti pluvia
disponito Colum. de arb. 29, 1; reus pater, aceusator filius, in
senatum inducti sunt, ab exsilio retractus inluvieque ac squalore
obsitus et tum catena vinetus, peroranti filio Tae. Ann. 4, 28 (so
die handschriftliche Überlieferung, vergl. Nipperdey, Haase schreibt
[pater] perorante filio, Halm pater orante filio, Pfitzner pater
oranti filio comparatur); iaeentem et impeditum tribuni et cen-
turiones adeurrerent trucidarentque, primas sibi partes expostu-
lanti Scaevino 15, 53 im Medic, die Herausgeber schreiben expo-
stulante; tragoediam magno impetu exorsus non succedenti stilo
abolevit Suet. August. 85. Solche Schreibungen sind verdächtig,
am meisten wenn Participia auf i und auf e neben einander stehen,
wie Liv. 10, 18, 7 cum inter consules discrepatio fuerit, Appio
abnuenti missas (litteras) , Volumnio adfirmante Appi se litteris
adcitum und 22, 25, 7 Campanum Calenumque et Falernum agrum
— 101 —
pervastatos esse, sedenti Casilini dictatore et legionibus populi
Romani agrum suum tutante und bei Cic. Phil. 3, 4, 9, wo sonst
nee tarnen, ut Antonio senatum habenti, in consilio regis versa-
bantur barbari armati mit den meisten Hdschr. gelesen wurde,
ist aus dem Vat. habente hergestellt. In den absol. Ablat. nuUa
neque praesenti neque exspectata voluptate Cic. Fin. 1, 12, 41 und
nullo nee praesenti nee futuro dolore 2, 19, 63, sind die Participia
nicht Prädikate der betreffenden Nebensätze, sondern INebenbestim-
mungen der Nomina, und nulla voluptate, nullo dolore bedeutet
ohne Lust , ohne Schmerz. In anderen Stellen zeigt das Partici-
pium auf i nicht den Ablat. sondern den Dat. an. Nee reticere
loquenti nee prior ipsa loqui didicit Ovid. Met. 3, 357; interro-
ganti senatori, paeniteatne adhuc suscepti adversus Romanos belli,
si reticeam Liv. 23, 12, 9; Optimum quemque iurgio lacessens et
respondenti reticens Tac. Ann. 14, 49, vergl. Gronov. zu Liv.
a. a. 0. ; praesenti vultus demittere , tacite praetereuntem exse-
crari Liv. 2, 58, 8; consultanti super absolutione Asiatici flens
Tac. Ann. 11, 3 ist wie ferus ille suae plorabit sobrius Tibull. 2,
5, 103 und felix qui potuit praesenti flere puellae Prep. 1, 12, 15,
oder auch wie ridenti mollia ride Ovid. A. A. 3, 513. Subrio
Flavo assistenti adnuentique, an inter ipsam cognitionem destrin-
geret gladium caedemque patraret, renuit Tacit. Ann. 15, 58 und
instanti miuitantique renidens 15, 66. Centurioni ferrum destrin-
genti Tac. Ann. 14, 8 ist mit dem zunächst folgenden protendens
uterum , nicht , wie Orelli zu 11, 3 meint , mit exclamavit con-
struiert. Den Dat. des Participiura zeigt ferner triumphare ap-
pellatum, quod cum imperatore milites redeuntes clamitant per
urbem in Capitolium eunti lo triumphe Varro L. L. 6, 7, 68;
quid agendum consultanti M. Piso filius properandum in urbem 61
censebat Tac. Ann. 2, 76, vielleicht auch adpropinquanti faucibus
iuventus silvas et itinera insedit, dem herannahenden gegenüber,
Liv. 36, 14, 12, und quaerenti nulla ad speluncam signa ferebant
Verg. Aen. 8, 212.
Die Eigentümlichkeit des Participium im Gegensatz gegen das
Adjectivum zeigt sich noch darin, dafs die Konstruktion des Ver-
bum bei demselben beibehalten wird, daher auch in diesem Falle
der Ablat. gewöhnlich auf e ausgeht. In hoc ipso (Demosthene)
diligenter examinante verborum omnium pondera Cic. Orat. 8, 26 ;
de hoc nihil cogitante, nihil suspicante pro Sest. 26, 57; ab ho-
mine longe in posterum prospiciente Ep. Farn. 2, 8, 1 ; cum firmo
exercitu et pugnare cupiente Att. 8, 3, 7; ex materia in se omnia
— 102 -
recipiente Acad. 2, 37, 118; a patre facete et urbane Stoicos irri-
dente Fin. 1, 11, 39; ab homine propter vim doloris enuntiante
commissa , prodente conscios , multa officia relinquente Tusc. 2,
13, 31 und cum Epicuro non multum mentiente 4, 33, 70; de
sene alteri saeculo prospiciente Cato Mai. 8, 25; virtute guber-
nante rem publicam quid potest esse praeclarius de rep. 1, 34, 52;
telo virus habente Ovid. Trist. 4, 1, 84 und de morsu virus habente
Ibis 530 (526); loco iacente inter tumulos Liv. 5, 48, 2; in civi-
tate ira odioque ardente 9, 10, 6 und consilio haud abhorrente
ab ingeniis hominum eos adgrediuntur 9, 30, 7: in saltu Vescino
Falernum contingente agrum 10, 21, 8 und profectus apto exer-
citu et eo plus fiduciae ac spei gereute, quod non desiderata mul-
titudo erat 10, 25, 4; a lubrica glacie non recipiente vestigium
21, 36, 7; a Statio pollicente se Compsam traditurum 23, 1, 1;
ab quaerente per iocum Hieronymo, quae fortuna eis pugnae ad
Cannas fuisset 24, 6, 4; in via ferente ad castra hostium 26, 44, 3
und leni clivo ferente ad hostem 29, 33, 3; in tumulo quattuor
ferme milia distante ab castris regiis 30, 8, 3 und animo nobis
opus est non abhorrente a quietis consiliis 30, 30, 9 ; ab hoste et
a fronte et ab tergo urguente 32, 12, 5 und tamquam non in-
testino et haerente in ipsis visceribus uramur hello 32, 21, 27;
de re magnopere pertinente ad Zeuxippum 33, 28, 13; in causa
ad se pertinente 34, 5, 7; in causa proprie ad ipsas pertinente
34, 5, 12; de re pertinente ad vos 34, 22, 12; in cuius valle ad
Maliacum sinum vergente 36, 15, 10 und cum consule redeunte
ex Boeotia 36, 25, 1 ; muro firmo saepta erat patente in circuitu
paullo amplius tria milia passuum 38, 4, 4; longe ab emporio
mediterraneo distante oppido Plin. N. H. 6, 23, 26 (105); in pan-
tomimo Mystico tum forma praecellente 7, 53, 54 (182); in mari
accipiente causas genitales e sublimi semperque pariente natura
62 9 , 1 , 1 (2) ; altitudine costarum Indicos elephantos excedente 9,
5, 4 (11); flore ad purpuram accedente 16, 34, 62 (145); folio a
pediculo emittente pampinos und flore olente lilium 16, 35, 63
(153); de natura ad remedia pertinente 23, 1, 19 (31); in animo
revolvente iras Tac. Ann. 4, 21 ; a quodam nano astante mensae
Suet. Tib. 61; in Daedali volatu nihil ad augurum disciplinam
pertinente Gell. 6 (7), 6, 4; de ista meditatione argutiarum nihil
ad vitam neque tueudam neque ordinandam promovente 10, 22, 24.
Hiervon abweichend ist jedoch nulla parte corporis inter se non
congruenti Varro R. R. 2, 7, 4; adhibita actione leni faciUtatemque
significanti Cic. de orat. 2, 43, 184; celebri quondam urbe et copiosa
- 103 -
atque eruditissimis hominibus liberalissimisque studiis affluenti
Arch. 3, 4 ; concordi populo et omnia referenti ad iucolumitatem
et ad libertatem suam nihil esse immutabilius, nihil firmius de
rep. 1, 32, 49 (statt referenti liest C. F. W. Müller referente);
omnia quae in hello vario et multarum rerum egenti usui esse
solent Sallust, lug. 43, 3; penuria aquae, fervida aestas, longinqua
itinera sola ducis patientia mitigabantur, eadem, plura quam gre-
gario milite toleranti Tac. Ann. 14, 24 im Med. (die neueren
Herausgeber schreiben seit Ernesti tolerantis); religiosus pro casto
atque observanti cohibentique sese certis legibus finibusque dici
coeptus Gell. 4, 9, 3; de causa ad sese non pertinenti 7 (6), 3, 19;
super re tarn abhorrenti a fide 10, 12, 10; fönte scatenti bitu-
mine Amm. Marcell. 24, 2, 3; carpento fulgeuti claritudine 16, 6, 10.
In dem adjectivischen Gebrauch ist i herrschend:
Re tam abhorrenti Gell. 10, 12, 10.
Abundanti doctrina Cic. de orat. 1, 19, 85; pecunia pro
Quint. 12, 40; auro Val. Max. 2, 1, 5; copia 6, 4 prooem.; vino
9, 1 ext. 1; errore Gell. 11, 15,8; excreatione Cass. Fei. 33; ex
abundanti zum Überflufs, noch obendrein Sen. Benef. 1, 11, 5;
Quint. 4, 5, 15; 5, 6, 2; 8, 3, 88; Cyprian. Ep. 59, 20; 75, 7;
Symmach. Ep. 3, 91; 7, 25; Tertull. de carn. 25; aber abundante
multitudine freti Liv. 2, 47, 4, dem das oben angeführte tum
iuventute abundante Liv. 23, 49, 12 nicht gleich steht.
Ex accedent i Foimpon. Dig. 1, 2, 2 § 4 (im Flor, ex accidentia).
Ex accidenti Julian. Dig. 35, 2, 51; Aquila Rom. fig. sent. et
elocut. 16.
Adfluenti copia voluptatium Liv. 23, 4, 4; ex adfluenti Tacit.
Hist. 1, 57.
Cum adhaerente corio Plin. N. H. 28, 8, 27 (99).
Adroganti et subdola mora Tacit. Ann. 3, 7.
Albenti bruma Avien. Arat. 987; amictu 1775.
Folio flaccido et albicante Plin. N. H. 15, 30, 39 (127); solo
albicante 35, 14, 49 (170).
Anhelanti face Avien. Arat. 728.
Sine antecedente causa Cic. de fato 11, 24; antecedente operis
parte Plin. N. H. 30, 1, 1 (1); antecedente anno Suet. Tib. 5; bei
Cass. Fei. findet sich oft antecedend, so abortione 82 ; acredine 46;
dolore 28; duritia 74; dysenteria 48; indigestione 47; 51; labore
60; percussu 28; perfrictione 28; 38; 41; 64; reiactatione 40.
In illo ardenti tribunatu suo Cic. pro Sest. 54, 116; ardenti
studio Ep. ad Q. fr. 2, 13 (15*) 2; avaritia tam ardenti Fin.
- 104 -
3, 11, 36 und ardenti cum corpore Arat. 87: picem sulphure et
taeda mixtam ardenti mittere Sali. lug. 57, 5 (so schreibt Eufsner,
aber Jordan und Schmalz ardentia); ardenti corde Catull. 64, 124;
sole sub ardenti 64, 355; ardenti flamma Manilius 1, 322; ardenti
Falerno Mart. 9, 73, 5; 14, 113, 1; ardenti aqua 14, 94, 2; ardenti
rogo Val. Maxim. 7, 8 extr. 10; ardenti capite Flor. 4, 12, 16;
ardenti desiderio Amm. Marcell. 15, 7, 10; proelio 16, 12, 41;
impetu 17, 13, 9; aber ore in ardente Enn. (Fab. 419 ed. L. Müller)
bei Cic. de orat. 2, 54, 222; ardente amore tuo Fronto ad M.
Caes. 1, 7 (2, 1, 11).
Arenti sensu Culex 242; siti Tibull. 1, 4, 42: avena 2, 1, 53;
ore Prop. 3 (2), 17, 6; Ovid. Met. 14, 277; cruore Sil. 10, 511;
arente fauce Horat. Epod. 14, 4.
Balhutienti sermone Histor. Apoll. 27.
Candenti marmore Lucr. 2, 767; lumine 5, 721 ; 6, 1197; gur-
gite Catull. 64, 14 (L. Müller hat die Konjektur Schraders canenti
aufgenommen) ; eiephanto Verg. Aen. 6, 895 ; corpore 9, 563 ; ferro
Varro R. R. 3, 9, 3 von Charisius de analog. S. 100 (125, 15)
citiert; Plin. See. Med. 2, 11; aqua Colum. 6, 5, 2 und candenti sole
serescunt Lucr. 1, 306 bei Non. S. 175 (in den Hdschr. des Lucr.
dispansae in sole); aber candente carbone Cic. Off. 2, 7, 25; fa-
villa Verg. Aen. 3, 573, Gellius, der diese Stelle bespricht, sagt
17, 10, 17: neque non id quoque inenarrabile esse ait et propemo-
dum insensibile, quod »nubem atram fumare« dixit, »turbine piceo
et favilla candente«. »Non enim fumare«, inquit, »solent neque
atra esse, quae sunt candentia; nisi si »candenti« dixit pervulgate
et inproprie pro ferventi favilla, non pro ignea et relucenti; lamna
Horat. Ep. 1, 15, 36; ortu Tibull. 4, 1, 65; ferro Colum. 8, 2, 3;
aqua 12, 55, 4; ferro Plin. N. H. 10, 21, 25 (50); 26, 8, 34 (53);
34, 15, 44 (151); lamna 23, 8, 79 (115); auro 33, 7, 40 (121).
Candtcanti colore Plin. N. H. 35, 11, 40 (127).
Cum cadente die Avien. Arat. 321.
Flora et comanti iuba Gell. 3, 9, 3.
Cowpetenti loco Amm. Marcell. 16, 10, 17; 17, 9, 7; stipendio
22, 9, 2 ; tempore 23, 9, 2 ; aqua Cass. Fei. 1 (p. 8, 2 ed. Rose) ;
cum competenti dolore et rubore competenti 17 (p. 24, 10).
Congruenti ordine Censorin. 10, 2.
Clamore consentienti pugnam poscunt Liv. 10, 40, 1, aber
hominum consentiente auctoritate contenti Cic. Divin. 1 , 39 , 84 ;
consentiente clamore militum deterritus Liv. 5, 47, 10; consen-
tiente voce rettulerunt Suet. Galba 13; Kayser schreibt Cic. contr.
- 105 -
Pison. 15, 34 consentiente atque una voce revocavit, C. F.W. Müller
klammert consentiente atque ein, vergl. praef. LVII.
Consonante clamore nominatim Quinctium vocare Liv. 36, 34, 5.
Currenti in fiumine Verg. Georg. 3, 360; currenti aqua Prop.
5 (4), 5, 12 und de prope currenti fiumine Ovid. Remed. am. 618.
Decente ornatu Quint. 2, 15, 21; decente filo corporis Amm.
Marceil. 14, 11, 28.
In defluenti aqua Plin. See. Med. 3, 10.
Animo magno elatoque humanasquae res despiciente Cic. Offic.
1, 18, 61.
Necessitudo et necessitas differenti significatione sint Gell.
13, 3 lemma; multum differente callo Plin. N. H. 15, 24, 27 (97).
In tam discrepanti editione Liv. 4, 23, 2.
Haud multum distanti tempore Tacit. Ann. 3, 24; ex distanti
loco Sen. Ep. 89, 8.
Corde dolenti Dracont. Carm. 8, 607; ira dolenti Anthol. Lat.
ed. Burmann 1, 173 v. 144 (Meyer 1610; Riese 83; Baehrens
4, 271); dolenti loco Cass. Fei. 21; 44.
In eo inßuente atque effluente Cic. Tim. 13, 47.
Scelerato latrone atque egenti Cic. Phil. 11, 2, 4.
Statura eminenti Suet. Calig. 50; paulum eminenti ore Plin.
N. H. 10, 32, 47 (91),
Quod idem Plutarchus evidenti calumnia ab Epicuro dictum
insectatus sit Gell. 2, 9 lemma.
Excellenti animo ac virtute Cic. pro Arch. 7, 15; animo contr.
Vatin. 3, 7: post redit. ad pop. 6, 15; beneficio post. red. in sen.
11, 28; bono pro Marceil. 6, 19; ingenio Off. 1, 21, 71; magnitu-
dine 1, 33, 119; oratore de orat. 2, 20, 85; Providentia de rep.
2, 3, 5; ratione Natur. Deor. 2, 38, 97; virtute pro Muren.
26, 54; Balb. 9, 24; Philipp. 5, 17, 47; Tuscul. 3, 2, 3; gratia Q.
Cic. pet. cons. 5, 18; virtute Caes. bell, civil. 3, 4, 4; dignitate
Auct. belli Afric. 22, 4; virtute Vell. 2, 116, 3; et vi et velocitate
Plin. N. H. 8, 15, 15 (38): vino 14, 9, 11 (82) und 20, 24, 100 (264).
Liv. 1, 9, 11 steht im Med. m. pr. quasdam forma excellente sunt;
m. sec. quaedam forma excellente sunt, richtig aber im Par. und
in andern Büchern quasdam forma excellentes, wie 3, 44, 4 vir-
ginem adultam forma excellentem.
Exswperanti forma Gell. 7 (6), 8, 3.
Fallenti mendacio Liv. 8, 40, 4.
Propitio ac faventi numine Val. Maxim. 1, 6, 13, aber favente
- 106 —
manu Ovid. Ars am. 1, 148; ore favente Trist. 3, 13, 18 und Ep.
CK Pont. 2, 5, 20.
Ferventi aqua Cic. Verr. Acc. 1, 26, 67; vulnere Ovid. Met.
4, 120; rota Ep. ex Pont. 1, 8, 68; aqua Val. Maxim. 7, 6, 2;
Plin. N. H. 9, 30, 50 (95); 15, 3, 4 (16); 15, 6, 6 (23); 16, 11,
22 (54); 19, 12, 60 (183); 24, 10, 46 (74); 29, 6, 39 (134); 31, 9,
45 (100); 31, 9, 45 (102); 31, 10, 46 (121); 31, 11, 47 (128);
32, 10, 40 (119); cera 11, 37, 45 (127); oleo 14, 9, 11 (81); solo
15, 5, 6 (20); foco 18, 11, 26 (103); suco 20, 11, 44 (112); cinere
25, 8, 50 (90); 28, 13, 56 (134); ira Ilias Lat. 747; favilla Gell
17, 10, 18; ferro Carm. Priap. 45, 2 ed. Bücheier; aetate Cass
Fei. 28; 61; lavacro 16; olla 42; sole 8; aqua Plin. See. Med. 1, 8
1, 21; 1, 22; 3, 9; cinere 2, 3; furno praef. (p. 9, 9); testa 1, 6
re lul. Valer. 2, 9, aber fervente aqua Colum. 7, 8, 7; Plin. N. H
13, 12, 28 (82); 15, 17, 18 (60); fimo 28, 16, 62 (220); testa 29
6, 39 (137); aheno 35, 6, 26 (44).
Fidenti voce Cicer. Divin. 2, 30, 64; fidenti animo Tuscul.
1, 46, 110, aiber ßdenfe animo Val. Maxim. 7, 2, 5.
Flagranti studio Cic. de orat. 3, 61, 230; Brut. 33, 125;
sine flagranti cupiditate Tuscul. 4, 19, 44; flagranti telo Verg.
Georg. 1, 331; flagranti pinu Aen. 9, 72; desiderio Tacit. Ann.
3, 6; taxo Stat. Theb. 4, 485 und lumine 10, 843; sole Gell. 5,
14, 18, aber medio in flagrante tumultu Verg. Aen. 11, 225.
Taedsi flarmnante Plin. N. H. 2, 106, 110 (236).
Florenti myrto Petron. 131, 9.
\]vxx2i(\}ie fluenti Manil. 4, 354; saniola fluenti Cass. Fei. 28.
Fugiente pinna Horat. Carm. 3, 2, 24.
Fulgenti auro atque argento Catull. 64, 44; murice Verg.
Aen. 9, 614; ense 10, 414; face Tibull. 1, 2, 36; ense Ilias Lat.
628; sidere Manil. 1, 349; caelo 2, 881; agraine Vell. Paterc. 2,
106, 1; claritudine Amm. Marcell. 16, 10, 6; gladio Apul. Met.
8, 13, aber templo in fulgente Catull. 64, 387; fulgente arcu
Horat. Carm. saecul. 61; fulgente curru Serm. 1, 6, 23.
Furenti rabie Catull. 63, 4.
Animo gaudenti ac libenti Cic. Ep. Attic. 2, 4, 2, aber animo
gaudente Tibull. 1, 6, 81.
Verrem avaritia seraper hiante atque inimmente fuisse Cic. Verr.
Acc. 2, 54, 134; hiaidi semper ore Plin. N. H. 8, 33, 51 (122); semi-
hianti voce Apul. Met. 5, 18, aber semihiante labello Catull. 61,217.
Si modo ita explorata aure homo sit, non surda nee lacenti
Gell. 1, 7, 20.
- 107 —
Imminenti periculo exterritae PHd. Ep. 6, 16, 8, aber Claudio-
politani quoque in depresso loco, imminente etiam monte, ingens
balineum defodiunt ist Ablat. absolutus; ab imminente morte lor-
dan. Getica 26, 136.
In eo influente atque effluente Cic. Tim. 13, 47.
Aqua irruenti Cass. Fei. 28.
Lactenti animo Prop. 5 (4), 2, 14; cum ubere lactenti Liv.
27, 4, 11.
Laetanti animo Cic. pro Cluent. 9, 28; laetanti coetu Catull.
64, 33 und laetanti pectore 64, 221.
Languenti corde Catull. 64, 99; stomacho languenti Cael. bei
Cic. Ep. Fam. 8, 13, 2.
Latenti calore Vitruv. 2, 6, 4; fraude latenti Amm. Marcell.
16, 12, 59; Orestis trag. 162; Sympos. aenigm. v. 306 (ed Riese
286; Baehrens 4, 440).
Animo Hbenti Cic. Ep. Attic. 2, 4, 2; 16, 16, 13; Har. resp.
5, 11; Auct. belli Afric. 33, 1; Liv. 29, 8, 6; Histor. Apoll. 39; 40;
C. I. L. 6, 9355; 9, 3429 Z. 17; tarn libenti senatu Cic. Ep. Attic.
1, 14, 3; aber immer 7ne lihente oder libente me wie Plaut. Am-
pbitr. 2, 2, 218 (848) und Trucul. 2, 4, 10 (361); Cic. de orat.
2, 73, 295; Ep. Attic. 10, 4, 6 und de rep. 1, 9, 14 (in den
Hdschr. libenter); Hhente te Ep. Fam. 13, 58; 13, 59 und Attic.
5, 19, 3 nach Vermutung von Lipsius (im Med. libenter); lihente
illo leg. Agr. 2, 18, 49; doch nicht magno animo et libente bei
Cic. pro Mil. 29, 80, wie im Hittorp. steht, sondern et libenter
mit den besseren Hdschr. , wie aequo animo libenterque de rep.
2, 2, 4 und animo aequo ac libenter Val. Maxim. 5, 6 prooem.;
in dem Verse des Lucilius bei Nonius S. 348 ist in den Hdschr.
unrichtig illo me utere libenter, Gulielm., Dousa, Lachmann (v. 950)
und Baehrens (748) haben Ubente geschrieben, L. Müller (30, 122)
libentei.
Cum Hnquente geben Amm. Marcell. 15, 10, 4.
Madenfi coma Cic. or. post red. in sen. 6, 13.
Maerenti aqua Prop. 4 (3), 3, 46 und maerenti dextra Ovid.
Met. 11, 81, aber vultu maerente Ovid. Heroid. 11, 93.
Marcenti igne Avien. Arat. 482.
Velamine cincta micanti Anth. Lat. ed. Burmann 5, 6 v. 1
(Meyer 461; Riese 583; Baehrens 4, 140).
Mordend rostro Catull. 68, 127.
Mugienti fremitu Catull. 63, 82.
Luce nitenti Priscian. Carm. 2, 309.
- 108 -
Radice nocenti Ovid. Met. 14, 56; qui visu ita nocenti sunt
Gell. 9, 4, 8; eloquio nocente Ovid. Amor. 1, 8, 20 und nocente
manu Ars am. 1, 260.
Olenti in fornice Horat. Serm. 1, 2, 30.
Orienti luce CatuU. 64, 376, aber a sole exoriente Enn. (Satur.
V. 71 ed. L. Müller) bei Cic. Tuscul. 5, 17, 49.
Palanti amne Plin. Panegyr. 30, 3.
In conspectu patenti Auct. belli Afric. 4] , 3: caelo patenti
Lucr. 6, 450; pelago patenti Verg. Georg. 2, 41; causa patenti
Ovid. Met. 9, 537: patenti campo Liv. 21, 8, 7; 24, 14, 6: in
planitie satis ad id patenti 32, 10, 9; patenti itinere 38, 41, 8;
in campo patenti 44, 36, 11: patenti ore Colum. 12, 4, 5 und in
luce patenti Stat. Theb. 3, 160; ex patenti utrimque coactum in
angustias mare Liv. 28, 6, 9, aber ore patente Lucr. 6, 1174;
patente porta Catull. 15, 18; luce patente Ovid. Ars am. 2, 620.
Patienti animo Cic. Harusp. resp. 5 , 11: aure patienti Sen.
Hercul. für. 361 (365); patienti loco Cass. Fei. 21, aber patiente
animo Val. Maxim. 2, 9, 7.
Mente paventi Orestis trag. 156.
Pendenti titulo Plin. N. H. praef. 26 (doch kann dies auch
Dativ sein); in pendenti Pompon. Dig. 38, 17, 10 § 1; ülpian. 7,
1, 25 § 1; 46, 3, 58 § 2; Tryphon. 49, 17, 19 § 5.
Permanente bono Cic. Tuscul. 5, 14, 40.
Ex illo pertinenti genere Cic. de finib. 3, 16, 55.
Praesenti pecunia Plaut. Capt. 2, 2, 8 (258) ; Menaech. 5, 9,
97 (1159); argento Poenul. prol. 89; praesenti animo Terent. Eun.
4, 6, 31 (769); Phorm. 5, 8, 64 (957): tempore Varro L. L. 9,
20, 27; 9, 60, 104: praeda Cic. Verr. 3, 55, 128: supplicio Verr.
5, 29, 74: metu pro Caecin. 11,31: defensione pro Sest. 13, 31;
morte pro Sest. 67, 140; animo pro Milon. 10, 29; Off. 1, 23, 80;
iracundia Ep. Fam. 1, 9, 20; dignitate Ep. Fam. 2, 9, 1 ; iudicio
Ep. Fam, 12, 8, 2: silentio Ep. ad. Q. fr. 2, 1, 1; periculo
de dom. 5, 11; animo Auct. belli Afric. 46, 1; 88, 4; ignavia
Sallust. Piede des Macer (Histor. III 62, 26); pignore Verg. Aen.
3, 611; Marte Aen. 8, 495: tempore Ovid. Fast. 3, 478; ope Liv.
1, 12, 6; 4, 27, 7: pace 3, 68, 8; animo 4, 38, 2: terrore 9, 43, 5;
apparatu 10, 39, 11: certamine 21, 29, 6; 27, 1, 8: laetitia 23,
13, 6; fortuna 23, 20, 6; statu 24, 31, 5; 35, 17, 9; 35, 34, 3;
41, 6, 9; pecunia 27, 10, 13; impetu 27, 15, 8; reprehensione
38, 56, 11; animo Quint. 6, 4, 8; quaestione 7, 2, 29; tempore
7, 2, 46; periculo 7, 4, 18; fructu 10, 7, 17: officio 11, 2, 44;
- 109 —
luce 12, 11, 30; supplicio Tacit. Ann. 1, 38; custodia 3, 34;
potentia 4, 35; copia 4, 47; usu 11, 8; Hist. 1, 77; modestia Ann.
12, 6; exitio Hist. 1, 86; facinore 2, 75; statu Suet. Caes. 80;
copia Otho 10; statu lustin. 3, 1, 6; perfidia 11, 3, 11; fortuna
28, 2, 13; statu C. I. L. 1, 200 Z. 74 und 2, 5042 Z. 14; die
lul. Valer. 3, 14. So auch in re yraesentl Plaut. Amphitr. 1, 1,
93 (249); Gas. 2, 8, 63; Liv. 34, 62, 15; 40, 9, 7; 40, 17, 1;
40, 29, 9; 42, 23, 2 (an letzter Stelle ist von Sigonius in hinzu-
gefügt, von Weil'senborn aufgenommen, von Hertz in Klammer ge-
setzt); Quint. 6, 2, 31; C. 1. L. 3, 567 Z. 9; 9, 2438 Z. 14; 9, 2827
Z. 17; 10, 444 Z. 15; 10, 3334 Z. 22; Ephem. epigr. 2 S. 349
No. 563; cum re praesenti Quint. 9, 4, 117; in praesenti Cic. Ep.
Fam. 2, 10, 4; Corn. Nep. Älcib. 4, 2; Attic. 12, 5; Liv. 34, 35, 11 ;
lustin. 14, 1, 13; Capitol. Maxim, et Balb. 1, 4; 14, 7; Histor.
Apoll. 33; lul. Valer. 1, 20; Histor. de preliis 2, 16; Cass. Fei.
65; 67. Dagegen praesente nota Horat. Ars Poet. 59; praesente
morte Apul. Met. 7, 20 S. 484; praesente nutu Amm. Marceil. 15,
8, 10; a praesente comitatu Suet. Otho 6; in re praesente Quint.
7, 10, 11; C. I. L. 1, 199 Z. 2; in praesente C. I. L. 6, 1490.
Procedenti tempore Sen. ad Marc. 22, 1.
Prohibere aqua profluente Cic. Off. 1, 16, 52; profluente
aqua vitam Tacit. Ann. 15, 45; in aqua non profluente Plin. See.
Med. 2, 26.
In prominenti litoris Tacit. Ann. 1, 53; in prominenti terrarum
Amm. Marcell. 14, 8, 4.
Aedium positu refrigeranti Gell. 1, 2, 2.
Pro ferventi favilla, non pro ignea et relucenti Gell. 17, 10, 18.
Reluctanti in hoste Ovid. Amor. 2, 9, 12; ore reluctanti
3, 4, 14.
In ostio riibenti Lucr. 2, 35; vere rubenti Verg. Georg. 2, 319;
minio rubenti Ciris 505 und Tibull. 2, 1, 55; sub candore rnbenti
Ovid. Met. 4, 332; pomo rubenti 10, 101; picta rubenti linea pinna
vano cludat terrore feras Sen. Phaedr. 46; calore rubenti Plin.
N. H. 11, 37, 79 (203); colos e nigro ac rubenti viridique 15,
25, 30 (103); torque rubenti Priscian. Carm. 2, 1033; facie ru-
benti Anth. Lat. ed. Burmann 3, 171 v. 3 (Meyer 950; Riese 130
Baehrens 4, 318), dagegen rubente dextera Horat. Carm. 1, 2, 2
ore rubente Tibull. 3, 4, 32; suco rubente Plin. N. H. 23, 1, 16 (22)
cum rubente lardo Mart. 5, 78, 10; cum rubente fascino Carm.
Priap. 83, 8.
Ruenti telo Dictys 3, 4.
- 110 —
Colore rutilante Plin. N. H. 16, 11, 22 (53).
Magno impetu et subito saevienti Plin. See. Med. 1, 10.
Sequenti plaga Lucr. 4, 188; tempore Corn. Nep. Thrasyb.
4, 4; die Auct. bell. Hispan. 28, 1; volumine Colum. 3, 21, 11;
5, 12, 5; 7, 13, 3; anno Colum. 4, 6, 5; 4, 21, 3; 5, 6, 28;
6, 37, 10; triduo Colum. 6, 26, 4; tempore Quintil. 1, 5, 52; anno
Plin. N. H. 10, 59, 79 (101); 19, 6, 32 (106); 19, 6, 34 (114);
die N. H. 11, 37, 73 (189); 30, 8, 16 (48); 30, 8, 21 (66); volu-
mine N. H. 14, 22, 29 (150); 29, 6, 39 (143); fletu N. H. 16, 27,
50 (114); die Plin. Ep. 4, 1, 6; 5, 11 (12), 1; 6, 31, 4; senatu
Ep. 6, 5, 1; quadriduo Tacit. Hist. 1, 19; mense Suet. Aug. 10;
nocte Aug. 94; tempore Tiber. 38; die Nero 15; Vespas. 5; Do-
mit. 16; aetate Vitell. 4; volumine lustin. 1, 10, 23; proelio 8,
1, 13; bello 22, 1, 12; anno Eutrop. 1, 17; versu Gell. 6, 20, 3;
die Dictys 4, 4; consona Terent. Maur. 169; die Plin. See. Med.
2, 4; Epitom. lul. Valer. 2, 16; nocte Histor. de preliis 3, 17.
— Consequenti tempore Cornifie. 2, 5, 8; Cicer. de fat. 12, 27;
ex re aliqua consequenti Orat. 27, 92. — Insequenti officio Plane,
bei Cie. Ep. Fam. 10, 8, 1; nocte Hirt. bell. Gall. 8, 23, 1;
8, 28, 1; luce Auct. bell. Hispan. 10, 1; 19, 3; die bell. Hispan.
14, 2; 15, 1; tempore bell. Hispan. 23, 1; 27, 1; die Auet. bell.
Alexandr. 36; anno Liv. 3, 2, 1; 3, 10, 5; 4, 23, 1; 4, 58, 6;
4, 61, 3; 6, 11, 1; 6, 22, 1; 7, 2, 1; 7, 9, 1; 7, 12, 1; 7,16,1;
die 5, 39, 8; nocte 21, 48, 1; 21, 56, 8; tempore Vell. Pat. 1, 6, 1 ;
aestate 2, 106, 1; 2, 114, 4; volumine Vitr. 2, 10, 3; 5, 12, 7;
6, 11, 10; 7, 14, 3; 8, 7, 15; 9, 9, 15; libro 3, 5, 15; 4, 9, 1;
die 8, 1, 5; anno Colum. 5, 6, 31; Suet. Caes. 29; Tiber. 5; die
Aug. 53; Nero 43; Vespas. 5; Tit. 9; nocte Aug. 94; mense Do-
mit. 1; anno Eutrop. 2, 19; 4, 2; die Amm. Mareell. 24, 2, 3;
die lul. Valer. 1,7; 1, 32; 3, 22; Epitom. lul. Valer. 1,7.-
Subsequenii tempore Vell. Patereul. 2, 121, 1; anno Plin. N. H.
11, 29, 35 (101). Dagegen sequente anno Liv. 3, 31, 2; exordio
Colum. 2, 21, 6; vere 4, 22, 4; 4, 29, 13; biennio 5, 5, 4; anno
5, 5, 17; 5, 6, 22; Plin. N. H. 10, 62, 82 (170); 11, 37, 64 (168);
15, 18, 20 (75); 17, 22, 35 (178); 17, 22, 35 (180); 18, 17, 45
(162); 19, 7, 35 (118); 26, 8, 40 (66); epodo Suet. Reliqu. ed.
Reiß", p. 19, 15; anno Eutrop. 1, 14 (so habe ich in meiner Aus-
gabe nach den besten codd. geschrieben). — Consequente anno
Cic. Brut. 89, 305. — Insequente anno Liv. 4, 12, 1; 4, 47, 8;
4, 49, 7; 6, 21, 1; 6, 22, 4; nocte 5, 45, 8; libro Colum. 1, 9, 9;
anno Plin. 18, 28, 67 (259); Eutrop. 3, 16; 4, 19 (vergl. sequente).
— 111 -
Nocte dlenti Verg. 4, 527; 7, 87; 7, 102; Ovid. Met. 4, 84
Liv. 26, 5, 9; Petron. 89 v. 32; Dracont. Carm. prof. 10, 3G0
silenti agmine Liv. 23, 35, 17; 25, 38, 16; 25, 39, 2; 31, 38, 10
35, 4, 4; Curt. 5, 4, 17; silenti coetu Val. Flacc. 5, 313; corde
silenti Orestis trag. 30; sub voce silenti Dracont. 7, 101; nocte
silente Tibull. 1, 5, 16; Ovid. Amor. 2, 19, 40; Fast. 2, 692; He-
roid. 6, 96; 15, 178 (16, 282); silente caelo Plin. N. N. 18, 28,
69 (279); in silente luna 28, 7, 23 (77).
Sonitu sonantihvicv. 1, 826; pelago sonanti Verg. Aen. 3, 246;
ex aere sonanti Ovid. Met. 12, 46, aber sonante lyra Horat. Epod.
9, 5; ungula sonante Epod. 16, 12; ore sonante Tibull. 3, 4, 40;
Ovid. Fast. 1, 572; voce sonante Fast. 4, 302.
Splendenti ferro Ovid. Met. 3, 53; splendenti cuspide Mart.
7, 27, 3; aber suco splendente Tibull. 1, 8, 11.
Spumanti sanguine Verg. Aen. 9, 456; spumanti litore Ciris
475; equo spumante Aen. 12, 651, aber spumante salo Verg. Aen.
2, 209 und pelago spumante Lucan. 9, 1003 sind absol. Ablat.
Squalenti coma Ovid. Fast. 3, 640; squalenti tergo Lucan.
6, 209; squalenti litore Tacit. Ann. 15, 42, aber squalente cultu
Sen. Oed. 554 (567); squalente die Stat. Theb. 1, 647.
Stridenti stipula Verg. Ecl. 3, 27; nervo stridente Aen. 5, 502;
stridente sagitta 7, 531; in iaculo stridente 11, 563; tenui stri-
dente foramine Ovid. Met. 4, 123.
Sudanti corpore Catull. 64, 106; sudanti equo Dracont. Carm.
prof. 8, 572.
Sufficienti cumino Cass. Fei. 75; sufficienti modo Cass. Fei.
17; 39; 42; 52; 76; sufficienti oleo 2; 51; 61; cum sufficienti
melle 21 , aber cum sufßciente melle 33 (so Rose nach cod. S.
Galli 105, doch in den codd. Cantabrig. und Paris, steht suffi-
cienti).
Superanti multidudine Liv. 5, 38, 4.
Superavit maiores suos doctrina sua, superfluenti tarnen et
nimis abundanti Gell. 1 , 22 , 7 und sie nostros quoque veteres
»superesse« alias dixisse pro superfluenti et vacivo etc. 1, 22, 10.
Vere tepenti Ovid. Ars am. 3, 185; tepenti sinu Mart. 7, 20, 14,
aber sole tepente Ovid. Met. 3, 489; Fast. 3, 236.
Titubanti animo Plaut. Pseud. 1, 1, 42 (42); aber mente ac
lingua tituhante Cicer. de domo 54, 139; lingua titubante Ovid.
Trist. 3, 1, 21; titubante gradu Colum. 10, 309; fortuna titubante
Sil. 11, 4.
In medio torrenti flumine Lucr. 4, 1100; torrenti vapore 5, 339;
- 112 -
torrenti flumine Ovid. Ibis 511 (515); sanguine torrenti Lucan.
2, 220; torrenti nimbo Val. Flacc. 4, 263; torrenti ac meditata
oratione Pliu. N. H. 26, 3, 7 (12); torrenti calore lustin. 2, 1, 16,
aber fato iorrenie Lucan. 7, 505; Nilo torrente 9, 156: torrente
plaga 9, 861 ; sub torrente plaga 10, 232.
Trementt voce Cic. Ep. ad Q. fr. 3, 2, 2 ; treraenti ore Horat.
Epod. 5, 11; trementi passu Ovid. Met. 3,276; trementi corpore
3, 686; trementi dextra 8, 510; trementi manu 9, 522; Trist. 1,
11, 17, aber ore tremente Ovid. Amor. 3, 6, 72; Trist. 1, 3, 44;
Ep. ex Ponto 3, 1, 154; Ibis 114 und tremente manu Heroid.
14, 44.
Trepidanti vertice Petron. 131, 8; Nonius S. 408, 9 führt aus
Lucilius gegen das Versmafs trepidante an, daher schreiben Lach-
mann 969 und Baehrens 770 animo trepidanti, L. Müller XXX, 64
trepidantei; aber in equo trepidante Cato (ed. Jordan p. 48, 13)
bei Serv. zu Verg. Aen. 4, 121 ; penna trepidante Ovid. Met. 1, 506;
5, 605; fuga trepidante Lucan. 3, 159.
Triunvphanti classe Flor. 2, 7, 6.
Ululanti voce Cic. Orat. 8, 37 ; magno ululante tumultu Verg.
Aen. 10, 662 als absol. Ablat.
Undanti cruore Verg. Aen. 10, 908; undanti vulnere Sil. 10,
240 und Stat. Theb. 2, 124; unsicher ist die Lesart Accius (401)
bei Priscian de metr. Terent. 2, 15 S. 1325 (II 424, 11), in den
Hdschr. Priscians steht undanti infracto und in der Anführung bei
Cic. de nat. deor. 2, 35, 89 in den Hdschr. undantes veniant freto;
danach schreibt Ribbeck undante in freto und C. F. W. Müller
undanti in freto; undante fumo Sen. Tro. 20 ist absol. Ablativ.
Quam primum regionem suam tanta hominum urgente turba
cupiebant Liv. 21, 26, 8.
Area vacanti intersita Gell. 16, 5,3; Panegyr. Constantino
Aug. c. 2 (p. 193, 24) schreibt Baehrens transacto enim motu ad-
versi hominis et offensione vacanti (in den Hdschr. offensio revo-
cati oder offensione revocati) utar libertate ergo te nostri amoris.
Vaganti oratione Cic. de rep . 2, 11, 22 ; cervice vaganti
Orestis trag. 525.
Homine volenti Q>\c. pro Cluent. 62, 175; cum Diodoro, valente
dialectico Fat. 6, 12; nos omni tempore tecum sive aegra pariter
sive valente sumus Prop. 3 (2), 21, 19; corpore esse vegeto ac
valenti Gell. 3, 1, 11.
Vertenti tempora cursu Cic. Arat. 333 nach Verbesserung von
Grotius (in den Hdschr. vertentia corpora cursu oder vertentia
— 113 —
tempore cursu), aber anno vertente Cic. pro Quinct. 12, 40; de nat.
deor. 2, 20, 53, ucd Corn. Nepos Agesil. 4, 4 als absol. Ablat.
Vibrante aere Oros. 1, 10, 10.
Vigüanti mente Manil. 3, 295.
Aut cum colore viridi miscentes aut nigro infuscantes aut
virenti sensim albo illuminantes Gell. 2, 26, 8.
Volenti animo Sali. lug. 73, 3.
41. Über den Ablat. Sing, der Adjectiva auf x lehrt 07
Charis. 1, 17 S. 102 (127, 12): Duplici. Bibaculus, duplici, inquit,
toga involutus, non duplice. Unde quidam errant, qui x littera
nominativo singulari finita nomina ablativo e tantummodo putant
claudi, cum (a) mendaci animo et (ab) artifici ingenio et (a) salaci*
et a minaci proposito et ab atroci facto (et) a truci (in der Hdschr.
atroci) vultu, ait Plinius, recte dicamus. Und S. 105 (130, 13)
Feiice, a Feiice defensus, felici die. Feroce, a Feroce adiutus, a
feroci et agresti homine prostratum. Nee enim sunt communia,
cum aliud sit proprium hominis, ahud generale feritatis. Vergl.
die unter 27 angeführten Stellen des Diom., Prise, und Serv.
Die Adjectiva auf x bilden, gleich denen auf ns, den
Ablat. auf e, wenn sie als Nomina propria gebraucht
werden, wie Feiice Plin. N. H. 7, 53, 54 (186); Tac. Hist. 4, 70;
C. I. L. 6, 1987; 6, 2001; privil. veter. I Taf. 1 Z. 18 und Taf. 2
Z. 15; LIII Z. 15 (C. I. L. 3 S. 844 und 896); C. I. L. 9, 1455
Col. 3 Z. 77; Orell. 1506; 3991; 4476 und Henzen 6046; Grut.
26, 3; 576, 7, und als Agnomen des K. M. Aurelius Antoninus
(Commodus) Orell. 928; 1918; 4133, aber Felici C. I. L. 6, 1980;
Orell. 3719; Feroce C. I. L. 9, 1455 Col. 3 Z. 1 und Grut. S. 67, 3;
Pertinace Spartian. Did. Jul. 2, 3; Grut. 56, 4; 169, 7, aber
Pertinaci Eph. epigr. 5 S. 353 No. 562.
Ebenso auf e, wenn sie als Substantiva appellativa
stehen, sehr selten wenn sie Epitheta von Personen sind.
So in sano atque felice Cic. Orat. 48, 159; a pertinace Sen. de
ira 3, 8, 3; a procace Sen. de const. 18, 4; cum beato Augustino
eius sequace Venant. Fortun. 10, 1 , 42 und ab hoc horrido ac
truce tribuno plebis Cic. leg. agr. 2, 25, 65; sub truce Colchide
Aetna 590; in homine mendace Venant. Fortun. 10, 1, 38; da-
gegen in furaci servo Cic, de orat. 2 , 61, 248 ; patre parco ac
tenaci pro Cael. 15, 36; cum homine edaci Ep. Fam. 9, 20, 2;
audaci Ixione Ovid. Met. 12, 210 und Marte feroci 13, 11; pro
truci saevoque insectatore plebis Liv. 3, 33, 7 und inviolato fallaci
nuntio 44, 27, 3; audaci de Phaethonte Mart. 5, 48, 4; de Pisone,
Neue -Wagener, Lat. Formenlehre, ü. 3. Aufl. 8
— 114 —
nobili ac feroci viro Tacit. Ann. 4, 21 uud truci ac minaci Agrippina
12, 64; cum tarn gravi et perspicaci iudice Apul. de mag. 53 S. 513.
In Epitheta von Sachen ist beinahe überall i. So
atroci malitia Accius (46) bei Nonius S. 260, 21; incredibili re
atque atroci percitus Tereut. Hecyr. 3, 3, 17 (377); in hoc tarn
atroci maleficio Cic. pro Rose. Amer. 13, 38; hac tarn atroci lege
Verr. Acc. 1, 9, 26; atroci rei publicae tempore Verr. Acc. 4,
49, 108; in re tarn atroci pro Caecin, 13, 37: tam atroci edicto
Philipp. 3, 8, 20: de re atroci Brut. 22, 85; in atroci negotio
Sali. CatiL 29, 2; cum atroci crimine Liv. 2, 7, 5; sub titulo
minime atroci 2, 56, 3; atroci discordia 2, 60, 4; atroci responso
3, 12, 9; in re iuxta manifesta atque atroci 3, 33, 10: tam atroci
imperio 8, 7, 20; pugna atroci 8, 10, 3; proelio utrimque atroci
9, 38, 8: atroci poena 28, 25, 14; in re atroci Phaedr. Append.
8, 21; atroci proelio Vell. Paterc. 2, 21, 3; atroci stilo Petron. 4, 3;
atroci in causa Quint. 6, 3, 31; super re magna et atroci Tacit.
Ann. 2, 28; cum atroci sententia Ann. 5, 3; atroci mendacio
Hist. 2, 54.
Animo auclaci Accius (645) bei Nonius S. 425, 23; in illa
tam audaci belua Cic. pro Milon. 12, 32; audaci facinore Liv. 2,
12, 3; conatu tam audaci 21, 39, 9; tam audaci incepto 26, 38, 11
audaci arte Ovid. Ars am. 2, 76; audaci manu Heroid. 11, 40
audaci dextra Met. 7, 117; audaci volatu Met. 8, 223; audaci
translatione Quint. 8, 6, 11; audaci ingenio Plin. N. H. 17, 13,
21 (98): audaci denti Aviau. Fabul. 7, 6.
Animo capaci Ovid. Met. 15, 5; capaci portu Plin. N. H. 4, 7,
12 (26): in quodam sinu placido et capaci 9, 6, 5 (12); utero
capaci 10, 33, 49 (93); capaci venenorum cognatione 22, 22, 46 (95);
capaci materia huius crassitudinis 36, 26, 67 (196); capaci calice
37, 2, 7 (18); capaci scypho Sen. Ep. 78, 22.
Contumaci vultu Sen. Contr. 9, 27, 11; minaci et contumaci
epistula Suet. Claud. 35.
Vana magis specie quam efjlcaci ad eventum Liv. 10, 39, 11;
efficaci auspicio Plin. N. H. 10, 29, 43 (82); efficaci consilio Panegyr.
Constant. Caesar. 7 (p. 136, 28 ed. Baehrens).
Prece emaci Pers. 2, 3.
Fallaci aspectu Afran. (14) bei Nonius S. 152, 32; spe fallaci
Cic. Philipp. 12, 3, 7; fallaci somno Catull. 64, 56; fallaci spe
Liv. 6, 15, 6; equitum spe 7, 15, 7; reditu 22, 61, 4; arte 42,
22, 8: conloquio 42, 52, 8; fallaci limite Prop. 5 (4), 4, 50; fallaci
amore TibuU. 1, 9, 83; nocte 3, 4, 7; fallaci ab hämo Ovid. Ep.
— 115 -
ex Pooto 2, 7, 9; vultu Met, 5, 279; geuere magis fallaci Plin. N. H.
8, 8, 8 (26); observatione minime fallaci 18, 26, 65 (238); augurio
31, 3, 27 (44); fulgore 37, 8, 35 (114).
Felici hora Catull. 62, 30; foedere 64, 373; fuuere felici Verg.
Aen. 7, 599; oliva Aen. 7, 751; temeritate felici Liv. 2, 51, 9;
loco 3, 54, 9; eruptione 24, 41, 9; proelio 25, 6, 15; hac satis
felici expeditione 31, 28, 1; felici remo Prop. 1, 8, 19; lacerto
1, 16, 33; cboro 1, 17, 26; felici manu Ovid. Amor. 3, 13, 34;
rate Heroid. 10, 65; cursu Met, 15, 13; via Fast. 1, 432; pede
Fast. 1, 514; felici temeritate Tacit. Histor. 4, 77; felici temperie
Plin. N. H. 4, 12, 26 (89); solo 18, 22, 51 (188); cura 25, 5, 24 (59) ;
felici expeditione lustin. 44, 5, 3.
Feraci in Algido Horat. Carm. 4, 4, 58; prolis novae feraci
lege Carm. saecul. 19.
Feroci ingenio Pacuv. (37) bei Festus unter torvitas S. 355;
ders. (254) bei Gell. 13, 30 (29), 3; feroci imperio Accius (174)
bei Nonius S. 511, 3; feroci virtute Verg. Aen. 12, 19; animo feroci
Sali. lug. 106, 3; cum in novo tum feroci populo Liv. 1, 32, 4;
oratione 2, 52, 7; response 8, 21, 3; ab nimis feroci pugna 22,
29, 4; cum gente feroci Ovid. Met. 14, 450; feroci proviucia Tacit.
Agr. 8.
Cymba fugaci Prop. 5 (4), 6, 63.
Furaci meditatione Claud. Mamert. 2, 9 (136, 25).
7w/e/«c/ vicinitate Cic. pro Cael. 31, 75; caput obnubito, arbori
infelici suspendito pro Rabir. 4, 13, ebenso Liv. 1, 26, 6 caput
obnubito, infelici arbori reste suspendito; hier ist arbori infelici
entweder Ablativ, wofür auch Liv. 1, 26, 11 arbore infelici spricht,
oder Locativ, aber als Dativ aufzufassen ist jedenfalls falsch; in-
felici via Liv. 2, 49, 8; ab infelici pugna 2, 65, 7; ductu 7, 6, 10;
infelici dextera Tacit. Ann. 1, Q\\ fecunditate Ann. 2, 75; in hac
explicatione una et infelici Sen. Contr. 7, 16, 27; in materia in-
felici Ep. 66, 4; infelici stirpe Plin. N. H. 7, 8, 6 (45).
Lingua loquaci Ovid. Met. 2, 540; loquaci imperitia Claud.
Mam. 2, 7 (123, 11).
Mendaci ventre Catull. 67, 48; lyra Horat. Epod. 17, 39; ore
Tibull. 3, 6, 35; Ovid. Amor. 3, 3, 44; damno Ars am. 1, 431
specie Ars am. 3, 441; sono Ars am. 3, 798; ore Met. 9, 322
umbra Met. 9, 460; nota Fast. 2, 344; nomine Trist. 5, 11, 30
dextra German. Phaen. 36.
Minaci murmure Lucr. 1, 276; robore 1, 881; minaci scopulo
Verg. Aen. 8, 668; minaci voce Horat. Carm. 1, 10, 10; murmure
8*
— 116 —
Carm. 2, 1, 17; statu Carm. 3, 4, 54; minaci genere pugnae Liv.
1, 14, 7; animo 2, 40, 7; ore minaci Germ. Phaen. 175: minaci
fronte Tacit. Histor. 2, 14; silentio Histor. 3, 67: hiatu minaci
Plin. N. H. 8, 16, 21 (57): minaci et contumaci epistula Suet.
Claud. 35; cum seditione minaci lustin. 28, 3, 11; ore minaci
Orestis trag. 415.
Mordari ferro Horat. Carm. 4, 6, 9; mordaci pumice Ovid,
Ars am. 1, 506; carmine Trist. 2, 563; feile Ep. ex Ponto 3, 3, 106;
sale mordaci Manil. 5, 145; mordaci aceto Pers. 5, 86; mordaci
pulvere Plin. N. H. 15, 29, 37 (123): subtilitate N. H. 21, 4, 10
(15); mordaci rostro Avian. Fabul. 31, 3.
Pernici orbificor liberorum leto et tabificabili Äccius (421)
bei Nonius S. 179, 26 (pernici ist Verbesserung von Gulielmus
Veris. 1, 21; in den Hdschr. steht par neci): saltu pernici Lucr.
5, 559; pernici pede Germ. Phaen. 332; equo quam maxime per-
nici Plin. N. H. 8, 18, 25 (66); saltu N. H. 9, 47, 71 (154).
Pervince pertinaci pervicacia citiert M. Cäsar an Fronto 4, 2
(p. 60 ed. Naber) aus einem Dichter, welchen Ribbeck (I p. 75
V. 408) für Ennius erklärt, was auch L. Müller (Fab. 392) als
richtig annimmt; digito pertinaci Horat. Carm. 1, 9, 24; pertinaci
certamine Liv. 2, 40, 13; 4, 30, 2; 40, 13, 6; in minime pertinaci
genere pugnae 9, 22, 5; in pertinaci simulatione inopiae 38, 14, 13;
pertinaci audacia 44, 4, 8; sine studio pertinaci Quint. 1 prooem. 27;
pertinaci fide Tacit. Histor. 1, 51; tam pertinaci odio Plin. N. H.
24, 1, 1 (1); pertinaci infitiatione Amm. Marcell. 15, 5, 14; ob-
sidione 15, 8, 19; destinatione 15, 10, 10: contuitu 16, 10, 4; per-
tinaci animositate Claud. Mamert Genethl. Maximian. 3 (104, 13).
Fervicaci animo Terent. Hecyr. 4 , 1 , 17 (532) ; accusatione
Tacit. Ann. 13, 33; pervicaci obstinatione Claud. Mamert. 1, 1
(23, 5); opere pervicaci Itin. Alex. 102, 3.
Sermone procaci Sali. Catil. 25, 5; choro Tacit. Ann. 11, 31;
in alia procaci epistula Plin. N. H. praef. 2; concubiuo procaci
negante 8, 45, 70 (180); procaci fastu 9, 35, 58 (119).
Pugnaci sub ense Ovid. Trist. 5, 7, 48.
Sagaci corde Afran. (15) bei Festus unter sagaces S. 321;
ratione sagaci Lucr. 1, 130; 1,368; mente 1, 1022; 5,420; a sa-
gaci sensu Varro L. L. 5, 19, 99; sagaci mente Cic. Tuscul. 5,
23, 67; catulo sagaci Ovid. Remed. amor. 201; sagaci animo Ma-
nil. 2, 157; 3, 276; sub corde sagaci 2, 898; sagaci ingenio Plin.
N. H. 33, 1, 6 (17); remedio sagaci Apul. Met. 9, 1 : voce sagaci
— 117 —
Dracont. Carm. prof. 8, 461: mente sagaci Anonym, de ponderi-
bus 132.
Srquaci materia P)in. N. H. 11,2, 1 (2); ramo quam maxime
sequaci N. H. 17, 19, 30 (137).
Ab lana soloci Titin. (3) bei Festus unter solox S. 301.
Tenaci in voragine Catull. 17, 26; in tenaci gramine Horat.
Epod. 2, 24; creta tenaci Verg. Georg. 1, 179: tenaci forcipe
Georg. 4, 175: Aen. 8, 453; 12, 404; dente tenaci Aen. 6, 3;
complexu tenaci (3vid. Met. 4, 377; vinclo tenaci Met. 11, 252;
passu tenaci Ep. ex Pouto 2, 6, 21; asperitate vestium tenaci
Plin. N. H. 27, 5, 15 (32).
Aspectu truci Pacuv. (3) bei Cic. Divin. 2, 64, 133; truci visu
Verg. Aen. 10, 447; classico truci Horat. Epod. 2, 5; truci ingenio
Liv. 3, 54, 3; oratione 4, 48, 16; cantu 5, 37, 8; clamore 7, 23, 6;
imperio 8, 12, 4; vultu 45, 10, 8; tauro truci Ovid. Heroid. 4, 166;
truci supercilio Vell Paterc. 2, 100, 5; truci sonore Tacit. Ann.
1, 65; clamore Ann. 4, 25; vultu Ann. 4, 34; 6, 46 (52); elo-
quentia Ann. 6, 48 (54); cantu Histor. 2, 22; voce Histor. 3, 3;
oratione Histor. 4, 42; sono truci Plin. N. H. 6, 22, 24 (88); tarn
truci portento Sen. de ira 3, 15, 2; ingenio truci Suet. Nero 2;
truci feritate lustin. 18, 3, 8 ; scelere tarn truci Aur. Victor Epi-
tom. 12, 8; fronte Epitom. 21, 4; truci vultu Eutrop. 2, 11, 3;
truci ululatu Amm. Marceil. 14, 2, 5; imperio 14, 9, 3; corde
truci Orestis tragoed. 155,
Veloci oculo Horat. Serm. 2, 5, 55; veloci pede Tibull. 1,
5, 24; ingenio veloci Quint. 6, 4, 8; veloci incremento Plin. N. H.
17, 23, 35 (203); transitu 26, 1, 3 (3); veloci impetu Amm. Mar-
ceil. 14, 2, 10; 15, 11, 16; permutatione 15, 1, 2; discessu 15, 4, 8;
navigatione 15, 10, 10; opere 18, 2, 4.
Veraci capite Tibull. 4, 1, 133.
Vivaci solo Ovid. Met. 1, 420; vivaci morsu Plin. N. H. 17,
14, 24 (101); intentione vivaci Claud. Mamert. 1, 21 (76, 3).
Von diesen angeführten Adjectiven kommen vor bei Pacu-
vius: feroci, truci: bei Accius: atroci, audaci, feroci, pernici;
bei Titinius: soloci; bei Afranius: fallaci, sagaci; bei En-
nius: pertinaci; bei Terenz: atroci, pervicaci; bei Varro: sa-
gaci; bei Cicero: atroci, audaci, fallaci, infelici, sagaci; bei Eu-
er ez: minaci, pernici, sagaci; bei Catull: fallaci, felici, men-
daci, tenaci: bei Salin st: atroci, feroci, procaci; bei Virgil:
felici, feroci, minaci, tenaci, truci; bei Horaz: feraci, mendaci,
minaci, mordaci, pertinaci, tenaci, truci, veloci; bei Tibull: fallaci,
— 118 -
mendaci, veloci, veraci; bei Properz: fallaci, felici, fugaci; bei
Ovid: audaci, capaci, fallaci, felici, feroci, loquaci, mendaci, mor-
daci, pugnaci, sagaci, tenaci, truci, vivaci: beiPhaedrus: atroci:
bei Livius: atroci, audaci, efficaci, fallaci, felici, feroci, infelici,
minaci, pertinaci, truci : bei V eile ius Paterculus: atroci, truci;
bei Petronius: atroci; bei Seneca: capaci, contumaci, infelici,
truci; bei Persius: emaci, mordaci; bei Plin. N. H.: audaci,
capaci, efficaci, fallaci, felici, infelici, minaci, mordaci, pernici,
pertinaci, procaci, sagaci, sequaci, tenaci, truci, veloci, vivaci ; bei
Gerraanicus: mendaci, pernici; bei Manilius: mordaci, sagaci ;
bei Quintilian: atroci, audaci, pertinaci, veloci; bei Tacitus:
atroci, felici, feroci, infelici, minaci, pertinaci, pervicaci, procaci,
truci; bei Sueton: contumaci, minaci, truci; bei lustin: felici,
minaci, truci; bei A pule ius: sagaci; bei Mamertin: pertinaci;
in dem Panegyricus Constantino Caesari: efficaci; bei Aure-
lius Victor: truci; beiEutrop: truci; bei Avian: audaci, mor-
daci; bei Ammianus Marcellinus: pertinaci, truci, veloci; bei
Claudianus Mamertus: furaci, loquaci, pervicaci, vivaci; bei
dem Anonymus de ponderibus: sagaci; bei Dracontius;
sagaci; in der Tragödie des Orestes: minaci, truci.
Selten sind Stellen , wie pecore hirto atque soloce Lucil , bei
Festus unter solox S. 301, wo Lachmann (1110) und Baehrens (788)
soloce haben, L. Müller (3, 15) auch soloce schreibt, aber solocei
wünscht; pernice chorea Lucr. 2, 635; Troia infelice Catull. 68, 99;
a truce angue Ovid. Trist. 4, 7, 14: quindecim convivarum ac mi-
nisterii copace triclinio (der cod. Riccardian. hat capaci, alle übri-
gen Hdschr. aber capacem) Plin. N. H. 12, 1, 5 (10): Detlefsen
schreibt 15, 8, 8 (83) illa (camurca) efßcace\ (der Herausgeber
teilt mir hierüber folgendes mit: »Die Stelle der Nat. Hist. 15, 33
hat eine doppelte Überlieferung: der Palimpsest M(oneus) giebt
efficace, alle andern mafsgebenden Handschriften E (Parisinus lat.
6795), G (Parisinus lat. 6796), D (Vaticanus lat. 3861), d (Parisi-
nus lat. 6797) efficaci, was der Analogie so vieler anderer Stellen
wegen am Ende doch vorzuziehen ist.«); infelice face Sen. Contr.
7, 21, 9 las man nach den Hdschr. in den früheren Ausgaben,
J. H. Müller schreibt jetzt nach der edit. Hervagen, infehceface;
sequace procella Ven. Fortun. Vit. Martin. 4, 15: a cane feroce
Paul. Dig. 9, 1, 2.
70 Über die Adjectiva auf plex, über die als Adjectiva gebrauch-
ten Substantiva auf fex und dex (artifex und vindex), und über
die Verbalia Fem. auf trix vergl. unter 34 und 35.
- 119 —
42. Über den Nomin. und Accus. Plur. der Adjectiva immo-
bilia im Masc. und Fem. vergl. das unter 28 über dieselben Casus
des Adjectiva auf is, e und r, ris, re bemerkte.
Als Nomin. Plur. auf is ist praegnatis Varro R. R. 2, 7, 11
im cod. Polit. (Keil praegnates): prudentis Varro (Men. 488) bei
Nonius S. 167, 6 schreibt Bücheier, aber clamitantes Men. 146
bei Nonius S 356, 18, obwohl hier auch die Hdschr. die Endung
is haben. Bei Cicero findet sich Veientis de divin. 1, 44, 100
das erstemal im Wien.; vigilantis Acad. 2, 27, 88 im Wien. m.
pr. und in den Leid. AB; sapientis de nat. deor. 2, 13, 34 in
den Leid. AB, aber C. F. W. Müller schreibt überall die Endung
es, auch de rep. 3, 35, 47 hat er cum optimates appellantur, ob-
wohl die Hdschr. optumatis haben und Halm so schreibt. Sa-
pientis wird auch bei Nonius 396, 38 aus Cic. Epist. ad Caesarem
lib. I angeführt. Visentis, plangentis, duplicis, aventis, pascentis,
plorantis Lucr. 2, 577; 2, 1155; 4, 452; 4, 1203; 5, 525; 5, 1072
im oblong, und quadr. ; labentis, quatientis, volantis 1, 1034;
5, 1315: 6, 833 im oblong.; retinentis 1, 495 in den schedae;
ultricis Verg. Aen. 4, 473 in den sched. Vat. (ut videtur, sagt
Ribbeck), und praecipitis 4, 573 in der Anführung bei Non.
S. 304, 9; artificis boves Prop. 3 (2), 31,8, so Baehrens, artifices
aber Keil, Haupt, L. .Müller; minantis 5 (4), 6, 49 schreiben Lach-
mann, Keil, Baehrens, minantes L. Müller, umgekehrt schreibt
Müller 2, 1, 45 versantis, wo die übrigen versantes haben; velantis
inguina panni luven. 14, 300. In des Non. eigenen Worten S. 441, 6
ist: die quarta et die quarto hoc differre prudentis volunt.
Über den Accus. Plur. auf is dieser Adjectiva bemerkt
Prise. 7, 17, 85 S. 776 (I 360, 8), dafs sowohl inertes wie inertis
gesagt werde. Er führt ingentis aus Verg. Aen. 2, 20 an, und
fügt § 86 (I 361, 10) hinzu, dafs der Accus, der Adjectiva auf x
gewöhnlich auf es, selten auf is ende, und dafs bei Lucan. 1, 474
audaces turmas, aber bei Verg. Ge. 4, 161 tenacis ceras gelesen
werde. Equos ferocis Plaut. Men. 5, 2, 109 (863) und deos pe-
natis Merc. 5, 1, 7 (836); praestantis Sisenna (frgm. 109 ed. Peter
p. 292, 4) bei Nonius S. 339, 17. Bei Varro ist die Endung is
geschrieben: lectos paris L. L. 8, 16, 32; auris expertis 9, 16, 21;
lectos paris 9, 33, 47 (so Spengel, 0. Müller pareis); triplicis for-
mas 9, 48, 82; has duplicis 10, 4, 72; unicoloris R. R. 2, 4, 3;
volitantis Sat. Men. 1; ridentis Men. 277; ruentis Men. 576. Ar-
pinatis aquas Cic. Att. 1, 16, 10; sapientis, optimatis, ardentis de
rep. 1, 7, 12; 1, 33, 50; 2, 14, 26; 3, 4, 7; simplicis Off. 1, 19, 63
— 120 -
im ßamb,, Würzb. und Bern, ac; quadruplicis Arat. 93; ancipitis
Off. 1, 24, 83 in der Anführung bei Non. S. 364, 21. Vornehm-
lich bei Verg. ist in allen oder in einzehien Hdschr. ingentis Ge.
3, 207; 3, 333; 4, 83; Aen. 5, 701; 6, 182; 7, 167; 8, 204; 8, 475;
9, 470; 9, 528; 10, 245; 10, 509; 12, 708; inertis Ecl. 8, 24;
Ge. 1, 94; 3, 136; Aen. 10, 322; 10, 595; 11, 414; exsortis Aen.
6, 428; seminecis Aen. 9, 455; praecipitis Aen. 10,232; 11, 888;
duplicis Aen. 1, 93; 2, 138; 4, 470; 7, 140; 9, 16; 10, 667; ve-
teris Aen. 1, 358 im Med. und Bern, bc; teretis Aen. 6, 207;
71 Laurentis Aen. 6, 891; 8, 613; penatis Aen. 1, 527; 2, 293; 2, 717;
2, 747; 8, 11; 8, 543; recentis Ge. 4, 304; Aen. 7, 748; 9, 612;
frequentis Ge. 3, 394; sontis Aen. 6, 570; insontis Aen. 3, 249;
egentis, spirantis, morantis, trementis oder frementis, ardentis Aen.
7, 197; 7, 281; 7, 620; 7, 638, 7, 781; rapacis, feracis, tenacis,
sequacis Ge. 3, 142; 4, 114; 4, 161; 4, 230; felicis Ge. 1, 277;
4, 329; ferocis Aen. 7, 384; 7, 724; velocis Ge. 3, 405. In manchen
Stellen des Virgil ist freilich diese Endung von den Abschreibern
mit der ihnen geläufigeren es vertauscht, und in verschiedenen der
hier angeführten Stellen läfst sich in einzelnen Hdschr. noch die
Änderung des zuerst geschriebenen i in e erkennen, vergl. Wagner,
Orthogr. Verg. S. 386 folg. und Ribbeck, Proleg. crit. in Verg.
5, 405 folg. Bei Properz findet sich velocis 4 (3), 14, 5 bei Keil,
Haupt, Baehrens, veloces L. Müller, ebenso schwankt die Schreib-
weise in den neuesten Ausgaben bei labentis 1, 10, 7; recentis
1, 10, 17; arentis 3 (2), 15, 51; praesentis 3 (2), 30, 12; absentis
3 (2), 33, 43; flagrantis 4 (3), 11, 9; nigrantis 4 (3), 12, 33;
hiantis 4 (3), 16, 17; pressantis 4 (3), 17, 18; triumphantis 5 (4),
3, 68; dantis 5 (4), 5, 47; spirantis 5 (4), 7, 11; euntis 5 (4),
7, 23, vergl. P. Heymann, In Propertium quaestiones grammaticae
et orthographicae S. 23. Aufserdem noch inferentis monum. An-
cyr. Taf. 1 Z. 11; agentis Taf. 3 Z. 2 ; infelicis nuptias Sen. Contr.
2, 13, 2 (infeUces nuptias § 3); personantis Fronto de eloquent. 3
S. 149 (de eloquent. 9, 2); Fortunas Antiatis und respicientis de
orat. S. 157 (de orat. 4, 1, 10); Macedones deliberantis de orat.
S. 160 (de orat. 4, 2, 5); multiphcis fructus ad amic. 1, 25 S. 188
(1, 28, 4); adversus diligentis et circumspectos et exultantis opi-
bus laud. negleg. S. 215 (laud. negleg. 3). Da aber bei diesen
Adjectiva ebenso wie bei denen auf is, e und auf er, ris, re und
bei den Substantiva der Accus. Plur. auf is dem Genet. Plur. auf
ium entsprechen soll, vergl. Substant. 64 und Adject. 28, so erregt
der Acc. Plur. pauperis (Gen. Plur. pauperum) C. I. L. 1, 1027 Z. 3,
— 121 —
ferner das aus allen älteren Büchern bei Plaut. Poenul. 3,1,7
(510) aufgenommene loripedis, sowie das aus Verg. Aen. 1, 358
nach guten Hdschr. angeführte veteris begründetes Bedenken, wie
denn Aen, 8, 600 in allen Hdschr. veteres Pelasgos gelesen wird.
43. P'ür den Nomin. und Accus. Plur. dieser Adjectiva
im Neutrum giebt Prise. 7, 12, 64 (I, 341, 17) die Regel: In ia
desinens pluralis sine dubio ab ablativo est in i terminante. Dies
will aber nicht sagen, dafs dem Ablat. auf e ein Neutr. Plur. auf
a entspreche.
Ancipltia Liv. 5, 1, 8; Vell. Paterc. 2, 125, 4; Sen. Ep. 16, 3;
Tacit. Ann. 11, 26; 14, 22; Histor. 2, 86; 3, 40; Germ. 14; Plin.
Epist. 29, 3.
Praecipitia Liv. 2, 51, 7; 24, 7, 1; 27, 18, 9; 38, 23, 1;
Vell. Paterc. 2, 10, 1 ; 2, 112, 7; Sen. Ep. 8, 4; 108, 24; de const.
1, 2 (im Meil. 4 precipita): Quint. 1, 10, 33; 12, 10, 73; Tacit.
Ann. 2, 39; Histor. 2, 74; Curt. 8, 1, 35; Veget. 3, 10 (p. 94, 6
ed. Lang); Lact. Instit. 6, 17, 13.
Concordia giebt Prise, a. a. 0. aus Pers. 5 , 49. Dasselbe
haben Verg. Aen. 3, 542; Manil. 2, 428; 3, 648; Plin. N. H. 24,
1, 1 (3); VaL Fl. 8, 248; Sil. 13, 650.
Discordia Lucr. 5, 894; Verg. Aen. 2, 423; Ovid. Met. 1, 9;
9, 403; Liv. 9, 3, 8; Manil. 2, 603; Lucan. 6, 687; 10, 12; Sil
2, 380; 8, 285; Curt. 10, 9, 4.
Ingentia Terent. Ad. 4, 7, 3 (721); Verg. Ge. 2, 412; Aen.
1, 192; 1, 365; 5, 404; 6, 81; 7, 185; Ovid. Met. 2, 401; 12, 343;
13, 339; 13, 536; Fast. 1, 515; 2, 659; Liv. 1, 47, 7; 3, 32, 2;
6, 42, 9; 21, 4, 9; 21, 34, 6; 29, 30, 8; 30, 11, 8; 42, 11, 2;
42, 15, 9: Lucan. 1, 25; 2, 505; 3, 506; 6, 796; Plin. N. H. 13,
13, 27 (84); 14, 22, 28 (139); Val. Fl. 5, 395; 8, 461; Sil. 5, 112;
5, 158; 6, 427; 8, 553; 10, 483; 11, 134; 15, 129; 17, 536; Curt.
10, 10, 7.
Ameyitia Cic. Verr. Accus. 1, 54, 141. 72
Dementia Prop. 4 (3), 8, 15; Ovid. Pont. 2, 2, 11.
Inertia Verg. Aen. 2, 364; 4, 158; 9, 55; 9, 150; 9, 730;
Ovid. Met. 5, 548; Lucan. 5, 448; Sil. 13, 314; Stat. Theb. 3, 660;
4, 553; 4, 755; 5, 383; Tacit. Agric. 34; Gell. 18, 8, 1.
Sollertia Sil. 7, 65; Frontin. Strateg. praef. ed. Grundmann
p. 1, 7 und Gell. 10, 12, 4 (hier bei Hertz ingenia maximae soller-
tiae, sonst ingenia maxime sollertia).
Consortia Verg. Ge. 4, 153; Ovid. Met. 13, 662; Manil 2, 216;
Arnob. 2, 57.
- 122 -
Exsortia Val. Fl. 4, 340.
Expertia Cic. Off. 2, 3, 11; Leg. 1, 7, 22; 2, 7, 16 (hier ist
in vielen Hdschr. unrichtig experti) und Tim. 12, 45 (experta im
Gud. m. pr. und in den übrigen Büchern); Lucr. 5, 357; 6, 1181;
Horat. A. P. 341; Sen. de dem. 1, 26, 3 im Cöln. und Naz. und
Nat. quaest. 3, 19, 2; Curt. 6, 3, 7; Augustin. Civ. Dei 9, 13
(I 384, 15); 22, 24 (II 613, 35); Chalcidius c. 214 (p. 251, 22)
hat expertia zu einem Substantiv gemacht und partes gegenüber-
gestellt: modo expertia modo partes,
Quadriqjedia Colum. 11, 2, 14; 11, 2, 33; Tert. adv. Hermog.
22; 29; Pallad. 4, 13, 9; Augustin. retr. 1, 10, 2; 2, 15, 2; de
morib. Manich. c 9; lul. Valer. res gest. Alex. M. 3, 21; 3, 22
(3, 34; 3, 36); Isid. Orig. 12, 1; Vulg. Act. 10, 22; Zeno Veron.
p. 80; Histor. de preliis 3, 28, vergl. Quicherat, Addenda lexicis
latinis p. 236.
Versicoloria Plin. N. H. 19, 1, 5 (22); Calpurn. 11, 68 (Ne-
mes. Ecl. 4, 68); Ulpian. Dig. 32, 70 § 12; Paul. 34, 2, 32 §6.
Versicolora, unicolora, multicolora, discolora gehören zu der Neben-
form auf US, a, um, vergl. unter 51.
Simplicia Cic. orat. part. 4, 12; 5, 16; de finib. 2, 14, 46;
Quint. 3, 6, 88.
Duplicia Colum. 1, 8, 8; Plin. N. H. 16, 24, 38 (90) und
öfters in der Vulgata; bei Quint. 8, 3, 43 steht in den Hdschr.
duplicia, aber bei Cic. orat. part. 6, 20, welchen Quintilian aus-
schreibt, duplicata, was auch Halm in den Text aufgenommen hat.
Triplicia Varro L. L. 8, 23, 46.
Multiplicia Liv. 5, 10, 9; 29, 9, 12: Suet. Claud. 21, aber
bei Gell. 19, 7, 16 steht in den Hdschr. multiplica, so auch Hertz.
Praecocia Colum. 5, 10, 18; Plin. N. H. 15, 12, 11 (40);
16, 26, 43 (106); 16, 29, 51 (119); 17, 2, 2 (17); 18, 31, 74 (314),
hier im Toi. praecoquia, was auch bei Apicius de re coquinaria
4, 176 und 4, 184 gelesen wird, derselbe schreibt auch 4, 176 ex
praecoquiis und 4, 184 de praecoquiis. Caper de orthograph.
5. 2239 (93, 4) sagt: Praecoca dicendum, praecocia deridendum.
Praecoca oder praecoqua ist von der Nebenform auf us, a, um,
vergl unter 51.
Auliaoeid exta Paul. Festi unter aulas S. 23, 13; da jedoch
in den Acta fratr. Arv. a. 87 I (C. I. L. 6, 2165) Z. 21 vielmehr
exta aulicocta steht, so hat Henzen S. 94 danach die Stelle des
Paulus korrigiert. Bei Varro L. L. 5, 21, 104 wird nach Turneb.
Verbesserung exta ollicoqua geschrieben (im Flor, und in den Par.
- 123 —
a c extaollico quo, im Par. b ex tao licio quo, im Kopenh. extra
olito quo, im cod. B. exta ollica).
Zu inops. tridens, degener, iuquies, compos, deses, reses,
superstes, dem defectiven caelitem , insons und dem defectiven
soutem, ales, cicur, sospes, pubes, particeps, princeps, vigil, sup-
plex, redux, artifex, carnifex kommt kein Nomin. oder Accus.
Plur. im Neutrum vor. Dadurch ist jedoch die Anwendung
des Dat. oder Ablat. Plur. auf das Neutrum nicht ausgeschlossen.
Supplicibus verbis Cic. Att. 12, 32, 1 und üvid. Fast. 4, 155;
supplicibus donis Verg. Aen. 3, 439: supplicibus votis Aen. 8, 61;
supplicibus sacris Grat. 482; supplicibus dictis Ilias Latiua 994;
caelitibus regnis Ovid. Past. 1, 236; sontibus vadis Stat. Theb.
2, 376: puberibus foliis Vergil. Aen, 12, 413 und danach Ennod.
vita Anton, (ed. Hartel p. 390, 27; ed. Vogel p. 189, 15).
Zu Victor victrix und ultor ultrix gehören als Neutr. Plur.
victricia und ultricia, vergl. unter 15: und zu dem als Adjectivum
gebrauchten hospes nicht nur als Fem. Sing., sondern auch als
Neutr. Plur. hospita, dieses nach der zweiten Deklination, doch
ist hospitibus tectis Stat. Theb. 12, 479, vergl. unter 14.
44. Zu par, impar, dispar ist das Neutrum Plur. paria, im- 73
paria, disparia. So 'paria Varro L. L. 9, 23, 29: Cic. Top. 4, 23;
18, 68: Orat. partit. 6, 21; 21, 72; de orat. 3, 54, 206; Brut.
11, 43; 59, 215; Orat. 12, 38; de rep. 1, ö2, 49; de legg. 3, 9, 19;
pro Mur. 7, 15; 29, 61; 30, 62; pro Süll. 18, 52; pro Ligar. 9, 27;
Sali. Hist. 2, 9 D. (Kr. 14; Gerl. 6): 4, 9 D. (Kr. 17; Gerl. ^Q);
Cornel. Nep. Eum. 8, 3; Horat. Serm. 1, 3, 96; Liv. 45, 43, 2;
Colum. 1, 8, 13: 11, 1, 24; Sen. de benef. 3, 9, 3; de ira 3, 25, 2;
Ep. 101, 7: Quint. 1, 6, 12: 2, 8, 13; 7, 4, 6; Declam. 6, 6; 9, 16;
258; 333; Plin. N. H. 2, ^<d, 88 (202); 37, 1, 2 (3); Plin. Ep.
4, 8, 2; 4, 14, 6; 7, 19, 10; 8, 2, 3; 8, 16, 1: 8, 20, 4; 9, 26, 9;
Amm. Marceil. 14, 6, 13; 15, 7, 9.
Imparia Liv. 42, 65, 10; Quint. 5, 11, 10.
Disparia Varro L. L. 8, 16, 32; 9, 4, 9; 9, 33, 46: Cic. de
finib. 2, 3, 10; Lael. 20, 74: Liv. 24, 5, 2; Lact. Inst. 3, 3, 10.
Memor läfst nach Augustin. reg. S. 1986 (503, 33) kein Neutr.
Plur. zu, und nach Prise. 7, 7, 33 S. 748 (1 315, 8) war kein haec
memora oder paupera als Neutrum im Gebrauch: doch ist paupe-
ribus sacris Prop. 3 (2), 10, 24: pauperibus tectis Stat. Achill.
1, 125.
Zu uher bildete Accius (49) bei Non. S. 498, 5 Locrorum late
viridia et frugum ubera.
— 124 —
Sehr häufig ist vetera (vergl. Prob. Instit. art. p. 71, 38:
nunc quaeritur, qua de causa vetus in genere neutro numeri plu-
ralis vetera et non veteria faciat) wie: Accius (160) bei Nonius
S. 237, 21 ; Plaut. Pseud. 1, 3, 129 (351); Cic. Verr. Act. 1, 6, 17;
Accus. 3, 78, 182; 5, 13, 33; 5, 13, 34; Leg. agr. 2, 36, 98; Harusp.
resp. 14, 32; pro Sest. 25, 55; 39, 85; 47, 101; de prov. consul.
9, 21; pro Balb. 24, 55; pro Milon. 28, 77; Philipp. 2, 11, 25;
Caes. bell. civ. 3, m, 1; Sali. Cat. 37, 3; lug. 102, 14; Quintil.
1, 6, 1; 8, 3, 27; 8, 3,34; 11, 2,6; Plin. Ep. 5, 8, 12; 7, 11,4;
Panegyr. 29, 4; Capitol. Ant. Pius 8, 4 u. s. w.
Selten hehetia, Gels. 6, 15 und Gurt. 4, 16, 18; 9, 3, 10.
Teretia Gell. 7 (6), 14, 10.
Zu dives wird allein die syncopierte Form düia gebildet
(vergl. über den Ablat. diti unter 37); Ovid. Met. 2, 77; Liv. 21
43, 9; Manil. 4, 754; Lucan. 9, 515; Stat. Theb. 10, 344; Gurt
3, 11, 20; lustin. 31, 6, 5: Sidon. Epist. 4, 3; Rutil. Namat. 1, 122
I, 143 ; Avien. Descr. orb. 948; Prise. Perieg. 949; Anthol. Lat. ed
Burmann 6, 89 v. 35 (Meyer 283; Riese 941; Baehrens 5 p. 422)
lul. Valer. 2, 15 (19), aber doch pomis divitibus Sen. Herc. für.
532 (536).
Locu'pletia Gorn. Nep. Thrasyb. 4, 2 ; Anthol. Lat. ed. Meyer
718, 4 (Riese 838).
Laurentia Verg. Aen. 7, 661; 9, 100; 10, 635; 11, 909; Sil.
3, 83; 8, 600; 13, 747; 14, 257; 16, 152; Stat. Silv. 1, 3, 83.
Tiburtia Verg. Aen. 7, 670; Horat. Serm. 2, 4, 70.
Privernatia Phn. N. H. 14, 6, 8 (65).
Caesenatia Plin. N. H. 14, 6, 8 (67).
Larinatia Sil. 12, 174.
Nostratia Gato R. R. 135, 3 und bei Prise. 12, 4, 17 S. 943
(I 587, 7); Gic. Fam. 2, 11, 1; Plin. N. H. 15, 9, 10 (37); lul.
Valer. 3, 14 (23); 3, 29 (47).
Die Adjectiva und Participia auf ns und die Adjec-
tiva auf ax, ix, ox haben ia. Gell. 19, 7, 7 führt aus Laevius
(fragm. 9 bei Baehrens, Fragmenta Poet. Rom. p. 288) als be-
merkenswert an silenta loca und pestilenta, mit welchen er das
regelmäfsige pulveruleuta verbindet; aber patenta bei Liv. 21,
II, 9 im Golb. ist Schreibfehler.
Adjectiva auf ns: reeoitia Gic. Verr. Accus, 2, 42, 105; 2, 76,
187; 3, 17, 43: 3, 34, 79; 3, 90, 211; 5, 13, 34; Leg. 3, 9, 21;
Lucr. 4, 1071 ; Verg. Aen. 6, 674; Ovid. Met. 8, 714 (723): 15, 26;
15, 557; Liv. 10, 20, 3; 30, 32, 7; 35, 10, 7; 43, 19, 14; VaL
— 125 —
Fl. 6, 455; Quintil. 8, 3, 34; — constantia Cic. Finib. 2, 14, 46;
— iaconstantia Cic. Tim. 14, 51; Quintil. 5, 4, 2; — frequentia
Horat. Serm. 2, 3, 25; Liv. 25, 25, 5; 31, 23, 5; 42, 15, 5; Quintil.
7, 4, 2; — impudentia Cic. Verr. Accus. 1, 54, 141; — infantia
Cic. Att. 10, 18, 1.
Adjectiva auf ax: audacia Cic. Verr. Accus. 1, 54, 141; Liv.
35, 32, 13; Stat. Silv. 5, 3, 49; — capacia Sen. Epist. 90, 26 (25);
Plin. N. H. 2, 78, 80 (190); 36, 5, 4 (18); Plin. Epist. 2, 17, 11;
— contumacia Sen. de ira 3, 34, 1; — efßcacia Liv. 42, 17, 6;
Sen. Epist. 6, 3; 19, 10; 94, 21; consol. Helv. 8, 4; Plin. N. H.
9, 7, 6 (18); 29, 4, 15 (59); — fallacia Prop. 5 (4), 7, 21; Ovid. 74
Ars am. 2, 189; Sen. Epist. 26, 4; 59, 16; Sil. 23, 282; — fugacia
Cic. Fam. 10, 12, 5; Ovid. Amor. 2, 2, 43; Met. 3, 432; Sen. vita
beata 8, 2; — loquacia Verg. Aen. 11, 458; — mendacia German.
Phaen. 541; — minacia Ovid. Met. 1, 91; Sil. 11, 208; — mor-
dacia Plin. N. H. 16, 24, 38 (91); — procacia Tac. Hist. 3, 32;
lustin. 41, 3, 7; — rapacia Sen. Epist. 95, 37; — tenacia Verg.
Ge. 4, 57; 4, 412; Ovid. Pont. 1, 2, 61 (63); Plin. N. H. 33, 5,
27 (94).
Adjectiva auf ix: felicia Verg. Aen. 7, 725; 11, 196; Prop.
4 (3), 21, 13; Ovid. Amor. 1, 2, 51; 2, 17, 27; 3, 1, 59; Met.
4, 760; 7, 620; 8, 37; 8, 519; 9, 92; 14, 627; Trist. 1, 2, 103;
1, 7, 3; Liv. 45, 22, 5; Sen. Epist. 98, 12; vita beata 5, 2; nat.
quaest. 6, 2, 3; Lucan. 1, 374; Val. Flacc. 7, 485; — infelicia
Ovid. Pont. 4, 2, 39; Plin. N. H. 13, 21, 37 (116); Sil. 15, 378;
Stat. Theb. 9, 906; Tac. Hist, 4, 2; — pernicia German. Phaen.
392; 465; 679; Claudian. cons. Stil. 3, 321.
Adjectiva auf ox; atrocia Cic. pro Tüll. 18, 42; Sil. 11, 575;
Quintil. 4, 2, 120; — ferocia Verg. Aen. 1, 302; Ovid. Met. 9, 580;
Liv. 21, 20, 8; 22, 14, 15; Sil. 7, 235; - velocia Ovid. Met. 1, 306;
Manil. 5, 61; Sen. Epist. 92, 8; German. Phaen. 490; Plin. N. H.
17, 13, 20 (95); Sil. 17, 537; Mart. spect. 2, 7.
Zu trux ist die entsprechende Form nicht bekannt.
45. Der Genet. Plur. hat in der Regel um, wenn der
Nomin. und Accus. Plur. Neutr. auf a ausgeht, und ium,
wenn derselbe auf ia endet; doch fehlt es im Einzelnen
nicht an Abweichungen. Über die Composita aus caput sagt Prise.
7, 16, 76 S. 771 (I 352, 23): Genetivum pluralem rationabiliter
in ium terminant hie et haec et hoc triceps, a tricipite vel trici-
piti, trieipitium, nisi syncopa fiat Und das Fragm. Bob. de nom.
et pronom 34 S. 136 (562): Excipiemus ea quae sunt omnis ge-
— 126 —
neris, ut hie et haec et hoc praeceps, biceps, triceps: facient enim
ab hoc et ab hac praecipiti, bicipiti, tricipiti. horum et harum
praecipitiuni, bicipitium, tricipitium, et ab hoc praecipite, bicipite,
tricipite , horum et harum praecipitum , bicipitum , tricipitum.
SimiHter et hie et haec et hoc particeps, ab hoc participe et ab
hoc participi, horum et harum participum et participium. Charis.
1, 14 S. 33 (47, 25): Quae genetivo plus quam una syllaba crescunt,
ablativum per i litteram necesse est habeant, ut haec supellex,
huius supellectilis , ab hac supellectili, hie praeceps, praecipitis,
praecipiti, hie anceps, ancipitis, ancipiti [hebes hebetis hebeti];
plurali genetivo habeut ium.
Discordium Tac. Ann. 38; — vecordiwn lustiu. 2, 7, 10: —
misericordium Apul. Flor. 17 S. 81.
Ingentium Cic. Ep. Farn. 9, 10, 2; Liv. 9, 2, 9; 9, 30, 10;
21, 48, 2; 30, 28, 5; 39, 4i', 8; 39, 49, 11; Plin. N. H. 2, 27,
27 (97); 16, 1,2 (5); 35, 2, 2 (7); Plin. Paneg. 15, 4; 69, 5;
Pacat. Paneg. 33.
Amentium Terent. Andr. 1, 3, 13 (218); Cic. pro Sulla 11, 33:
— dementium Lact. Inst. 1, 21, 45.
Inertium Liv. 1, 59, 4; Sen. Nat. quaest 5, 15, 1: Plin. N,
H. 2, 63, 63 (155); Amm. Marcell. 14, 2, 7, aber inertum Auson.
Ephem. orat. 16.
76 Consortium Imp. Julian. Cod. 3, 40, 1 zweimal; Mamert. Grat,
act. luliano 25, 4; Amm. Marc. 15, 7, 6; 21, J2, 16: Augustin.
Conf. 10, 4, 6.
Expertium Augustin. Civ. Dei 5, 9 (I 206, 17).
Simplicium Cic. de orat. 3, 29, 116; Brut. 52, 196: Orat.
24, 80; 32, 115; Top. 22, 84: orat. partit. 6, 19; Quintil. 8, 3, 17;
Suet. Tiber. 61; Capitolin. Verus 1, 5, aber als Substantiv ist sivi-
jüicum bei Cyprian de lapsis 6 und Epist. 59, 1 1 geschrieben.
Triplicium Suet. Nero 36.|
MultipUeium Cic. Orat. 3, 12; Amm. Marcell. 14, 8, 12.
Qnndrupedum oder quadripedum Varro R. R. 3, 13, 3; Cic.
de nat. deor. 2, 60, 151; de domo 18, 48; Lucr. 2, 536; 4, 1265;
5, 789; 5, 1202; Liv. 23, 30, 3; Colum. 2, 14 (15), 7; 6 prooem. 6;
6, 19, 3: 7, 3, 25; 7, 5, 1; 7, 9, 1; 7, 11, 3; 7, 13, 3: Plin. N.
H. 10, 63, 83 (173); 11, 37, 45 (123); 26, 15, 93 (164); Apul
Met. 9, 8 S. 607, auch Placid. Gloss. S. 493 hat animalium qua-
drupedum, doch wird quadrupeAium bei Colum. 1 , 2, 5 aus dem
cod. Polit. bemerkt, ebenso schreibt Peter im Capitolin. Verus 5, 2
nach cod. Palatinus (in der editio princeps Mediol. steht quadru-
— 127 —
pedum), auch in dem cod. Gud. 1 des Isidor. Orig. 12, 7, 5 ist
quadrupedium überliefert.
AUpedum Verg. Aen. 12, 484; Ovid. Met. 2, 48; Val. Flacc.
5, 183.
Anguipedtcm Ovid. Met. 1 , 184; Pacat. Panegyr. Theodos.
Aug. 44, 5.
Bipedum Verg. Georg. 4, 389; Plin. Ep. 1,5, 14; Apul. Met.
4, 10 S. 259.
Capripedum Horat. Carm. 2, 19, 4.
Cornipedum Verg. Aen. 6, 591 ; Nemesian. Cyneg. 252,
lynipedum Ovid. Met. 2, 392; Stat. Theb. 1, 27.
Palmipedum Plin. N. H. 10, 11, 13 (29).
Sepedum Apul. Met. 6, 10 S. 400.
Solidipedum Plin. N. H. 10, 65, 84 (184); 10, 73, 93 (199);
11, 37, 79 (201).
Versicolorum Cic. Orat. 12, 39 im Wittenb., sonst versiculo-
rum, wie auch Kayser und Stangl schreiben; Lambin. schrieb ver-
sicolorium.
Cervom altifrontum cornua C. I. L. 2, 2660 in iambischen
Dimetern.
Inopum^ Cic. de domo 5, 13; luven. 8, 89; Eumen. Grat. act.
Constantino Aug. 8,5; Claudian. bei Sidon. Epist. 4, 2; Prud.
Psychom. 582; Frontin. contr. agr. 2 S. 55 , 8; Impp. Honor. et
Theod. Cod. 10, 22, 1 ; Coripp. in laud. Anastasii 28.
Seminecum Sil. 4, 164; 6, 11; Hegesipp. 5, 21.
Compotum Liv. 1, 10, 7.
Principum ist der Genetiv von princeps, er findet sich bei
Cic. Verr. 4, 64, 143; pro Sulla 13, 37; pro Flacco 23, 54; 24, 58
Harusp. resp. 21, 45; 25, 64; 28, 60; pro Sest. 49, 103; Vatin
3, 6; in Pison. 13, 30; 15, 34; pro Milone 8, 22; pro Ligar. 6, 19
Off. 1, 39, 140; derep. 1, 28, 44; 1, 42, 65; 1, 44, 68; 1, 45, 69
Horat. Carm. 2, 1, 4; 4, 14, 6; Sallust. Histor. 1, 41, 5 D (Kr. 45
Gerl. p. 141); Vell. Paterc. 2, 115, 3; Quintil. 3, 10, 1; 5, 2, 5
Plin. Ep. 3, 5, 7 und öfter im zehnten Buche im Briefwechsel mit
Traian sowie oft im Panegyr.; lustin. 1, 10, 1; Flor. 2, 5, 4
3, 17, 3; 3, 21, 13; 4, 2, 12; 4, 12, 33; Lamprid. Alex Sever
25, 3; Amm. Marcell. 14, 1, 10; 16, 10, 3; 16, 10, 14 u. s. w.
besonders häufig findet sich principum bei Livius (vergl. Hilde
brand, Beiträge zum Sprachgebrauch des Livius, 1865 p. 9)
2, 16, 5; 2, 22, 2; 2, 27, 12; 2, 56, 4; 3, 6, 8; 4, 6, 6; 4, 48, 4
4, 48, 7; 4, 48, 15; 4, 49, 2; 4, 59, 11; 5, 27, 1; 5, 41, 10
- 128 -
6, 2, 2; 6, 3, 4; 6, 32, 3; 8, 8, 9: 8, 33, 9; 9, 24, 10; 9, 25, 3
9, 26, 5; 9, 31, 6; 9, 36, 5; 10, 11, 3; 10, 16, 3; 21, 2, 4
21, 2, 5; 21, 20, 8; 21, 22, 1; 21, 31, 7; 21, 45, 3; 22, 13, 4
22, 22, 8; 22, 34, 2; 23, 4, 5; 23, 15, 7; 23, 39, 7; 24, 24, 7
24, 28, 1; 26, 12, 9; 26, 18, 6; 26, 24, 1; 26, 36, 3; 27, 3, 1
27, 16, 12; 27, 18, 20; 28, 6, 11; '2S, 8, 13; 28, 26, 5; 29, 19, 3
29, 29, 10; 30, 26, 12; 30, 34, 10; 32, 26, 5: 33, 46, 7; 33, 46, 8
34, 26, 5; 34, 27, 8; 35, 13, 1; 35, 25, 6; 35, 31, 4; 35, 33, 1
36, 9, 12; 36, 11, 7; 36, 25, 5; 36, 33, 6; 37, 17, 4; 37, 32, 1
37, 39, 8; 38, 9, 7; 38, 10, 3; 39, 23, 13; 39, 36, 13; 40, 5, 7
40, 10, 8; 40, 46, 14; 40, 46, 15; 41, 24, 19; 42, 24, 3; 42, 30, 2
42, 40, 7; 42, 44, 4; 43, 17, 7; 45, 6, 7; 45, 24, 5; 45, 31, 4
45, 31. 11; 45, 32, 3; 45, 35, 1; 45, 36, 7; 45, 36, 10; Epitom
33; 71. An den hier citierten Stellen aus Livius findet sich öfters
principiura und zwar in wenig bedeutenden Hdschr., wie 2, 22, 2
2, 27, 12; 2, 56, 4; 3, 6, 8; 4, 59, 11 ; 5, 27, 1; 5, 41, 10; 6, 3, 4
6, 32, 3; 8, 33, 9; 9, 24, 10; 9, 25, 3; 9, 26, 5; 9, 31, 6; 21, 2, 5
21, 20, 8; 26, 36, 3; 30, 34, 10; 36, 9, 12; 37, 39, 8; aber auch
in bessern, wie 2, 16, 5; 3, 6, 8; 4, 48, 7; 28, 8, 13, ja 32, 38, 7
ist in den älteren Ausgaben von Weifsenborn und auch in der
von Hertz principium geschrieben, doch ist wohl im Verhältnis zu
den Stellen, wo principum steht, auch hier mit Recht principum
herzustellen; doch principium ist im Claud. Mamert. 2, 7 (ed.
Engelbr. p. 121, 22) geschrieben.
Superntitum Ulpian. Dig. 28, 3, 3 § 3; Paul, daselbst 25, 3, 9;
Auson. Parent. praef. (ed. Peiper p. 28, 11) und Prof. Burdig.
26, 8 (p. 71); Sidon. Epist. 3, 12; Salvian. de gubern. Dei 6, 15, 88.
Die in dem oben angeführten Fragm. Bob. de nom. et pro-
nom. 34 S. 136 (562) aufgestellten Genetive von particeps, wie
participum und participium lassen sich sonst nicht weiter nach-
weisen.
Supplicwn wird bei Cicero Invent. 1, 30, 48; pro Ligar. 5, 13;
pro Murea 4, 9 und jetzt in den neuesten Ausgaben des Livius 2,
14, 8; 24, 30, 14; 29, 16, 6; 30, 36, 5; 35, 34, 7 gelesen, während
in den früheren Ausgaben und auch noch in der von Hertz 24, 30,
14; 29, 16, 6 und 35, 34, 7 supplicium geschrieben ist. Prise. 7, 16,
76 79 S. 772 (I 354, 25) sagt über supplicum und artificum: Puto
haec etiara ab oratoribus differentiae causa sie proferri per syn-
copam, quia supplicium et artificium neutra inveniuntur singularia ;
was er 7, 17, 86 S. 776 (I 361, 2) wiederholt. Der wahre Grund
aber ist, dafs diese Genetive in klassischer Zeit nur als Substantiva
- 129 -
gefunden werden (in welcher Anwendung auch der Ablat. Sing,
immer supplice und artifice lautet, vergl. unter 34 und Subst. 74),
in späterer Zeit wurden sie auch adjectivisch verwendet, so sup-
plicura civium lul. Valer. 2, 18 und audi Italorum supplicum voces
Ennod. Vita Epiphan. 157 (ed. Hartel p. 371, 25; ed. Vogel
p. 104, 7).
Der Genet. Plur. fehlt ebenfalls bei dem adjecti vischen Ge-
brauch einfacher Substantiva, wie ales und kospes.
Vigilum canum aber ist bei Horat. Carm. 3, 16, 2 und Ovid.
Ibis 594, bei Horat. steht vigilium im Par. n ante ras. und im
Turic. durch Korrektur. Prise. 7, 16, 78 S. 771 (1353, 19) sagt:
Vigil, ab hoc et ab hac vigile vel vigili, horum et harum vigilum.
Von victrix und ultrix ist bigarum victricum bei Fest, unter
October equus S. 178, und ultricum dearum bei dem vorgeblichen
Quiutil. Decl. 4, 16, desgleichen divinatricum artium TertuU. de
anim. 46; aber victricium partium Tac. Hist. 2, 59; 2, 77 und
victricium legionum Hist. 3, 50; Suet. Tib. 14; wie auch victricium
armorum Val. Max. 1, 1, 11 und Sen. Epist. 120, 8, vergl. unter 15.
So auch legionum I et II adiutricium C. I. L. 3, 3524. Vergl. Sub-
stant. 74.
46. Über den Genet. Plur. von par sagt Charis. 1, 10
S. 14 und 15 (26, 20): Communia trium generum in ar sie decli-
nantur, hie et haec et hoc par huius paris et reliqua usque ab
hoc et ab hac pare et pari, pluraliter hi et hae pares et haec
paria, horum et harum parum et parium et cetera. Derselbe
1, 17 S. 110 (137, 4): Murum Cicero de deorum natura libro II
(Cap. 63, 157): Nee enim homines murum aut formicarum causa
frumentum condunt. übi Plinius eodera libro VI (dubii sermonis),
pro murium, inquit, quoniam non, ut fures furum et augurum et
celerum dicimus, ita quoque murum censere debemus. Quaecumque
enim r littera nominativo singulari sunt terminata, [oportet] ea
genetivo plurali um , non ium , recipere debere. Itaque Trogum
de animalibus libro X parium numerorum et imparium non recte
dixisse, sed parum et imparum. Und Mart. Cap. 3 § 297: Errant
qui parium dicunt, quoniam haec in plurali triptota sunt, ut hi
Caesares hos Caesares o Caesares, nee potest accusativus i habere
ante s, si genetivus ante u r habet. Videntur tamen qui parium
dicunt , nominativum pluralem generis neutri iutueri , et quoniam
paria dicuntur ut suavia, facere parium ut suavium.
Parium ist die gebräuchliche Form, wie Cic. Top. 3, 11; 18, 71
und Fam. 6, 6, 1 (hier nach Vermutung von Victor., im Med.
Neue -Wagener, Lat. Fonnenlehre. 11. 3. Aufl. 9
— 130 —
partum); Quintil. 6, 3, 66; Aur. Vict. Caes. 5,7; Amm. Marc.
26, 3, 1; Arnob. 1, 2; Augustin. Civ. Dei 19, 13 (II 377, 9); Lact.
Opif. Dei 10, 23.
Lnp ariiw i. Cels. ?j, 4; Macrob. Sonan. Scip. 2,2,20; 2,2,22;
Mart. Cap. 7 §733; 740; 769.
Disparium Censorin. 10, 6; Augustin. Civ. Dei 19, 13 (II 377, 9)
und Vera relig. 30, 55; Claudian. Mamert. Stat. animae 2, 7 (127, 7).
Comparum bei Plaut. Pseud. 1, 1, 64 und C. I. L. 8, 2532
A lat. dextro Z. 5 ist als Substant. ebenso gerechtfertigt, wie der
Ablat. compare unter 36.
77 Memoruvi belegt Prise. 7, 16, 78 S. 772 (I 354, 15) mit Verg.
Aen. 12, 534.
Cicurum haben Cic. N. D. 2, 39, 99; Apul. de mundo 36
5. 369 und Capitolin. Verus 5, 2.
Pauperum Plaut. Aul. 2, 2, 50 (227); Cic. Phil. 5, 8, 22;
Horat. Carm. 1, 4, 13; 2, 20, 5; 3, 29, 14; Epod. 17, 47; Sen.
Epist. 18, 5; 18, 6; 80, 6; Quintil. 10, 1, 71.
Puberum Liv. 24, 30, 4; Apul. Flor. 15 S. 54.
Impuherum Gaius Inst. 2 § 183 und lustinian. Inst. 3, 3 § 6.
Veterum Cic. Verr. Accus. 2, 50, 123; 2, 50, 124; 2, 50, 125
3, 35, 82; Catil. 3, 8, 19; pro Mur. 14, 31; pro Arch. 8, 18; pro
Sest. 49, 105; in Vatin. 9, 22; in Pison. 5, 11; Ep. Fam. 4, 14, 3
Sali. Hist. 1, 48, 21 D. (Kr. 51; Gerl. p. 144); Catull. 68, 7; Verg
Ge. 1, 176; Aen. 2, 448; 2, 484; 3, 102; 3, 181; 5, 39; 6, 527
6, 7.39; 7, 177; 8, 187; 8, 356; 8, 500; 9, 786; 11, 280; 11, 441
12, 27; Horat. Carm. 2, 15, 12; Serm 2, 6, 61; 2, 7, 101; Epist
2, 1, 23; Vell. Paterc. 2, 20, 2; 2, 92, 5; Quintil. 1, 8, 10; 4, 1, 9
4, 2, 118; Manil. 5, 453; Plin. Ep. 1, 16, 3; 3, 5, 10; 5, 6, 15
Mamert. Panegyr. 1; Genethliac. 9; Grat. Act. 19; Eumen. Grat. 5
15; 18; Panegyr. Constantio Caesari 21; Nazar. Panegyr. 38
Capitolin. Opil. Mac. 13, 1 ; Treb. PoU. trig. tyr. 22 (Aemilianus), 8
Claud. 14, 2; Vopisc. Carus 6, 3; Aur. Vict. Caes. 9, 9; 20, 8
Amm. Mareen. 14, 8, 13; 16, 1, 2; 16, 7, 8; 16, 10, 3; Priscian
Carm. 1, 45; Anonym, de ponderib. 1; 123; 180; Anthol. Lat. ed
Burmann 3, 40 v. 3 (Meyer 896; Riese 126; Baehrens 4, 314)
Hosidius Geta 454 (Anth. Lat. ed. Burmann 1, 178; Meyer 235
Riese 17; Baehrens 4, 207); Anthol. Lat. ed. Riese 21 v. 70 und
138 (Baehrens 4, 211).
Praepetum avium Gell. 6 (7), 6, 12 und notarum praepetum
Auson. Epigr. 146, 1, aber praepetum als Substantiv bei Solin.
27, 28.
- 131 —
Caelüum Plaut. Rud. prol. 2; Ennius (v. 163 Ribbeck: Fab.
187 ed. L. Müller) bei Varro L. L. 7, 2, 6 und (v. 269 Ribbeck;
Fab. 208 ed. L. Müller) bei Cic. de divinat 2, 50, 104; Tacuv.
(232) bei Varro L. L. 7, 3, 34, Serv. zu Verg. Aeu. 11, 543 und
Macrob. Sat. 3, 8, 7; Accius (298) bei Nonius S. 398, 19; (593)
bei Nonius S. 174, 1: praet. (2) bei Nonius S. 504, 29; Catull.
11, 14; 61, 49; Horat. Epod. 16, 56; Plin. N. H. 2, 7, 5 (16)
7, 33, 33 (119); Apul. Met. 11, 5 S. 761; de deo Socrat. 5 S. 129
de mag. 26 S. 451; Tertull. ad nat. 1, 10; Arnob. 1, 36; 3, 42
5, 30; 6, 15; 7, 38.
Sospitum Horat. Carm. 3, 14, 10.
Divitum Varro R. R. 1, 16, 3; Cic. de rep. 1, 32, 48; Cor-
nificius 4, 14, 20: Horat. Carm. 3, 11, 6; 3, 16, 23; Liv. 22, 16, 4;
Sen. Contr. 2, 9, 14: Sen. Epist. 17, 7; 27, 6; 80, 6 und Consol.
Marc. 9, 1; Quintil. 10, 1, 71; Plin. Epist. 8, 17, 4; Pacat. Pa-
negyr. 29; daneben das von Charis. 1 , 18 S. 122 (149, 9) und
Diomed. 1 S. 282 (305 , 22) bezeugte ditium Sallust. Hist. Rede
des Liciu. Macer 26; Tac. Ann. 11, 7; Arnob, 7, 25; Auson. Grat,
act. 59; Avien. Ora mar. 520, und nur dem anapästischen Mafs
zu Liebe düum Sen. Herc. Oet. 648 (652), vergl. über den Ablat.
diti unter 37.
Locwpletium Cic. Verr. 3, 27, 67 (locupletum im Vat. Pa-
limps.); 3, 51, 120 (im Nann., Lag. 29; 42 und Par. AB); pro
Sest. 17, 39; in Vatin. 3, 6; de domo 5, 13; 23, 60 und bar.
resp. 20, 42; Phil. 5, 8, 22 (locupletum im Bern., Gud. und Teg.);
Ep. Att. 1, 19, 4; Tusc. 5, 20, 58; Off. 2, 8, 27 (locupletum im
Bern, c und in den Guelf.); 3, 19, 75 (locupletum in den Guelf. 3;
5 und bei dem Ambr. Schol); Parad. 6, 2, 46 (in den Leid. AB,
locupletum im Wien.); de rep. 2, 22, 39; 3, 9, 16; Bell. Alex.
49, 2; Sallust. Cat. 21, 2 (locupletum im Eccard., in den Guelf. 3;
4; 6 und in anderen Büchern); Liv. 24, 30, 4 (im Put. und Med.);
Val. Max. 9, 13 ext. 4; Rede des K. Claudius super civ. Gallis
danda Taf. 2 Z. 4; Tac. Ann. 6, 22 (16); Apul. Met. 9, 36 S. 660
(locupletum im Flor. 1 und Guelf. 1); dogm. Plat. 2, 26 S. 260
(im Voss.): Aur. Vict. Epitom. 42, 21; Arnob. 7, 25; locupletum
Cic. Ep. ad Q. fr. 1, 1, 8, 25 und Att. 7, 7, 7 (im Med. m. pr.);
Att. 8, 1, 3 und 9, 7, 4 (im Med.), an den vier letzten Stellen
aus Ciceros Briefen liest Wesenberg immer locupletium: sicher
aber locupletum bei Caes. B. C. 3, 110, 5; Colum. 8, 16, 3;
Aquila Rom. de fig. 24 in einer Stelle eines Redners und Amm.
Mareen. 31, 14, 5.
9*
— 132 —
47. Die Gentilia auf äs, is, ns und rs enden den Ge-
ne t. Plur. auf ium. So sind Langatium und Genuatium C. I.
L. 1, 199 Z. 6 und 26; (Qui)ritiam 1, 1409 Z. 1; Samnitmm dar.
vir. elog. 27 (C. I. L. 1 S. 287); Sirmiatium C. I. L. 3, 753; Do-
cleatium 3, 1705; Misenatium 3, 1919; 3, 2036; 6, 3098; 8, 1322;
10, 3344; 10, 3487; Daesitiatium 3, 3201; Laurentium Lavina-
tium 3, 6270; 6, 1624; 6, 1848; 6, 2176; 6, 2197; 8, 1439;
8, 9368; 9, 3022; Cannenefatium privil. veter. 9 Taf. 1 Z. 6 und
Taf. 2 Z. 6 (C. I. L. 3 S. 852); Ahinatium C. I. L. 5, 2071;
78 Ravennatium 5, 2385; Grut. inscr. 80, 9 und 414, 8; Dripsiyiatium
5, 4484; Numanatium und Tollentinatium 5, 6991; Adanatmm^
Savincatium und Quadiatium 5, 7231; Interamnatium Nartium
6, 1408; Fulginatium 6, 1428; Quiritium 6, 1449; 6, 1892; f/ryi-
natium 6, 1507; Baguatium 6, 1800; 8,9663; Larinatium 9, 729;
Atinatium 9, 2354; 10, 344; Saepinatium 9, 2440; 9 2446; 10,
4590; . . . iatium 9, 2564; Anxatium und Peltuinatium 9, 3314;
Peltmnatium auch 9, 3420; 9, 3430; 9, 4206; Antiathim 9, 3845;
^üeiaimw 9, 4207 ; 9, 4208 ; Interamnitium 9, 5084 ; Fulcentium
9, 5146; Camertium 9, 5362; Ahellinatium 10, 1117; 10, 1125;
10, 1143; Samnitium 10, 4858; Casinatium 10,4860; Aquinatium
10, 5395; 10, 5426; 10, 5583; Privematium 10, 6440; 10, 6441;
Truentinatium 10, 6440; Asseriatium Ephem. epigr. 2 S. 349
No. 565; Meseyiatium 4 S. 342 No. 922; Rabennatium daselbst
No. 923; Cannenefatium 4 S. 496 Z. 6 und S. 497 Z. 6; Antiatium
et Aquinatium Inschr. bei Marini atti de' frat. Arv. tav. LX; La-
vinatium atti S. 672 und 738; Tiburtiwn atti S. 811; Pitinatium
Or. 82; Tiburtium Or. 96; 2239; 3352 und Henzen 6994; 7149;
Veientium Or. 109; 3737; Laurentium 124; Aquviatium 133;
Talliatium 183; Interamnatium 1025; Abellinatium 1180; ^sisi-
natium 1250; Arusnatium 1689; Capenatium 3690 (4086); Veleia-
tium 3916; ^wswci'aim?» 4903 ; Sarsinatium und Solonatium Hen-
zen 5124; Vulcentium 5133; Laurentium Lavinatium 6709; Casi-
natium 7101. Dagegen A{n)tinatum C. I. L. 9, 3834; Interamnitum
9, 5144; Abellinatum 10, 1120; Cannunefatum Or. 96; ^^re6aiwm
Henzen 5236; Camuntum 5279; Laurentum 7087.
Bei Varro steht Picentium R. R. 1, 2, 7 und Interamnatium
3, 2, 3; populo Romano Quiritium reique publicae populi Romani
Quiritium derselbe L. L. 6, 9, 86 aus den censoriae tabulae, aber
Veientum L. L. 5, 5, 30; Quiritum 6, 7, 68,
Bei Cicero: Antiatium Ep. Att. 2, 6, 2; Aquinatium pro
Cluent. 68, 192; Arpinatium Ep. Farn. 13, 12, 1; Att. 4, 7, 3;
— 133 —
15, 15, 1 (an letzter Stelle im cod. Med. Arpinatum); Off. 1, 7, 21;
de legg. 1, 1, 1: Camertium pro Balbo 22, 50; neque Iguvwatium
neque Camertium pro Balbo 20, 47; Larinatium pro Cluent, 8, 24;
13, 38; 15, 43; 60, 166; Q^Q, 187; Picenfium Ep. Att. 7, 26, 1;
Quiritium pro Caecin. 33, 96 zweimal; de domo 13, 35; de rep.
1, 17, 27; Samnitnwi de orat. 2, 80, 325; 3, 23, 86; Divin. 1,
33, 72; Off. 3, 30, 109; de rep. 3, 28, 40 (ed. C. F. W. Müller
p. 348, 22 und 27) bei Nonius S. 132, 17 und 522, 28; Veientium
Philipp. 9, 2, 4; 9, 2, 5; 9, 3, 7; Tuscul. 3, 12, 27; Divin. 2,
32, 69. C. F. W. Müller schreibt überall die Form auf . . tium,
nur Parad. 6, 2, 48 Samiiitum, Kayser auch hier Samnitium, beide
Herausgeber ohne jede Bemerkung. Bei manchen der angeführten
Stellen bieten oft die jüngeren Hdschr. die Form auf . . tum.
Bei Caesar: Anarüum bell. Gall. 6, 25, 2 (in Hdschr. von
Urs. und Ciacc. Anartum); Apolloniatium bell. civ. 3, 13, 5;
3, 25, 4; Larinatmm bell. civ. 1, 23, 5; Nantuatiwn bell. Gall.
4, 10, 3; Tarusatium bell. Gall. 3, 23, 1; Tolosatium bell. Gall.
1, 10, 1; Vocatium bell. Gall. 3, 23, 1 im Cuiac. und mit über- 79
geschriebenem ca im Wien. 1 (im Bong. 1, Par. 1, Voss. 1 und
Egm. Vocatirum, im Bresl. 1 Vocatuarum, Vocates sind 3, 27, 1).
Aber Atrebatum bell. Gall. 5, 46, 3 ist in cod. Bongars., Moysia-
cens., Parisin. I, Vatican. 3864, Atrebatium in cod. Parisin. II und
Ursinianus überhefert, und 8, 47, 2 ist Atrebatum die einzige
Schreibung, und Sontiatum steht bell. Gall, 3, 20, 2; 3, 21, 2
(beidemale Sontiatium im Wien. 1 , und das erstemal Sotiatium
im Kopenh. 1).
Im Fragm. Bob. de nom. et pronom. S. 134 (561, 2) heilst es;
Samuis, Samnite, Samnitum, licet Salustius Samnitium dixerit, aber
in dem heutigen Texte des Sallust kommt eine Form Samnitium
nicht vor.
Bei Livius ist immer Quiritium, namentlich neben populus
Romanus, wie 1, 24, 5; 1, 32, 11; 1, 32, 13; 8, 9, 7; 22, 10, 2;
22, 10, 3, allerdings 10, 28, 14 nur im Par. m, sec. und in einigen
geringeren Büchern; aber auch aufser dieser Formel, wie 1, 33, 7;
2, 23, 8; 3, 20, 7; 26, 2, 11, obgleich aus einzelnen Hdschr. oft
genug Quiritum nachgewiesen ist, vergl. Drakenb. zu 1, 24, 5;
8, 9, 7; 9, 10, 9; 10, 28, 14. Desgleichen Samnitium, von 7, 29
bis 7, 40 neunzehnmal, dann 8, 1, 7; 8, 2, 1; 8, 2, 7; 8, 2, 8;
8, 4, 2; 8, 6, 8 und an mehreren anderen Stellen, Afdemnatium
1, 11, 1; Antiatium 8, 14, 12; Apolloniatium 24, 40, 10; 26, 5, 2;
29, 12, 6; 44, 30, 10; 44, 30, 14; Ardeatium 4, 1, 4; 4, 7, 2;
- 134 -
4, 10, 6: 4, 11, 3; 39, 19, 2 (in der zweiten dieser Stellen Ar-
deatum im Med); Camertiwn 9, 36, 8: Capenatium 5, 8, 4;
5, 27, 10; 6, 4, 4; Fidenatium 1, 27, 5; 1, 27, 8; 1, 27, 9;
1, 27, 10; 4, 17, 4; 4, 17, 5; 4, 19, 6; 4, 30, 5; 4, 31, 7; 4, 32, 3;
4, 32, 5; 4, 33, 11; Labeatmm 44, 31, 2; 44, 32, 3; Laurentium
1, 14, 1; Picentium 10, 11, 7; Privernatium 8, 1, 1; 8, 21, 3;
Veientium 1, 15, 1; 1, 27, 4; 2, 8, 6; 2, 44, 7; 3, 16, 1; 4, 17, 1;
4, 17, 8; 4, 21, 8; 4, 32, 3; 4, 32, 4; 4, 33, 10; 4, 58, 1; 4, 61, 10;
4, 61, 11; 5, 13, 13; 5, 15, 11; 5, 21, 8; 5, 25, 7; 5, 27, 10;
6, 4, 4, Labeatum ohne Var. ist 44, 31, 10, und aus einzelnen
Hdschr. wird Camertum, Capenatum, Fidenatum, Laurentum, Sam-
nitum, Veientum bemerkt, vergl. Drakenb. zu 1, 14, 1; 1, 27, 5;
2 Epit.; 4, 17, 4; 4, 31, 7; 5, 15, 11; 5, 27, 10; 9, 36, 8; 23, 11, 11.
Aeneatu7n Liv. 40, 4, 4 ist Konjektur, und mufs, wenn das richtige
getroffen ist, zur ersten Deklination gezogen werden, vergl. Subst. 12.
Bei Velleius Paterculus ist Samnitium 1, 14, 3; 2, 27, 1;
2, 27, 6; Picentium 2, 65, 3.
Bei Valerius Maximus findet sich Camertium 5, 2, 8; Fi-
denatiurii 3, 2, 4; 7, 4, 1; Privernatium 6, 2, 1; Samnitium 1, 6, 4;
2, 2, 4: 4, 3, 5; 4, 3, 6 (in der letzten Stelle ist im Bern. m. pr.
Samnium); Thyreatiwn 3, 2 ext. 4 (Thyreatrum im Bern.); Veien-
tium 1, 6, 3; 9, 9, 3.
Bei Seneca Contr. 2, 9, 8 war das verderbte Samnitem der
Hdschr. willkürlich in Samnitum verwandelt, Müller schreibt Sam-
nitium, und bei Sen. Consol. Helv. 10, 2 ist zwar in vielen Ausg.
Samnitum und im Meil. 4 Sanitum, aber im Guelf. und Meil. 1
Samnitium, im Berl. Sanitium.
Bei Vitruv 1, 1, 5 Caryatiwn.
Bei Plinius N. H. steht Quiritium praef. 1; 5, 5, 5 (36);
11, 37, 55 (150): 29, 1, 6 (12); 29, 1, 8 (17); 33, 3, 14 (48);
33, 10, 47 (134); 35, 18, 58 (200); 37, 13, 77 (205); Samnitium
3, 12, 17 (107); 7, 20, 19 (81); 16, 4, 5 (11); Bergomatium 34,
1, 2 (2); Dexuviatium 3, 4, 5 (34); Deciatium 3, 4, 5 (35); Pi-
centium 3, 13, 18 (110) zweimal, das zweitemal im Leid, (im
Riccard. und Parisin d Picentum); Ravennatium 19, 8, 42 (150);
Volcientium 3, 5, 8 (51); Vulgientium 3, 4, 5 (36), aber Samni-
tum 33, 2, 1 1 (38) und einigemale in einzelnen Büchern Quiritum.
Bei Plinius Ep. 3, 2, 2 AUinatium.
Bei Tacitus Samnitium Ann. 11, 24; Tauraunitium 14, 24;
Canninefatium Histor. 4, 19: Caeracatium 4, 70, aber Tiburtum
Ann. 14, 22.
— 135 —
Bei Fl Ol" US steht Samnüiwn 1, 17, 1; 1, 18, 27; aber 5a7n-
nitum 3, 21, 22.
Bei Macrobius Sat. 1, 11, 37 Fidenatium: bei Petronius
21, 1 Quirüuin; bei Paul. Festi unter armita S. 4 Laureyitum;
Capitolin. Anton. Pius 8, 3 Antiatum; Amm. Marcellinus 14,
11, 32 Sumnitnm; Augustin. Civ. Dei 18, 15 (II 274, 28; 275, 8;
275, 28); 18, 16 (11276,8) Laarentum\ Symmachus Ep. 1, 71
(65) Laurentum Lavinatium', Sidon. Ep. 4, 22 Tolosatium, aber
Ep. 9, 16 V. Q6 Tolosatum, bei demselben Carm. 5, 214 Atre-
batum.
An die Gentilia schliefst sich nostrattum an, Vitruv. 6, 6 (9) 7;
Gell. 3, 19, 1; Sidon. Epist. 3, 3; lul. Valer. res gest. Alex M.
3, 22 (34); 33 (55), und Itin. Alex. 2; 21; 23 (5; 52; 56); dasselbe
wird von Consent. S. 2039 (356, 5) mit Privernatium optimatium 80
praegnatium zusammengestellt. Als übliche Formen giebt Plin.
bei Charis. 1, 17 S. 114 (141, 27) praegnatium und optimatium,
um den Gebrauch von partium , nicht partum , zu rechtfertigen,
vergl. Subst. 72; und Martin, 3 de analog., welchen Majo zu Cic.
de rep. 1, 26 anführt, sagt: Optimatium dicimus, quia accusativus
pluralis i litteram habet, ut hos et has optimatis ; quamvis veteres
optimatum dixerunt.
Optimatium hat Cic. Catil. 1 , 3 , 7 in den besten der von
Halm verghchenen Hdschr. und in der Anführung bei Diom. 1
S. 384 (389, 30); pro Flacc. 24, 58; 26, 63; pro Sest. 44, 96;
45, 97; 48, 103; m, 138; Harusp. resp. 19, 40; 21, 45; 24, 50;
25, 53 zweimal; 25, 54; de invent. 2, 17, 52 (vergl. die adnot.
critica bei Friedrich p. CIX); Ep. Att. 1, 14, 5; 9, 1. 2; 9, 11, 3;
ad Qu. fr. 1, 1, 8, 25; de rep. 1, 26, 42; 1, 27, 43; 1, 29, 45;
1, 32, 48; 1, 34, 51; 1, 42, 65; 1, 44, 68; de legg. 2, 12, 30;
3, 7, 17; 3, 15, 34; Cael. bei Cic. Ep. Fam. 8, 16, 5 (= Cic. Att.
10, 9 A. 5); Corn. Nep. Alcib. 5, 3 (optimatium Halm nach cod.
Wolfenbuttel. und der editio Ultraiectina, in den übrigen Hdschr.
optimatum) ; Phoc. 3, 1 (optimatum im cod. Monacencis und cod.
collegii Romani): Liv. 3, 35, 9; 4, 9, 5; 4, 9, 8; 10, 18, 8; 24,
32, 3 (vergl. Drakenb. zu Epit. 79 und 84); Vell. Paterc. 2, 20, 3;
2, 40, 5; Suet. Caes. 1; 11; 15; Aug. 12; Gramm. 3 im Leid.;
Apul. de dogmat. Plat. 1, 15; 2, 27; lustin. 2, 4, 1 ; Amm. Mar-
cell. 16, 12, 49; Gros. 1, 15, I; lul. Valer 1, 16; 1, 42; 2, 17;
optimatum Cic. orat. in toga Candida § 25 (in C. F. W. Müllers
Cicero-Ausgabe IV vol. III p. 267, 24) in einem Lemma bei Ascon.
(S. 82 ed Kiefsling und Scholl); de rep. 6, 2, 2 bei Nonius S. 409, 26;
- 136 -
Aur. Vict. Caes. 11, 10; Amm. Marceil. 14, 3, 1; 16, 12, 26;
25, 7, 13; 27, 12, 2; 30, 5, 6; 31, 4, 11; 31, 7, 7; 31, 5, 13.
Magnatium Amm. Marcell. 31, 15, 10.
Primatum Amm. Marcell. 31, 2, 7; Impp. Theodos. et Va-
lentin. Cod. 11, 18 (17), 1 § 1; Imp. Leo Cod. 12, 59 (60), 10
im Eingang.
Summatum Amm. Marcell. 19, 1,6; 23, 6, 4; 28, 1, 31; 30, 10, 2.
Penatium schreibt Prise. 7, 16, 80 S. 773 (I 355, 13) vor.
Deum penatium Varro L. L. 5 , 8 , 54 in einer Aufschrift (im
Par. b penatum) und derselbe bei Non. S. 531, 20; monum. Ancyr.
Taf. 4 Z. 7 und Taf. 6 Z. 33; penatium deorum oder deorum pe-
natium Cic. Verr. 4, 22, 48; pro Deiot. 5, 15; Har. resp. 6, 12;
de rep. 5, 5, 7; Liv. 45, 16, 5; Suet. Aug. 92 und Nero 32; Aur.
Vict. Orig. 11, 2, aber 12, 5 deorum penatum. Penatium als Sub-
stantiv Naev. (v. 4 bei L. Müller p. 158) bei Prob, zu Verg. Ecl.
6, 31; Cic. Catil. 4, 9, 18; Val. Max. 5, 3, 3; 6, 3, 1; Sen. Vita
beata 25, 4; Tacit. Histor. 1, 51; Germ. 15; lustin. 6, 7, 5; Pe-
tron. 115, 16; C. I. L. 6, 582; 6, 2266; 6, 7283; Arnob. 3, 40;
Amm. Marcell. 25, 9, 5; penatum Amm. Marcell. 18, 5, 3.
Im daktylischen Versmafs finden sich Laurentmn Verg. Aen.
8, 371; 12, 137; 12, 280; Tihurtuin Verg. Aen. 11, 757; Samni-
tum Sil. 1, 664; 9, 270; 11, 175; Camertum 4, 157; Laurentum,
4, 221; 10, 495; Picentum 5, 208; 10,313; Veientum 7, 40; Pri-
vernatum 8, 393; Larinatum. 8, 402; Quiritum Varius (fragm. 1
bei Baehrens Fragm. poet. Rom. p. 337) bei Macrob. Sat. 6, 1, 39;
Vasatum Auson. Parent. 24, 8 und Quiritum Prof. Burdig. 22, 9
{Vasatium Sidon. Ep. 8, 12).
Notwendig aber ist die Endung um in Caeretum Liv. 4, 61, 11
(im Gärtn. Ceretium, im Par. in Caeratum, im Med. in ceterum
korrumpiert) oder Caeritum Liv. 7, 19, 8; Sidon. Carm. 9, 187
und I. Neap. 6828 Z. 2; 9; Carietuvi C. L L. 5, 4373; Nemetum
Caes. bell. Gall. 6, 25, 2.
48. Die Adjectiva und Participia auf ns haben im ge-
wöhnlichen Gebrauch im Genet. Plur. ium. Mar. Victor. 1
81 S. 2469 (25, 3): In eo quod est amans, adicienda est i littera in
genetivo plurali, si quando sunt participia aut ex participiis figu-
rata. Charis. 1, 17 S. 98 (122, 8): Amans amantium; ns finita nomina
singulari nominativo, genetivo plurali ium recipiant necesse est.
Itaque Terentius (Andr. 3, 3, 23 = 555): Amantium irae amoris
integratio est. Amantum Caecilius (253), ut etiam Plinius notat:
Quantum amantum in Atlica est.
— 137 —
Ahsentium Cic. Verr. 2, 42, 103; 4, 41, 89; Phil. 2, 4, 7;
Tusc. 4, 4, 8; Liv. 27, 46, 11.
Adsentantium et induhjodium Cic. Tusc. 3, 6, 12.
Constantium consularium Cic. Phil. 14, 7, 17.
Egentiwn civium Cic. pro Milon. 14, 36, und egentium als Sub-
stant. Cic. leg. agr. 1, 7, 22; Catil. 4, 8, 17; pro Flacc. 10, 23;
23, 54; de domo 30, 79; Caes. bell. Gall. 7, 4, 3; Liv. 8, 19, 14.
Dominorum elegantium Sen. Tranq. 1,4; elegantium als Sub-
stant. Cic. Brut. 40, 148 und Colum. 7, 2, 1.
Hominum eloquentium Cic. Att. 13, 28, 2; eloquentium als
Substant. de orat. 1, 13, 58 und 1, 39, 180; Brut. 39, 145.
Hominum excellentium Cic. pro Arch. 6, 14; excellentium c\-.
vium Phil. 14, 6, 17; virorum excellentium de rep. 3, 4, 7; excellen-
tium ingeniorum Claud. Mamert. Epist. poster, p, 203, 8; prae-
cellentium Claud. Mamert. 2, 9 (p. 131, 15).
Faventium Horat. Carm. 3, 24, 46.
Infantium puerorum Cic. pro Rose. A. 53, 153 und pro Sulla
6, 19; infantium der unberedten als Substant. Cic. Brut. 80, 278;
über infantium der Kinder vergl. Substant. 71.
Hominum insolentium Cic. Farn. 2, \&^ 2; 4, 14, 2.
Intellegentium als Substant. Cic. Brut. 51, 190.
Interpellant ium als Substant. Cic. Att. 14, 16, 1.
Mngientium als Substant. Horat. Epod. 2, 11.
Hominum nocentium Cic. Divin. in Caec. 21, 67; nocentium
als Substant. Cic. Verr. 4, 3, 6 und Phil. 5, 6, 15; Cornificius
4, 34, 45 Horat. Carm. 4, 9, 42; Liv. 2, 5, 9 und 8, 20, 10;
Quintil. 12, 1, 34; 12, 7, 2; hominum mnocentium Cic. Verr. 1,
30, 77; 5, 52, 138; Siculorum innocentium Verr. 4, 52, 116; so-
ciorum innocentium Verr. 5, 46, 121; 5, 67, 172; illorum inno-
centium Verr. 5, 50, 132; virorum fortium atque innocentium de
imper. Cn. Pomp. 10, 27; quarum innocentium Val. Maxim. 6, 3, 8;
innocentium civium Quint. 10, 7, 2 und innocentium als Substant.
Cic. orat. part. 12, 44; pro Rose. A. 3, 7; Verr. Accus. 1, 3, 8;
1, 9, 24; 5, 43, 113; 5, 44, 115; 5, 46, 123; 5, 49, 130; pro Mur.
28, 59; pro Sulla 31, 87; pro Flacc. 2, 3; pro Plane. 23, 56; pro
Rabir. Post. 6, 13; Sen. Clem. 1, 2, 1; Tacit. Histor. 4, 7; Plin.
Ep. 2, 11, 5; Panegyr. 44, 1; 55, 5; Amm. Marceil. 14, 5, 7;
15, 3, 2.
Aedium pestüentium Cic. Off. 3, 16, 67.
Hominum potentium Cic. leg. agr. 2, 3, 7; Sen. Benef. 4, 12, 2;
Const. 8, 3; potentium vatum Plorat. Carm. 4, 8, 26; inimicorum
— 138 —
potentium Sen. Benef. 3, 33, 2; potentium populorum Tacit. Ann.
82 15, 24 und potentium als Subst. Cic. pro Milon. 36, 100; pro Com.
1, 24 bei Ascon. 8. 75; Ep. Farn. 1, 9, 21; Sallust. Cat. 20, 7;
Liv. 33, 45, 8; Sen. Epist. 14, 6; 84, 12; Clem. 1, 7, 2; Provid.
3, 12 und Nat. quaest. 4 praef. 15; Quintil. 2, 20, 8; Tac. de
orat. 2; Plin. Ep." 9, 5, 2; lul. Valer. 1, 5; impotentium als Sub-
stant. Cic. pro Mur. 28, 59 und Tusc. 5, 20, 60; praepotentium
populorum Liv. 21, 52, 3; hominum praepotentium Sen. de ira
3, 13, 7 und praepotentium als Subst. Cic. Lael. 15, 54; Colum.
1, 3, 12 und Plin. N. H. 12, 19, 42 (93).
Praesentium Cic. Har. resp. 1, 1; de orat. 2, 2, 9; Ep. Att.
16, 16, 5; Tuscul. 4, 6, 11; Lentulus bei Cic. Ep. Famil. 12, 15, 4;
praesentium als Neutrum Cic. pro Flacc. 1, 3.
Virorum jjraestanfmm Cic. Off 2, 5, 17.
Hominum pt-udentium Cic. pro Caec. 19, 56; hominum mi-
nime prudentium Ep. Fam. 4, 9, 2; virorum prudentium Papinian.
Dig. 1, 3, 1, und prudentium als Substant. Cic. de orat. 1, 9, 36;
Orat. 1,1; 53, 178; pro Cluent. 2, 5 und Rab. Post. 16, 43;
Quintil. 12, 3, 7; Tac. Hist. 3, 58 und Agric. 25; Apul. Met. 9, 27
S. 647; Gaius Instit. 1 § 2; 1 § 7; Pompon. Dig. 1, 2, 2 § 5;
1, 2, 2 § 12 und Papin. Dig. 1, 1, 7; 2, 15, 5; lustinian. Inst.
1, 2 § 3; 1, 2 § 8; 1, 24 § 2; 2, 20, § 23; 4, 1 § 8 und confirm.
Dig. § 10; 22; Vulg. Prov. 14, 6; Ecclesiastic. 6, 35; 21, 28; im-
2)rudentium als Substant. Sen. Benef. 4, 34, 5 und Quintil. 12, 7, 8.
Recentimn Cic. orat. part, 27, 96; Ep. Fam. 6, 6, 12 und
Att. 9, 1, 4; Caes. bell. Gall. 1, 14, 3 und Liv. 30, 23, 7.
Sapientium civium Cic. Brut. 1,2; Ep. Fam. 1, 9, 18; sa-
pientium virorum pro Sest. 21, 47; sapientium iudicum Quint. 12,
10, 52 und sehr oft sapientium als Substantiv Cic. de orat. 3,
16, 69; leg. agr. 1, 1, 1; pro Arch. 6, 14; in Pison. 19, 43; Acad.
2, 41, 126; 2, 44, 136; de finib. 1, 20, 70; 5, 19, 53; 5, 31, 93;
de nat. deor. 1, 9, 23; 1, 27, 77; de divin. 1, 23, 46; LaeL 2, 7;
21, 76; 21, 77; 26, 100; Off. 3, 4, 16; de rep. 1, 17, 27; 3, 4, 7;
de legg. ], 24, 62, die einzige Stelle im Cicero, wo die neuesten
Herausgeber von einander abweichen, ist de finib. 1, 18, 61, hier
hat Baiter die Form auf um, C. F. W. Müller aber richtig sapien-
tium. Ferner Sali. Cat. 11, 7; Horat. Carm. 3, 21, 14 (aber Sat.
2, 3, 296 sapientum); Liv. 26, 22, 14; Val. Maxim. 4, 1 extr. 7
(p. 173, 17 und 174, 7 ed. Halm): Vitruv 9, 2 und 9, 15; Quint.
1, 10, 15; 2, 17, 28; 3, 8, 2; 5, 11, 39; 9, 2, 46; 12, 7, 9; Plin.
N. H. 21, 3, 6 (9); Tacit. Ann. 16, 19; lustin. 2, 2, 14; Pacat.
— 139 —
Panegyr. 6, 8; Censorin. 1, 2 (p. 8, 7 ed. Hultsch); Trebell. Poll.
Claud. 11, 6; Aur. Vict. Caes. 3,6; Augustin. Civ. Dei 8, 13
(I 341, 3); Prisciau. Carm. 1 praef. 8; lul. Valer. 2, 21; Vulg. 2
Esdr. 8, 3; Prov. 12, 18; U, 3; 14, 24; 15, 2; 15, 7; 15, 31;
18, 15; 22, 17; Eccles. 7, 5; 9, 11; 9, 17; 12, 11; Sap. 6, 26;
Ecclis. 8, 9; 21, 29; Isai. 19, 11; 1 Cor. 1, 19; 3, 20; insipientium
als Substant. Cic. de fioib. 2, 15, 50; 3, 10, 35 und Tusc. 2, 26, 63.
Sontium Cic. Pbil. 2, 8, 18 und de legg. 3, 3, 6; Val. Max.
6, 3, 8; Tac. Ann. 4, 71; Mela 3, 9 § 86; Aram. Marcellin. 15, 3, 2;
28, 1, 54; insonthim Val. Max. 1, 7 ext. 6; Tac. Hist. 2, 13;
Minuc. Fei. 5, 10; Amm. Marcellin. 14, 5, 2; 21, 13, 14; 28, 1, 45;
29, 2, 3; 29, 2, 23.
Tuenti'um Liv. 33, 7, 6.
Gegenüber diesen Beispielen auf tium, welchen leicht zahl-
reiche ähnliche hinzugefügt werden können, finden sich andere,
wo die Form auf tum nicht durch Schuld der Abschreiber in eine
oder die andere Hdschr. sich eingeschlichen hat , sondern sicher
von den alten Schriftstellern selbst herrührt, besonders im dakty-
lischen Versmafs , welchem sich die Form auf tium weniger be-
quem anschliefst. Die Form auf tum begegnet jedoch auch in 83
anderen Versmafsen und selbst in Prosa. Serv. zu Verg. Aen.
11, 886 sagt: Ideo defendentum et ruenfum, quia ad masculinum
redit, et hi defendentes facit; quod et de feminino dicimus. Si
autem de neutro loquamur, defendentium dicamus necesse est,
quia haec defeiidentia facit, et ut supra (zu 11, 590, vergl. unter 49)
diximus, genetivus pluralis a nominativo plurali uon debet minor
esse. Quodsi forte minorem eum aliquando invenerimus, metri
necessitate fit, et incipit iam pathos esse, non declinatio. Non-
nulli ergo in bis nominibus genetivum corruptum pro integro acci-
piunt. Dieser letzte Ausspruch wird sofort wiederholt in Bezie-
hung auf lacrimantum v. 887. Placid. Gloss. S. 438 sagt, wahr-
scheinlich mit Beziehung auf das daktylische Versmafs: benedi-
centum melius quam benedicentium.
Absentum Plaut. Stich. 1,1,5 (im Ambros. abseutium, vergl.
Götz zu dieser Stelle); Claudian. Land. Stilich. 2, 147; Anth. Lat.
ed. Burmann 3, 144 v. 1 (Meyer 275; Riese 769).
Adcurrentum Avien. Arat. 323.
Sarmatarum neglegentius arjentum Vulcac. Avid. Cass. 4, 6.
Adulantum Mamert. Grat. act. 21.
Amantwn haben aufser der von Charis. a. a. 0. bemerkten
Stelle des Caecil. (253) noch Plaut. Most. 1, 3, 15 (171); Mil.
— 140 —
3, 1, 31 (625); Truc. 1, 1, 4; Turpil. (202) bei Non. S. 321, 11;
Lucr. 4, 1077; 5, 962; Tibull 3, 6, 49; Prop. 4 (3), 16, 27; Ovid.
Amor. 3, 10, 15; Ars am. 1, 439; 1, 633 und Remed. am. 691;
Sen. Phaedra 634 (642); Argum. Plaut. Mil. 2, 11 im vet. und
decurt; Dracont. Carm. prof. 2, 114; 8, 307; 10, 54; 10, 182;
13, 9, beinahe überall als Substant. , doch amantum comparum
Plaut. Pseud. 1, 1, 64.
Audientum Ennod. Vita Epiphan. 108 (ed. Hartel p. 459, 1;
ed. Vogel p. 97, 36).
Aventum Prudent. c. Symm. 1 praef. 16.
Bacchantum Ovid. Met. 3, 703; 7, 258.
Balantum Lucr. 2, 368; Verg. Ge. 1, 272; 3, 457 und Aen.
7, 538; Dracont. Carm. prof. 8, 414; Pervig. Vener. 83.
Bellantum Verg. Ge. 3, 183; bellantum iuvenum Aen. 12, 410;
Augustin. Civ. Dei 4, 2 (1 147, 22); Anthol. Lat. ed. Riese 914 v. 51.
Cadentum Verg. Aen. 10, 674; iuvenum cadentum Aen. 12, 410;
Nazar. Panegyr. 26.
Canentum Lucr. 4, 585; 5, 1385.
Luce carentiim Lucr. 4, 35 und Verg. Ge. 4, 255; 4, 472.
Commeantum Ennod. Ep. 7, 6 (ed. Hartel p. 176, 16; ed.
Vogel p. 233, 34); Alcim. Avit. Ep. 51 (45) ed. Peiper p. 79, 20.
Committenttini C. I. L. 9, 2641.
Conßdentum Sedul. Op. lib. 2, 9.
Conantum Sidon. Ep. 7, 9.
Credentum Sedul. Carm. 1, 204.
Defendentum Verg. Aen. 1 1, 886.
Deside.rantum Alcim. Avit. Ep. 94 (84) ed. Peiper p. 101, 8.
DiUgentum Ennod. Dict. 9, 6 (ed. Hartel p. 544, 18; ed. Vogel
p. 115, 25.
Dolentum Sen. Phaedra 1109 (1118) und Tro. 1009 (1019);
Tac. Ann. 4, 12; Cyprian. Carm. 6, 330.
Dominantum Sedul. Carm. 3, 313.
Egentum civium Auson. Epigr. 140, 3 Konjektur von Baehrens
(P. L. M. 5 p. 101), sonst wird egena gelesen (ed. Peiper p. 427;
ed. Schenkl p. 256); Sedul. Carm. 3, 262.
Exsuijerantum Pacuv. (404) bei Varro L. L. 7, 2, 18.
Fabricantum Alcim. Avit. ex homiliarum libro 22/23 ed. Peiper
p. 138, 27.
Facientum Ennod. Dict. 2, 7 (ed. Hartel p. 432, 12; ed. Vogel
p. 122, 4).
Faventum Verg. Aen. 5, 148.
— 141 -
Flagellantum Ven. Fort. Vit. Mart. 3, 129.
Fluenfum Ovid. Met. 9, 18; Avien. Arat. 872.
Nympharum fugicntwn Horat. Carm. 3, 18, 1 in den Par.
KyL^ im Turic. und bei Diom. 3 S. 524 (525, 33); Coripp. Job. 7, 57.
luvenum furentum Verg. Aen. 11, 838; Auson. Mosell. 292.
Hominum rei male gerentum Plaut. Trucul. 2, 1, 13 (223),
verg]. Scholl zu dieser Stelle.
Gratantum Tacit. Ann. 6, 56 (50); Alcim. Avit. Append. 14, 7
ed. Peiper p. 191, 7.
Ilabitantum Alcim. Avit. ex bomiliarum libro 21 ed. Peiper
p. 137, 17.
lacentiim Sedul. Carm. 5, 267; Dracont. Carm. prof. 9, 106.
Ignoscentum Auson. Idyll. 6, 75.
Imbrium imminentum oder inminentum Horat. Carm. 3, 27, 10
in den Par. <p(py7t^ im Turic. und bei Acro und Porphyr, (immi-
nentium im Bern, und in den Par. kX).
Impugnantum Ennod. Vita Epiphan. 110 (ed. Hartel p. 359, 15;
ed. Vogel p. 98, 6).
Lidigentiun Sedul. Op. lib. 3, 23; Ennod. Vita Epiphan. 150
(ed.^ Hartel p. 369, 24; ed. Vogel 103, 4).
Infantum et lactantum Venant. Fort. Vit. Mart. 1, 215, in-
fantum der Kinder vergl. Substant. 71.
Intuentum Alcim. Avit, Ep. 87 (78) ed. Peiper p. 96, 29.
ludicantum Ennod. Ep. 4, 23, 2 (ed. Hartel p. 115, 9; ed.
Vogel p. 145, 17).
Lacrumantum parentum Verg. Aen. 11, 887.
Languentwn Alcim. Avit. ex homiliarum libro 18 ed. Peiper
129, 17.
Latentum Manil. 3, 47.
Latrantwn Ilias Lat. v. 4.
Laudantum Claud. Mamert. 2, 9 (136, 21).
Legentum Ennod. Ep, 2, 1, 3 (ed. Hartel p. 39, 2; ed. Vogel
35, 3) und Vita Epiphan. 108 (ed. H. p. 459, 1; ed. V. p. 97, 36);
Virgil. Mar. Gramm, ed. Huemer p. 60, 26.
Luctantum Herculis Antaeique Prop. 4 (3), 22, 9.
Ludentum Anth. Lat. ed. Burmann 3, 78 v, 6 (Meyer 931;
Riese 194; Baehrens 4, 374).
Sororum maerentum Verg. Aen. 11, 216; Anth. Lat. ed. Bur-
mann 1, 170 V. 109 (Meyer 1607; Riese 11; Baehrens 4, 201).
Merentwn Ennod. Dict. 9, 15 (ed. Hartel p. 544, 9; ed. Vogel
p. 114, 19).
— 142 —
Militantum Lamprid. Alex. 21, 6.
Coetus dicta mirantum Ovid. Met. 15, 67.
Moderantum cuncta deorum Ovid. Met. 1, 83.
Morientum Varro (Sat. Men. 424) bei Non. S. 199; Verg. Aen.
84 n, 633; Ovid. Met. 5, 88 und Her. 14, 35; German. Phaen. 173:
Ilias Lat. 402; Stat. Theb. 2, 674; 6, 531; 8, 660; Coripp. Job.
7, 541.
Nascentum Verg. Ge. 3, 390; Manil. 2, 726; 2, 936; 3, 79;
4, 408; 5, 537; 5, 649.
Natantum Verg. Georg. 3, 541; Cyprian. Carm. 6, 69.
Nitentum Venant. Fort. Append. 1, 11.
Nocentum Ovid. Pont. 1, 8, 19; Sen. Herc. für. 93; Lucifer
de sancto Athanasio 2, 2 (149, 11 ed. Hartel); innocentum Plaut.
Rud. 3, 2, 5 (619) nach dem Versmafs erforderlich (in den älteren
Ausg. innocentium) ; Vict. Vitens. 3, 21 (5, 1); Alcim. Avit. ex
sermone in ordinatione episcopi 2 ed. Peiper p. 124, 32.
Numerantvm Alcim. Avit. Ep. 36 (33) ed. Peiper p. 66, 7.
Ohstantum Sil. 5, 277.
Occurrentum Sidon. Ep. 1, 7.
Paenitentum Alcim. Avit. ex sermone die III rogationum 2
ed. Peiper 120, 20.
Palantum Sil. 5, 445; Stat. Theb. 7, 724.
Patentum Auson. Mosell. 107; 141; 250.
Plangentum Dracont. Carm. prof. 5, 151.
Plaudentum Dracont. Carm. prof. 10, 465.
Pofentum Verg. Aen. 12, 519; Mart. 5, 20, 5; Mamert. Grat,
act. 21; Phocae vit. Vergilii 110 (Antholog. Lat. 671 ed. Riese;
Baehrens 5 p. 85); Aur. Vict. de vir, illustr. 34, 9; lul. Valer.
1, 33; Aquila Rom. de fig. 24; Sedul. Op. libr. 3, 27; Orestis
trag. 857; Dracont. Carm. prof. 5, 61; Jordan. Getica 6, 47; penni-
2>otentum Lucr. 2, 878; 5, 789.
Praeseiifum Sidon. Ep. 7, 6; Claud. Mam. 2, 9 (p. 136, 20).
Praeter meantum Lucr. 1, 318.
Prandentum Anthol. Lat. 1, 86 v. 2 ed. Burmann (Meyer 627;
Riese 152; Baehrens 4, 339).
Precantum Plaut. Rud. 1, 5, 2 (259); Ovid. Met. 12, 33; Val.
Flacc. 2, 240; Stat. Silv. 1, 4, 46; Theb. 10, 818; Sedul. Carm.
3, 148; Dracont. Carm. prof. 8, 451.
Probantum Auson. Epist. 9, 17.
Pugnantum Ilias Lat, 804; Stat. Theb. 11, 461.
Quadrupedantum Verg. Aen. 11, 614.
- 143 -
Hominum recentum Horat. Carm. 1, 10, 2; bellorum recentura
Val. Flacc. 2, 655; recentum armorum Sil. 15, 604; recentum um-
brarum Stat. Theb. 8, 105; volucrum recentum Theb. 10, 458.
Leonum vincla recusantum et rudentum Verg. Aen. 7, 15.
Eeferentuin Ennod. Panegyricus dictus regi Theoderico 2 (ed.
Hartel p. 262, 3; ed. Vogel p. 203, 13).
Eeijenticm Stat. Theb. 6, 296; Coripp. lustin. 2, 371; 2, 425;
Dracont. Satisf. 103.
Re(jnantuin Coripp. lustin. 1, 40; 2, 167; 3, 130; Anth. Lat.
ed. Riese 376, 13 (Burmann ad Lux. 85; Meyer 290; Baehrens
4, 530).
Reportantum Rut. Namant. 1, 630.
Ro(]antum Alcim. Avit. Äppend. 15, 9 ed. Peiper 191, 9.
Ruentum Verg. Aen. 11, 886; L. Müller schreibt im Lucilius
p. 143 V. 90 saxa et Stridor ubi atque ruentum sibilus instat;
Lachmann 1145 saxa et Stridor ubi atquierunt, dum sibilus in-
flans und Baehrens 805 saxa ad Stridor ubique, rudentum sibilus
instat; Ennod. Dict. 1, 23 schreibt Hartel p. 429, 16 nee ruentum,
Vogel p. 4, 12 ne cruentae.
Rusticantum Ennod. Dict. 9, 13 (ed. Hartel p. 453, 20; ed.
Vogel p. 114, 10).
Rutilantum Venant. Fort. 11, 11, 3.
Salientum Lucr. 4, 1200 nach Verbesserung von Marullus (in
den Hdöchr. salientum, im oblong, durch Korrektur fallentum).
Saltantwn Dracont. Carm. prof. 6, 120; 10, 523.
Salutantum Lucr. 1, 318; Verg. Ge. 2, 462 und Ovid. Met.
5, 295; Tacit. Ann. 4, 41; salutantum principem Tac. Ann. 11, 22.
iSancientum Sidon. Ep. 1, 7.
Sapienium Lucr. 2, 8; Horat. Serm. 2, 3, 296; Corn. Nep.
Thras. 4, 2 (aber im cod. Parcensis sapiencium) ; Sen. Vita beata
22, 3; Consol. Polyb. 14 (33), 1; Consol. Helv. 12, 1; Auson.
Lud. Septem sap. (Solon. 2) 74; (Solon. 7) 79 und de septem sa-
pientibus ex Graeco v. 1 (ed. Peiper p. 409); Priscian. Perieg. 221;
Alcim. Avit. contra Eutychianam haeresim I ed. Peiper p. 19, 3;
Authol. Latina ed. Riese 333, 13 (Baehrens 4, 487) und in der
Vulgata Deut. 16, 19 und Prov. 1, 6.
Scrihentum Ennod. Ep. 1, 16, 3 (ed. Hartel p. 27, 24; ed.
Vogel p. 24, 22).
Senescentum Auson. Idyll, 18, 2 (= Anthol. Latina ed.
Riese 647).
Sequentum Verg. Georg. 3, 111; Aen. 6, 200; 9, 394; Avien.
— 144 —
Arat. 337: Venant. Fort. Vita Mart. 4, 578; Terent. Maur. 689;
Dracont. Carm. prof. 8 , 543 ; exsequentum Oros. 7, 27, 5 : suh-
sequentum Alcim. Avit. ex homiliarum libro 24 ed. Peiper 145, 27.
Sihntum Verg. Aen. 6, 432; Ovid. Met. 5, 356; 15, 66;
15, 772; 15, 797 und Fast. 5, 483; animarum silentum Prop.
4 (3), 12, 33; silentum Sil. 13, 521: Sen. Herc. für. 22; Val.
Flacc. 1, 750; Stat. Silv. 2, 7, 121; Lucan. 3, 29; 6, 513; Clau-
dian. Gigantom. 45.
Equorum silvicolentum in einer versificierten Inschr. C. I. L.
2, 2660.
Amnium sonantum Catull. 34, 12 (in den Hdschr. sonantium).
Sontwn Val. Fl. 1, 794 und Stat. Theb. 4, 475; insontum
sororum Sil. 14, 105; Dracont. Carm. prof. 8, 170.
Sperantum Ennod. Ep. 6, 38, 1 (ed. Hartel p. 171, 10; ed.
Vogel p. 231, 7).
Spiraittum Auson. Mosell. 96.
Squalentwn Amm. Marcell. 19, 8, 5.
Suggerentum (Particip. substantiviert) Veget. Mil. 3, 4 (p. 72, 10
ed. Lang).
Supplicantum Ennod. Vita Epiphan. 129 (ed. Hartel p. 364, 10;
ed. Vogel p. 100, 24).
Temptantwn Verg. Georg. 2, 247.
Tenentum Alcim. Avit. ex homiliarum libro 1 ed. Peiper
p. 104, 29.
Texentum Claudian. in Eutr. 2, 458.
Timentiim Venant. Fortun. Vita Mart, 1, 99.
Tractantum Ovid. Ep. ex Ponto 3, 3, 20.
Venantum Lucr. 4, 999: Verg. Aen. 9, 551; 12, 5; Ovid.
Met. 2, 492; Hai. 52; Phaedr. 1, 12, 7; Hosidius Geta 287 (An-
thol. Lat. ed. Burmann 1, 178; Meyer 235; Riese 17; Baehrens
4, 207).
Venientum Verg. Georg. 4, 167; Aen. 1, 434; (>, 755; Avien.
Arat. 1069.
Vescentum Sedul. Carm. 3, 267,
Viantum Amm. Marcell. 19, 8, 10.
Viventum Auson. Prof. Burdigal. 26, 7.
Volantwn Lucr. 2, 1083; Verg. Aen. 6, 728; Manil. 5, 87;
Dracont. Carm. prof. 8, 462; 10, 170; Anthol. Lat. ed. Riese
731, 155 (Baehrens 3, 253); altivolantum Ennius (Ann. 79 ed.
L. Müller) bei Cic. Divin. 1, 48, 107.
Per verba vohntum Auson. Ep. 25, 113, so Toll (p. 688) und
- 145 —
Peiper (p. 281) nach cod. Vossianus 111 und Parisinus 8500:
Schenkl (p. 193) nach cod. Parisinus 7558 voventum.
49. Über den Genet. Plur. der Adjectiva auf x bemerkt
Charis. 1, 17 S. 103 (129, 3): Feüclum. Trium generum nomina
genetivo plurali ante um i debent recipere, ut pemicium^ audacium^
ferocium. Prisc. 7, 17, 86 S. 776 (I 360, 25): In x terminantia
trium generum communia, quamvis in paucissimis genetivum plu-
raiem absque i paenultima proferant, difficile enim invenies auda-
cum pro audacium vel felicum pro felicium, tamen accu-
sativum plerumque per es efferunt. Serv. zu Verg. Aen. 11, 590:
Nomina omnia in x littera terminata ablativum singularem in e
mittunt, non in i, genetivum verum pluralem in um; exceptis his
quae omnis sunt generis, ut felix. Nam et ab hoc telici et horum
feUcium facit. Lucanus (4, 663): Felici non fausta loco tentoria
jwnens. Quod receptum est ideo, quia genetivus pluralis a nomi-
nativo plurali minor esse non debet, sed aut par, aut maior una
syllaba. Et quia in neutro facit felicia, felicum dicere non de-
bemus, ne propter alia genera huic praeiudicemus. Namque ab 85
eo quod est felices ut felicium dicamus, ratio patitur, una enim
crescit syllaba; ab eo quod est felicia ut felicum dicamus, non
procedit, ne minor sit genetivus a nominativo plurali. PVagm. Bob.
de nom. et pronom. 37 S. 136 (562, 23): X littera terminata si
trium generum fuerint, omni modo et ablativo i finientur et addita
um syllaba facient genetivum pluralem , ut hie et haec et hoc
fallax ab hoc et ab hac fallaci horum et harum fallacium^ hie et
haec et hoc felix ab hoc et ab hac felici horum et harum felicium^
velox veloci velocium, atrox atroci atrocium^ trux truci trucium.
Dagegen sagen Mart. Cap. 3 § 308 und Cassiod. de gramm. S. 2324
übereinstimmend: De ceteris quibus dissident veteres, quidam atro-
cum et ferocum^ qua ratione omnium x littera finitorum una spe-
cies videbitur; vergl. Studemund in Hübners Hermes 13 S. 219,
Audacium Cic. pro Rose, A. 3, 7: pro Sest. 23, 51; 40, 86;
66, 139 und Ep, ad Q. fr. 3, 9, 1 ; — contumacium Sen. Ep. 26, 5;
lustin. 22, 5, 8; — edacium Apul, Met. 7, 16 S, 478; — fallacium
Cic. Lael. 25, 91; Claud. Mamert 1, 2 (25, 23); — f er actum Amm.
Marcell. 14, 6, 10; 18, 7, 10: — fugacium Tacit. Hist. 2, 44; —
minacium Horat. Carm. 2, 12, 12: Amm. Marcell, 21, 12, 4;
27, 10, 12: 28, 4, 10: — pertinacium Cic. de orat. 2, 43, 182;
— pervicacium Quintil. 1, 5, 17; — pugnacium Apul. Met. 2, 32
S. 171; — rapacium Horat. Carm, 4, 4, 50; Amm, Marcell, 14,
4, 1 ; — voracium Amm, Marc. 22, 8, 47,
Neue -Wagener, Lat. Formenlehre. II. 3. Aufl. 10
- 146 -
Felicium Auct. bell. Alex. 72, 3; Sen. Epist. 93, 4 und Tranq.
15, 1; Mart. 1, 49, 38; Tac. Ann. 13, 46; i5, 16; I. Neap. 106;
1882; — infelicium Sen. Contr. 10, 33, 3; Sen. Epist. 95, 24;
Quintil. 6 prooem. 3; — pernicium Liv. 28, 20, 3; Amm. Marceil.
14, 4, 3; 18, 5, 3; 19, 5, 3.
Atrocium Cic. pro Sulla 24, 68; Tac, Ann. 13, 43; Amm.
Mareen. 14, 7, 20; 15, 6, 1; 22, 11, 2.
Jedoch fallacum Catull. 30, 4 (11) und ferocum consolatio ad
Liviam Aug. v. 275.
Über den Genet. Plur. von simplex multiplex supplex, des-
gleichen von victrix ultrix adiutrix vergl. unter 45.
Adjectiva defectiva.
50. Von mehreren Adjectiva kommen nur einzelne Kasus vor,
von manchen fehlt der Nomin. Sing. Wie cetera^ crepera creperum
und creperig (Apul. de deo Socr. 18 S. 159 und Symmach. Ep. 1, 1;
1, 13), perperum und perperos, nuperum, desgleichen die Komposita
bifera, quadrilatera quadrilaterum, trilatera und phirilatera^ vergl.
unter 4 , so lesen wir allein tripectora vis Geryonai Lucr. 5 , 28.
Seite 8 ist noch gesagt, dafs der Nomin. Sing. Mascul. po-
sterus nicht nachweisbar sei, derselbe findet sich jedoch Augustin.
Epist. 55, 5.
Zu caelifis, caelitem, caeliti oder caelite, caelites, caelitum und
caelitibus ist ein Nomin. Sing, nirgends zu finden, vergl. Substant. 1 10.
Sehr selten ist der Nominativ zu sontis (Stat. Theb. 3, 1 1 0),
sontem, sonti, sontes, sontium und sontura, sontibus. Prob. Ca-
thol. 1, 53 S. 1473 (28, 27) und M. Plot. Sacerd. Gram. 2, 48
S. 56 (479, 19) sagen bestimmt: sons non legi, aber sons wird
von Paul. Festi S. 296, 10 und ohne Zweifel von Fest. S. 297 (b),
22 mit insons zusammengestellt und in den not. Tir. S. ß6 neben
demselben gelesen. Auch Augustin. Regul. S. 1988 (505, 10) ver-
bindet hie et haec sons und o sons mit den übrigen Kasus, unter
welchen er auch haec sontia und o sontia aufluhrt. Wir lesen
den Nominativ sons bei Auson. Edyll. 12, grammaticomastix 15:
Si bonus est insons, contrarius et reus est sons? Im Aetna 605
hat Baehrens die Konjektur von C. Barth aufgenommen und ge-
schrieben: nee minus ille pio, quam quo sons, nobilis ignist, und
in einem Gedichte aus später Zeit de Philomela schreibt Baehrens
5 p. 365 V. 30 pessimus et passer sons titiare solet (Riese Anth.
Lat. 762, 30 hat pessimus et passer hinc titiare solet). C. Paucker,
- 147 -
Spicilegium p. 158 weist sons als Substantiv neutr. generis aus
Aldhelm. ep. 3 nach: ob inextricabile sons protoplastorum.
Copoii ist im Plaut. Bacch. 2, 3, 117 (351), in den alten
Hdschr. in quopem und quiopem verderbt; Pacuv. (307) und Tur-
pil. (64) bei Non. S. 84, 16; Ablat. copi steht bei Plaut. Pseud. 2,
3, 8 (674); einen Nominativ copin nimmt Varro L. L. 5, 17, 92
an, aber einen Nomin. cops schreibt Prise. 7, 8, 41 S. 752 (T 321,
25) den vetustissimi ohne Beleg zu.
Nefrendem giebt Paul. Festi S. 163 aus Liv. Andr. (38) und
verbindet damit nefrendes arietes, nefrendes infantes, nefrendes
testiculos, vergl. Fest. S. 162, die nämliche Stelle wird im Thom.
thes. nov. lat. einmal dem Naevius, eii) andermal dem Livius zu-
schrieben, vergl. Ribbeck zu dieser Stelle; nefrendes porci Varro
R. R. 2, 4, 17 und Scaur. S. 2251 (12, 3): nefrendi sues und porcum
castratum quem nefrendum vocabant Fulgent. Expos, serm. antiq.
S. 559; infrendes Lact, zu Stat. Theb. 5, 663, vergl. Serv. zu Verg.
Aen. 8, 230 und Placid. Gloss. S. 486; ein Nomin. Sing, fehlt.
Zu primoris als Genet., primori, primorem, primori und pri-
more, primores, primoribus ist ein Nominativ primor nur aus Thom.
thes. nov. lat. 406 nachweisbar; auch primorum bei Lact. Mort.
persec. 8, 5; Symm. Ep. 4, 18 und Sidon. Ep. 7, 1 scheint dazu
zu gehören, und ebenso wird bei Verg. Aen. 9, 309 primorum von
Serv. gedeutet, während bei Horat. Epist. 2, 2, 204 dasselbe ohne
Zweifel von primus ist.
Ohne Nomin. ist ferner der Dat. congeneri Plin. N. H. 15,
24, 28 (98), wogegen ein Nomin. degener gebräuchlich ist.
Ein Nominativ congrex ist nur aus Thom. Thes. 155 und
Gloss. Labb. nachweisbar für congregem Apul. Met. 7, 16 S. 475
und Auson. Periocha Odyss. 24; congrege Auson. Idyll. 11, 53
und Epist. 10, 21; Prudent. c. Symm. 2, 635; congreges Pervig.
Ven. 43; Tert. de paenit. 11; Augustin. Civ. Dei 12, 22 (549, 1);
Solin. 2, 46; Itin. Alex. 8 (19).
Segregem steht Sen. Contr. 7, 21, 20 (in den Hdschr. publicis
maus gregem für publici mali segregem); Sen. Benef. 4, 18, 2;
Sen. Phaedra 1209 (1218) und Prud. Cathem. 7, 28: segrege Prud.
Hamart. Q>^\ 803; segreges Sidon. Epist. 9, 3, ein Nominativ segrex
ist nicht nachweisbar, dafür sagt Auson. Parent. 8, 10 (ed. Peiper
p. 34): ipse tuo vivens fiegregus arbitrio.
Ein Nominativ fehlt zu deiuge dorso Auson. Mosell. 164; zu
iniuges Paul. Festi S. 113, 19; Macrob. Sat. 3, 5, 5; Fulgent.
Expos, serm. antiqu. S. 561; Diomed. 3 S. 498, 25 und 499, 2
10*
- 148 -
(Isid. Gl. bildet iniunx); ein Accus, iniugem ist als Konjektur im
Ennius von Vahlen (Fab. 219) und von Ribbeck (156) gesetzt,
aber von L. Müller (Fab. 131) nicht aufgenommen.
Detudes Paul. Festi S. 73, 12 und Gloss. Labb.
Der Nomin. Sing, fehlt auch zu seminecis^ semineci , semine-
cem, semineces, seminecum: zu hillcem^ trilicem^ trilices, wenn
auch Isid. Orig. 19, 22, 23 einen Nomin. trilicis anwendet; zu
himaris als Genet. , bimarem und bimari Horat. Carm. 1, 7, 2;
Ovid. Met. 5, 407; 6, 419; 7, 405 und Her. 12, 27; Auson. Epist.
24, 69; Sidon. Carm. 2, 476; PauHn. Nol. 10, 230; zu himatrem
Ovid. Met. 4, 12; zu tricorporis Verg. Aen. 6, 289: Sil. 3, 422;
13, 201, während doch ein Nomin. bicorpor gefunden wird, vergl.
unter 30; zu tricuspide Ovid. Met. 1, 330; zu dem Genet. Amo-
minis (Paul. Festi S. 36, 1) Ovid. Met. 14, 609; Ep. ex Ponto
1, 8, 11 und Ibis 419 (415); Sil. 1, 326; Stat. Silv. 5, 1, 89 und
Auson. Idyll. 10, 106; zu deae multinominis Apul. Met. 11, 22
S. 801; zu omninominem Apul. Ascl. 20 S. 303, wogegen ein No-
min, cognominis nicht zu bezweifeln ist, vergl. Plauti fragm. bei
Serv. zu Verg. Aen. 6, 383.
Zu cifer gehört allein citerorum bei Frontin. contr. agr. 1
S. 10 Z. 2 im Arcer. und Gud. (sonst ceterorum), und bei Aggen.
Urb. daselbst Z. 8 (Goes caeterorum).
Einige zusammengesetzte Adjectiva haben entweder den No-
min. Sing, ausschliefslich , wie exspes^ perdius und perdia oder
neben demselben noch einen oder zwei Kasus, wie exlex mit ex-
87 legem, vergl. Drakenb. und Aischefski zu Liv. 9, 34, 8; pemox
mit pernocte Ovid. Met. 7, 268 und nach Heinsius Vermutung
Val. Flacc. 5, 443; pernoctes Manil. 5, 624.
Von centimanus ist der Genet. centimanus nach Prise. 6, 16,
84 S. 718 (I 268, 7). Daher anguimanus als Accus. Plur. Lucr.
2, 537; 5, 1303, wie wenigstens an der zweiten Stelle aus den
Hdschr. angeführt wird: sonst nur im Nomin. und Accus. Sing.
centimanus centimanum Horat. Carm. 2, 17, 14; 3, 4, 69 und
Ovid. Met. 3, 303; unimanus unimanum Liv. 35, 21, 3; 41, 21, 12;
Obsequ. 52 (112); aequimcnms aequimanum Auson. technop. per
interrog. et resp. v. 3 und Symmach. Epist. 9, 101 (110); angui-
manus Lact. Opif. Dei 5, 12; longimanus Hieronym. Chron. 1 S. 31
und 2 S. 131, Ol. 79. Aber Longimano als Dat. des Nom. propr.
wird bei Symmach. Ep. 7, 93 bis 101 in der Überschrift geschrie-
ben, und Lachmann zu Lucr. 2, 537 hat bei Arnob. 2, 75 centi-
manos für centenarios vermutet.
— 149 -
Adjectiva abundantia.
51. Mehrere Adjectiva haben neben der gewöhnlichen Form
auf is e eine zweite Form auf us a um.
Für hilaris wird auch hilarus, a, um gebraucht (vergl. Ma-
crob. Sat. 1, 4, 16), so /lilarus Plaut. Amphitr. 3, 3, 6 (961);
Most. 3, 1, 40 (567); Mil. Glor. 4, 4, 62 (1199); hilarum Plaut.
Asin. 5, 1, 10 (837); 5, 1, 21 (850); hilaram Plaut. Epid. 3, 3,
32 (413); hilarä Plaut. Rud. 2, 4, 6 (420); hilaros Plaut. Pers.
5, 1, 8 (760): 5, 4, 56 (939); Inlarus Caecil. (108) bei Prise. 6,
18, 96 S. 726 (I 282, 14); hilaro Caecil. (79) bei Gell. 15, 9, 1
und Nouius S. 285, 1; hilarä Caecil. (76) bei Prise. 6, 2, 7 S. 679
(I 200, 6); hilarum Terent. Adelph. 4, 7, 38 (756); 5, 3, 56 (842);
/lilarus Pompon. (124) bei Nonius S. 517, 29; hilaro Lucr. 2, 1122
(vergl. Lachmaun); hilarä vita Cic. de finib. 5, 30, 92; hilaro
voltu pro Cluent. 26, 72; hilarä Saturnalia Ep. Att. 5, 20, 5;
(convivis) hilaris et bene acceptis Att. 16, 3, 1; hilaro Plin. N. H.
7, 19, 18 (79); hilari Sen. Benef. 1, 3, 5; hilaro Eumeu. orat. 14;
Apul. Met. 2, 31 S. 167; 3, 12 S. 194; 4, 2 S. 238; 8, 7 S. 527;
hilaris incessibus Apul. Met. 6, 6 S. 393; hilaros Auson. Prof.
Burdig. 8, 1. Indessen ist auch bei Plautus hilari ingenio Most.
1, 4, 6 (318); für hilarem, das Poenul. 5, 6, 30 (1367) stand,
haben Götz und Löwe die Konjektur Bentleys hilare aufgenommen;
bei Terent. hilarem Adelph. 2, 4, 23 (287); Prob. Cathol. 1, 32
S. 1456 (15, 9) sagt: hilaris legi et hilarus in Terentio; bei Cicero
voltu hilari Tuscul. 1, 42, 100 und hilari animo Ep. ad Q. fr.
2, 11 (13), 1. Aufserdem finden sich noch Formen von hilaris
CatuU. 61, 11; Horat. Epist. 1, 18, 89; 2, 2, 193; Ovid. Ars am
3, 518; Ep. ex Ponto 2, 1, 9; Vell. Paterc. 2, 105, 2; Quint. 6
3, 27; 8, 3, 49; 8, 6, 27; 10, 3, 29; 11, 3, 63; 11, 3, 67; 11, 3, 72
11, 3, 151; Colum. 3, 2, 10; 6, 27, 9; 10 v. 293; Plin. Ep. 2, 17, 5
Panegyr. 48, 1; Mart. 3, 8, 1; 3, 58, 29; 3, 64, 1; 6, 53, 1
12, 6, 3; 12, 6, 8; Suet. Dom. 11; Stat. Silv. 2, 1, 56; 2, 1, 168
2, 3, 65; 5, 5, 30; Theb. 2, 285; 2, 316; Mamert. Grat. act. 12
26; Dares 13; Histor. Apoll. 14; 35; Histor. de preliis 3, 31.
Neben gracilis, e hat Terent. Eun. 2, 3, 23 (314) nach Prob.
Cathol. 1, 45 S. 1466 (23, 66) (jracilae, welche Lesart auch von
Eugraph. bemerkt wird (Umpfenbach hat graciles), und Lucilius
(ed. L. Müller 8, 1; ed. Lachmann 266; ed. Baehrens 232) bei
Nonius S. 489, 20 quod gracila est. Dazu kommen (jracilens aus
— 150 -
aus Laevius (ed. Baehrens fragm. 17 p. 290) und fjraciientus aus
Ennius (Ann. 264 ed. L. Müller) bei Nonius S. 116, 3; gracilentus
haben auch Gell. 4, 12, 2; Amm. Marcell. 22, 16, 23; Mart. Ca-
pella 1 § 37 und 2 § 140.
Neben steriUs hat Lucr. 2, 845 sterila als Neutr. Plur., und
Paul. Festi S. 316 sterüom ohne Beleg. Auch in einer Anführung
aus Labeo (fragm. 28 ed. Huschke p. 114) bei Gell. 4, 2, 8 und 9
hat Hertz geschrieben: sues etiam feminae si sterilae essent et
veuum issent, ex edicto aedilium posse agi Labeonem scripsisse.
De sterila autem muliere, Huschke hat zuerst sterilae, dann sterili
statt sterila.
Neben dapsilis nahm man früher eine Nebenform dapsilus
an, indem man sich hierbei auf zwei Plautusstellen stützte: Aulul.
2, 1, 45 (167) und Pseud. 1, 4, 3 (396). Die erste Stelle ist auch
von Nonius S. 304, 31 citiert und hier las man gewöhnlich dapsi-
las, aber die besseren Hdschr. des Nonius und Plautus haben
dapsiles, wie jetzt auch in den neueren Ausgaben geschrieben
wird. Pseud. 396 lautete früher: quid nunc acturus, postquam
herili filio largitus dictis dapsilis? ubi sunt ea? Jetzt ist allge-
mein der Vorschlag Ritschis lubentias angenommen: Quid nunc
acturu's, postquam erili filio largitu's dictis dapsilis lubentias?, wo-
nach dapsilis zu lubentias gehört.
Neben futtüis e hat Eun. (Fab. 374 ed. L. Müller) bei Non.
S. 511, 5 futtilum.
Neben caelestis e ist Veneris caehstae in einer Inschr. des
J. 133 nach Chr., C. I. L. 10, 1596.
Neben suhlimis e hat suhlimas subices Ennius (Fab. 98 ed.
L. Müller) bei Gell. 4, 17, 14 und bei Nonius S. 169, 1; suhlimo
vertice Acc. (563) bei Cic. Tusc. 2, 7, 19; suhlima evolat Acc.
(576) und sublima nebula Sallust. Hist. (3, 15, 4) bei Nonius
S. 489, 5; suhlima caeli Lucr. 1, 340; suhlimo suggestu Apul. Met,
3, 2 S. 176; suhlimis volatibus Met. 3, 23 S 217; Sen. Medea 1034
schreiben Peiper und Richter sublimi aetheris, Leo 1026 aber
sublimi aethere; vergl. K. Sittl, Archiv für Lat. Lexicogr, II
(1885) p. 573.
Neben inermis^ e findet sich incnnus, a, um (vergl. Macrob.
Sat. 1, 4, 16; Priscian. 17, 152 S. 1098 [II 182, 17) und Partit.
XII versuum Aeu. 11 S. 1220 |H 462, 10]; Isid. Orig. 10, 90;
Bedae Orthogr. p. 276, 20), von denen inermus sicherlich die ältere
Form ist, so inermus Plaut. Bacch. 4, 9, 42 (966); Caecil. (67)
bei Nonius S. 79, 1 ; inermi (Nom. Plur.) Claud. Quadrig. (fragm. 2_'
— 151 —
ed. C. Peter p. 216) bei Gell. 17, 2, 8; bei Sisenna schrieb man
fragm. 37 (ed. Peiper p. 283) bei Nonius S. 492, 23 plerisque
inermis, dann Peter in der gröl'seren Sammlung der Fragmente
plerique inermis, jetzt in der kleineren Ausgabe (p. 180) plerique
inermi; inermos Sisenna (fragm. 73 ed. Peter p. 288); inerma
Lucr. 5, 1290; inermus Cic. pro Caecin. 32, 93; inermi (Nom.
Plur.) pro Caecin. 22, 62; inermos pro Caecin. 12, 33; 21, 60;
cum primis inermis Ep. Farn. 11, 12, 1; inermorum Lepidus bei
Cic. Kp. Fam. 10, 34, 1; inervws Sali. lug. 66, 3; 94, 2; Orat.
Philipp. 18 (Histor. 1, 48 D.; 51 Kr.: p. 44 Gerl.); Histor. 2, 64 D.
(73 Kr.: 47 Gerl.): inermis lug. 107, 1 bei Nonius S. 492, 21 und
lug. 113, 6 (vergl. Jacobs-Wirz zu dieser Stelle); inennum Verg.
Aen. 10, 425; 12, 131; Tacit. Ann. 1, 6: inermos Tacit. Ann.
1, 51; Histor. 3, 6; 3, 77; inermi (Nom. Plur.) Auct. bell. Alexandr.
76, 2 und Minuc. Felix 33, 3. Von einigen der eben erwähnten
Schriftsteller ist auch iner77iis gebraucht, so inermis Cic. de finib.
1, 7, 22; pro Rose. Am. 49, 142; de domo 29, 76; inermem pro
Fonteio 6, 14; pro Cluent. 8, 25; 38, 82; leg. agr. 1, 5, 16; pro
Sest. 37, 79; inermes pro Tullio 21, 49; inermihus pro Caecin
62, 63; inermes Sali. lug. 54, 10; 94, 5; inermis (Acc. Plur.) Cat
59, 5; inermis Verg. Aen. 2, 67; inermem Aen. 11, 672; 12, 734
inermis (Acc. Plur.) Aen. 1, 487; inermis Tacit. Ann. 14, 59
inermem Ann. 6, 37 (31); 16, 9; Histor. 1, 40; 1, 79; 2, 88; 3, 73
inermi Histor. 1, 16; inermes Hist. 1, 11; 2, 81; 3, 5: 4, 64: 4, 65
Agr.' 37; inermium Histor. 1, 6; 3, 31; inermes (Acc. Plur.) Ann
14, 36; Histor. 2, 83; inermia Ann. 1, 46; inermihus Ann. 15, 67
Caesar gebraucht sicher inermis (Nom. Sing.) bell. Gall. 6, 38, 2
inermes bell. Gall. 2, 27, 1; bell. civ. 2, 11, 4; 3, 93, 5; inermihus
bell. Gall. 3, 29, 1 ; dagegen schwanken die Hdschr. im bell. Gall.
1, 40, 6 und bell. civ. 1, 68, 2 zwischen inermes und inermos
vergl. Meusel. Lexic. Caesar. II p. 160 und 161. Die jüngere Form
inermis haben Pollio bei Cic. Ep. Fam. 10, 33, 4; Brutus bei Cic.
Ep. Fam. 11, 10, 3; Corn. Nepos Dion. 9, 3; 9, 6; Hannib. 3, 4
Hirtius bell. Gall. 8, 14, 1; Prop. 5 (4), 6, 32; TibuU. 2, 5, 106
Liv. 29, 4, 7; Ovid. Met. 3, 553: 5, 175; 13, 103; Fast. 2, 691
Ibis 2; Vell. Paterc. 2, 80, 3; 2, 80, 4; Phaedr. 1, 31, 6; Append
24, 5; Ilias Lat. 1023; Suet. Nero 43; Calig. 46; Curt. 4, 13, 21
4, 16, 11; 7, 5, 33; 8, 14, 3; Plin. N. H. 5, 9, 10(51); Plin. Ep
2, 3, 6; luven. 10, 200; Flor. 3, 21, 24; 4, 2, 20; Frontin. Strateg
2, 1, 6; 3, 2, 10; 4, 1, 43; Val. Flacc. 6, 256; Stat. Silv. 5, 2, 106
Mamert. Grat. act. 7; Treb. Poll. Gallien, duo 7, 2; Rut. Namant
— 152 —
1, 367; Aur. Vict. Caes. 25, 2; Claudian. in consul. Probin, et
Olybr. 28; Claucl. Mamert. 2, 9 (134, 4); Prudent. Cathemer.
3, 154; Dictys 4, 11; Dracont. Carm. prof. 5, 189; lul. Valer.
2, 2; 2, 3; Anthol. Lat. ed. Riese 881, 64.
Semennos schreibt Tacit. Ann. 1, 68 und 3, 45; aus dem ver-
derbten semerme im Nomin. Plur. Ann. 3, 39 haben die meisten
semermes, Becker aber, Halm und Pfitzner mit Recht semermi
gemacht, da bei Tacitus wohl Formen von inermis, nirgends aber
bei ihm Formen von semermis gefunden werden, während bei
Livius nur Formen von semiermis sich finden , so ex semiermi
turba 30, 28, 3; semiermes 39, 31, 13; 40, 58, 7; semiermium
28, 16, 6; semermos hat auch Dictys 3, 10 und semiermibus Itin.
Alex. 86.
Neben mberbis^ e war auch inberhus^ a, um gebräuchlich,
weniger im Gebrauch aber die letztere Form. Für imberhus führt
Nonius S. 493, 20 Lucil. (ed. L. Müller 30, 77; ed. Lachmann 977;
ed. Baehrens 690): imherbi androgyni und Varro (in epistula ad
Fabium): maximi (L. Müller zu Lucil. S. 270 simi) sunt idemque
inberbi an und Charis. 1, 15 S. 74 (95, 18), aus welchem Beda
de orthogr. S. 2788 (276, 26) entlehnt hat, Varro (de actionibus
scenicis): inberbi iuvenes und Cicero (Kalendis lanuariis de lege
agraria ed. C, F. W. Müller part. II vol. II p. 178 fragm. 1):
inberha iuventute und ohne nähere Bezeichnung inberbum^ vielleicht
hat er Or. de domo 14, 37 vor Augen gehabt. Auson. Eclog. 27
V. 5 ed. Peiper p. 108 (Anth. Lat. 643 Riese) schreibt: Mavors
imberbos et calvos Luna adamasti. Im Horaz schwankt die
Lesart der Codices, und infolge dessen weichen auch die Ausgaben
von einander, je nachdem man dem cod. Bland, den Vorzug giebt
oder nicht, so schreibt z. B. M. Haupt Epist. 2, 1 , 85 et quae
inberbi didicere und Ars poet. 161 inberbus iuvenis, aber Keller
und Haeufsner an erster Stelle inberbes, an letzter inberbis. Sicher
steht inberbis bei Cic. de nat. deor. 1, 30, 83; 3, 34, 83; in Cat.
2, 10, 22; Livius bei Charisius und Beda an den oben angeführten
Stellen; Val. Maxim. 1, 1 ext. 3; 6, 8, 1 und Minuc. Fehx 22, 6.
Für exanimis, unanimis^ semianimis mit dem Neutr. auf e
wenden vornehmlich die Dichter nach Bedürfnis des Versmafses
die Nebenformen auf us, a, um an: vergl. Prob. Cathol. l, 46
S. 1468 (24, 29). Nicht selten schwankt die Lesart zwischen bei-
den Endungen, wie Verg. Aen. 9, 444 exanimum im Med. Bern, c
und in andern Büchern, exanimem im Pal. und Rom. und im Gud.
m. pr. ist; Aen. 4, 8 unanimem im Med. m. pr. und in den Bern.
- 153 —
bc, unanimam in den übrigen Büchern; Aen. 12, L'64 unanimis
als Nomin. oder Accus. Plur. im Med. , unanimes im Bern, c m.
sec. und in geringeren Büchern, unanimi im Rom. und Bern, b,
unaanime im Pal. und im Gud. m. pr. In anderen Stellen des
Verg. sind die Formen der dritten Deklination überliefert, indem
zwischen den beiderseitigen Bildungen mit vorherrschender Rück-
sicht auf den Wohlklang entschieden wurde, vergl. Wagner zu
Aen. 4, 8.
Exanimis und exanirnvs kommen in Prosa nicht vor Livius
vor, auch in der älteren Poesie sind sie selten; von exanimus
finden sich die Formen: exanimicm Lucr. 6, 705; exanimo 1, 774
exanimis 6, 1256 und 6, 1273; exanimi Pallantis Verg. Aen. 11, 30
exanimum (Neutr.) 1, 484; 6, 149; exanimum (Mascul.) 9, 444
9, 451; 11, 51; exanimis 11, 110; exanima corpora Liv. 25, 26, 10
26. 13, 18; exanimum pecus Carm. Priap. 65, 2; exanimum corpus
Colum. 12, 47, 4; exanhnae sororis Sil. 8, 157; exanimo 15, 702
exanimum 6, 44; 15, 401; exanima corpora 13, 472; exanimos
13, 481; exanimum Curt, 7, 2, 27; 10, 10, 12; exanima corpora
Tacit. Ann. 1, 70; exanimos 1, 32; 4, 63; exanimis 4, 51; 16, 13;
corpora exanima schreibt Leo im Sen. Thyest. 1059, Peiper und
Richter (1063) corpore exanimo; exanima corpora Plin. N. H. 10,
3, 3 (8); in carne exanima 11, 33, 39 (114); exanimum Val. Flacc.
2, 465; 5, 28; exanimum corpus Coripp. lustin. 1, 249; cadaver
exanimum Venant. Fort. 5, 1, 10 und exanimum ad corpus 6, 5,
256; exanimos artus Sedul. Carm. ,4, 277; exanimae (Gen.) Cy-
prian. de opere et dem. 6; exanimam luschr. Or. 4847; exanima
als Substant. Lactant. Instit. 2 , 2 , 17 (im Goth. exanimia) und
Epit. 25, 15. — Von exanimis kommen Formen vor wie: exanimis
Verg. Aen. 4, 672; 5, 481; 5, 517; exauimem Aen. 6, 161; 10, 841;
exanimes Aen. 5, 669; Horat. Serm. 2, 6, 114; exanime corpus
Liv. 8, 24, 14; 8, 39, 14; exanimem 25, 16, 24; 25, 34, 11; exa-
nimi 9, 16, 18; exanimes 1, 25, 6; exanimis llias Lat. 481; Sil.
6, 45 (während 6, 44 exanimum steht); exanimem Sil. 5, 584;
Val. Max. 5, 6, 1 ; Curt. 8, 11, 16; exanimes Curt. 9, 5, 8; exa-
nime corpus Quintil. 4, 2, 13; exanimis (Nom.) Tacit. Ann. 12, 68;
14, 7; exanimis (Gen.) Ann. 6 (40), 46; exanimem Ann. 1, 5; 14, 9;
exanimes Ann. 3, 46; exanimi (Dat.) Sen. ad Helv. consol. 19, 7;
exanimes Plin. N. H. 9, 5, 4 (9); 9, 21, 38 (74); 11, 33, 39 (114);
exanimem Lucan. 2, 302; exanimi (Abi.) 6, 655; exanimes 2, 26;
6, 718; exanimem Val. Flacc. 6, 346; exanimes 1, 737; Stat.
Theb, 1, 622; 3, 114; exanimis (Nom.) Suet. Caes. 82; Vulg. ludi-
— 154 —
ces 5, 27; Oros. 5, 15, 21: 6, 19, 18; exanimem lul. Valer. 3, 3;
Histor. Apoll. 25; G. I. L. 5, (!700; exanimü (Nom.) Mythogr. I
(3) 210; Anthol. Lat. ed. Burm. 1, 168 v. 13 (Meyer 689; Riese 13;
Baehrens 4, 203).
Unanimi (Nom. Plur.) Plaut. 5, 4, 49 (729); unanimis Catull.
80, 1: Q>&^ 80; andidmam Verg. Aen. 4, 8; unanimi Aen. 12, 264;
unanimos Aen. 7, 335; Liv. 7, 21, 5 ed. Hertz (andere Heraus-
geber una animos); unanimi Val. Flacc. 1, 615; 4, 162; unanimum
3, 571 ; unanimi Stat Silv. 5, 2, 155; Theb. 8, 169; 9, 169; 10, 727;
unanimum Silv. 5, 1, 176; unanima phalanx Sil. 10, 98; unanimi
7, 620; 13, 651; unanimo 5, 214; 9, 401; unanimum 16, 252;
unanimi Claudian. HI cons. Honor. 189; Rapt. Proserp. 2, 368;
unanimos in Ruf. 1, 105; unanime (Vokat.) Capitol. Clod. Alb.
7, 6; unanimis Auson. Edyll. 3, 10; unanimum Sedul. Carm. 4, 218;
unanimi Alcim. Avit. Ep, 8 (7) ed. Peiper p. 44, 1. — Von der
jüngeren Form uiianimis kommt vor: unanimes Val, Flacc. 8, 232;
Claudian. cons. Probin. et Olybr. 231; Epigr. 32 (37), 3; unanimis
Vulg. Psalm. 54, 14; unanimem Sirach 6, 12; Ep. ad Philipp.
2, 20; unanimes Act. 12, 20; Ep. ad Rom. 15, 6; ad Philipp.
1, 27; 2, 2; ludith. 6, 14; 7, 4; 2 Esdra 5, 47; unanimes Sedul.
Op. lib. 5, 35; unanimis Anth. Lat. ed. Riese 914, 80; unanimi
ed. Burmanu 6, 89 v. 8 (Meyer 283; Riese 941 ; Baehrens 5 p. 422);
unanimes Hosidius Geta v. 60 (Anth. Lat. ed. Burmann 1, 178;
Meyer 235; Riese 17; Baehrens 4, 207), — Selten ist die Form
uniaiiim/s Schol. ad luven. 5, 134 (p. 236, 5 ed. 0. Jahn); wdanimes
Ennod. Vit Epiphan. 44 (ed. Hartel p. 342, 3; ed. Vogel p. 89, 31)
und Anth. Lat, ed. Burmann 3, 81 (Meyer 1613; Riese 8; Baehrens
4, 197).
Seniianinio (Abi.) Lucr. 6, 1268; seniianinium Cic. de divin.
1, 47, 106 in Versen; Sali. Histor. 3, 67, 16; semianima corpora
Liv. 28, 32, 2; semianinius Phaedr. 1, 9, 8; sonianima pectora
Sen. Oed. 1053 (1075); scmianimiDu Stat. Theb, 2, 83; 10, 477;
luven, 4, 37; semianimos Stat. Theb, 10, 547. Häufiger im Ge-
brauch ist semianiniis , besonders in nachaugusteischer Zeit, so
semianimes Enn. (Ann. 511 ed, L, Müller) bei Serv, zu Verg. Aen.
10, 396; semianimem Verg. Aen. 4, 686; semianimi (Abi) Aen.
12, 356; seniianimes Aen. 10, 396; eine doppelte Erklärung läfst
Aen. 10, 404 zu: curruque volutus caedit seraianimis Rutulorum
calcibus arva, indem es erstens zu calcibus gezogen werden kann,
Serv, zu d. St. sagt: potest et semianimis, ab eo quod est semi-
aninius, anderuteils ist es Nominativ, was gewifs besser ist, sowohl
— 155 -
dem Sinne nach als auch weil Virgil uur die Formen nach der
III. Dekl. angewandt hat; semianimis Corn. Nep. Paus. 5,4;
semiatdme Liv. 3, 57, 4; semianimem 3, 13, 2: semianimis (Nom.)
Vell. Paterc. 2, 27, 3; semianimem Sen. Benef. 4, 37, 1; semiani-
mes de provid. 4, 11; de ira 3, 4, 3; Contr. 10, 33, 8; semiani-
mem Tacit. Histor. 3, 25; semianimes Ilistor. 3, 84; semianimis
(Nom.) Suet. Aug. 6; Nero 49; semianimes Tiber. 61; semianimis
(Nom.) Lucan, 3, 747; semianimis (Gen.) 8, 670; semianimem
8, &^\ semianimes 3, 576; 4, 339; 4, 567; semianimem Val. Flacc.
5, 134: Stat. Theb. 3, 187; semianimi (Abi.) Sil. 9, 122; semf
animis Curt. 4, 8, 8; 9, 5, 17; lustin. 6, 8, 11; 12, 13, 9; Aur.
Vict. de vir. illustr. 39, 3: Q>Q^ 11; Oros. 6, 19, 17; semianimem
Quint. Declam. 247 (ed. Ritter p. 14, 28).
Flexanima Pacuv. (177) bei Cic. de orat. 2, 44, 187 und
Nonius S. 113, 32; ders. (422) bei Varro L. L. 7, 5, 87 und Cic.
de divin. 1, 36, 80; flexanimo amore CatulL 64, 330 nach Murets
Verbesserung (in St. Germ., Dat. und Sant. flexo animo amorem,
Baehrens hat flexi animi geschrieben); flexanimum concentum
Mart. Capell. 9 § 906.
Magnanimum Lucr. 5, 400; Catull, 64,85; niagnanimam Ca-
tull. 66, 26; magnanimos 58, 5; magnanimum Cic. Tuscul. 4,
28, 61; pro Deiot. 9, 26; magnaninii Off. 1, 69, 65; magnanimis
Off. 1, 20, 68; magnanimos Off. 1, 19, 63; magnanimus Verg.
Aen. 5, 407; magnanirai Aen. 12, 144; 12, 876; magnanimum Aen.
1, 260; 9, 202; 10, 771; maguanimo Aen. 10, 563; magnanime
Aen. 5, 17; magnanimi heroes Aen. 6, 649; magnanimae gentes
Aen. 10, 139; magnanimo Georg. 4, 4; magnanimus Ovid. Met.
2, 111; 12, 230; magnanimi Met. 14, 118; Fast. 4, 380; magna-
nimo Met. 13, 298; Trist. 3, 5, 33; inagnanimum factum Gell.
6 (7), 19, 1, magnanimorum Vulg. ludices 5, 15 (über den Gen.
Plur. auf um vergl. unter 22); magnanimus Amm. Marcell. 15, 2, 3;
Coripp. lustin. 1, 248; loh. 4, 478. — Selten sind die Formen
von magnanimis^ so der Nom. Singl. magnanimis Tertull. Patient. 12;
Jordan. Getica 35, 183 (p. 106, 4 ed. Mommsen); Vestricius Spu-
rinna v. 10 (in der Anthol. Lat. ed. Riese 919) nach einer Kon-
jektur von C. Barth, in der Hdschr. steht magnanima; magnani-
mem Claud. Mamert. 1, 2() (70, 6 ed. Engelbrecht) und Jordan.
Getica 40, 213 (p. 112, 19), vergl. Rönsch, Jtala und Vulgata p. 274.
Pusitlanimus kommt bei Tertull. de orat. 29 und pusillanimis
(Dat.) in der Vulg. Jesaia 35, 4 vor, aber pusillanimis (Nom. Sin-
gul.) Vulg. Sirach. 7, 9 (vergl. Rönsch, Itala und Vulgata p. 227);
— 156 —
pusillanimem Sidon. Ep. 7, 17; pusillanimes TertuU. fug. in per-
sec. 9; Augustin. Civ. Dei 1, 28 (I 44, 24); 15, 6 (II 66, 3); Vulg. 1
Thess. 5, 14; auch Engelbrecht schreibt im Claud. Mamert. 1, 20
(70, 7) pusillanimes, doch scheint das richtige pusillanimos zu
sein, da so alle Hdschr. aul'ser cod. Lipsius-Paulinus n. 286 und
einigen älteren Ausgaben haben.
Inanima natura Cic. de nat. deor. 2, 30, 76; inanimum Acad.
2, 12, 37; Tuscul. 1, 23, 54; de nat. deor. 2, 35, 90; inanimi
(Gen.) Tuscul. 5, 24, 69; inanima (Neutr. Plur.) Off. 2, 3, 11;
.2, 3, 12; Liv. 21, 32, 7; 41, 18, 4; Quint. 5, 14, 12; 8, 6, 10;
mutis atque etiam inanimis Quint. 5, 11, 23 und ex mutis anima-
hbus aut inanimis 5, 13, 23; inanima (Neutr. Plur.) Tacit. Ann.
4, 69; Histor. 1, 84; caro inanima Plin. N. H. 7, 15, 13 (63);
inanimae castimoniae Apul. Met, 11, 30 S. 816 und inanimis cibis
Met. 11, 28 S. 813; — dagegen Nom. Sing, inanimis Apul. Met.
1, 14 S. 50; 2, 25 S. 153 und ventos inanimes Met. 1, 2 S. 17.
Longanimis (vergl. Not. Tir. S. 45; Gloss. Labb. ; Rönsch, Itala
und Vulgata p. 126) Augustin. Confess. 1, 18, 28; Vulg. Psalm.
102, 8; 2 Esdra 9, 17; 4 Esdra 7, 64; longanimem Oros. lib. Apo-
log. 19, 3.
Ein Kompositum levianima bemerkt, wahrscheinlich aus poe-
tischem Gebrauch Mar. Victorin. 1 S. 2468 (23, 9).
Summanima C. I. L. 10, 4227.
Se7nisomnus Cic. Verr. 5, 36, 95; Liv. 40, 15, 11; Sen. Epist.
122, 1; Tacit. Hist. 5, 22; Curt. 8, 3, 8 und Apul. Met. 1, 15
5. 53; semisomno Cael. bei Quintil. 4, 2, 124 und Phaedr. 4,
15, 11; semisomni (Noniin. Plur.) Cic. Farn. 7, 1, 1; semisomnos
Sallust. lug. 21, 2; Liv. 9, 37, 9; 25, 39, 3; 30, 5, 10; 37, 20, 13
(hier im Voss, und Thuan.) und Tac. Ann. 1, 51; 4, 25; ab semi-
somnis Liv. 9, 24, 12 (semisomnibus im Lovel. 2, semisomni in
einigen Büchern); semisoninum ist Konjektur von Ribbeck in einem
Verse eines unbekannten Dichters (vergl. Trag. Fragm. I 249 v. 99).
Sehr selten sind die Formen von semisomnis, so steht semisomnis
Sen. de brevit. vitae 14, 4 und Itin. Alex. 100.
Levisomna corda Lucr. 5, 864.
Neben acc/ivis, dedivis^ proclivis finden sich, wenn auch selten,
Formen auf us, a, um.
Sicher steht acclioati im Ovid. Met. 2, 19 quo simul adclivo
Clymeneia limite proles venit und Manil. 1, 233 et acclivis pariter
declivia iungit. Au folgenden Stellen kommen in einigen Hdschr.
Formen nach der 11. Deklination vor: Üvid. Met. 9, 334 acclivi
— 157 —
litoris im Med.: Met. 10, 53 acclivus trames im Zulich. und Liv.
38, 20, 4 acclivos colles (ii. den Pal. acclives).
So kommt declivus adjectivisch wohl nur bei Cassiod. in
psalm. 16, 5 vor: cum ad vitia prolabimur, leve iter est ac de-
clivum. Auch declivum als Substant. ist sehr selten: in verticis
declivo Boeth. art. geom. p. 425 , 8 Fr. Zuweilen finden sich in
Ildschr. Formen nach der II. Deklination, so per decliva Ovid.
Met. 2 , 206 im Marc. m. sec. und Laur. , ferner declivam ripam
Ovid. Fast. 3, 13 im Farn., an erster Stelle wird jetzt in den
Ausgaben per decHve, an zweiter declivem geschrieben.
Proclivus findet sich öfters, so steht fecisti modo mi ex pro-
clivo planum Plaut. Mil. Glor. 4, 2, 27 (1018), ganz ebenso faciam
ego hanc rem planam ex procliva tibi Rudens 4, 4, 88 (1132);
proclivum Varro R. R. 2, 2, 7 und Tertull. Spect. 3; proclivas
Catull. 64, 270: proclivus Sen. Ep. 86, 16; adiuvante proclivo
Frontin. Strateg. 2, 2, 2; procliva als Fem. C. I. L. 10, 3980 Z. 8:
als Neutr. Plur. Fronto ad M. Caes. 3, 16. Aber besser beglau-
bigt ist in proclivi Terent. Andr. 4, 2, 18 (701) und Sen. Vita
beata 25, 5 zweimal: procliva Auct. bell. Afric. 10, 5; Liv. 21,
35, 9; Sen. de ira 2, 1, 1 und de morte Claudi (Apocolocyntosis)
13, 2; proclivis Lucr. 6, 728 und Apul. Met. 1, 7 S. 31; proclivem
Liv. 35, 30, 1.
Von den übrigen Kompositis kommen nur die Formen nach
der III. Deklination vor: indeclivis Chalcid. Plat. Tim. 34 B
(p. 31 , 8) und 93 (p. 165, 11): perprocUvis Petr. Chrysol serm.
49 und reclwi's Pallad. 1 , 6 , 15 patenti campo et soluto et ad
solem reclivi (reclini Lugd., reclino Erf. Vinc).
Nebenformen auf us, a, um zu acclmis , declinis lassen sich
nicht nachweisen, nur von redinus, das gewöhnliche ist reclinis,
findet sich Itin Alex. 13 reclinam comam, aber bei Vopisc. Firm.
4, 3 ist im cod. Bamb. und Pal. reclinis, reclinus steht nur in der
editio princeps Mediolanensis.
Neben imhellis kommt auch imhellus vor, Dictys 2, 15 sagt
imbellum adversarium, der jedoch daneben auch 4, 15 und 5, 13
imbellis gebraucht.
Neben infamis hat infamam honestatem Lucilius bei Nonius
5. 161, 17 (L. Müller schreibt 1, 18 infamam veitam. Lachmann
zu Lucr. 2, 466 wollte infumam egestatem, was auch in der Aus-
gabe 1, 23 steht, und Baehrens 1, 42 hat auch infamam).
Neben enervis gebraucht Apul. Met. 1,4 S. 21 enervam salta-
tionem (vergl. Hildebrand zu dieser Stelle) ; auch finden sich in
- 158 -
Hdschr. zuweilen Formen nach der II. Deklination, wie Val. Maxim.
2, 7, 15 enervos im Bern. m. corr. (vergl. Drakenb. zu Liv. 7,
21, 5), Halm (p. 39, 5) schreibt Acc. Plur. enervis, und Augustin.
Civ. Dei 3, 21 steht im Augsburg, enervam, Dombart (I 133, 24)
hat enervem.
Neben illunis kommt bei Apul. Met. 4, 18 S. 278 iUunio tem-
pore und Met. 9, 33 S. 655 illaniae caliginis vor.
Neben hilinguis findet sich auch büinguus , denn Bücheier
schreibt Varro Sat. Men. 309 quare meas lubidines ac tibias bi-
linguos, und neben elinguis kommt auch in einigen Hdschr. des
Tertull. pall. 6 elingua philosophia vor.
Neben locuples hat Venant. Fort. Vit. Mart. II 379 dives
agris, opulens famulis, locupletus acervis.
Neben dem defectiven primorem (vergl. unter 50) schrieb man
früher Varro L. L. 5, 8, 47 primoro clivo, jetzt hat Spengel nach
Aldus primore aufgenommen.
Alaris e und alarius, a, um werden neben einander ge-
braucht, häufiger aber ist das letztere, wie Cic. Farn. 2, 17, 7;
Caes. bell. Gall. 1, 51, 1: bell. civ. 1, 73, 3; 1, 83, 1 ; 2, 18, 1 ;
Liv. 10, 40, 8; 10, 43, 3; 35, 5, 8 und 40, 40, 9; Tac. Ann. 3, 39;
4, 73; 12, 27; 15, 10 das zweitemal und 15, 11, aber alarihus
Liv. 10, 41, 5; alares Tacit. Ann. 15, 10 das erstemal; 15, 11;
Histor. 2, 94 und Cod. Theod. 7, 20, 4 § 3; Epigr. (Anal.) Verg.
13 (5), 21 schlug Scaliger für altaribus die Form alaribus vor,
die aber Baehrens nicht aufgenommen hat.
Tabella alearis Cael. Aurelian. 2, 1, 25, dagegen ut ne legi
fraudem faciant alearine Plaut. Mil. Glor. 2, 2, 9 (164) und cum
omnes amicitiae, alenriae solae . . sociales sunt et adfectu nimio
conexae Amm. Marcell. 28, 4, 21.
Neben arficularis ist morbum ardcularfum Cato R. R. 157, 7;
articuhiriis oder, wie Detlefsen im Plinius einigemale schreibt,
articidaris morbis N. H. 20, 9, 33 (81); 21, 21, 89 (157); 22, 13,
15 (34); 25, 5, 22 (54); articularios morbos N. H. 21, 20, 86 (150):
23 prooem. 3; 32, 4, 14 (39).
Neben auxilidvis e ist cohorte nu.ciliaria Cic. prov. cons. 7, 15;
equitibus auxiliariis Bibulus in der Anführung bei Cic. Ep. Fam.
2, 17, 7: militem non modo legionarium sed ne auxiliarium q}i\-
dem uUum Asin. Polio bei Cic. Ep. Fam. 10, 32, 5; cum decem
legionibus et cohortibus XX auxiliariis L. Cassius bei Cic. Ep.
Fam. 12, 13, 4; cohortes auxiliarias Bell. Alex. 62, I (im Par. 2
auxiliariis, d. i. auxiliaris); auxiHarios equites Sallnst, lug. 46, 7
- 159 -
und cohortibus auxiliariin lug. 87, 1; 93, 2; militum auxiliariorum
Liv. 40, 40, 13; auxiliariae cohortes Tac. Ann. 1, 51; auxiliariia
cohortibus Histor. 5, 16; equiti mixsUiario C. I. L. 3, 4753; auxi-
liariorum Ostieusium Inschr. Or. 4104 und Grut. 318, 6; 398, 7;
auch nicht militärisch wird es gebraucht bei Plaut. Trucul. 2, 1,
6 (211) magis consiliarius amicus quam auxiliarius; Frouto de
eloqu. 3 (p. 150, 15 Naber) consiliario huic magis aetati opus est
quam auxiliario; Caecinna bei Sen. Nat. quaest. 2, 49, 3 auxiliaria
fulmina.
Neben epistularis^ e auch scriptionis epistulariao. Ennod. Ep.
1, 22 (ed. Hartel p. 34, 14; ed. Vogel p. 32, 24); als Substant.
bei Salv. Gubern. Dei 5, 7, 30 novi epistolarii a summis sublimi-
tatibus missi.
Intel calaris, e und intercalarius, a, um werden neben einan-
der gebraucht, so wendet Livius nur die Formen nach der IL De-
klination an wie intercalariis mensibus 1, 19, 6; mense interc<d<irio
37, 59, 2; Kalendae intercalariae 43, 11, 13 und 45, 44, 3; Ma-
crobius aber nur die nach der III. Deklination wie intercalarem
mensem Sat. 1, 13, 8; intercalares dies Sat. 1, 13, 12; diem inter-
calarem und menais intercalaris Sat. 1, 13, 19 (vergl. Wilm. In-
script. 176); Cicero Verr. 2, 52, 130 sagt intercalarium (mensem),
aber ante diem V Kalend. intercalares pro Quinctio 25, 79 und
Ep. Farn, 6, 14, 2: ferner pridie Kalend. intercalares pro Quinctio
25, 79; Plinius gebraucht N. H. 2, 47, 48 (130) infercalario anno
und ebenso 18, ?5, 57 (207), aber intercalaris dies 2, 8, 6 (35),
wo der cod. Rice, auch intercalarius hat; Censorinus wendet gewöhn-
lich die Form auf us an, wie cum intercalariis 18, 8; intercalarium
mensem 20, 6; intercalario mense und menses intercalarios 20, 8,
aber intercalares menses 18, 8 und sine ullo intercalari 18, 10;
Suet. Caes. 40 cum intercalario (mense), und Servius zu Verg.
Eclog. 8, 21 sagt: Dicitur autem hie versus intercalaris^ qui l're-
quenter post aliquantulos interponitur versus, sicut intercalares
dies et menses vocantur, qui interponantur.
Neben iocularis^ e ist iocularium malum Terent. Andr. 4, 4, 43
(782); Porphyr. Horat Epist. 2, 2, 60.
Neben militaris, e gebraucht gradibus militariis Plaut. Pseud.
4, 4, 11 (1048), Fleckeisen schreibt nach dem Vatic. militaribus,
Lorenz, »um dem erwarteten komischen Ausdruck für Sieben-
meilenstiefel einigermafsen zu entsprechen« , gradibus milliariis.
Ein Adv. militarie steht Trebell. Pol), trig. tyr. 22 § 3.
Neben pcculiaris, e steht in causa peculiaria bei Ponipon.
- 160 -
Dig. 15, 1, 4 § 5; creditoribus pecuUariis Marcian. Dig. 33, 8, 18;
in rebus pecuUariis Ulpian. Dig. 44, 4, 4 § 34 und ex peculiaris
92 lampadaris C. I. L. 6, 8868: peculiarius ist auch in den not. Tir.
5. 67; unrichtig aber in peculiario commentario Plin. N. H. 23,
8, 77 (149) im Voss, und Par. d (im Par. a peculian^ wie auch
Detlefsen schreibt).
Neben ^jWw«pi7am auch piimipUario Spartian. Did. lul. 5, 1
und Pesc. Nig. 2, 4, vergl. Cod. Theod. 7, 20, 12 § 3 und 13,
4, 14; früher schrieb man auch Sen. de const. 18, 4 nee impune
cessit primipilario, jetzt hat Haase primipilari.
Neben ridicularis^ e gewöhnUch ridicidarius, a, um; mit Aus-
nahme von Fronto ad M. Caes. 4, 3 (p. 62, 23 ed. Naber) in verbis
rusticanis et iocularibus et ridiculariis kommen beide Wörter nur
substantivisch vor, so ridicularius Gell. 4, 20, 3; ridicularia Plaut.
Asin. 2, 2, 64 (330); Trinum. 1, 2, 28 {m); Trucul. 3, 2, 16 (684);
Cato (fragm. 40, 4 ed. lordan) bei Macrob. Sat. 3, 14, 9, aber
nur ridiculares bei Isid. Orig. 8, 7, 7.
Neben singularis, e hat singularias Plaut. Capt. 1, 2, 3 (112);
smgularia als Ablat. Turpil. (28) bei Nonius S. 491, 1; smgidariae
als Genet. Sing. Gell. 9, 4, 6 und als Nomin. Plur. 17, 9, 2;
equiti ex officio singulariorum C. I. L. 8, 9763 und equitum singu-
larior Or. 3100.
Neben talaris^ e auch ludum talariiim Cic. Off. 1, 42, 150;
in ludo talario Ep. ad Attic. 1, 16, 3 und ludos talarios Fronto
de orat. p. 160, 3 ed. Naber.
Neben tutelaris^ e auch tutelarios Plin. N. H. 34, 7, 17 (38);
praetor! tutelario C. I. L. 6, 1422; Grut. 363, 2; 465, 5.
Neben vulgaris^ e hat vulgaria als Fem. Sing. Turpil. (205)
bei Nonius S. 488, 26; vulgariam Afran. (263) bei Nonius S. 488, 28
und Novius (98) bei Nonius S. 481, 21; vulgaria als Ablat., vul-
gariae, in libris vulgarns, vulgariam Gell. 1, 22, 2; 3, 16, 18;
12, 10, 6; 13, 25 (24), 4; 16, 5, 1; 17, 3 in der Überschr.; Apul.
de mag. 12 S. 412.
Manipularius kommt in den not. Tir. S. 75 vor, manuplarius
C. I. L. 10, 3608: 10, 3625; manipulario habitu Suet. Calig. 9
heilst in dem Anzüge eines mauipularis. Geppert schlug Plaut.
Trucul. 4, 4, 27 (880) amicus manipularius vor, was auch von
Spengel aufgenommen und von G. Löwe gebilligt ist, aber von
Scholl (vergl. die Anm. zu d. St.) verworfen wurde, der dafür
consiliarius schreibt. Als Substantiv findet es sich im Val. Maxim.
6, 1, 12 a C. Plotio manipulario, wo aber die Epitome Paridis
— 161 —
a C. Plotio manipulare hat. In der Epitom. Livian. hat die editio
princeps liomana manipulariis, aber Jahn (p. 11, 25) schreibt
nach den Hdschr. manipularibus. Über manipularius vergl. Ritschi,
De declin. quadam Lat. recondit. comm. 1 S. 20 (üpusc. 4 S. 464)
und L. Meyer, Vergl. Gramm. 2 S. 451.
Neben molaris, e sehr selten asinus molarius Cato R. R. 11, 1
und Varro R. R. 1, 19, 3.
Hortensis scheint nur Colum. 9, 4, 4 in hortensi lira vorzu-
kommen, öfters hortensius, a, um, so hortensium (genus) Plin. N.
H. 19, 8, 42 (146); hortensii bulbi 20, 9, 40 (105): batim horten-
siani 21, 15, 50 (86), im Paris, a und Rice, hortensianam ; hor-
tensiis saporibus 21, 31, 105 (181); species liortensiae 26, 8, 50
(82) und als Substantiv hortensiorum 19, 5, 24 (74); 19, 8, 40(132);
19, 8, 40 (134), und hortensiis oder auch hortensis geschrieben
19, 5, 24 (74); 19, 6, 31 (98); 20 prooem. 1, 2; 20, 24, 100 (264);
22, 24, 57 (119) und 26, 4, 10 (22).
Neben Thermensis ist Thermensorum C. I. L. 1 , 204 Col. 1
Z. 27 (Thermensum, Termensium, Thermesium, Thermesum Col. 1
Z. 2; 13; 33 und Col. 2 Z. 7; 8; 11; 24; 28), und als Dat. Plur.
Thermensis daselbst Col. 1 Z. 9.
Neben acer, acris, acre hatte acrum pro acrem Cn. Matius
(fragm. 5 ed. Baehrens p. 281) in der Ilias nach Charis. 1, 17
S. 93 (117, 13), welcher sich auf Vindex bezieht; ex nimis acra
Pallad. 9, 5, 3, vergl. Schneider zu d. St., einige Reihen früher
§ 2 steht cum aceto non acri; aceti acri Veget. Art. veter. 4 (6),
28, 16, Schneider schreibt acris und 3, 7, 1 cum aceto non acri,
während einige Hdschr. hier acro haben; in aceto acro^ teres cum
pipere ita ut acrum sit und vini acri sextarium PHn. Secund. 2, 45 ;
acetum acrum Gargil. Mart. Cur. boum 21 : Pelag. Vet. 6 und
Schol. zu luven. 10, 153. In dem alten GIoss. bei Majo class.
auct. 6 S. 502 ist acrae mentis validae mentis. Von Prob. Append.
S. 444 (197, 31) wird acrum für acre verworfen: falsche Lesarten
sind acra (für acria) Cic. pro Rose. A. 5, 11 im Salzb. m. pr. und
Heimst.; acram Cic. Arat. 158 im Harl. H: acro aceto Ser. Sam-
mon. 4, 46 in den geringeren Büchern (vergl. Baehrens P. L, M. 3
p. 109) und die von Forcell. erwähnte Var. acra für acria bei
Plaut. Bacch. 4, 3, 15 ist sonst nicht bekannt; vergl. K. Sittl,
Archiv für Lat. Lexicograph. II (1885) p. 578.
Silvano silvestro C. I. L, 3, 3499; 3, 3504, aber Silvano
silvestri 3, 1154; 3, 1155; 3, 3369; 3, 3500; 3, 3501; 3, 3604
Neue -Wagener, Lat. Formenlehre. 11. 3. Aufl. 11
- 162 -
und Silvanis süvestribus 3, 4442; 3, 4534, vergl. über Silvester
als Nom. propr. Substant. 124.
Campestrorum C. I. L. 3, 1607, doch (cohors) III campestris
privil. veter. XXV Taf. 1 und 2 Z. 11 (C. 1. L. 3 S. 868).
Pauperorum für pauperum ist zweimal in einer Inschr. des
J. 347 nach Chr. bei Henz. 7355 : Petron. 46, 1 ed. Bücheier und
Vulg. Tob. 2, 3 (vergl. Rönsch, Itala und Vulgata S. 275); paupero
Commodian. Instr. 2, 36, 7 ed. Ludwig (Dombert schreibt pau-
perclo); Cyprian. testim. 3, 1 im Würzb. ; vergl. über die Motion
pauper, paupera, pauperum unter 11 (S 24 u. 25).
Vereinzelt stehen omniorum C. I. L. 6, 5601 : rebus lugubris
und forensis als Abi. Plur. 6, 12649, vergl. Rönsch, Itala und
Vulgata S. 274, 275.
Noch einige andere Adjectiva, welche in der Regel, wie pau-
93 per, immobilia sind und der dritten Deklination folgen, gestatten,
vornehmlich bei Späteren, einzelne Formen wie von Adjectiva auf
US, a, um. Gracilens und gracilentus sind oben als Nebenformen
für gracilis und gracilus nachgewiesen. Festilenta, welches Gell.
19, 7, 7 aus Laevius (fragm. 9 ed. Baehrens p. 288) bemerkt
(vergl, unter 44, S. 124), beweist um so weniger für pestilentus,
a, um, als derselbe nach Gell. a. a. 0. auch silenta loca geschrie-
ben hatte.
Aber neben praecox sind praecoca als Femin. Tertull, de pall. 1
und de anima 20; praecocum als Accus. Tertull. ad nat. 1, 15,
daneben auch praecoqua als Abi. Siugul. Auson. Ep. 22, 15 und
Sidon. Ep. 9, 14; praecoguam Colum. 12, 39, 1 und Tertull, adv.
Marc. 4, 27; praecoquae als Nom. Plural. Isid. 17, 5, 16; prae-
coquos Tertull. adv. Marc. 3, 8; praecoquas Colum. 12, 37: prae-
coqua als Neutr. Plural. Mart. 13, 46, 1; Pall. 12, 7, 6; Gargil.
Med. 44, vergl. Schuch zu Apicius de re coquin. 4, 176 p. 93
und 4, 184 p. 100: praecoqua ist auch im cod. Sangerm. des
Colum. 10, 410, ferner dient praecoca und praecoqua als Erklä-
rung von praecox bei Nouius S. 150, 18 und 156, 25; vergl. unter
43, S. 122 praecocia. — Exta ollicoqua Varro L. L. 5, 21, 104,
vergl. unter 43, S. 122 aulicocia.
Von den Kompositis auf co/or, wie bicolor, decolor, dis-
color, diversicolor, multicolor, unicolor und versicolor finden noch
Formen auf us:
Vexilla hicolora Vopisc. Aurelian. 13, 3.
Decolor 0 Ambros. Ep. 19, 31; de Elia et ieiun. 19, 72; de-
coloros Prudent. Perist. 1, 113.
— 163 -
Corona non discolora Apul. de mundo 16 S. 324 ; discolora
Prudent. Perist. 10,302; discoloram Mart. Capell. 1 §71; dlscolo-
rum 1 § 67 ; discolora venustate 4 §328; discolora opere Ambros.
Ep. 5, 1 (andere lesen discolora opera); licia discolora Apul. de
mag. 30 S. 459; discolora serta Symmach. Laud. in Valentin, sen.
Aug. 2, 1 (p. 323, 38 ed. Seeck), aber discoloria vestis Petron.
Sat. 97, 3.
Diversicoloris (Abi. Plur.) Mart. Capell. 1 § 74.
Id est multieolorum Serv. zu Verg. Aen. 5, 609; Iris multi-
colora Apul. de mundo 16 S. 323; multicolora (Neutr. Plur.) Gell.
16, 11, 4: Prudent. Cathem. 3, 104.
TInicolora (Neutr. Plur.) Fronto Ep. ad Ver. 1, 1 (p. 113, 10
Naber); xinicoloras Prudent. Hamart. 819.
Versi'colorus Prudent. c. Symmach. 2, 56; versicoloram Ambros.
in Luc. 5, 23; versicolora (Neutr. Plural.) Fronto Ep. ad Ver. 1, 1
(p. 113, 18 Naber), aber lana versicoloria Paul. Sent. 3, 6, 82
(ed. Huschke p. 508) und Paul. Dig. 34, 2, 32 § 6.
Neben guadrupes oder quadripes ist quadripedo concito cursu
Fronto de orat, 1 (S. 156, 4) und quadripedo currant Ep. ad M.
Caes. 1, 8 (2, 1) S. 22, 16 ed. Naber; quadrupedo gradu Amm.
Marc. 14, 2, 2.
Neben exos sagt Apul. Met. 1, 4 S. 21 exossam vergl. Hilde-
brand zu dieser Stelle.
Improles est, qui nondum vir est, sagt Mar. Victorin. 1, 4, 73
S. 2465 (20, 10), derselbe gebraucht den Acc. improlem. In Gloss.
Labb. finden wir inproles, improlis und improlus^ letztere Form
erwähnt auch Paul. Fest. p. 108, 12: improlus vel improlis, qui
nondum esset adscriptus in civitate.
Auch zu dem Adjectiv einer Endung viijil ist ein Kompositum
auf US gebildet: Venus noctuvigila Plaut. Curcul. 1, 3, 40 (196),
in einzelnen Hdschr. getrennt geschrieben.
52. Ebenso haben manche Adjectiva auf us, a, um
Nebenformen nach der dritten Deklination,
Zu imhecillus findet sich an mehreren Stellen des Cicero in ein-
zelnen Hdschr. und Ausgaben imbecillis als Nomin. Sing., imbecilli
als Dat. oder Ablat. Sing., imbecillem, imbecilles, imbecillia, imbe-
cillibus; so ist zwar imbecillis Invent. 1, 24, 35 im Tross. und in
anderen Büchern, aber imbecillus unter anderen im Turic. ; imbe-
cilles Acad. 1, 12, 44 wird allein aus dem Danz. bemerkt, inbecilHs
Cato Mai. 11, 35 aus dem Par. m. sec, inbecilles Lael. 7, 23 aus
dem Wien. D und Salzb., imbecillibus Lael. 13, 47 aus dem Wien. D,
11*
— 164 -
in anderen Büchern ist imbellibus. Alle diese Formen nach der
dritten Deklination sind von der neueren Kritik nach den besten
Autoritäten aus den Schriften Ciceros entfernt, nur an einer Stelle,
in einem Fragment bei Nonius S. 300, 33 (Hortens. fragm. 72 ed.
C. F. W. Müller Pars IV vol. III p. 320 oder fragm. 63 p. 62 ed.
Kayser) ist imbecillis sicher; bei Cic. findet sich imbecillus pro
Flacc. 30, 72; pro Cluentio 2, 5; pro Sest. 10, 24; pro Cael. 28,
66; 28, 67; Phil. 1, 14, 33; Ep. Fam. 6, 6, 2; 7, 1, 3; 9, 16, 6;
Fin. 5, 24, 71; Divin. 2, 60, 125; Lael. 17, 63; Off. 2, 8, 29;
Parad. 1, 1, 7. Bei Caesar kommt weder die eine noch die an-
dere Form vor, bei Lucrez steht imbecilla 1, 840 und 3, 604,
aber imhecilles Cornific. 3, 21, 25 (vergl. Friedrich praef. p. LVI).
Imbecilla und imbecillum allein hat ferner Sallust. Cat. 3, 4 und
lug. 1,1; 10, 6; Vell. Paterc. 2, 114, 1 imbecillus, wie auch
Plinius N. H. 14, 21, 27 (134) imbecilla als Neutr. Plur. und als
Femin. 17, 5, 3 (36), ebenso imbecillus Plin. Ep. 4, 17, 6; im-
becillum Ep. 1, 12, 12; 4, 7, 4; imbecillis cultoribus Ep. 3, 19, 6
und imbecillo als Ablat. Panegyr. 79, 4 (vergl. die Note von Keil).
Desgleichen ist bei Celsus imbecillis als Dat. Plur., imbecillum und
imbecillo 1, 2; imbecillam 1, 3; imbecillas 2, 18; imbecilli 3, 19,
und auch imbecillibus 8, 15 ist nach dem Münchn. mit imbecillis
vertauscht. Bei Columella imbecilla als Fem. Sing. 5, 10, 2; im-
becillum 7, 3, 15; 7, 3, 18; imbecillis als Dat. Plur. 9, 7, 3 und
als Ablat. Plur. 12, 3, 8; imbecillae de arb, 3, 1 und imbecillas
de arb. 3, 2, aber palmes imhecülis 4, 24, 18. Bei Sen. imbe-
94 cillus Epist. 116, 3; imbecillum Cons. Helv. 7, 3; 11, 2; de ira
3, 11, 1 und de tranq. 15, 9; imbecillam Epist. 94, 4; de tranq.
15, 17 (im Berl. und Guelf. imbecillem) und Nat. quaest. 1, 3, 8 im
Berl. (im Bamb. und Guelf. imbecillem); imbecillo de ira 2, 10, 2;
imbecilla als Ablat. Fem. Cons. Marc. 11, 1 (imbecilli in den Pal.
2, 3); imbecillos de ira 3, 28, 3; imbecilla als Neutr. Plur. Epist.
42, 3 (imbecillia im Rehd. 1, Strassb. b und in einem Theile der
codd. Grut.) und de ira 3, 5, 1 ; dagegen hnbecük de ira 3, 28, 3,
imhecilles de dem. 2, 6, 4 (Gertz imbecillos); iinbecillia de ira
2, 34, 1 (imbecilla im Cöln., Pal. 3, Bresl. und im Guelf. 2 m.
sec). Bei Quintil. imbecillis ingeniis 2, 8, 12 im Bern, und Bamb.
(imbecillibus im Ambr. 1 und Bamb. m, sec, und im Turic. und
Flor.); imbecilla als Fem. Sing. 11, 3, 13; 12, 5, 4; imbecilla als
Neutr. Plur. 5, 12, 4 (imbecilha im Ambr. 1). Bei Tacitus überall
imbecillum Ann. 1, 56; 3, 33; 3, 34; 6, 49 (55); 15, 5; imbeciüi
(Nomin. Plur.) Ann. 4, 50; imbecilla (Neutr. Plur.) Agric, 46 und
- 165 —
imbecillas Ann. 2, 76; imbecillus Fronto ad M. Caes. 5, 10 (25);
auch später fiudeii wir imbecillae nientis Claud. Mamert. 3, 2
(p. 156, 2); imbecilli oculi Oros. 2, 6, 14; imbecillum Lact, de
opificio Dei 3, 1, auch bei Firm. Mat. vergl. Dressel p. 5, aber
Formen nach der dritten Deklination finden sich bei Aur. Vict.
Caes. 19, 3 imbecillem, ebenso Cass. Fei. 65; imbecillis Histor.
Apollon. reg. c. 19; imbecilles Vulg, 2 Esdr. 4, 2; 1. Corinth. 11,
30; Hebr. 5, 11.
Neben biiugus, triiugus, quadriiugus, multiiugus finden sich
auch Formen nach der dritten Deklination, so
Equi biiuges Verg. Georg. 3, 91; equos biiugis oder hiiu<jes
equos Aen. 12, 355; Culex 202 und 283; delphinas biiuges Stat.
Achill. 1, 222; currus biiuges Apul. Met. 4, 31 S. 309; biiuges
fasces Claudian. Probin. et Olybr. 233; terni biiuges Auson. Ep.
18, 7 (aber derselbe Ep. 11, 22 cum biiugo plaustro); natae bi-
iuges Cyprian. Carm. 2, 52; biiuges Val. Flacc. 2, 566; biiugum
lyncum Ovid, Met. 4, 24; biiugum ferarum Prud. c. Symm. 1, 128;
curriculo biiugi Suet. Cal. 19.
Cisio triiugi Auson. Epist. 8, 6.
Quadriiugis equos Verg. Aen. 10, 571; quadriiuges et seiuges
currus Apul. Flor. 16 S. 73.
Ex tuis litteris quas multiiugis accepi Cic. Att. 14, 9, 1.
Seiugis (und bei Aur. Vict. de vir. illustr. 76, 1 sexiugis), octo-
iugis, decemiugis begegnen allein in dieser Form, aufser dafs
seiuga Isid. Orig. 18, 36, 2 und seiugae Isid. Orig. 18, 36, 1 als
Substant. mit quadrigae, bigae, trigae verbunden werden, aber
seiuges usque ad se gentes ad unum morem coniugasse Solin. 4, 2
steht für seiunctas.
Effrenus, a, um Verg. Ge. 3, 382; Ovid, Met. 6, 465; Liv. 4,
33, 7; Senec. de ira 3, 16, 2; Sen. Phaedra (255) 260; Agamem.
588 (609) und 944 (1002); Manilius 5, 220; Stat. Silv. 5, 3, 103;
Theb. 3, 621; 4, 657; 7, 30; Achill. 1, 277; Claudian. bell. Get.
369; aber mula effrenis Plin. N. H. 8, 44, 69 (171); equitem
effreni dolore fundebant Nazar. Panegyr. Constantino Aug. 24, 4;
populi Romani vis et magnitudo non licentia effrenis 35, 3; effreni
equo Prud. Psych. 179 und dicionis effrenis Prud. c. Symm. 1,
517; effrenem (equum) lul. Valer. 1, 17.
Infrenus^ a, um Verg. Aen. 4, 41; Colum. 10, 215; Stat. Theb.
2, 180; Samon. 804 und Auson. technop. vers, monosyll. coepti
et fin. V. 9; dagegen infrenis equi lapsu Verg. Aen. 10, 750, zu
welcher Stelle Serv. die Doppelform des Wortes bemerkt; infrenis
- 166 —
gloria Petron, fragm. 45 (Anthol. Lat. 694 ed. Riese; bei Baehrens
4, 95) V. 10 (im Text der Hdschr. inferius, am Rande infraenis);
lingua prodiga infrenisque Gell. 1, 15, 17; infrenes Nemes. Cyneg.
264; equo infreni Amm. Marc. 19, 8, 7 und linguam non infre-
nem 29, 1, 8; infrenis Garamas Claudian. Nil. 20 (EdjU. 4, 20,
leep effrenis); infrenis Cyprian. de singularitate clericorum c. 2
und infreni ore Cyprian. Ep. 31, 8.
Refrenus Renier inscr. Afr. 36 (= Henzen 7416^); C. I. L.
8, 2581.
Neben indigus, a, um hat indigem liberum Pacuv. (328) bei
Cic. de orat. 2, 46, 193.
Neben festinus, a, um auch haec res me facit festinem Titin.
(103) bei Non. S. 482, 31, welcher das Wort durch festinantem
erklärt, es kann jedoch auch Conjunctiv Praesentis sein.
95 Neben pronus, a, um trabs pronis Varro (Sat. Men. 391) bei
Non. S. 178, 28 und 494, 26.
Neben concinmis auch lucernam concinnem Apul. Met. 5, 20
5. 356, vergl. die Note Hildebrand's; Oudend. hat concinne ge-
schrieben.
Neben li7nus findet sich limes Amm. Marc. 17, 7, 13 und
limibus 20, 9, 2, und diese Bildung erkennt Donat. zu Terent.
Eun. 3, 5, 53 an mit den Worten : limis si nominativus singularis
est, transversus significat.
Neben prmus auch cui resistite frmes in fide Lucifer de non
parcendo in deum delinquentibus 23 (p. 260, 5 ed. Hartel), der
diese Worte nicht genau aus Vulg. 1 Petr. 5, 8 u. 9 citiert, indem
hier cui resistite fortes in fide geschrieben steht.
Neben infirmus (vergl. Rönsch, Itala und Vulgata p. 274)
auch Nom. Sing, infirmis Lucifer, Moriendum esse pro dei filio 2
(p. 286, 2); Plur. infirmes praecincti sunt virtute Augustin. Civ.
Dei 17, 4 (II 203, 18); Cyprian. adv. ludaeos c. 9 (143, 3): in-
firmium Amm. Marcellin. 20, 6, 6: infirmorum adiutorium, in-
firmium susceptor Lucifer de non parcendo in deum deUnquen-
tibus 10 (231, 16), auch hier citiert Lucifer nicht genau aus
Vulg. ludith 9, 2-19, indem diese Worte nicht in der Vulgata
stehen, sondern wahrscheinlich von ihm selbst herrühren; infir-
rnibus Cyprian. de laude martyris 17 (40, 6); vergl. K. Sittl, Ar-
chiv für Lat. Lexicographie II (1885) p. 578.
Neben sincerus (vergl. Rönsch, Itala und Vulgata p. 274) auch
sinceris, so Ambros. Serm. 65 eius etsi sincere corpus sit, anima
nou potest esse sinceris; Varro bei Isid. de nat. rer. 38, 5 si sol
— 167 —
rubeat in occasu, sinceris dies erit; Scribonius 113 (ed. G. Helm-
reich p. 49, 13) si sincere corpus erit.
Neben saevus auch saevium Amm. Marceil. 15, 9, 6 (im Vat.
saevum) und saeve als Neutr. Spartian. Hadr. 21,3 nach Bern-
hardy's Verbesserung, die auch Peter aufgenommen hat. Aber
saevia als Neutr. Plur. bei Tac. Agric. 1 im cod. J, und lascivia
ebenso bei Fronto ad Ver. 1, 1 sind Schreibfehler.
Inhonoris für inhonorus haben Tertull. de fuga 5; Eutrop.
10, 15, 2 und lul. Valer. 1, 33.
Nävi für navo bei lul. Valer. 1, 36.
Beniynes für benigui Orell. Inscr. 458.
Opiparus^ a, um haben Plaut. Capt. 4, 1, 2 (769); Mil. 2, 1,
29 (107); Poen. 1, 1, 4 (132) und Persa 4, 4, 1 (549); Paul. Festi
S. 188, 8; Apul. Met 5, 15 S. 350; 10, 13 S. 702 und de deo
Socr. 12 S. 171; Solin. 22, 10; lul. Valer. 1, 42 und 3, 27; aber
auch piscatum opiparem Apul. Met. 1, 24 S. 73; opipares lecti 2,
19 S. 134; prandium opipare 6, 19 S. 419 und 7, 11 S. 466; opi-
pari prandio 9, 33 S. 656.
Neben opulentus, a, um ist opulens, welches in den not. Tir.
S. 68 begegnet, bei Sallust. lug. 69, 3; Apul. Met. 8, 15 S. 549;
10, 19 S. 714; de deo Socr. 22 S. 171; Auson. Prof. Burdig. 19, 5;
Nob. urb. 5, 6; Idyll. 2, 7; Prud. Perist. 11, 218; Salvian. Gubern.
dei 6, 8, 44 und ad eccles. 1, 1, 4; Claud. Mamert. 3, 15 (184,
11); Avien. Descr. orb. 1071; 1256; Ora maritim. 270; lul. Valer.
3, 17; opulentium Nep. Chabr. 3, 3 (im Münchn. opulentum),
welches von Nipperdey und Lupus für echt gehalten wird und in
den Text gesetzt ist, wird von Scheffer für ein Glossem erklärt
und von Halm eingeklammert, von Andresen ganz weg gelassen,
dafür von Fleckeisen und Gemfs nach Eufsners Vorschlag opu-
lentiam geschrieben; opulentia Etruriae arva Liv. 9, 36, 11 zwar
im Par. und Klock., aber doch neben opulentus § 13 wenig wahr-
scheinlich, und opulentia duo oppida 43, 1, 1 unbeglaubigt; cum
opulentibus regibus steht bei Augustin. Civ. Dei 5, 12 im cod.
Augsb., aber Dombart (216, 22) schreibt cum opulentis regibus,
da auch einige Zeilen weiter (217, 2) aerarium esset opulentum
gelesen wird.
Neben violentus haben violens Horat. Carm. 3, 30, 10 und
Epist. 1, 10, 37; Pers. 5, 171; Samon. 467 ed. Baehrens (früher
las man vehemens); Mart. Cap. 1 § 15: Terent. Maur. 657; dazu
violentis signa furoris Lucr. 2, 621 und violenti turbine 5, 1231,
beides im quadr. ; violeutes illos censores Liv. 9, 34, 9 im Med.,
- 168 -
vergl. die Bemerkung Hildebrand's zu Apul. Met. 6, 15 S. 410
(I p. 446).
Violens ist auch Cognomen fast. cos. Capit. a. 447 ; 458 ; dazu
der Dat. Violenti Or. 3707.
Neben fraudulentus ist malitia fraudulenti Plaut. Pseud. 2, 1,
7 (582), im vet. fraudulencia, Lorenz schreibt fraudulenta: frau-
dulentes Cic. Off. 2, 10, 36 im Bamb., aber die Herausgeber frau-
dulentos.
Neben truculentus auch sponsionem suam praesumptione tru-
culentiurn rusticorum despiciente Cassiod. Var. 2, 13.
Neben turbulentus auch turbulentibus Callistr. Dig. 48, 19, 28
§ 3 im Flor.
Neben decorus haben magnam domum decoremque ditem Naev.
(62 ed. L. Müller) und equis et armis decorihus Sallust. Histor.
3, 14 D. (Kr. 11; Gerl. 80), beide Stellen von Priscian. 6, 9, 47
S. 699 (I 235, 20) citiert; toro decori Apul. de deo Socr. 2 S. 121.
Neben dedecorus, das nur bei Tacit. Ann. 3, 32 und 12, 47
vorzukommen scheint, hat dedecor Auson. Epist. 9, 5; dedecores
Sallust. Histor. 3, 74 D. (Kr. 91; Gerl. 81) bei Prise, a. a. 0.;
dedecörem Stat. Theb. 11, 760; in dedecori Servitute Festi Brev.
c. 23 (ed. C. Wagener p. 13, 3), und statt des überlieferten dede-
cor in dem Verse des Tullius bei dem vorgeblichen Probus de
ultimis syllabis S. 1422 (248, 15) ist aus dem Bob. richtig dede-
cori hergestellt.
Neben indecorns führen Charisius 1 S. &Q (85, 27 und 86, 1)
und Priscian. 6, 9, 47 S. 699 ( I 235, 15) indecor und indecöris
an, aber ohne ein Beispiel für indecor beibringen zu können, da-
gegen ist indecöris öfters, so vita indecöris Acc. (193) bei Non.
S. 489, 1; indecörem und indecor es Verg. Aen. 7, 231; 11, 423;
11, 845; 12, 25; 12, 679; Val. Fl. 1, 806; 3, 515; 5, 669; Stat.
96 Theb. 3, 12; 10, 650; 10, 767 und Achill. 2, 45 (331); Claudian.
in Ruf. 1, 58 und Land. Stil. 2, 145. Indecöris atque humilis,
auf Trebellius bezogen, ist Tac. Agric. 16 in den codd. /'J; bei
Gell. 7 (6), 12, 2 ist zwar im cod. Scheff. und in mehreren alten
Ausg. indecörem, aber im Reg. und Line, indecere, und dafür im
Rottend, incedere. Die Kürze des co in indecores ist von Serv.
zu Verg. Aen. 7, 231 bemerkt, vergl. denselben zu 11, 423.
Für mausuelus gebrauchen mansues Cato (fragm. ine. ed. Jor-
dan p. 84, 1) bei Festus unter mansues S. 154, 16 (vergl. Paul.
Festi S. 152, 9); Acc. (453) bei Non. S. 483, 10 und Gell. 5, 14,
21, dazu mansuttem Plaut. Asin, 1, 2, 19 (145) in der Anführung
— 169 —
bei Non. a. a. 0. (in den Hdschr. des Plaut, ist mansuetam); man-
sueni Varro (Sat. Men, 364) bei Non. ebendaselbst und Apul. Met.
11, 8 S. 770, welcher letztere mansuetos ac mansues Met. 7, 23
S. 490 verbindet.
Neben quietus haben mentem fortuna fecerat quietem Naev.
(69 ed. L. Müller) und milites quietes volebant esse Licin. Macer
(ed. C. Peter p. 303, 2), beide Stellen von Priscian. 6, 11, 58
S. 704 (I 242, 20 — 243, 5) citiert; concordem sibi et ^wieitem facit
Apul. Dogm. Plat. 2, 5 S. 227.
Neben inquietus, was sich bei Cicero und Caesar nicht nach-
weisen läl'st, aber von Livius an öfters vorkommt (vergl. Anti-
barbarus von Krebs -Schmalz I p. 687), wird auch, wenngleich
seltener, inquies gebraucht, so Sali. Histor. 1, 7 D. (1, 8 Kr. und
Gerl.) bei Priscian 5, 4, 25 S. 650 (I 158, 2); Histor. 1, 48 D
(Kr. 51: Gerl. p. 144) in der Rede des PhiHppus 11 und 16
Histor. 4, 27 D. (Kr. 60; Gerl. 31) bei Arus. Mess. S. 530; Liv
bei Plin. N. H. praef. 16; Vell. Paterc. 2, 68, 2; 2, 77, 2; Tacit
Ann. 1, 65; 1, 68: 1, 74; 3, 4; 6, 18; 16, 14; Apul. Met. 2, 16
S. 128, vergl. Eyssenh. , der inquiens schreibt; lustin. 44, 2, 5;
Amm. Marceil. 19, 5, 1; 29, 1, 5; Sulpic. Sev. Chron. 2, 46, 3,
dazu inquietem Sallust. bei Prise. 6, 11, 58 S. 704, vergl. inquieti
procacitate unter 33, S. 75.
Für irrequietus gebraucht irrequies Auson. ephem. orat. 16
(p. 8 ed. Peiper); technop. de membr. 5 (p. 159) und de inconnex.
11 (p. 160): Paulin. Nol. Carm. 5, 16.
Für austerus ist austere vinum Plin. Secund. Med. 2, 8 in
St. Gall. und Dresd. ; austeri vino 1, 23; 1, 24; 2, 6 einmal und
2, 10 einmal; 2, 11; 3, 3; 3, 27 in denselben Büchern; 1, 13;
2, 5; 2, 6 einmal und 2, 10 einmal im St. Gall.; 3, 15 im Dresd.
Einen Positiv austeris statt austerus will Prob. Instit. art. S. 253
(67, 32) in dem Superlat. austerissimus erkennen.
Für perpetuus ist perpes gebraucht von Syrus 313 (411), vergl.
die Note Ribbeck's, der propriast mit Bücheier schreibt; Symmach.
Epist. 10, 54: Avien. Descr. orb. 262 und Phaen. 8; Mart. Cap. 1
§33 und 9 §912; perpetem Plaut. Amph. 1, 1, 124 (280): 2, 2,
100 (732) und Truc. 2, 2, 23 (278), Scholl schreibt perpetim vergl.
die Anm. z. d. V.: Pacuv. (188) bei Nonius S. 88, 20 und (208)
bei Festus unter perpetem S. 217; Apul. Met. 2, 22 S. 144 und
3,3 S. 179; Solin. 52, 25; Tert. Apol. 18; Minuc. Fei. 11, 5;
Lact. Mort. persec. 33, 11; Augustin. Civ. Dei 21, 8 (H 504, 3);
Symmach. Ep. 3, 20; Prudent. Perist. 10, 470; C. I. L. 3, 4180;
— 170 —
perpetis Prudent. Cathem. 1, 27; 11, 111 und Perist. 10, 477; jjer-
petes lustin. 12, 16, 5; Lact. Inst. 7, 26, 4 und Epit. 71, 7; über
den Ablat. perpeti und perpete vergl. unter 37, S. 83.
Gegenüber von sacer^ sacra, sacrum wurde, wie Fest, unter
sacrem S. 318, 7 nachweist, porcum sacrem und porci sacren ge-
sagt. Fest, führt dafür Plaut. Men. 2, 2, 16 (290) und Rud. 4,
6, 4 (1208) und eine sehr verstümmelte Stelle des Cato (ed. lor-
dan p. 45, 3) an. Ein darauf noch folgendes sacrem hat man dem
Enn. zuschreiben wollen. Porci sacres sind auch bei Varro R. R.
2, 1, 20 und 2, 4, 16, mit der Erklärung puri ad sacrificium oder
ad sacrificium idonei.
Neben scaber, scabra, scabrum steht scabres, welches Fest,
unter vastum S. 372 und Non. S. 169, 25 (wo nach dem Lemma
scapres erwartet werden sollte), 185, 4 und 243, 7 in einem Verse
des Pacuv. (314) geben. Aber dies ist ohne Zweifel verderbt aus
97 dem Substant. scabre, welches Varro (Sat. Men. 254) bei Non.
S. 168, 16; 185, 5; 226, 4 in dem von ihm in einer Satura wie-
derholten Verse des Pacuv. hat (bei Non. S, 125 wird in dem-
selben Verse unter Varro's Namen scabie gelesen). In der An-
führung des nämlichen Verses des Pacuv. bei Non. S. 152, 27 ist
scaverisque. Ribbeck (trag. Rom. fragm. I p. 116) schreibt squale
scabreque.
Neben tenei-, a, um hat Varro Sat. Men. 119 quae teneris spe-
cies, wo Ribbeck tenera conjiziert, was aber von Bücheier nicht auf-
genommen ist; teneribus steht Cael. Aurelian. Chron. 3, 2, 27 S. 215.
Neben gnarus^ a, um haben im Plur. gnaniris Plaut. Most.
1, 2, 17 (100) und gnarures Poen. Prol. 47 und nach Scahger's
Vermuthung bei Arnob. 3, 22 (p. 126, 23 ed. Reitf.), in den
Hdschr. ignarores; gnaniris als Nomin. Sing. Auson. Epist. 22, 19.
Dasselbe bei Placid. Gloss. S. 467. — Ignarures dyuooij)^zeg Gloss.
Labb. vergl. Hildebrand zu Apul. Met. 1, 20 S. 64.
Zu dem defectiven quadrumanus (vergl. unter 50) bildet Obseq.
14 (73) einen Plur. quadrumanes.
Einige griech. Gentilia auf drrjQ nehmen im Latein, im Genet.,
Dat. und Ablat. Plur. zuweilen die Formen der dritten Deklination
an. Über Apolloniatium Thyreatium Caryatium vergl. unter 47;
Apolloniatibus ist bei Caes. bell. civ. 3, 12, 1: Liv. 45, 43. 10 und
Vitruv. 10, 16 (22), 9; Caryatibus Vitruv. 1, 1, 5; Eleatibus acta
triumph. Capit. a, 588 und 596. Vergl. auch über den Accus. Sing,
ähnlicher Nomina auf em, wie Spartiatem Dentheliatem Stagiri-
tem Memphitem Temenitem Heracleotem, Substant. 19.
171 —
Adjectiva indeclinabilia.
53. Einige Adjectiva haben für alle Genera, Numeri
und Casus gleiche Form. So nequam. Varro L. L. 10, 5, 80
sagt, nachdem er nequam, mox, vix als solche zusammengestellt
hat, welche nicht dekliniert werden: De his magis in alio quam
in alio erratur verbo. Dant cnim non habere casus mox et vix;
nequam habere, quod dicamus hie nequam et huius nequam et
huic nequam. Cum enim dicimus hie nequam et huius nequam,
tum hominis eins, quem volumus ostendere esse nequam, dicimus
casus, et ei praeponimus tum hie nomen, quoius putamus ne-
quitiam. Charis. 1, 19 S. 124 (151, 1): Unita vel simplex forma
est, quae in monoptotis nominibus invenitur, ut nequam. Dici-
mus enim in omnibus casibus similiter hie nequam huius nequam
huic nequam hunc nequam o nequam ab hoc nequam. Prise. 5,
2, 11 S. 644 (I 148, 4): In am unum invenitur commune trium
generum et utriusque numeri, hie et haec et hoc nequam.
So improbu' confidens nequam malus ut videatur Lucil.
(L. Müller 10, 4; Lachmann 334; Baehrens 287) bei Nonius
S. 262, 11; nequam et magnus homo Lucil. (L. Müller 6, 12;
Lachmann 1083; Baehrens 184) bei Varro L. L. 7, 3, 32; ne-
quam aurum Lucil. (L. Müller ex libr. ine. 99; Lachmann 1093;
Baehrens 784) bei Festus S. 165, 11; piscis nequam Plaut, Asin.
1, 3, 26 (178); malus et nequam es Asin. 2, 2, 39 (305); nequam
homo Mostell. 1, 2, 23 (105); nequam illud verbum Trinum. 2,
4, 38 (439); senica nequam Pompon. (131) bei Nonius S. 17, 21;
hostus nequam Cato R. R. 6, 2; ius nequam Cic. Verr. 1, 46, 121;
iudex nequam Verr. 2, 12, 30; homo nequam pro Cluent. 35, 97;
nequam de prov. consul. 5, 12; nequam et improbus pro Deiot.
7, 21; nequam (homo) Philipp. 7, 1, 3; nequam de orat. 2, 61,
248; nequam et cessator Davus Horat. Serm. 2, 7, 100; homo
ingeniosissime nequam Vell. Paterc. 2, 48, 3; nequam 2, 68, 1;
Colum. 3, 10, 22; vox blanda et nequam luven. 6, 197; nequam
eris semper tibi Frontin. Strateg. 4, 1, 1: enthymema nequam
Gell. 6 (7), 3, 27; nequam animal Incert. Panegyr. Constantino
Aug. 14; utrumque nequam Incert. Grat. Act. Constant. Aug. 6:
nequam genus hominum Aur. Vict. Caes. 33, 13; nequam luppiter
Arnob. 5, 5 (p. 177, 18 ed. Reiff.) ; nequam magis quam probus
Gros. 7, 42, 4, vergl. Commodian. Instit. 1, 36, 6; 2, 11, 2 und
Apolog. 637 (632) — hominis nequam Plaut. Bacch. 4, 1, 1 (573);
- 172 —
hominis non nequam Cic. Ep. Attic. 6, 2, 3 — homini nequam
Cic. pro Cael. 4, 10; Quintil. 6, 3, 97; nequam perdere morti
Commodian. Apolog. 662 (655) — nequam bestiam Plaut. Cistell.
4, 2, 62: nequam dare Poenul. 1, 1, 31 (159) und nequam facere
Poenul. 3, 3, 44 (658); nequam Pseudul. 1, 5, 53 (468); nequam
quidem (exclamativer Accus.) Trinum. 4, 3, 28 (1036): nequam
filium Laber. (79) bei Gell. 10, 17; hostum nequam Varro R. R. 1,
24, 2; verrem nequam Cic. Verr. 1, 46, 121; hominem nequam oder
nequam hominem pro Font. (13, 29) 17, 39; pro Sest. 9, 22; Philipp.
2, 25, 61: 2, 31, 77; 2, 32, 78; Ep. Attic. 1, 12, 2; nequam agrico-
locam Plin. N. H. 18, 6, 8 (40); nequam matrem familias N. H. 19,
4, 19 (57); hominem nequam Plin. Ep. 2, 20, 5: Gell. 6 (7), 11, 5
— homine nequam Cic. Verr. 1, 33, 83 — homines nequam Lucil.
(L. Müller 3, 34; Lachmann 1105) bei Festus in Quartarios S. 258,
30; nequam homines Plaut. Asin. 1, 1, 18 (33), von Leo einge-
klammert; Bacch. 5, 2, 60 (1179); liberti nequam Cic. pro Rose.
Amer. 45, 130; nequam homines Verr. 3, 36, 84; pro Sest. 38,
82; nequam mancipia Seneca de constant. 13, 4; nequam iuvenes
Mart. 3, 69, 5 — nequam servis Plaut. Rud. 4, 7, 32 (1258); ab
hominibus nequam Cic. pro Rose. Amer. 14, 38. — In der Vul-
gata findet sich nequam^ gewöhnlich als Übersetzung von novrjpÖQ^
sehr oft, so als Prädicat: Gen 38, 7: Ecclesiast. 14, 5; 18, 7;
18, 10; 19, 3; Esaia 9, 17 — homo nequam Ecclesi. 23, 23; nequam
oculus Ecclesi. 14, 8; 31, 14; Matth. 6, 23; 20, 15; Luc. 11, 34;
Spiritus nequam 1, Reg. 16, 14: Act. 19, 12; 19, 15: anima ne-
quam Ecclesi. 6, 4; generatio nequam Luc. 11, 29; mulier ne-
quam Ecclesi. 26, 10; vita nequam Ecclesi. 29', 31; 37, 30; cor
nequam Ecclesi. 3, 29: opprobrium nequam Ecclesi. 20, 26; ver-
bum nequam Ecclesi. 19, 7; 37, 21 — doctrinae nequam Ecclesi.
9, 1 — mulieri nequam Ecclesi. 25, 34; semini nequam Esaia 1,
4 — linguam nequam Ecclesi. 8, 28; mulierem nequam Ecclesi.
42, 6: promissionem nequam Ecclesi. 29, 26; sermonem nequam
Psalm. 63, 6 — serve nequam '^oXih.. 18, 32; Luc. 19, 22 — cum
muliere nequam Ecclesi. 25, 23; saeculo nequam Galat. 1,4 —
filii nequam Matth. 13, 38 und alii duo nequam Luc. 23, 32 (vergl.
später über den Plur. des Superlat. nequissimi) — Als Nebenform
für das Femininum führt Rönsch, Itala und Vulgata p. 275 nequa
an und citiert hieriür folgende Stellen: »Luc. 6, 45 et nequa de
malo profert maluni« : 6, 35 super ingratos et nequas, Vere.;
Luc. 19, 22 serve nequa et piger, Brix.« Genauer handelt über
die Form nequa Ph. Thielmann (Beiträge zur Textkritik der Vul-
— 173 —
gata, Speier 1883 p. 9), der dieselbe Sapient. 12, 10 aus den
codd. Amiat. und Veronens. und Ecclesi. 28, 23 aus dem cod.
Amiat. nachweist. Die Form nequa im lib. Sapient. 12, 10 wird
auch dadurch bestätigt, dal's die einzige Hdschr. des Lucifer de
regibus apostaticis c. 11, der Sapient. 12, 10 wörtlich citiert, ne-
qua hat, danach durfte Hartel (61 , 12) nicht nequam schreiben.
Eine Form nequus conjiziert Dombart im Commodian. Instit. 2,
24, 1 quid te bonum fingis alieno vulnere, nequus'^ vergl. J. N.
Ott, Jahrb. für klass. Philog. 109 p. 791.
Über potis und pote sagt Prise. 6, 12, 67 S. 708 (I 251, 17): 98
Hie et haec potis et hoc pote uomina esse, ostendit comparatio
potior et potissimus. Sine verbis autem raro invenis ea vel obliquo
casu prolata. Persius (Sat. 1, 56): Qui pote'? vis dicaml nugaris^
cum tibi, calve, pinguis aqualiculus protento sesquipede exstet.
Vergilius in III (v. 671): Nee potis lonios fluctus aequare sequendo.
Idem in XI (v. 148): At non Euandrum potis est vis ulla teuere.
Und 15, 2, 10 S. 1009 (II 68, 12): Fote ab eo quod %%i potis nasci-
tur, hie et haec potis et hoc pote. Unde Persius: Qui pote? vis di-
cam? nugaris, cum tibi., calve. Id est, quomodo possibile? Diomed.
Art. gramm. 1 S. 381 (385, 31) bemerkt: Ex eodem etiam potis
sit dicebant, item potis est pro potest, ut apud eundem Ennium
(ed. L. Müller Ann. 176): quis potis ingentis oras evolvere belli
et Vergilius: At non Euandrum potis est vis ulla teuere. Nee non
pote veteres crebro dicere reperimus. Proximo utar exemplo.
Persius ait: Qui pote? vis dicarn? nugaris. Donat sagt zu Terent.
Adelph. 2, 3, 11 nihil potej supra exhuptq per admirationem est:
subaudiendum est enim vel esse vel dici. Et pote pro potis, ut
mage pro magis. Ferner Serv. zu Verg. Aen. 3, 671 : Potis nomen
est, et declinatur potis potis poti potem potis et pote. Dieser
aber fügt hinzu: Si autem ut diximus declinari, compositio osten-
dit: nam huius impotis compotis, impotem compotem facit, quod
in simplici difficile invenis, per compositionem agnoscis facilius.
Nun führt zwar Varro L. L. 5, 10, 58 aus den augurum libri an:
Divi qui potes., pro illo quod Samothraces &^o\ duvaroi Jedoch
bleibt potis für alle Genera und Numeri unverändert und kann
auch pote heifsen. So steht />o<is, indem eine Form von esse
ergänzt werden mufs: qua me, qua uxorem, qua tu servom
Sauream potis (seil, es)., circumduce, aufer Plaut. Asin. 1, 1, 97;
ecquam tu potis reperire forma lepida mulierem Mil. Glor. 3, 1,
187 (782): quam lepidissimam potis quamque adulescentem maxime
3, 1, 193 (788); ne . . . postules te hie fide lenonia uti: non potis
— 174 —
Rud. 5, 3, 30 (1386); potis, hodie non cenabis Stich. 2, 1, 37
(325). Nee ^>u<ü- (seil, est) quicquam commemori Casin. 2, 3, 2;
tarn east quam potis nostra erilis concubina Mil. Glor. 2, 5, 47
(457); nam ex uno puteo similior numquam potis aqua aeque
sumi 2, 6, 70 (551); proin, Palaestrio, quam potis, tam verba
confer maxume ad conpendium 3, 1, 186 (781); nam potis pietati
opsisti huic Pseud. 1, 3, 34 (268); tam confido quam potis me
meum optenturum regem ridiculis logis Stich. 3, 2, 1 (454); non
potis utrumque fieri Trinum. 1, 2, 43 (80). Verbum edepol facere
non potis (seil, erit)^ si accesserit prope ad te Mil, Glor. 4, 6, 39
(1270). At tributus quom inperatus est, negant pendi potis (seil.
esse) Epidic. 2, 2, 43 (227); clanculum te istaec flagitia facere
censebas potis Menaeeh. 4, 2, 56 (625); nee pater potis videtur
induci Merc. 2, 3, 15 (349). Quis pjotis (seil, est) ingentis oras
evolvere belli Enn. (Ann. 176 L. M.) bei Quintil. 6, 3, 86; Ma-
erob. Sat. 6, 1, 18 und Diomed. Art. gram. 1 S. 381 (386, 1);
non potis aecedi (Fab. 120) bei Cic. Tuscul. 2, 16, 38; non potis
eefari tantum dictis (Fab. 124) bei Cic. Tuscul. 2, 16, 39 und
ille meae tam non poti' paci' potiri (Fab. 447) bei Festus S. 360.
Nee potis lonios fluctus aequare sequendo Verg. Aen. 3, 671.
Rivos trepido potis aequiperare meatu Auson. Mosell. (Idyll. 10)
29 und quis potis innumeros cultusque habitusque retexens pan-
dere 298. Unsicher ist die Lesart an folgenden Stellen: nam
equidem me iam quantum potest a vita abiudicabo Plaut. Asin.
3, 3, 17 (607), Fleckeisen schreibt hier potis für potest, umge-
kehrt hat er potest an folgenden beiden Stellen in den Text ge-
setzt, wo Lorenz potis hat: non potis usura usurpari Pseud. 1,
2, 3 (135) und potis ut alii ita arbitrentur Pseud. 2, 2, 38 (633);
Bentley und Umpfenbach haben Terent. Hecyr. 3, 5, 29 neque
alio paeto componi potest inter eas gratia für potest potis vor-
geschlagen , ebenso Bentley potis für potes im Horat. Carm. 3,
17, 13 dum potes, aridum compone lignum, was auch M. Haupt,
Nauck und L. Müller in den Text gesetzt haben, aber Keller,
Schütz, Petschenig und Kiefsling schreiben wieder potes.
Öfter findet sich pote^ indem eine Form von esse zu er-
gänzen ist, quantum pote Afranius (v. 327) bei Nonius S. 186, 3.
Ceusen talentum magnum exorari pote ab istoc sene Plaut. Aulul.
2, 4, 3 (309) ; vah, quid illa pote peius quicquam mulieri memo-
rarier Mostell. 1 , 3 , 99 (256) ; si tute tibi bene esse jDote pati
Pers. 1, 1, 30; non enim pote quaestus fieri Poen. 1, 2, 74 (286);
quando quidem nee tibi bene esse pote pati neque alteri Trinum.
- 175 —
2, 2, 70 (352); spero inmutare pote blandimentis Trucul. 2, 2,
62 (317); für fore bei Plaut. Capt. 1, 2, 68 (171) hoc illum me
mutare confido fore hat C. F. W. Müller pote vorgeschlagen. Nil
pote supra Terent. Adelph. 2, 3, 11 (264); uon pote satis pro
merito ab illo tibi referri gratia Phorm. 2, 2, 23 (337). Ut pote
Lucilius bei Charisius S. 197 (223, 21); si pote schreibt Lach-
mann in Lucil. (733) bei Nonius S. 369, 29, aber L. Müller 29, 71
und Baehrens 616 si potes. Nee pote quisquam undique nitendo
corpus discerpere ferro Ennius (Ann. 452 L. M.) bei Macrob. 6,
3, 2. Nee devitari letum pote, quin obeamus Lucr. 3, 1077; quod
pote uti nequeat 5, 833 (vergl. Lachmann z. d. Stelle). Si pote
stoHdum repente excitare veterum Catull. 17, 24; qui pote plu-
rimum perire 45 , 5 ; nee peccatum a me quisquam pote dicere
quicquam 67, 11; hoc facies, sive id non pote sive pote 76, 16
in te, si in quemquam dici pote, putide Vetti 98, 1. Hoc Graeci
quod xipfuiva^ pote vel iUinc Varro L. L. 5, 4, 21 (vergl. 5, 4, 25)
ubi id pote, ut ibi, quod est campus, nulla potior serenda R. R
1, 15; nee non emptor pote ex empto vendito illum damnare
R. R. 2, 2, 6; viget veget ut pote plurimum (Sat. Men. 268) bei
Nonius S. 183, 5. Hospes, non pote miuoris Cic. Brut. 46, 172;
rescribas ad me, quantum pote Ep. Att. 4, 13, 1 und hoc quid-
quam pote impurius 13, 38, 1, an beiden Stellen im Medic. pote
und so auch Baiter, doch Wesenberg potest und potes (vergl.
Köhler de auct. belli Afr. et Hisp. latinitate in Act. Sem. Er-
lang. I p. 403). Quantum pote Auct. bell. African. 54, 4 und 54, 5.
Qua pote quisque, in ea couterat arte diem Prop. 2, 1, 46 und
nee pote cognatos inter humare rogos 4 (3), 7, 10. In Publ. Syr.
sentent. hat Ribbeck überall die Konjektur Gruters pote statt po-
test aufgenommen, so: amor extorqueri non pote, elabi pote 18;
contumeliam nee facere pote nee ingenuus pati 99; fidem qui
perdit, nil pote ultra perdere 179; ibi pote valere populus, ubi
leges valent 291; non pote non sapere, qui se stultum intellegit
406; qui periit quaeri pote, reprendi non potest 516; qui pote
consilium fugere, capere idem potest 527; qui pote transferre
amorem, pote deponere 534; qui pote celare vitium, [vitium] non
fugit 541; qui pote nocere, timeas cum etiam non adest 552.
Qui pote? vis dicam Pers. 1, 56. Quid pote simplicius? Mart.
9, 15, 2. Caesar non pote validius quam expavit Petron. 51, 3.
Mittam igitur tibi quantum pote librum Fronton. Ep. ad M.
Caesar. 1 (p. 3, 4 ed. Naber); si pote 1, 5 (p. 13, 1); quantum
pote ad te curram 5 , 55 (p. 88 , 9) ; für quantum poter[as] litus
— 176 —
pergeres Front. Ep. de feriis Alsien. 3 p. 224, 12 schreibt Klufs-
mann quantum potis ad litus pergeres , Ebert quantum pote ad
litus pergeres. Nee eniti remis pote Val. Flacc. 4, 680. Quantum
pote corpore et aevo Auson. Ep, 14, 5 (ed. Peiper p. 235). Quam
pote longissime Apul. Met. 1, 11 S. 43 und quam pote tutus 2, 11
S. 116. Quia vix pote tollere et ille Carm. de figur. v. 180 (Anth.
Lat. ed. Riese 485; Baehrens 3, 272). Quantum pote Mart. Ca-
peila 5 § 437 ist Konjektur von Eyssenhardt.
Sehr oft wird potis mit Formen von esse verbunden,
während solche mit ^^o^e ganz vereinzelt vorkommen, wie
quod , hie si ])ote fuisset exorarier triduom hoc Terent. Phorm.
3, 3, 2 (535); in den früheren Ausgaben des CatuU schrieb man
42, 16 quod si non aliud pote est, L. Müller hat potest gesetzt.
Ego hie esse et illi simitu haud potis sunt Plaut. Mostell. 3, 2,
105 (792); Lorenz schreibt Mil. Glor. 2, 1, 37 (115) ego tantum,
quantum potis sum, ßrix u. a. dafür quantum possum; in den
älteren Ausgaben des Plaut. Curcul. 5, 3, 23 (701) steht si potis
sum hoc inter vos componere, Fleckeisen [ego] si possum; C. F.
W. Müller schlägt Plaut. Poenul. 5, 2, 26 (986) nam qui scire
potis sum , aber Scholl schreibt nam qui scire potui. Potis es
bei Plaut. Capt. 5, 2, 17 (970) und Mil. Glor. 4, 8, 12 (1322);
in der Asinar. 1, 3, 5 (157) remigio veloque quantum potis es
festina et fuge ist die Konjektur Guyets potis es aufgenommen,
die Hdschr. haben poteris, Nonius potes; neque ferri potis es
Terent. Heaut. 2, 3, 80 (321); in dem Verse eines unbekannten
Dichters bei Charisius Inst. gram. 3 S. 253 (285, 9); Pers. 4, 13;
Auson. Idyll. 3, 18 (ed. Peiper p. 17); Prudent. Apoth. 182; Sen-
tent. Turicens. 656 ed. Ribbeck; Alcim. Avit. Carm. 3, 363; in
einigen älteren Ausgaben des Auson. Ep. 4, 94 wird potis es ge-
lesen, jetzt schreibt man sed iam non poteris Theon doceri; in
dem cod. Vindob. des Claud. Mamert. 1 , 25 (95 , 5) und 3 , 3
(159, 9) steht potis es, an beiden Stellen schreibt Engelbrecht
potes. Potis est Accius (v. 418) bei Nonius S. 89, 6 und (v. 466)
bei Festus S. 356; Lucilius (ed. L. Müller 3, 71; ed. Lachmann
117; ed. Baehrens 113) bei Priscian. 10, 8 S. 880 (I 501, 22);
Plaut. Amphitr. 2, 1 , 79 (626); 2, 2, 61 (692); Aulul. 2, 1, 19
(139); Bacch. 1, 1, 1 (34); Stich. 5, 7, 5 (773); Terent. Adelph.
3, 2, 46 (344); 4, 1, 5 (521); 4, 4, 18 (626); Eunuch. 2, 2, 32
(263); Heaut. 4, 1, 46 (658); Hecyr. 3, 3, 35 (395); Phorm. 2,
3, 32 (379); Pacuv. (v. 389) bei Varro L. L. 7, 5, 91; Ennius
(Fab. 117 L. M.) bei Cic. Tuscul. 2, 16, 38; Lucr. 1, 452; 2, 850;
— 177 —
2, 912; 2, 1096; 3, 468; 3, 1067; 4, 150; 4, 609; 4, 801; 4, 1234
5, 1; 5, 560; 5, 717; Cic. Arat. 439 und 477; Catull. 65, 3; 72, 7
76, 24; Verg. Aen. 9, 796 und 11, 148; Val. Aedituus 2, 3 (ed
Baehreus p. 275) bei Gell. 19, 9, 11; Sil. 12, 645; Samon. 832
Prudent. Apoth. 79; 80; Hamart. 37; 533; 669; Psychom. 88
c. Symm, 1 praef. 84; 1, 331; 2, 981; Arnob. 1, 31; 2, 13; 2, 21
2, 50; 2, 52; 2, 54; 2, 60; 2, 62; 3, 22; 4, 18; 5, 20; 5, 40
6, 9; 6, 17; 6, 19; 7, 3; 7, 22; 7, 23; 7, 28; Coripp. lustin. 3, 274
3, 407; loh. 6, 443; Claud. Mamert. 3, 11 (174, 13); Mart. Capell
6, 579. Pof/is sunt bei Plaut. Poenul. 1,2, 17 (227) sed vero
duae, sat scio, maxumo uni populo quoilubet plus satis dare
potis sunt; L. Müller schreibt Ennius (Ann. 448) bei Festus S. 333
potissunt in einem Worte, besser Vahlen (Ann. 410) getrennt potis
sunt, ebenso potissunt L. Müller im Lucil. ine. 88 (Baehrens 807),
besser Lachmanu (1143) potis sunt. Huic persuadere quo modo
potis siem Plaut. Merc. 2, 2, 59 (331). Quasi vero tacere quic-
quam />o;«s sis Plaut. Poenul. 4, 2, 53 (875). Cur non divitiis
Croesum superare potis sit Catull. 115, 3; potissit schreibt L. Müller
Lucilius (1, 14) bei Charisius 2 S. 176 (195, 7), Lachmann 1, 8
potisset, besser Keil und Baehrens 1, 5 potis sit; ubei facilumed
gnoscier potisit Consul. de Bacchanil. im C. I. L. 1 , 196 Z. 27.
Quid pastores a Pergamide Maledove potis sint Varro R. R. 2, 2, 1 ;
potissint schreiben im Lucilius bei Nonius S. 497, 10 L. Müller
(1 , 37), Laehmann (v. 31) und Baehrens (v. 44). Neque seibat
neque per aetatem ei\a,vii potis erat Terent. Eunuch. 1, 2, 33 (113).
Lachmann sagt in den Anm. zu Lucr. 5, 880: potis esse et potis
esset aut numquam legi aut non memini, aber credo equidem
potis esse te Plaut. Pseud. 5, 2, 8 (1302) und tibi non potis esse
auxiharier Terent. Heaut. 5, 1, 50 (923), Dziatzko schreibt posse
te und sagt in der adnot. critica: potis pro accusativo usurpare
dubito; Arnob. 1, 33 ipsa denique hiscere si animantia muta potis
essent.
In der ümgangsprache wird für das fragende potisne ge-
wöhnlich potine oder ])otin mit folgendem ut gebraucht: potin ut
hinc facessas? Afran. (v. 202) bei Nonius S. 306, 25; potin ut
abstineas manum? Plaut. Amphitr. 3, 2, 22 (903); potin ut eures
te atque ut ne parcas mihi? Bacch. 4, 4, 99 (751); potin ut mo-
lestus ne sies? Epidic. 1, 1, 60; potine ut quiescas? Menaech.
3, 2, 1 (466); potine ut ne licitere advorsum mei animi senten-
tiam? Merc. 2, 3, 104 (441); potin ut aliud eures? 2, 4, 27 (494);
potine ut molestus ne seis? 4, 4, 39 (779); potin ut hominem
Neue- Wagener, Lat. Formenlehre. II. 3. Aufl. 12
— 178 —
mihi des, quiescas cetera? Mil. Glor. 3, 3, 53 (926); potin ut
animo sis quieto? Mosteil. 2, 1, 42 (396); potin ut taceas? potin
ne moneas? Pars. 2, 1, 8; potin ut molestus ne sies? 2, 4, 16 (287) ;
potin ut taceas? Poenul. 4, 2, 94 (916); potin aliam rem ut eures?
Pseud. 1, 3, 7 (235); potin ut abeas? 1, 3, 142 (393); potin ut
taceas? 4, 1, 30 (940); potin ut me ire quo profectus sum sinas?
Trinum. 3, 2, 2 (628); potin ut mihi molestus ne sis? Trucul.
5, 5 (896); potine tu homo facinus facere strenuum? Fragm. bei
Gell. 6 (7), 7, 3; potine ut desinas"^ Terent. Adelph. 4, 1, 23 (539).
Potine oder pu tili mit folgendem Konjunktiv ohne ut ist sehr
selten: potin ad me abeas? Plaut, Casin. 3, 6, 10 und potin
abeas? Pers. 2, 4, 26 (297), — Terenz sagt potin es mihi verum
dicere? Andr. 2, 6, 6 (437) und potin est hie tacere? Eunuch,
1, 2, 21 (101).
99 Damtias^ entstanden aus damnat(o)s, in der juristischen For-
mel mit esto oder sunto verbunden, ist gleichlautend im Sing,
und Plur, Agroet. S. 2271 (120, 26): In iure »damnas esto legato«
dicitur (Lachmann zu Lucr. 6, 815 schreibt legatum). Als Singul.
steht es : si quis maiorem pecuum numerum habere voluerit, tantum
damnas esto Cato (Orig. V. fragm. 5 ed. lord, p. 24, 12) bei Gell,
6 (7), 3, 37 ; heres mens dare illi damnas esto omnia sua Quintil,
7, 9, 12; is populo Romano centum millia dare damnas esto Fron-
tin. Aquaed. 129; tantum aes dare damnas esto Gai, Dig. 9, 2, 2;
als Plur, : Titio filio meo nomina ex calendario, quae elegerit filius
meus sibi, viginti dare damnas sunto sine dolo malo Scaev. Dig.
32, 34 § 1, und Lucius Titius et Gaius Seius Publio Maevio decem
dare damnas sunto Paul. Dig. 30, 122 § 1. In Gai. Instit, 3, 175
(ed. Huschke p. 329) ut tamen scilicet, sicut iudicatus condemna-
tum se esse significat, ita heres testamento se dare damnatum
esse dicat hat man damnas für condemnatum und damnatum als
Accusat. neben dem Infinitiv setzen wollen. Falsch aber ist furti
damnatem esse, wie Scaliger bei Gell. 7 (6), 15, 1 für furti dam-
natum esse forderte.
Macte, welches als glückwünschender Zuruf entweder für sich
allein oder in Verbindung mit esto, este, estote und esse vorkommt,
ist sicher ein Vokativ, den man später, als sich das Bewufstsein
hierfür verlor, für ein Adverb ansah. Prise, 5, 12, 66 S, 668
(I 183, 8) zählt es unter die Komposita und erklärt es durch
magis aucte mit Hinzufügung der Bemerkung: antiqui tamen et
mactus dicebant. Serv. zu Verg. Aen, 9, 641 : Macte, magis aucte,
affectatae gloriae; et est sermo tractus a sacris. Quotiens enim
— 179 —
aut tus aut vinum super victimam fundebatur, dicebaut: mactus
est taurus viuo vel ture, hoc est cumulata est hostia et magis
aucta (danach wörtlich Isid. Orig. 10, 165). Macte ergo pro
mactus esto, vocativum pro uominativo posuit, ut Persius (Sat.
3, 28): Stemmate quod Tusco ramum millesime ducis, ceusoremve
tuum vel quod trabeate salutas, pro millesimus et trabeatus; et
Vergilius (Aen. 3, 382) : Vicinosque ignare paras invadere portus,
pro ignarus; et alibi (Aen. 7, 685): Quos Amasene pater, pro
Amaseuus. Sic ergo et macte pro mactus. Auch Paul. Festi S. 125
erklärt mactus durch magis auctus. Als Beispiel der Konstruktion
mit dem Ablat. wird mactus virtute von Donat. 2, 9 S. 1750
(378, 2), Pompei. Comment. S. 174 (173, 10); 208 (188, 16) und
Consent. S. 2035 (353, 11) ohne Beleg aufgestellt.
Mactus haben Cato R. R. 134, 2 luppiter, te hoc fercto ob-
movendo bonas preces precor, uti sies volens propitius mihi libe-
risque meis, domo familiaeque meae, mactus hoc fercto und Arnob.
7, 31 dreimal in der Gebetsformel m,actus hoc vino inferio esto
(p. 264, 22; p. 265, 1; p. 265, 9); zuletzt fügt er noch hinzu: quid
est aliud quam dicere: tantum esto mactus quantum volo, tantum
amplificatus quantum iubeo , tantum honoris adsumito , quantum
te habere decerno et verborum circumscriptione definio? Für
mactus sagt Cato in derselben Gebetsformel R. R. 132, 2 und
134, 3 viermal macte vino inferio esto; sonst steht noch jnactum
C. I. L. 8, 2632 munere honore mactum coronatumque.
Macte wird wiederholt bei Cato in bestimmten Formeln ge-
lesen, so luppiter dapalis, quod tibi lieri oportet in domo familia
mea culignam vini dapi, eius rei ergo macte hac illace dape poUu-
cenda esto R. R. 132, 1; luppiter dapalis, macte istace dape pollu-
ceuda esto R. R. 132, 2; harumce rerum ergo macte hoc porco
piaculo immolando esto R. R. 139; Mars pater, eiusdem rei ergo
macte hisce suovitaurilibus lactentibus esto R. R. 141, 3 und eiusque
rei ergo macte suovitaurilibus immolandis esto R. R. 141, 4. Aufser
in diesen Formeln findet sich macte noch, und zwar mit esto:
macte virtute esto Turpil. (v. 7) bei Nonius S. 342, 1; macte
esto virtute operaque omen adprobo Pacuv. (v. 146) bei Nonius
S. 342, 1; macte, inquam, virtute simulque his versibus esto
Lucil. (ed. L. Müller 5, 1 und Baehrens 143 versibus; Lachmann
179 viribus) bei Nonius S. 341, 28; macte virtute esto Hör. Sat.
1, 2, 31; macte virtute esto Liv. 4, 14, 7; 22, 49, 9; 23, 15,
14; macte virtute ac pietate in patrem patriamque esto 7, 10, 4;
macte virtute diligentiaque esto 10, 40, 11; macte esto taedis, o
12*
- 180 -
Hymenaee, tuis Mart. 4, 13, 2; macte virtute esto Senec. Ep. 66^ 50
und Petron. 94. Bei Liv. 7, 36, 5 steht auch macte virtute, mi-
lites Romani . este^ aber macti ingenio este^ caeli interpretes re-
rumque naturae capaces Plin. N. H. 2, 12, 9 (54) und vos qui-
dem macti virtute estote Curt. 4, 1, 18, für macti hat Kinch,
Quaestiones Curtianae p. 20 nach dem cod. Paris, macte vorge-
schlagen, was auch von Vogel aufgenommen ist und bei anderen
z. B. Kräh Bilhgung gefunden hat. Auch in der Konstruktion
des Accus, cum Infinit, findet sich macte, aber freilich nur einmal
bei Liv. 2, 12, 14 iuberem macte virtute esse^ si pro mea patria
ista virtus staret. Unsicher ist die Lesart bei Flor. 2, 18, 16,
hier wurde zusammenhängend gelesen, macte fortissimam et meo
iudicio beatissimam in ipsis malis civitatem; aber in den codd.
Bamb. und Nazar. steht macte esse und danach haben M. Haupt
und 0. Jahn macte este geschrieben, so dafs der folgende Accus, ab-
gesonderter Ausruf wird; Halm hat in seiner Ausgabe auf den Vor-
schlag Mommsens esse eingeklammert. Der Grammatiker Virgilius
Maro sagt im 5. Kapitel de nomine (p. 36, 14 ed. Job. Huemer):
dicis enim ablativo cassu ab hac regione venerunt, septimo autem
hac regioni praediti sunt sicut et laude digni et arte macti.
Macte ohne Verbindung mit einer Form von esse: Exsilio
macte ex terris Pelopiis Accius (v. 305/306) bei Nonius S. 342, 13;
tu, ut dixi, macte Ins armis macte virtutei patris ders. (v. 473)
bei Nonius S. 341, 30; age propera, macte, nitier; ein unbekannter
Dichter (vergl. Ribbeck 1 p. 270) bei Charisius 2 S. 172 (191, 22);
macte virtute Cic. Tuscul. 1, 17, 40; Ep. Attic. 12, 6, 3; macte!
(in Bezug auf den vorhergehenden Plural Buthrotiis) Ep. Attic.
15, 29, 3; macte tiova virtute, puer Verg. Aen. 9, 641; macte, ait,
0 nostrum genus et iam certa propago Val. Flacc. 6, 547; macte,
0 ?nacte indole sacra, vera lovis proles Sil. 4, 475 (477); macte,
0 virtute paterna 10, 277; macte, o virtutis avitae, macte Anteno-
ride 10, 257; macte, o venerande, pudici, ductor, macte animi
15, 274; macte hac gravitatis gloria, Caesar, qua consecutus es
Plin. Panegyr. 46, 5; macte uterque ingenti in rem publicam me-
rito, cui hoc tantum boni contulistis Panegyr. 89, 3; macte toris,
Latios inter placidissime vates Stat. Silv. 1, 2, 201; macte bonis
animi Silv. 1,3, 106; macte animo quod Graia probas Silv. 2,
2, 95; macte animis opibusque meos imitate labores Silv. 3, 1, 166;
macte animi Silv. 5, 1, 37; macte animo, iuvenis Silv. 5, 2, 97;
macte animi, tantis dignus qui crederis armis Stat. Theb. 2, 495;
macte animo iuvenis, medios parat ire per enses Theb. 7, 280;
- 181 -
macte animi, quem rarus habet morumque tuorum Mart. 12, 6, 7;
macte insignium adulescens virtutum Ennod. Ep. 1, 5 (ed. Hartel
p. 10, 14; ed. Vogel p. 14, 6); Carm. 1, 6 (ed. H. p. 521, 28;
ed. V. p. 5, 27); debuit tibi, macte ^ et mea orationem professio
Dict. 9 (ed. H. p. 453, 1; ed. V. p. 113, 34).
Von diesem macte ist mactae Lucr. 5, 1339 gänzlich zu
scheiden. Macte war eine verfehlte Konjektur bei Plaut. Mil. 2,
1, 22; die von Taubmann zu dieser Stelle erwähnten Ausdrücke
des Terent. , mactas partes und mactum infortunio Chremen sind
Heaut. 4, 5, 50 und Phorm. 5, 9, 39 nicht so zu finden, und über
die aus Sallust. bemerkten macta munera ist nicht einmal eine
Vermutung erlaubt.
N'ecesse, welches als Indeclinabile oder als Neutrum mit einer
Form von sum oder habeo construiert und gewöhnlich auf einen
Infin. oder einen Konjunktiv oder ein Pronomen Gen. neutr. be-
zogen wird (vergl. Krebs, Antibarbarus von J. H. Schmalz II p. 124
u. 125), stellt Donat. zu Terent. Eun. 5, 5, 28 mit einem necessis
zusammen, indem er sagt: Neeesse est nomen, nam necessus, ne-
cessis et necessitas et yiecessum lectum est. Lachmann zu Lucr.
6, 815 (p. 396 und 397) erklärt necessis und necessus für Gene-
tive von neeesse, indem us das ältere Suffix für is war; necessis
hat er auch als Genetiv im Lucr. 6, 815 geschrieben: Quos opere
in tali cohibet vis magna necessis?, ihm sind Bernays und Munro
gefolgt, in den Hdschr. steht necessest. Corssen (Aussprache und
Vokalismus II p. 238 und 239) sieht necessus für eine neutrale Bil-
dung wie vulg — US und necessis für eine daraus geschwächte Form
an, vergl. Bücheier, Lat. Deklination p. 8. Nettleship (Academy
vol. 2 p. 362) erklärt necessus als ein abstraktes Substantiv der
vierten Deklination = ne — cessus »ein sich nicht bewegen« im
Gegensatz zu successus »das sich aufwärts bewegen a vergl. W.
Wagner zu Terent. Heaut. 360.
Quod sit necessum Afran. (v. 396) bei Charisius 2 S. 186
(208, 26); necessumst Plaut. Casin. 2, 5, 36; Cistell. 2, 3, 82;
Rud. 5, 2, 44 (1331); Stich. 1, 3, 66 (219); si necessum sit Plaut.
Asin. 5, 2, 45 (895); necessum (seil, esse) Plaut. Mil. Glor. 4, 3,
25 (1118); necessumst Lucr. 2, 468; 4, 119 (121); 4, 929 (932);
5, 576; in eo quam sit durare necessum Lucr. 5, 57 und mit
einem Epitheton verbunden ne mens ipsa necessum intestinum
habeat cunctis in rebus agendis Lucr. 2, 289; Friedrich schreibt
Cornificius 4, 9, 13 (vergl. praef. p. LXI) und 4, 28, 38 (vergl.
praef. p. LXIX) necessum est, Kayser neeesse est; necessum est
- 182 —
Gell. 2, 29, 9: 3, 1, 12: 7 (6), 1, 3: 10, 11, 7; 10, 15, 8; 12, 2, 2
13, 3, 3; 13, 20 (19), 11; 13, 23 (22), 5; 16, 2, 8; 19, 1, 7
19, 5, 6: necessum sit Gell. 5, 11, 8: necessum esset Gell. 1, 3, 4
necessum esse Gell. 2, 7, 5 und 9, 8 in der Überschrift. Cato
(Orat. 1 fragm. 14 ed. lord. p. 35, 8) bei Charis. 2, 13 S. 186
(208, 25) steht im cod. Neap. necesse esse, lordan schreibt ne-
cessum esse, »quod grammati praecepto repugnat« : Liv. 34, 5, 2
necessum est im cod. Mog. und danach Hertz, aber M. Müller
necesse est: 39, 5, 9 necessum esset Hertz (vergl. adnot. critica),
aber Weifsenborn necesse esset. Bei Mart. 6, 57, 3 ist necessum
in einigen alten Ausgaben, aber in beinahe allen Hdschr. necesse
und so auch die neueren Ausgaben.
Necessus als Neutrum, nicht als Masculinum, ist in dem Denk-
mal de Bacchan. im C. I. L. 1, 396 Z. 4 sei ques esent quei sibei
deicerent necesus es» bacanal habere: Terent. Eunuch. 5, 5, 28
(998) nisi, quia necessus fuit hoc facere, gaudeo und Heaut. 2,
3, 119 (360) in eum iam res rediit locum, ut sit necessus: merito
te amo: da an den beiden genannten Stellen im cod. Bemb. vor
einem Konsonant necessus steht, sonst aber im Terenz vor einem
Vokal und h necesse, wie z. B. Heaüt. 1, 2, 35 (209); Eunuch.
5, 8, 45 (1075): Adelph. 1, 1, 26 (51): Hecyr. 3, 1, 24 (304) und
Phorm. 2, 1, 66 (296), so hat Lachmann zu Lucr. 6, 815 auch iür
Andr. 2, 2, 35 (372) necessus sit statt necesse sit vorgeschlagen,
was jetzt auch in den neueren Ausgaben geschrieben wird. Ut ad
censum nemini necessus sit venire sagt P. Scipio in einer Rede bei
Gell. 5, 19, 16 und bei demselben 16, 8, 1 steht necessus fuit;
necessust lesen wir Lucr. 2, 710; 2, 725: 4, 999 (1006) und 6, 206.
101 Volup oder volupe (vergl. Corssen, Aussprache und Vokalis-
mus II p. 597) wird von Voss, de anal. 1 , 46 und von Rudd. 1
S. 123 ebenfalls für ein Adjectivum Gen. neutr. gehalten, wozu
der letztere ein veraltetes volupis annimmt. Quod volupis ohne
est ist offenbar falsch geschrieben Plaut. Mil.. Glor. 3, 1, 152
(747) im vet., decurt. und Vat. Donat. zu Terent. Phorm. 4, 3, 5
sagt: Hoc volup uomen est, ut hoc facul; sie enim veteres per
d-oxoTn^v loquebantur. Nach Diom, 2 S. 448 (452, 27) wird volup
per apocopen pro voluptate gesagt. Charis. 2, 16 S. 213 (239, 18)
giebt aus einer Komödie des Naev. (v. 6) volop (Corssen a. a. 0,
p. 1024), hinter welchem des Versmafses wegen ein est einzu-
schalten war. In einem Hexameter des Enn. bei Gell. 12, 4, 3
ist quocum multa vohip gaudia clamque palamque in einem Lugd.
und dem Petav. und Magliab., die Lücke einer Silbe nach volup
— 1-83 —
ist in Hdschr. ausgefüllt durch Substitution von voluptas, volutat,
voluptat, von Herausgebern durch Einschaltung von ac, wie Vahlen
Ann. 297 oder von et, wie L. Müller Ann. 303 ; später vermutete
Vahlen im Rhein. Museum 1859, 14 S. 559: quocum multa volup
sibi fecit clamque palamque; Baehrens (Fragm. Poet. Roman,
p. 87) schreibt 194, 9 quocum multa volutat (nach Bergk) grandia
clamque palamque. Bei Plautus, bei dem die Form nicht 15 mal,
wie Ritschi im Rhein. Mus. 7 (1849) p. 319 (= Opusc. II p. 450)
und Brix zu Plaut. Mil. Glor. 278 behaupten, sondern 16 mal vor-
kommt, steht volu-p einigemale am Ende des Verses, wodurch
die Wortform gesichert ist: suo animo fecit volup Asin grex 1
(942) bei Non. S. 187, 5 (in den Hdschr. des Plaut, voluptatis);
facite vostro animo volup Gas. 4, 2, 5 im Ambr. ; victitabam vo-
lup Most. 1, 2, 74 (153) im vet. m. pr. (sonst in diesen beiden
Stellen volupe); ut tibi ex me sit volup Men. 4, 3, 3 (677) nach
einleuchtender Verbesserung (in den Hdschr. voluptas, welches im
vet. auch Mil. 4, 1, 1 (947) und 4, 5, 12 (1211) und in mehreren
Hdschr. des Terent. Phorm. 4, 3, 5 (610) für volup gelesen wird).
In allen übrigen Stellen des Plaut., Amph. 3, 3, 3 (958); 3, 4,
11 (994); Mil. Glor. 2, 3, 6 (278); 3, 1, 152 (747); 4, 1, 1 (947);
4, 5, 12 (1211); Poenul. 5, 4, 20 (1192); 5, 5, 47 (1326); Rud.
4, 1, 1 (892); 4, 4, 132 (1176); Stich. 4, 1, 2 (506) und Trucul.
4, 1, 6 (704) und in denen des Terent Phorm. 4, 3, 5 (610) und
Hec. 5, 4, 17 (857) folgt est auf volup, und im Ambr. des Plaut,
ist in den vier darin erhaltenen Stellen, Mil. 3, 1, 152 (747);
Poenul. 5, 4, 20 (1192); 5, 5, 47 (1326) und Stich. 4, 1, 2 (506)
volupest geschrieben. Dasselbe hat der decurt. Mil. Glor. 4, 1, 1
(947), der decurt. und Vat. 4, 5, 12 (1211), volup est aber der
Vat. Mil. 4, 1, 1 (947). Noch an einer Stelle des Plaut., Mil.
Glor. 3, 1, 130 (724), wird volupe allein aus dem Leipz. und der
ed. pr. bemerkt, der vet. und decurt. haben dafür vult, der Vat.
vule; Camer. hat vult bene geschrieben, besser als Pylades volt
volup oder Gruter est volup. Aus dem Carmen Nelei (Ribbeck 1
p. 233 V. 1) giebt Fest, unter numero S. 170, 2 numquam numero
matri faciemus volui, worin das volui von Ursin. und Scalig. in
volup berichtigt ist. Fronto fer. Als. 3, 6 (p. 225, 2 N.) schreibt
ut bene haberes genio utique verbo vetere faceres animo voIujj?
Qua malum volup? Immo si dimidiatis verbis verum dicendum est,
ubi tu animo faceres vigil (vigilias dico) aut ut faceres labo aut ut
faceres mole (labores et molestias dico). Tu umquam volup? vol-
pem faciUus quis tibi quam voluptatem conciliaverit, und Arnob. 7,
— 184 —
34 (p. 268, 19 R.) sagt quia illis se volup est lavacrorum refovere cal-
doribus, in der Hdschr. Paris, steht volup, woraus voluptas gemacht
ist, Ritschi und Brix a. o. 0. sowie Dziatzko zu Terent. Phorm. 4, 3,
5 (610) behaupten, dafs eine besondere Form volupe nicht nachweis-
bar sei und dafs das plautinische volupest in volup est aufgelöst wer-
den müsse, Bücheier, Lat. Dekliu. p. 5, spricht bestimmt aus, dafs
volupest bei Plautus nicht in volup est aufgelöst werden dürfe,
und auch volupe est läfst sich sicher nachweisen bei Prud. Perist.
9, 41: Augustin. Ep. 3, 5 und Mart. Capella 9 §888; 9 §900;
102 quam volupe auribus insonare cicadas Sidon. Epist. 2, 2. Übrigens
ist volup neben victitabam Plaut. Most. 1, 2, 74 (153) einleuch-
tend Adverbium, welches auch in der Verbindung mit est oder
sit oder facere und einem Dat. nicht weniger statthaft ist als in
bene est, male est, pulchre est, recte est, aegre est, bene facere,
male facere, aegre facere, und in dem angeführten Verse des Enn.
verträgt sich multa nicht mit einem Adject. volup, welches Ver-
bum auch neben demselben ausgefallen sein mag. Es darf daher
bezweifelt werden, ob volup überhaupt ein Adjectivum war.
Komparation der Adjectiva.
54. Der Komparativ der Adjectiva endet im Masc. und
Fem. meistens auf ior^ im Neutr. auf ius^ der Superlativ gewöhn-
lich auf simus oder sumus, a, um. Die alte Sprache hatte auch
im Neutr. des Kompar. die Endung ior. Prise. 7, 13, 69 S. 767
(I 347, 2) führt dafür an aus Valer. Antias (6, 16 ed Peter p. 244,
11) hoc senatusconsultum prior factum est, aus Cass. Eraina (4,
31 p. 105, 9) bellum Punicum posterior^ aus Claud. Quadrig. (9,
74, p. 231, 2) iirior bellum quod cum bis gestum erat und (9, 73
p. 230, 17) foedus p?wr Pompeianum. Ob jemals im Masc. oder
Fem. maios und minos für maior und minor geschrieben wurde,
wie Mommsen zu C. I. L. 1, 78 meint, ist unsicher, vergl. Ritschi
Rhein. Mus. 14, 1859 S. 399 (= opusc. 4 S. 406). Aber den
Akkus, meliosem bezeugt Varro L. L. 7, 8, 27 als archaisch, und
Paul. Festi S. 264 zählt unter den Beispielen der Vertauschung
von r und s das alte maiosibus und meliosibus auf.
Im Superlat. war umus die ältere Schreibung, ivtus kam
später durch den Diktator Caesar und seinen jüngeren Zeit-
genossen Licin. Calvus in Gebraucb. Quintil. 1, 7, 21 : lam optimus
maximus ut mediam i litteram, quae veteribus u fuerat, accipereut,
— 185 —
Gai primum Caesaris inscriptione traditur factum. Cornut, bei
Cassiod. de orthogr. S. 1284 (150, 10): Lacrumae an lacrimae,
maxuraus an maximus, et siqua similia sunt, scribi debeant, quae-
situm est. Terentius Varro tradidit Caesarem per i eiusmodi verba
solitum esse enuntiare et scribere, inde propter auctoritatem tanti
viri consuetudinem factam, Sed ego in antiquiorum multo libris,
quam Gaius Caesar est, per u pleraque scripta invenio, optumus
intumus pulcherrumus lubido dicundum faciundum maxume mo-
numentum contumelia minume. Melius tarnen est et ad enun-
tiandum et ad scribendum, i litteram pro u ponere, in quod iam
consuetudo inclinavit. Mar. Victor. 1 S. 2456 (9, 3): Idem (Li-
cinius Calvus) optimus maximus scripsit, non ut nos per u litte-
ram. Mar. Victor, selbst empfiehlt übrigens 1 S. 2458 (10, 24)
acerrimus extimus intimus maximus minimus potius per i quam
per u.
Die Endung umus ist nicht nur in den ältesten Denkmälern
der Sprache herrschend, obgleich in mehreren Stellen des Plaut,
und Terent. auch aus den besten Hdschr. imus bemerkt ist, son-
dern auch bei Cic. in den ältesten Hdschr., vornehmlich in den 103
Palimpsesten, häufig. Es fehlt aber an Beispielen derselben auch
nicht in den Hdschr. des Caesar, Virgil, Horaz und Livius. In
Inschr. aus der Zeit des Augustus, wie in der Leichenrede C. 1. L.
6, 1527 und Cenotaph. Pis., wechseln umus und imus, im monum.
Ancyr. ist allein imus.
55. Die Endungen des Komparat. und Superlat. werden an
den Stamm der Adjectiva angehängt, die letztere meistens mit
Einschiebung von is: altior, us, altissimus, a, um; dignior, us,
dignissimus, a, um; gravior, us, gravissimus, a, um; locupletior, us,
locupletissimus, a, um; sollertior, us, sollertissimus, a, um; ele-
gantior, us, elegantissimus, a, um ; audacior, us, audacissimus, a,
um; ferocior, us, ferocissimus, a, um. Auch die Indeclinabilia
nequam und potis oder pote bilden nequior und nequissimus
(vergl. Thielmann, Progr. zu Speier 1883 p. 9 und 10), potior und
potissimus.
Die Syncope, welche im Positiv dives selten im Nomin. Sing,
(vergl. unter 32), häufiger in den übrigen Casus gefunden wird,
ist im Kompar. und Superl. des Wortes gestattet. Ditior Terent.
Phorm. 1 , 1,8 (42) im Piicc. (im Bemb. und in den übrigen
Hdschr. und bei Donat. im Lemma ist das ebenfalls in das Vers-
mafs passende divitioribus); Horat. Serm. 1, 1, 40; 1, 5, 91; 1,
9, 51 ; 2, 7, 52; Liv. l^praef. 11 und 39, 1, 3; Val. Fl. 6, 38; Sil. 1,
- 186 —
606; 13, 684; 14, 237; Stat. Silv. 2, 2, 121 und Theb. 3, 481;
Tac. Ann. 13, 44; 14, 55; Pompon. Mela 1, 6, 30; lustin. 21, 3, 8;
23, 2, 6; 27, 2, 4; Claudian. Cons. Stil. 3, 18 und Rapt. Pros. 1,
198; Carm. Priap. 60, 2; Aegrit. Perdic. 230 (Baehrens 5, 122);
Anthol. Lat. ed. Riese 21, 16 (Baehrens 4, 211) und lul. Val. 3,
16, _ Ditissimus Corn. Nep. Alcib. 2, 1; Caes. bell. Gall. 1, 2, 1
(die einzige Stelle, wo Caesar eine Form von dis überhaupt ge-
braucht hat); Verg. Ge. 2, 136; Aen. 1, 343, 7, 537; 9, 360; 10,
563; Ovid. Met. 5, 129; Liv. 9, 31, 4; 10, 46, 10; 36, 17, 14;
Val. Max. 1, 6 ext. 2; 4, 8, 2; 4, 8, 4; 7, 3, 3 (ditissimus Halm),
aber in Paris Epit. (divitissimus Halm); Lucan. 3, 271; Val. Fl. 5,
122; Sil. 3, 397; 5, 260; 16, 171; Tac. Ann. 6, 19; Hist. 1, 51;
2, 81; 4, 18; Suet. Cal. 22; Nero 9; Gurt. 4, 1, 24; 10, 2, 11;
lustin. 44, 3, 5; Capitol. Anton. Phil, 23, 4; Opil. Maer, 9, 5;
Maximin. 13, 5 und Gord. 2, 3; Trebell. Poll. Gall. 1, 4; Eutrop.
1, 20, 1; 8, 8, 3; Auson. Epigr. 54, 1; 54, 5; Priscian. Perieg.
698; Ennod. Vita Epiph. 180 (ed. Hartel p. 378, 2; ed. Vogel
p. 107, 6). Dazu als Adverb (ohne adverb. Positiv) däius habi-
tastis Stat. Silv. 1, 5, 31 und ditissime domos exornant Apul. de
deo Soor. 22 S. 170. — Dagegen divitior Plaut. Aul. 5, 1, 2 (809),
vergl. die Note von Götz zu dieser Stelle; Pseud. 5, 2, 24 (1318),
Lorenz hat ditior geschrieben; Cic. de orat. 3, 48, 185; Lael. 16,
58; Parad. 6, 3, 49; 6, 3, 50 und de rep. 1, 17, 28; 1, 32, 48;
Lucr. 5, 1115; Ovid. Met. 6, 452 ; Ep. ex Pont. 3, 4, 110 und Her. 16
(15), 34; Sen. tranq. 11, 8; Mart. 1, 76, 12; 4, 54, 7; 5, 39, 8;
Calpurn. 3, 63. - Divitissimus Cic. Divin. 1, 36, 78; Oflf. 2, 17,
58; Parad. 6, 2, 48; Corn. Nep. Phoc. 1, 2 vergl. Halm zu dieser
Stelle; Sen. Contr. 2, 9, 7; Plin. N. H. 33, 10, 47 (134); C. I. L.
6, 8012.
Über die Doppelform iunior und iuvenior vergl. unter %Q.
56. Die Adjectiva auf e/-, welche in der Motion und De-
klination das e behalten, haben im Kompar. mor, diejenigen,
welche dasselbe in der Motion und Deklination nicht zeigen, haben
104 im Kompar. rior: asperior, liberior, miserior, tenerior, celerior,
pauperior, uberior mit dem defektiven deterior, und aegrius, atrior,
crebrior, glabrior, integrior, macrior, nigrior, pigrior, pulchrior,
rubrior, scabrior, taetrior, vafrior, acrior, alacrior, celebrior, sa-
lubrior, silvestrior.
Immer jedoch dexterior und sinisterior. Donat. 2, 2, 3 S. 1745
(374, 9): Sunt alia ad aliquid qualiter se habentia, ut dexter si-
nister; haec et comparativum gradum admittunt, ut dexterior^
— 187 -
sim'sterior. Prise. 3, 1, 6 S. 600 (I 86, 19): Notandum est, quod
sinisterior [quasi] a genetivo sinisti'ri videtur esse factum, cum
in usu sinistri ubique reperiatur. Vergl. über die Motion dexter
dextera dexterum und sinister sinistera unter 5. Varro L. L. 9,
27, 34 ut in dexteriore parte sint ostia, sie esse in sinisteriore
(so im Kopenh.) simili ratione facta; derselbe R. R. 2, 5, 13 si
mas est, in dexteriorem partera abit, si femina, in sinisteriorem ;
Galba bei Cie. Farn. 10, 30, 3 dexterius cornu und 10, 30, 4
cornu sinisterius; Ovid. Met. 2, 138 dexterior und 2, 139 sini-
sterior rota; Geis. 4, 1 sub sinisteriore marama, in dexteriorem
partem zweimal, e regione dexterioris coxae, in sinisteriorem
und in dexteriorem (partem), siuisteriores partes, ad dexteriorem
coxam ; derselbe 6, 18, 8 dexterior (fascia) sinistra, sinisterior
dextra procedit, und 7, 16 sinistra manus in dexteriore ora,
dextra in sinisteriore; Suet. Tib. 6 sinisteriore funali equo und
dexteriore; Vitr. 9, 4 (6), 2 tauri quidem et arietis insuper Per-
seus habens dexterioribus subtercurrentes basim vergilias, a sini-
sterioribus caput arietis ; 9, 7 (8), 3 ubi erit littera E sinisteriore
parte et I dexteriore in extremis lineis cireinationis ; 9, 7 (8), 6
in dexteriore parte erit littera S, in sinisteriore V. Dexterior
haben noch Ovid. Met. 7, 241; 12, 303; Lucan. 2, 421; 8, 200;
Plin. N. H. 5, 26, 21 (90); German. Phaen. 282; Sil. 7, 606;
Mart. 5, 61, 4; Tae. Hist. 3, 27; lustin. 2, 4, 11 und 31, 8, 6;
Suet. Claud. 7 und Galba 21: Lact. Instit. 6, 3, 15; Opif. Dei
12, 3 und Epit. 59, 3; Claudian. in Ruf. 2, 175 und Ej^igr. 1,
14; Sidon. Ep. 1, 5; Fulgent. Myth. 1, 25 ed. Muneker; Sedul.
Carm. 1, 182 und Op. 1, 14; Rutil. Namat. 1, 180; Gros. 1, 15, 3;
C. I. L. 6, 4889; 6, 10231; 6, 10275; 6, 11535; 6, 13557; privil.
veter. 1 Taf. 1 Z. 26 und Taf. 2 Z. 21 (C. I. L. 3 S. 844) — sini-
sterior Gels. 7, 26, 4; Suet. Domit. 17; Hygin. Ästron. 4, 2; Lact.
Opif. Dei 12, 3 und Epitom. 59, 3; G. L L. 6, 7803; 6, 11648;
6, 11898; 10, 4222; privil. veter. 7 Taf. 1 Z. 18 und Taf. 2 Z. 21
(G. L L. 3 S. 850); Inschr. *bei Bruns fönt. iur. Rom. 4. Ausg.
S. 258 (Henzen 6432), Z. 31; Henzen 6634; senesteriori Grell.
4511. Doch inter portas dexteriorem et sinistriorem Hygin. de
munit. castr. 14 schreibt Lange, die Codices Guelferbytani haben
sinisteriorem.
57. Der Superlativ der Adjeetiva auf er endet auf
errimus, durch Assimilation des s der Endung: aegerrimus, asper-
rimus, creberrimus, integerrimus, liberrimus, macerrimus, miserri-
mus, nigerrimus, pigerrimus, pulcherrimus, ruberrimus, sacerrimus,
— 188 -
taeterrimus, tenerrimus, vaferrimus: acerrimus, celeberrimus , ce-
lerrimus, saluberrimus ; pauperrimus, uberrimus, dazu das defek-
tive deterrimus. Doch Ennius (Ann. 504 L. M.) schrieb equitatus
celerissimus nach Charis. 1, 15 S. 64 (83, 24), welcher dies für
einen Barbarismus erklärt; derselbe (Ann. 505 L. M.) celerissimus
rumor und Gn. Matius (frgm. 4 ed. Baehrens p. 281) celerissimus
Hector nach Prise. 7, 1 1 , 57 S. 760 (I 334 , 20). Integrissimus
und integrissima C. I. L. 2, 1085; 2, 2878; 10, 30; miserissimns
und miserissima C. I. L. 3, 4480; 6, 3557; 6, 6774; 9, 3729; 10,
8160 und inscr. de Lyon S. 503 N. 9. Rudd. 1 S. 170 giebt noch
crebrissimi Gell. 2, 30, 2 (so in den codd. recentior., aber Hertz
hat nach dem cod. Vat. 3452, in welchem creberimi steht, cre-
berrimi hergestellt), und acrissimo Impp. Valentin., Theodos. et
Arcad. Cod. 5, 5, 4 und caenum acrissimum Pelag. vet. 16 p. 64.
105 Falsche Lesart ist pigrissimum (oder wie alte Ausg. haben, pi-
grissimorum) Tert. Exhort. cast. 13, im Agob. ist das richtige si
pigri simus; pulchrissima C. L L. 6, 5 N. 1965*, 2864*. Deter-
rissimus Cic. Cluent. 21, 57 im Lag. 12 ist ein offenbares Versehen.
Prise. 3, 3, 20 S. 606 (I 95, 20) sagt; Nuperrimus etiam pro-
ferebant antiquissimi, unde adverbium posuit Cicero in tertio ad
Herennium (Cap. 10, 18): Et quoniam nuperrime dictum facüe
memofiae mandatur. Qui superlativus magis ab adverbio in er
desinente videtur nasci. Nomen enim positivum in us desinit,
ut Capro videtur, nuperus, cuius accusativum Plautus profert in
Captivis (3, 5, 60): Recens caplum hominem^ nuperum et novicium.
Et bene; ut super superus, sie nuper nuperus debet esse. Aus
den alten Schriftstellern kennen wir allein nuperrime als Superlat.
des Adverbium nuper und nur aus späterer Zeit experimentis
nuperrimis bei Imp. Constantin. Cod. Theodos. 15, 1 , 4, wie im
Positiv von dem Adjectivum nur der Accus, nuperum in der an-
geführten Stelle des Plaut, gelesen wird, vergl. unter 4.
Nach Analogie der Adjectiva auf er bildet vetus^ Genet. veteris,
den Superlat. veterrimus, vergl. Prise. 3, 3, 21 S. 607 (I 97, 6)
So Plaut. Truc. 1, 2, 71 (172); Cic. N. D. 1 , 15, 41 und Lael
19, 67; Trebon. bei Cic. Fam. 12, 16, 1 ; Hirt. bell. Gall. 8, 8, 2
Verg. Aen. 2, 513; Liv. 2, 18, 5; 4, 9, 1 ; 5, 54, 5; 21, 44, 7
28, 39, 8; Tac. Ann. 6, 31; 11, 14; 12, 53; Suet. Aug. 92; lustin
24, 2, 8: Apul. Flor. 15 S. 51; Aur. Vict. Caes. 15, 2; 39, 45;
41, 3; Arnob. 1, 24; 2, 63. — Der Komparat. veterior aber ist
archaisch; Prise, a. a. 0. bemerkt denselben aus Plaut. Bacch. 5,
2, 31 (1150) und wiederum 6, 15, 80 S. 716 (1 265, 1) aus der
- 189 —
nämlichen Stelle des Plaut, und aus Cato's Origines (I fragm. 25
ed. lord. p. 9, 3), jedoch geben die älteren Hdschr. des Plaut,
vielmehr ulteriorem (so Fleckeisen und Leo); in der Leipz. und
in der ed. pr, ist, wie bei Prise, veteriorem. So konnte Varro
L. L. 6, 7, 59 und nach ihm Gell. 10, 21, 2 sagen: a vetere
vetustius ac veterrimum. Veterior wird bei Rhemn. Pal. S. 1369
(536, 25) mit veterrimus verbunden. — Dagegen steht vetustior bei
Cic. Brut. 21, 83 (in vorzüglichen Hdschr. in venustior verderbt);
Liv. 5, 52, 7; 7, 9, 5; 7, 31, 2; 10, 9, 12; 34, 32, 11; Tac. Ann.
14, 20; Vell. Paterc. 2, 9, 6; PHn. Panegyr. 15, 5; Traian. bei
Plin. Ep. 10, 32 (41), 2; Spartian. Hadr. 1, 1; Vulg. Tob. 15, 10.
Der eigentlich dazu gehörige Superlativ vefustissimus kommt zwar
nicht bei Cicero und Caesar vor, aber häufig bei Livius, besonders
in den späteren Dekaden, so Liv. 21, 11, 2; 23, 7, 6; 23, 22, 10;
26, 30, 6; 34, 22, 11; 34, 31, 5; 34, 58, 13; 37, 53, 14; 37, 54,
17; 39, 36, 4; 39, 37, 1; Plin. N. H. 13, 13, 27 (84); Tac. Ann.
1, 32 (in vetussima verderbt); 1, 62; 2, 2; 2, 33; 2, 43; 3, 26;
3, 62; 6, 10; 11, 15; 11, 25; 11, 32; 12, 13; 12, 61; 15, 41;
Bist. 1, 23; 2, 19; 2, 37 und Germ. 39; Pompon. Mela 1, 9, 59;
Plin. Ep. 8, 14, 6; 10, 47 (56), 1 und 10, 49 (58), 1; Suet. Caes.
66; 81 und Vespas. 8; Capitol. Maxim, et Balb. 7, 3; Trebell.
Poll. Claudian. 2, 2; Gaius Instit. 3 § 141 ; Cass. Feh 9; 28; 76;
Plin. See. Medic. praef. (p. 8, 3 ed. Rose); GargiL Med. 21; 25;
29; 54; De herb. 81 (p. 199, 18); Vulg. Levit. 13, 11 und 26, 10.
58, Die Adjectiva auf erus bilden den Superlat. auf
issimus. Austerissimus haben Lucil. bei Prob. Inst. art. S. 253
(67, 32) austerissimarum herbarum sucos exprimebat; Gargil. Med.
47 (p. 193, 3 R.); Scribon. Larg. 142 und die unter Apul. Namen
gehende Schrift de herbis 39, 2; austerrimus ist ohne Autorität,
da es allein aus der dem Messalla untergeschobenen, im Mittel-
alter entstandenen Schrift de progenie Augusti angeführt wird.
Procerissimus Cic. Leg. 1, 5, 15; Colum. 8, 2, 10; Plin. N. H.
7, 16, 16 (74); Suet. Cal. 47; Apul. Met. 6, 12 S. 403; lul. Valer.
3, 21 und 3, 22, aber arbores procerrimae Schol. Bern, zu Verg.
Georg. 2, 124.
Severissimus Cic. de orat. 2, 56, 228; pro Quint. Rose. 15,
44; Verr. Act. 1, 10, 30 zweimal; Act. 1, 17, 51; pro Tüll. 15,
36; pro Arch. 2, 3; contra Vatin. 15, 36; pro Cael. 15, 35; pro
Rabir. Postum. 12, 35; pro Plane. 16, 38; Phil. 5, 1, 3; 12, 2, 5; 106
Prov. cons. 19, 46; Liv. 3, 69, 1; 4, 26, 11; Vell. Paterc. 1, 6, 3;
Val. Max. 6, 3, 8; Plin. N. H. 11, 52, 114 (274) und 35, 11, 40
— 190 —
(137); Quintil. 1, 10, 15; 6, 3, 102; Tac. Hist. 1, 80 und de orat.
40; Mart. 8 praefat. 10: Capitol. Anton. Pius 8, 7; Aur. Vict. Epit.
1, 27.
Sincerissimus Plaut. Rud. 3, 4, 52 (757); Sen. Epist. 66, 42;
108, 26; Gell. 15, 1, 4; 20, 6, 14: Vopisc. Prob. 2, 2; Ennod. Ep.
2, 1 (ed. Hartel p. 38, 12; ed. Vogel p. 34, 27); Alcim. Avit. Ep.
87 (78) ed. Peiper p. 97, 31 und Inscr. Neapol. 2455.
Verissimus Cic. pro Rose. Amer. 30, 84; Verr. 5, 61, 158;
pro Font. 7, 17; pro Süll. 5, 17; 28, 78; pro Milon. 28, 78;
Philipp. 2, 35, 89; 4, 3, 6; 13, 19, 40; Acad. 2, 4, 10; Ep. ad
Q. fr. 3, 1, 6, 20; Balb. und Oppius bei Cic. Ep. Att. 9, 7 A. 1 ;
Lucr. 6, 80; Ovid. Trist. 5, 7, 17; Ep. ex Pont 1, 10, 15; 4, 14, 29;
Quintil. 3, 8, 2; 5, II, 37; Plin. Ep. 4, 14, 5; 4, 27, 6; 6, 16, 13;
6, 29, 5; 8, 4, 1; 9, 25, 2; 9, 27, 1; Mamert. Panegyr. Maximiano
Aug. 3; Arnob. 2, 48.
Über den Superlat. von maturus sagt Prise. 3, 3, 19 S. 606
(I 95, 12): Excipitur etiam maturrimus, cuius cum positivus ma-
turus sit, tarnen, quasi a nominativo matur, qui nunc in usu non
est, nascatur, in er desineutium regulam servavit, id est in rimus
terminatur. Invenitur tarnen etiam maturissimus secundum ana-
logiam in US terminantium. Cicero ad Herennium libro V (4, 17,
25): Quibus virtiitibus oninem tueri vitani posshit, eas in aetate
maturissima velint comparare. Nach Placid. Gloss. S. 482 ge-
brauchte Sallust. in den Hist. mehr maturrimus als maturissimus.
Maturissimus haben aufser Cornificius noch Colum. 4, 29, 5; 11,
3, 5; 12, 10, 3; 12, 17, 2; 12, 19, 3; 12, 37; 12, 38, 5; 12, 45, 2;
12, 46, 4; 12, 49, 1; Pallad. 3, 25, 12; Gargil, Med. 50 (p. 196,
18), ganz vereinzelt findet sich maturrimus bei Tac. Ann. 12, 65.
Die letztere Form wird durch das Adverbium maturrime unter-
stützt, welches Charis. 1, 16 S. 89 (114, 15) bezeugt, vergl.
Excerpta ex Charis, arte grammatica p. 556, 31 und ßeda de
orthograph. S. 2790 (279, 12). Charisius 2, 13 S. 184 (205, 17)
sagt unter maturrime: M. Cato dierum dictarum de consulatu
suo (fragm. 6 ed. Jordan p. 34, 1): laudant ne maximis laudibus,
tautum navium, tantum exercitum, tantum commeatum non opi-
natum esse quemquam hominem comparare potuisse, id tarnen
maturrime (Keil schreibt im Charisius maturo nach dem cod.
Neapolit.) me comparavisse. Sallustius historiarum 1. I (fragm.
44 D.; 47 Kr.; Gerl. 52): uti Lepidus et Catulus decretis exerciti-
bus maturrime proficiscerentur. Maturrime haben noch Cic. de
orat. 3, 20, 74; Caes. bell. Gall. 1, 33, 4; Sallust. Rede des
— 191 —
Philippus 16 (vergl. Kritz p. 80); Tac. Ann. 1, 63; 15, 74; Aur.
Vict. Caes. 24, 2; 29, 3. Unter maturissime führt Charis. 2, 13
S. 184 (205, 12) folgendes an: M. Cato dierum dictarum de con-
sulatu suo (fragm. 26 ed. Jordan p. 36, 11): item ubi ab Ther-
mopulis atque ex Asia maximos tumultus maturissime disieci at-
que consedavi. Maturissime findet sich noch bei Cic, pro Caec.
2, 7; PUn. Epist. 5, 21 (9), 2; 6, 26, 3; 8, 17, 6; 8, 21, 6; 9,
1, 1; 10, 8 (24), 4; 10, 26 (11), 3; 10, 64 (14); Apul. Met. 10,
24 S. 724 und Papinian. Dig. 1, 16, 5.
Von purus ist purissimus Cic. N. D. 2, 15, 39; 2, 23, 60;
Auct. bell. Afric. 19, 7; Verg. Ge. 4, 163; Sen. Epist. 58, 30;
67, 13; Plin. Epist. 5, 6, 33; Pacat. Panegyr. 19; Anthol. Lat.
ed. Burmann 111 v. 1 (Meyer 527; Riese 529; Baehrens 4, 135)
und Histor. de preliis 3, 22. Impurus hat impurissimus Terent.
Adelph. 2, 4, 17 (282); Phorm. 1, 2, 33 (83); Cic. Phil. 5, 7, 20;
de domo 18, 48; Capitol. Maxim, duo 5, 1; Lamprid. Diadum.
Ant. 9, 5, dazu die Adverbia purissime Cato R. R. 66, 1; Gell.
2, 20, 5: 9, 13, 4 und impurissime Cic. Ep. Att. 9, 12, 2 und
Or, de domo 39, 104. Aber nach dem Zeugnifs des Paul. Festi
S. 252, mit welchem die verstümmelte Stelle des Fest. S. 253 zu
vergleichen ist, wurde, offenbar in archaischer Sprache, purime
tetinero für purissime tenuero gelesen. Impurimwn^ welches in
einer Gloss. durch dxdß-apzov erklärt wird, ist ebenfalls als Super-
lativ zu verstehen.
59. Zu einigen Komparativen auf erior gehören Super-
lative auf remus, welche durch eine ähnliche Metathesis aus der
Endung erimus hervorgehen , wie im Griechischen xexpäxa aus
xexspaxa, xixX-qxa aus xexdXtxa wird Als solche Komparationen
werden von Prise. 3, 4, 23 S. 608 (I 99, 4) zusammengestellt ex-
terior extremvs^ posterior postremus, superior supremus. Varro 107
L. L. 6, 2, 5 sagt: Suprema summum diei, id ab s%iperrimo\ hoc
tempus XII tabulae dicunt occasum esse solis. Und 7, 3, 51 :
Supremum ab superrumo dictum ; itaque in XII tabulis dicunt :
Solis occasu diei suprema tempestas esto. Doch beweist dies
noch nicht, dafs superrimus jemals im wirklichen Gebrauch war.
Auch bei Charis. 2, 6 S. 130 (156, 36) ist die Lesart unsicher; im
cod. Neap. steht superior superrimus a supra, Keil aber schreibt
superior supremus a supra. In den Excerpt. ex Charisii art.
grammat. S. 536, 34 heilst es: superior summus a supra. Für
supremus ist eine Nebenform sunivms, die zunächst aus supimus
entstanden ist. Es ist daher eine Tautologie, wenn Fronto ad
— 192 —
Verum Imp. 2, 1, S. 125 (de eloquent. 3, 11) summum supremum-
que OS Romanae linguae verbindet, ebenso auch ad summum su-
premum C. I. L. 6, 11669.
Eine andere Form von Superlativen zu Komparativen
auf erior endet auf hmis oder ümus. Prise. 3, 4, 22; 23; 25
5. 607 bis 609 (1 98, 3 bis 101, 1) führt intimus, extimus^ citi-
mus, ultimus^ dextimus^ simstimus, infimus und das anomale
optimus auf; hinzuzufügen ist noch posfumus nach Diom. 1 S. 403
(408, 4), statt dessen als Nom. propr. Postimus und Postima ge-
schrieben ist C. I. L. 3, 2916 (vergl. Ephem. epigr. 4 S. 113
No. 370); 6, 11759; 8, 3901; 8, 5453; 8, 5454; 9, 6266; Ephem.
epigr. 3 S. 11 a. 758; so auch Postimius und Postimia C. I. L
6, 1634; 8, 4002; 8, 4003; 9, 5489 und vielleicht 8, 10651. Das
t ist in allen diesen Formen, soweit sie dasselbe haben, aus dem
Komparativ herübergenommen, aufser in optimus, in welchem es
durch Vergleichung mit opto und optio ebenfalls als Bestandteil
des Wortstammes erkannt wird.
Von den eben aufgeführten Superlativen sind die gebräuch-
lichsten intimus^ ultimus, infimus, optimus und daher ist eine Be-
legung mit Stellen nicht nötig.
Extimus wird von Prise, a. a. 0. § 25 (I 101, 1) belegt mit
Versen aus Plaut. Trucul. 4, 2, 16 (729 ed. Scholl) bona perdidi,
mala repperi, factus sum extimus a vobis; hier sind manche Ver-
besserungsvorschläge gemacht, der beste ist der von Langen vobis
extimus, welchen auch Scholl aufgenommen hat; vergl. dessen
Note zu dieser Stelle; ebenso (I 100, 17) aus Varros chorographia
(huic extima fluctu Oceani, interior Neptuno cingitur ora) und § 22
mit Plin. N. H. 6, 34, 39 (217); extimus haben ferner Varro
(Sat. Men. 544) bei Nouius S. 193, 7; Cic. de rep. 6, 17, 17 (nach
Meifsner zu dieser Stelle gehört extimus zu den in dieser Schrift
häufig an das Poetische streifenden Ausdrücken): Lucr. 3, 219;
4, 647; Plin. N. H. 2, 78, 80 (190) nach sicherer Verbesserung
(extimis gentibus, in den Hdsclir. extimescentibus); 3, 1, 1 (5);
4, 12, 23 (72); 5, 1, 1 (2); 5, 2, 1 (19); 5, 5, 5 (31); 6, 28, 32
(153); 11, 37, 54 (147); Sil. 7, 590; Fronto Arion 5 (p. 237, 20 N.);
Gell. 3, 10, 3; Apul. Met. 3, 24 S. 220 und 5, 22 S. 362; Flor.
12 S. 43 und 16 S. 65; de mag. 64 S. 536; Solin. praef. 4; 16, 3;
23, 17; 27, 54; 33, 22; 35, 8; 37, 3; 52, 8: Terent. Maur. 18;
344; 475; 926; 2299; 2304; Tert. adv. Marc. 3, 18 im cod. Lau-
rent, und in einem Vatic; Apol. 21: de anima 48: adv. lud. 10
und in dem Gedichte unter desselben Namen adv. Marc. 2, 30;
- 193 -
Minuc. Felix 3, 3; Arnob. .3, 12; Treb. Poll. triginta tyr. 12, 13;
Amm. Marceil. 14, 3, 2; 14, JO, 14; 15, 9, 4; 17, 5, 1; 17, 13, 27;
19, 10, 1; 20, 3, 8; 20, 10, 2; 21, 5, 6; 22, 7, 7; 22, 8, 1;
22, 8, 31; 27, 2, 6; 28, 1, 20; 29, 5, 48; 30, 6, 2; Prudent. Ca-
them. 9, 40 und Psycbom. 655; 694; Sidon. Ep. 2, 2; Avien. Arat.
758; 956: 1151; 1193; 1200; 1290; 1313; 1604; Chalcid. Plat.
Tim. 32 A (p. 28, 17 ed. Wrobel); 33 B (p. 30, 5); 36 A (p. 33, 6;
33, 7; 33, 9 und noch oft); Inschr. Orell. 824.
Diomed. 1 S. 403 (408, 7) meint, dafs der Superlativ zu cite-
rior fehle, während Charis. Art. gramm. 2, 6 S. 130 (156, 36)
und Excerpt. ex Charisii art. gramm. S. 82 (536, 34) citerior
c/'ti'vius anerkennt, dasselbe wird von Paul. Festi S. 42, 12 ungenau
durch extremus erklärt. Nonius S. 85, 16 und Prise, a. a. 0.
§ 22 (I 98, 5) führen dafür Cic. de rep. 6, 16, 16 an, es ist auch
bei Cic. Tim. 7, 22; Plin. N. H. 6, 34, 39 (213); Apul. de deo
Socr. 8 S. 139; Mart. Cap. 1 § 28; Claud. Mamert. 2, 12 (144, 19);
Anthol. Latin, ed. Burmann 5, 46 (Meyer 388; Riese 483; Baeh-
rens 5 p. 357) v. 23. Nach M. Haupts Verbesserung lautet Sen.
Nat. quaest. 3, 13, 1 aut in eadem sententia aut in citima ei
sumus, aber bei Cic. Fin. 1, 6, 17 ist es mit Unrecht von Lalle-
mand, Görenz und Orelli aus dem cod. Urs. und zwei Par. bei
Lallem., d. h. wie Madvig sagt, nach einer Vermutung von Urs.,
für extremum aufgenommen.
Dextimum et sini^timum antiqui dixerunt, sagt Paul. Festi
S. 74. Dextimus giebt Prise. § 22 (I 98, 9) aus Cael. Antipater
(fragm. 22 ed. Peter p. 153, 7), Varro (Sat. Men. 402) und Sallust.
lug. 100, 2, die nämliche Stelle des Varro hat Nonius S. 94, 27.
Sinistimiim ist allein als Epitheton von auspicium bekannt aus
Fest, unter sinistrae aves S. 339.
Postumus wird von Rechtsgelehrten und Grammatikern von
einem nach dem Tode des Vaters geborenen Sohne erklärt. 108
ülpian. Dig. 28, 3, 3 § 1: Postumos dicimus eos dumtaxat, qui
post mortem parentis nascuntur. Varro L. L. 9, 38, 60: Qui post
patris mortem natus, Postumus. Fest. S. 238: Postumus cogno-
minatur post patris mortem natus. Dabei wird Plaut. Aul. 2, 1,
40 bis 42 (163 bis 165) angeführt. Serv. zu Verg. Aen. 6, 763:
Postumus est per humationem parentis creatus. Eutych. bei Cassiod.
de orthogr. S. 2311 (200, 4): Postumus post humatum, id est post
sepultum, patrem natus, fast mit denselben Worten Albin in seiner
orthographia S. 2342 (307, 29): Postumus abiecta h in compo-
sitione: est enim post humatum, id est sepultum, patrem natus.
Neue -Wagener, Lat. Formenlehre. II. 3. Aufl. 13
— 194 —
Isid. Orig. 9, 5, 22: Posthumus vero vocatur eo, quod post huma-
tionem patris nascitur, id est post obitum. Iste et defuncti nomen
accepit. Sic enim lex voluit, ut qui defuncto patre nascitur, de-
functi nomine appelletur. Ungeachtet dieser im Altertum ge-
bräuchlichen Etymologie fordern Eutyches und Albin die Schrei-
bung des Wortes ohne h, wie auch in Wirklichkeit nach den Zeug-
nissen der Inschriften und Handschriften geschrieben worden ist.
Vergl. über diesen Gebrauch von postumus Cic. de orat. 1, 39, 180;
2, 32, 140; pro Caec. 18, 53 und Fin. 3, 17, 57. In den Rechts-
büchern aber ist postumus auch ein bei Lebzeiten des Vaters,
doch nach dem Testament desselben, geborener Sohn.
Pompon. Dig. 28,2,8: Si in postumo filio idem acciderit , ut
natus vivo patre, a quo exheredatus sit, moriatur. Ulpian. Dig.
28, 3, 3 § 4 ; 5 : Si sit ante hoc aliud testamentum, a quo postu-
mus exheredatus sit, placet, sive post mortem testatoris nascatur
sive vivo testatore, utruraque ruptum esse, et superius per inferius
et inferius per postumum. Nominatim autem exheredatus postu-
mus videtur, sive ita dixerit: quicumque mihi nasceretur, sive ita:
ex Seia, sive ita: venter exheres esto. Sed et si dixerit: postumus
exheres esto, natus vel post mortem vel vivo testatore non rumpet.
Und 28, 3, 12: Postumus praeteritus vivo testatore natus decessit.
Bei späteren Schriftstellern ist postumus als Ej)itheton von
Sachen mit postremus gleichbedeutend, wie in postumae spei
Apul. Met. 4, 5 S. 246; postuma diligentia 6, 30 S 443 und doctri-
nam seram plane et postumam de mag. 36 S. 477; de postumo cor-
poris Tert. Scorp. 1; tempore postumo Sidon. Epist. 3, 12; aetas
postuma 8, 5 und postuma origo Carm. 7, 160. Bei Späteren ist
postumus zuweilen über den Tod hinausreichend, wie postu-
mam famam TertuU. Test. anim. 4; vicaria et quasi postuma suboles
Monog. 7; sententiam veritatis postumam 17; de postuma vita 42
und postumae eruditionis 54; laus postuma Sidon. Ep. 4, 22, oder
auch den Untergang eines anderen überdauernd, wie urbes
postumae cladis illius Tertull. Apolog. 40. Zweifelhaft erschien
die Auslegung der postuma proles Verg. Aen. 6, 763, indem Gell.
2, 16 folgendes darüber bemerkt: Si hie Silvius, ita ut in omnium
ferme annalium monumentis scriptum est, post mortem (Aeneae)
natus est, ob eamque causam praenomen ei Postumo fuit, qua
ratione subiectum est: Quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx
educet silvis? Haec enim verba significare videri possunt, Aenea
vivo ac iam sene natum ei Silvium et educatum. Itaque hanc
enteutiaai esse verbimm istorum Caesellius opinatus in commen-
-^ 195 -
tario lectionum antiquarum, Postuma, iaquit, proles non eum signi-
ficat, qui patre inortuo, sed qui postremo loco natus est; sicuti
Silvius, ((ui Aenea iam sene, tardo seroque partu est editus. Sed
huius liistoriae auctorem idoneum nulluni noininat. Silvium autem
post Aeneae mortem, sicuti diximus, natum esse multi tradiderant.
Idcirco ApoUinaris Sulpicius inter cetera, in quis Caesellium re-
prohendit, lioc quoque eins quasi erratum animadvertit, errorisque
istius hanc esse causam dixit, quod scriptum ita sit: quem tibi 109
longaevo, iuquit, non seni, significatio enim est contra historiae
fidem, sed in longum iam aevum et perpetuum recepto immorta-
lique facto. Anchises enim, qui haec dicit ad filium, sciebat eum,
cum hominum vita discessisset , immortalem atque indigetem fu-
turum, et longo perpetuoque aevo potiturum. Hoc sane ApoUi-
naris argute. Sed aliud tarnen est longum aevum, aliud perpe-
tuum, neque di longaevi appellantur, sed immortales. Virgil hat,
wie Caesell. richtig sah, unter pustuma proles nur den letzten
spätgeborenen Spröfsling verstanden wissen wollen, ohne
Rücksicht auf die in Beziehung auf Rechtsverhältnisse gemachte
Anwendung des Wortes, welche im gemeinen Leben ohne Zweifel
die herrschende war. Vergl. über postumus Voss, de annal 2, 25
und Etym. L. L. unter posthumus, Periz. zu Sanct. Min. I, 11
und Cujac. Observ. 3, 4.
Eine Nebenform für infimus ist imus^ beide kommen zu allen
Zeiten vor, doch läfst sich im allgemeinen sagen, dafs infimus
mehr in Prosa, imus mehr in Poesie vorkommt, dafs aber in Prosa
infimus die ältere, imus die jüngere Form ist; über den tropischen
Gebrauch von infimus und imus vergl. Krebs, Antibarbarus von
J. H. Schmalz I p. 673.
In Prosa findet sich: in dolium infimum Cato R. R. 110. —
Cicero stellt gern infimus und summus gegenüber, so non modo
cum summis civitatis nostrae viris, sed cum infimo cive Romano
pro Fonteio 12, 27: summos cum infimis pari iure retinebat Off.
2, 12, 41; in quo nihil uec summum nee infimum nee medium
nee intimum nee extremum de finib. 1, 6, 17; omnia infima sum-
mis paria fecit Legg. 3, 9, 19. Er hat ferner infimus in Vatin.
7, 17; nemini unquam infimo pro Muren. 4, 10; cuiquara infimo
in Pison. 26, 64; infimorum auxilia Catil. 3, 5, 12; dignitatem
infimorum pro Milon. 7, 17; infimis de imper. Cn. Pomp. 14, 41;
adversus iufimos Off. 1, 13, 41; a summis, mediis, infimis Philipp.
1, 15, 37; cum scripsissem haec infima Ep. ad Q. fr. 3, 1, 6, 19;
ab infima ara Divin. 1, 33, 72; auricula infima molliorem Ep. ad
13*
— 196 —
Q. fr. 2, 13 (15 a), 4; infimum civem Verr. 3, 31, 74; infimis
civibus Philipp. 2, 42, 109; infima condicio Off. 1, 13, 41 und
pro Balb. 9, 24; cursus hie lunaris atque infimus de rep. 6, 18, 18;
infimam faecem populi Ep. ad Q. fr. 2, 4, 5; homines infima for-
tuna de finib. 5, 19, 52; infimi generis pro Milon. 34, 92; ex in-
fimo genere pro ßalb. 7, 18; homo infimus et sordidissimus Legg.
3, 9, 20; cum homine infimo in Vatin. 4, 10; infimi homines de
orat. 1, 45, 98 und Philipp. 13, 20, 45; infimorum hominum pro
Sest. 22, 50 und pro Murena 33, 69; ad infimos homines pro Balb.
25, 56; infimis hominibus pro Plane. 24, 60; locus idem infimus
in rotundo Tuscul. 5, 24, 69; locum paene infimum Parad. 5,
2, 37 und Nat. Deor. 1, 37, 103; infimo loco pro Flacc. 11, 24;
infimam multitudinem pro Milon. 35, 95; nomen infimum Verr.
1, 36, 92 (zweimal): ab infima plebe Ep. Att. 4, 1,5; infima est
Stella Veneris Nat. Deor. 2, 20, 53 und terram infimam 2, 6, 17.
Nicht ima sede ist de rep. 6, 18, 18, wie von einigen nach meh-
reren Hdschr. des Macrob. in som. Scipion. 2, 1, 3 geschrieben
ist, zu lesen, sondern una sede nach den Hdschr. des Cicero, auch
in Pison. 27, 67 hat C. F. W. Müller die von Kayser aufgenom-
mene Konjektur de doUo imo nicht beibehalten, sondern de solio
(vergl. praef. p. LXI), und ad imam Candinaviam, was Ep. ad
Brut. 1,6,4 steht, stammt, wie Schmalz richtig sagt, aus der
Feder des M. Brutus, nicht der des Cicero; die einzige Stelle, wo
sich bei Cicero imus sicher findet, ist in der Jugendschrift pro Q.
Rose. 7, 20 non ab imis unguibus usque ad verticem summum,
was sicherlich eine sprichwörtliche Redensart ist. — Infimo cuique
Dolabella bei Cic. Ep. Farn. 9, 9, 2. — Ad infimum descendi-
mus Cornificius 4, 9, 13 und ad infimum et eotidianum ser-
monem demissum est 4, 10, 14, aber auch ab imis faueibus 3,
14, 25; utrum ab summo an ab imo an ab medio nomina dicere
incipiamus 3, 18, 30 und ex imis pulmonibus 4, 33, 45. — Caesar
schreibt collis infimus bell. Gall. 2, 18, 2; ad infimum (imum
Ciacc.) 7, 73, 5; ab infimo 7, 19, 1; 7, 73, 3; ab infimo colle
7, 49, 1; bell. civ. 1, 42, 4: ab infimo solo bell. Gall. 7, 73, 7;
infima saxa bell. civ. 2, 11, 3; ad infimas radices 1, 42, 2;
3, 85, 1; ab infimis radicibus 1, 41, 3; ex infimis ordinibus 2,
35, 1, aber ab imo bell. Gall. 3, 19, 1 und 4, 17, 3. — Sallust
hat infimus nirgends gebraucht, sondern nur einmal ab imo Histor.
3, 4 D. (Kr. 3; Gerl. 17). — Cornel. Nepos hat nur ad infimos
montes Eumen. 9, 3 und communis infimis, par principibus Attic.
3, 1. — Livius schreibt summi infimique 1, 54, 3; 3, 34, 1;
— 197 —
3, 34, 3: 10, 40, 3 und infimi summique 4, 10, 8; aequari summa
iufimis 2, 9, 3 und non summi magis quam infimi 2, 9, 7, auch
sonst infimi Leute von niedrigster Stellung 1, 43, 11; 3, 36, 5;
4, 1, 3; 6, 34, 3: 7, 33, 1; 33, 46, 6; infimi generis hominum 1,
47, 11 und infimo generi 34, 7, 2; infimam plebem 10, 6, 4; ad
infimum Argiletum 1, 19, 2; in infiraa arce 1, 22, 1; infima urbis
loca 1, 38, 6; infima valle 1, 45, 6: in vallem infimam 7, 34, 3;
ex infimo specu 1, 56, 10; in infimo clivo 2, 7, 12; urbem infi-
mam 4, 59, 6; infimam nivem 21, 36, 8; aggeribus infimis 23,
19, 3; per infima montis 38, 20, 9; vectigalia summis pretiis,
ultro tributa iufimis locaveruut 39, 44, 7 ; precibus infimis 8, 2, 9
und 29, 30, 2: urbes quoque ut cetera ex infimo nasci 1, 9, 3,
dagegen nee per bonorum gradus nobiles homines tendere ad con-
sulatum , sed transcendendo media summa imis continuare 32,
7, 10; sciat regum maiestatem difficilius ab summo fastigio ad
medium detrabi, quam a mediis ad ima praecipitari 37, 45, 18;
ad imum cuneatior 9, 40, 2; columna rostrata tota ad imum ful-
mine discussa est 42, 20, 1; testudini iniecta lubrico fastigio in-
noxia ad imum labebantur 44, 9, 9; ad subruendum ab imo mu-
rum 21, 11, 8; scutum imum 7, 10, 10; imo saxo 8, 6, 2; imis
montibus 9, 35, 1; in imis collibus 40, 22, 2; ad ima cornuum
22, 17, 2; ab ima in summam testudinem 44, 9, 7; ad imam
partem castrorum 44, 35, 23. — Im Vitruv steht nur ad infi-
mas montium radices 8, 1, 7; ad libramentum infimum 8, 7 (6), 15
und infimae trocleae 10, 4, 7, aber für imus citiert Nohl Ind.
Vitr. p. 64 mehr als 100 Stellen. — Bei Seneca ist summos
imosque Ep. 72, 11; 91, 15: ad maximos imosque de dement.
1, 1, 9; quae in summum cacumen, deinde in imum inanes aguntur
de tranqu. animi 12, 3, aber omnis denique istos ab infimis usque
ad summos pererra de brevit. vitae 2, 4. — Quintilian hat ad ima
2, 13, 9; circa ima 1 prooem. 20; 11, 3, 99; 12, 10, 78; ab imo 2,
8, 15; 11, 3, 146; ima vox 11, 3, 42; ab ima voce 11, 3, 15; ab imis
sonis 11, 3, 22: ab imo pulmone 11, 3, 56; ad imum ventrem 11, 3,
112 und supra imam tuuicam, aber nirgends infimus. — Tacitus
schreibt infimae plebis Hist, 2, 91 ; e plebe infima 2, 38; infimam
nationum Itaham Ann. 13, 30: nedum infima insolita sunt 2, 42;
dilapsis etiam infimis servitiorum Hist. 3 , 84 ; infimos manipula-
rium iuvando Ann. 2, 55; infimas delationes 6, 7 (13); ad infimas
obtestationes 1, 12, aber apud imas Esquilias Ann. 15, 40; for-
tunae summaque et ima miscentis Histor. 4, 47 ; ad lacus ima vel
media Ann. 12, 57; per ima montis Palatini 12, 24 und per ima
- 198 -
collium 13, 40. — Bei Plinius findet sich in der Nat. Histor.
ima moutis 4, 11, 18 (40) und ima maris H2, 6, 21 (64), aber
auch L. Tarius Rufus infima natalium humilitate 18, 6, 7 (37). —
Der jüngere Plinius sagt summis atque infimis oarus Panegyr. 19
und auch ut summae suis ita imae alienis frondibus virent Ep. 5,
6, 32. — Curtius schreibt imum gradum 5, 2, 13; ab imo 7, 5, 33;
ima (Neutr. Plur.) 8, 11, 6 und summa imis confundimus 8, 8, 8,
aber ex infima plebe 10, 7, 1. — lustin wendet nur imus an: in
imum fundum 4, 1, !5; imum ventrem 38, 1, 9 und in imum
4, 1, 10, denn für ex infimis incrementis, was Frotscher 6, 4, 4
hat, schreibt Rühl ex finitimis incrementis. — Bei Florus steht
imis Alpium iugis 2, 3, 4; imas valles 4, 12, 6; ad imas radices
3, 20, 4, aber illi infimae sortis homines 3, 20, 2. — Bei Sueton
ab infimo quoque Caligul. 26; ex infima fortuna Aug. 66 und de
rhetoribus 1 (ed. Pioth p. 269, 4); infimi generis Caes. 72; ab in-
fima plebe Otho 7, aber et a summo eminentiorem et ab imo de-
ductiorem Aug. 79: in ima cera Caes. 83; ad ima crura 82; ab
ima fibra Aug. 95; in imo lecto 64; in ima parte Tiber. 54 und
usque ad imos pedes 68. - Hygin de munit. castr. sagt partis
imae c. 11 und in parte ima c. 22. — Ab ima parte Lampri-
dius Ant. Heliog. 16, 5. — Vulcacius sagt ad imum und ab
imo Avid. Cass. 4, 3. — Bei Mamertinus steht non solum cum
infimis, sed etiam cum ignotis Grat. Act. 16 und imis mentis se-
dibus 24. — Bei Ammianus Marcellinus kommt ima auricula
mollior 19, 12, 5; ima mente 30, 8, 11: ab imo suscitans vor,
aber auch ut nuUus egens reperiretur aut infimus 30, 8, 9. -- In
der Vulgata steht nur infimus: in terra infima Ezech. 31, 16 und
familia mea infima est in Manasse lud. 6, 15. — Usque ad rivum
Yinelascam infumum C. I. L. 1 n. 199 Z. 10.
In der Poesie findet sich in der älteren Zeit noch infimus,
später scheint imus allein im Gebrauch gewesen zu sein , so bei
Plautus in foro infumo Curcul. 4, 1, 14 (475); ambo ab infumo
tarmes secat Mosteil. 3, 2, 144 (825): summi accubent, ego infu-
matis infumus Stich. 3, 2, 37 (493), auch von Priscian. 12, 6, 17
S. 943 (I 587, 7) citiert, aber auch unum imi subsellii virum Stich,
3, 2, 33 (489). — Terenz scheint nur quem ego esse iufra in-
fumos omnis puto Eunuch. 3, 2, 36 (489) angewandt zu haben.
— Horaz gebraucht einigemale infimus: infima de gente Carm.
2, 3, 22 und ab infimis aequoribus Carm. 4, 8, 31, aber oft imus:
superis deorum et imis Carm. 1, 10, 19; insignis et imos 3, 1, 15;
faber imus Ars poet. 32; valet ima summis Carm. 1, 34, 12: imo
- 199 —
tollere de gradu 1, 35, *2; fundo imo 3, 11, 27; latere imo Epod
11, 10: imis sensibus 14, 1; imis vadis 16, 25; summa voce, .
ima Sat. 1, 3, 7; ad imos talos Sat. 1, 9, 10 und Epist. 2, 2, 4
ab imo ad summum Sat. 2, 3, 308; ima petit 2, 4, 57; iiiii lecti
Sat. 2, 8, 40 und Epist. 1, 18, 10; lanus summus ab imo Epist
1, 1, 54: ad imum Epist. 1, 18, 35 und Ars poet. 126; 378
medio ne discrepet imum Ars poet. 152. Bei Lucrez, Catull
Virgil, Tibull, Phaedrus findet sich nirgends infimus, aber
oftmals imus, ebenso scheint es bei Ovid (sicher in den Meta-
morphosen), in der Ilias Latina, bei luvenal, Val. Flaccus,
Claudian, Ausonius, Maximian, Avian, bei dem unbekannten
Verfasser des Gedichtes de ponderibus, Priscian, Dracon-
tius, Orestis trag., Hesiod. Geta und in der Anthologia La-
tina der Fall zu sein, bei denen ich nur Formen von imus ge-
funden habe.
60. Von den Adjectiva auf ilis bilden nach Charis. Art.
gramm. 1, 16 S. 89 (114, 11) und Exe. art. gramm. S. 111 (556,
28) und Prise. 3, 3, 20 S. 606 (I 96, 13) facilis mit cUfficüis,
simiiis mit disshnilis^ humilis, gracilis und agilis den Superlat.
auf iUimus^ durch Assimilation des s der Endung. Dagegen giebt
Charis. 2, 13 S. 162 (182, 18) agilissimus und docilissimus als
Superlat., und agilissimus ist auch in den not, Tir. S. 95. Charis.
schwankt zwischen agillimus und agilissimus, weil keines von bei-
den bei einem alten Schriftsteller gefunden wird , wie auch doci-
lissimus ohne Beleg ist.
Ein Superlativ facillissima steht im cod. Parisin. 6842 des
Varro R. R. 1, 39, 1, facilissime hat hier auch der cod. Lauren-
tianus 51, 4, Keil hat nach editio princeps facillime geschrieben.
Humilissimus hat Cyprian. adv. ludaeos 6.
Gracillimus, welches Voss, de anal. 2, 24 sich nicht erinnerte
bei einem guten Schriftsteller gelesen zu haben, hat Rudd. 1 S. 171
aus Suet. Nero 51 nachgewiesen; in den not. Tir. S. 67 ist gra-
cilissimus.
ütillimus wird aus Cassiod. beigebracht, wie Rudd. 1 S. 172
bemerkt; dasselbe ist bei Pallad. 12, 15, 1 ; 2 im Leid, und Erf.
und in einigen alten Ausg., und utillime 8, 1 in den nämlichen
Büchern und 1 1 , 4, 1 in einem Teile derselben. Utillimum ferner
bei Plin. See. Med. prooem. und 2, 2 im cod. St. Gall. und bei
Gargil. de medic. 13 in demselben und im Voss, und Lucifer,
Moriendum esse pro dei filio 8 (300, 17). Auch bei Liv. 5, 18, 3
— 200 —
ist in einigen alten Ausg. utillimae. Es ist dies aber eine durch-
aus barbarische Form. Vergl. Gronov. Observ. 3, 18 am Ende.
Von imbecillus oder imbecillis ist imbecillissimus bei Geis.
2, 18 viermal und 6, 7, 7 und bei Sen. Epist. 59, 12 (im Rehd. 1
imbecillima). Neben diesem wird von Voss, de anal 2, 24 und
Rudd, 1 S. 171 imbecillimus angemerkt aus Sen. Epist. 85, 3, und
dasselbe ist Sen. Benef. 4, 18, 2 im Dalech., und Cons. Marc. 11, 3
in einigen alten Ausgaben. In der ersteren dieser Stellen haben
Fickert und Haase aus den besten Hdschr. inbecillissimis geschrie-
ben (im Ottob. <7, Arg. b und Pal. 1 ; 4 und im Pal. 3 m. pr. ist
imbecillimis, im Par. P inbecillimi); in der zweiten haben diesel-
ben aus dem Naz., Rottend., Guelf. 2 und Bresl. bellissimus auf-
111 genommen (in anderen Hdschr. ist bellicissimus, becilHssimus, im-
becillus, vilissimus, bilissimus); in der dritten geben die Hdschr.
das richtige imbecillum. So entbehrt imbecillimus der Be-
glaubigung.
61. Die Adjectiva auf ficus und volus und neben denselben
maledicus nehmen gewöhnlich im Komparativ die Endung enti'or,
im Superlativ die Endung entissimus an, wie von einem Positiv
auf ens. Diese Form des Positiv haben in benevolens Enn. (Fab.
103 L. M.) bei Isid. Differ. 218; Plaut. Gapt. 2, 3, 30 (390);
4, 2, 77 (857); Gas. 2, 7, 12; Gist. 1, 1, 25; 2, 3, 43; Epid. 1,
1, 72 (78); Bacch. 3, 3, 71 (475): 3, 6, 24 (553); Most. 1, 3, 38
(195); Mil. 4, 8, 41 (1351); Merc. 5, 2, 46 (888, vergl. Götz);
Pseud. 2, 4, 7 (698); 2, 4, 8 (699); Persa 4, 4, 98; Trin. 1, 2,
8 (46); 2, 2, 75 (355); 3, 2, 11 (637); 5, 2, 24 (1148); 5, 2, 53
(1177); Truc. 2, 2, 61 (316); Terent. Phorm. 1, 2, 47 (97) in den
meisten Büchern (im Bemb. m. pr. benivolus), in malevolens Enn.
a. a. 0. und Plaut. Gapt. 3, 4, 51 (583); Bacch. 4, 3, 4 (615) und
Stich. 2, 2, 67 (391), in maledicens Plaut. Merc. 2, 3, 75 (410).
Benevolentior Gic Ep. Farn. 3, 3, 1; 3, 12, 4; 13, 60, 1 und
Aurel. Gaesar an Fronto 3, 2; henevolentisshius Gic. Ep. Fam.
5, 16, 6; Suet. Tit. 8 und Apul. Flor. 16 S. 74 und das Adverb
benevolentissime Augustin. Giv. Dei 18, 45 (II 326, 11).
Malevolentissiuius Gic. Ep. Fam. 1, 7, 7; 1, 9, 17.
Maledicentior Plaut. Merc. 1, 2, 31 (142); maledicentissimus
Gic. pro Flacc. 3, 7; Gorn. Nep. Alcib. 11, 1: Suet. Gaes. 75 und
Gell. 3, 17, 4.
Beneficentior Sen. Benef. 1 , 4, 5 und 5, 9, 2; heneficentissi-
mus Gic. N. D. 2, 25, 64: Lael. 14, 51 und Val. Max. 8, 15
prooem.
— 201 —
Maleficentissimus Suet. Galba 15.
Magnificentior Cic. Brut. 32, 123: 55, 201; Verr. 4, 28, 64;
4, 31, 69; 4, 56, 124: 1. agr. 2, 2, 4; post redit. in sen. 9, 24
in Pison. 2, 3: Philipp. 14, 5, 13; Fin. 2, 34, 113 und Off. \,
20, 68; Vell. 2, 52, 6; Tac. Germ. 33; Plin. Panegyr. 83, 2
Eumen. Orat. 16; Vopisc. Carin. 19, 2 und magnificentius als Adv.
Cic. Verr. 4, 31, 69 und Nazar. Panegyr. Constant. Augusto 18.
— Magnißcentissimus Cic. Verr. 4, 3, 6; 4, 49, 108; pro Muren.
19, 41; pro Sest. 54, 116; in Vatin. 13, 32; in Pison. 27, 65:
pro Deiot. 7, 19; de domo sua 56, 142; post redit. in sen. 1, 2
Ep. Farn. 11, 16, 3; 11, 17, 1; ad Q. fr. 3, 8, 6; Att. 4, 16, 14:
Divin. 2, 37, 79 und Off. 2, 16, 57; Com. Nep. Thrasyb. 1,5:
Vell. 2, 29, 1; 2, 40, 3; 2, 56, 1; 2, 93, 2; 2, 120, 5; Sen. Cons.
Helv. 8, 5; Nazar. Panegyr. Constant. Augusto 35; Spartian. Sever.
21, 11: Capitol. Anton. Pius 5, 3; Gordiani tres 3, 5; Vopisc.
Aurel. 39, 2; lul. Valer. 3, 28; Histor. de preliis 1, 38 und magni-
ficentissime als Adv. Cic. Verr. 2, 46, 112 und in Vatin. 2, 6.
Honorificentior Cic. Ep. ad Q. fr. 3, 2, 2 und Att. 1, 16, 4;
Corn. Nep. Eum. 1, 5; Tac. Ann. 6, 7 und de orat. 9; — honori-
ficentissimus Cic. pro Deiot. 3, 10; Phil. 14, 11, 29; Ep. Farn. 5,
2, 1; 10, 22, 2; 15, 10, 1 und 15, 13, 2; Att. 7, 1, 8; 7, 3, 8;
Vell. 2, 45, 4; Suet. Caes. 78; C. I. L. 9, 1685.
Munificentissimus Cic. Rose. Com. 8, 22; C. I. L. 2, 1054;
9, 2350; 10, 4579; mu(ni)ficentissimi 10, 3903; munificentissimo,
munificent und . . . ificientissimo in den verdächtigen Inschriften
CLL. 9, 147*; 10, 114* und 10, 831*; ficietissim und ficien-
tissim 8, 2239; 8, 2469.
Mirificentüsimus Augustin. Civ. Dei 18, 42 (II 320, 15) und
Eugipp. Exe. Aug. 321 S. 1012, 10.
Zu den Adjectiva auf j^cws gehörte in der alten Sprache
ein Komparativ auf ßcior^ ein Superlativ auf ficissimus.
Paul. Festi S. 151: Magnificissima dicebant antiqui pro magnificen-
tissima; re enim vera magnificens dici non potest, unde magni- 112
ficentissima videtur deduci. Und S. 152: Magnipcius idem ipse
(Cato) pro magnificentius dixit, et non frustra, nam positivus eius
magnifice est. S. 155: Mimificior a munifico identidem Cato dixit,
cum nunc munificentior dicamus, quamvis munificens non sit in
usu. Vergl. die verstümmelte Stelle des Fest, unter magnificius
S. 154. Prise. 3, 2, 14 S. 603 (91, 21): Magnificentior et magni-
ficentissimus et munificentior et munificentissimus cum videantur
a positive magnificens et munificens derivari, ut eminens emi-
- 202 —
nentior eminentissimus, haec in usu non sunt, sed pro bis magni-
ficus et munificus, ex quibus coinparativum et superlativum et
ex similibus secundum praedictam regulam derivari invenio apud
vetustissimos. M. Cato contra Tbermum de Ptolemaeo (orat. 10,
4 ed. Jord. p. 43, 3) : Rege optimo atque beneßcissimo. Terentius
in Pbormione (5, 6, 31): Quodnam arhitrarel Nescio. Atqui
mirificissimiim. Accius in Villi Didascalicon: Et magnificiasimei
(in den Hdscbr. magnificissime) excelsissimeique (im Carlsr. excel-
lissime excelsissimique, im St. Gall. excelsisime excellentissimique
mit einem s über dem zweiten s des ersteren Wortes) honore.
Munificentior, welches von Paul, und Prise, als das gewöhnliche
erwähnt wird, ist aus unseren Schriftstellern nicht bekannt.
Einzelne Adjectiva auf loquus haben einen Komparativ auf
loquior. MendacUoquius steht Plaut. Trin. 1, 2, 163 (200) in den
Hdschr., statt dessen hat Ritscbl in der zweiten Ausg. mendacilo-
qitom geschrieben, übereinstimmend mit dem in den Hdschr. fol-
genden neque (adeo) argutum magis; con/identihquius Plaut. Trin.
1, 2, 164 (201). Zu blandiloquus, doctiloquus , fahiloqims, gran-
diloquus^ inaniloquus, largiloquus, magniloquus, muUiloquus, plani-
loquus, sfultiloquus, suaviloquus, vaniloquus^ veriloquus^ versutilo-
quus fehlen die Komparationsformen, und ebenso zu den Adjectiva
auf loquens aufser eloquevs, wie zu blandiloquens, brevüoquens,
suaviloquens. Auch blandidicus, falsidicus, magnidicus, saevidicus,
suavidicus^ vanidicus, veridicus werden nicht compariert.
62. Die Adjectiva auf ius, eus und uus vermeiden in
der Piegel die Bildung eines Komparativ und Superlativ,
und ziehen die Umschreibung durch magis und maxime vor. Aber
bei den Adjectiva auf quus, uis und gids sind die Kompa-
rationsformen unbedenklich: antiquus, antiquior, antiquissi-
mus; aequus^ aequior, aequissimus; vdquus, iniquior, iniquissimus;
die unter 61 angeführten Neutra mencJaciloqui'us und confidentilo-
quius; und tenuis^ tenuior, tenuissimus; pinguis, pinguior, pin-
guissimus.
Von den Adjectiva auf ius, eus und uus werden zuweilen
Komparative und Superlative gebildet. Charis. 1, 15 S. 64
(83, 20) führt aus Laberius sobrior an und Priscian. 3, J, 7 und
8 S. 600 und 601 (I 86 bis 88) aus Plaut. Epid. 3, 4, 10 (442)
nam stremiiori deterior si praedicat suas pugnas: aus Lucil. (ed.
Lachmann 466) vilicus paulo strcnuior (L. Müller 16, 19 stren-
nuior) si evaserit: aus Cato (fragm, 2 ed. Jord. p. 85, 6) iter
longius arduiusque und (in orat. de triumpho ad populum p. 38, 9)
- 203 -
asperrimo atque arduissimo aditu; (in orat. de Macedonia libe-
randa fragm. ], p. 55, 8) idque perpeiinus (perpetuus im Bern,
und Halberst. : perpetuiius im Leid.) atque firmius repsit und (in
orat. in Q. et L. Thermos p. 45, 7) perjjetuis&inio (perpetuussimo im
Par. R, ni. pr. : perpetuussimo im Par. R. und Bern. m. sec);
(in orat., ne quis iterum cotisul fiat fragm. 2, p. 55, 12) exerci-
tum meliorem induatriiorem (industriorem mit übergeschriebenem i
zwischen i und o im Par. R. , Bern, und St. Gall. , ohne über-
geschriebenes i im Bamberg., Halberst. und Leiden.) fecit: (in
orat. de Thermi quaestione fragm. 2, p. 42, 10) antiquiorem ani-
mum esse quam inno.viiorem (innoxiiorem im Par. R. und Carlsr.
m. sec, innoxiorem m. pr. und in den übrigen Hdschr.); aus
C. Gracchus (orat. contra Q Aelium Tuberonem): ut in me in-
Justriior (industriior im St. Gall. und Carlsr. m. sec, in den
übrigen Hdschr. industrior) sis quam in te; aus Pacuvius (230)
mulier egregiissima (egregissima im Leid., und dies hält Bergk
zur Lat. Gramm. 1 S. 91, Anm. 2 für die richtige Form, wie auch
industrior und innoxior) und aus luvenal 11, 12 egregius cenat me-
liusque, pro egregiius. In dem nov. thes. Latin, in Majo's class.
auctores 8 S. 15 wird die Komparation auxius, auxior, auxissimus
aufgestellt. Dazu kommt noch:
Assiduior Varro R. R. 2, 9, 16; 2, 10, 6, assiduissimus Suet. 113
Aug. 71, und das Adverb, assiduissime Cic Brut. 91, 316 und SC,
aus dem J. 743 der Stadt bei Frontin. Aquaed. 104.
Exiguior Colum. de arb. 28, 4 im St. Germ, und nach Victor,
secunda collatione (im cod. Polit. und Leipz. exiguis); Frontin.
Aquaed. 32; Ulpian. Dig. 29, 5, 1 §27; 30, 14, 1; 32, 75; 43,
12, 1 § 15; 50, 5, 13 § 1; Paul. Dig. 32, 46; Herm. Past. 3, 9,
28; exiguissimus Ovid. Her. 14, 115 und Plin. Epist. 7, 24, 7.
IStrerndsshnus Cato R. R. prooem. 4 und danach Plin. N. H.
18, 5, 6 (26); Sallust. Cat. 61, 7; Tac Hist. 4, 69; Fronto ad
amic. 1, 6 (1, 10, 2); Gell. 3, 7, 13 in einer Erzählung nach Cato;
Dictys 2, 38; Eutrop. 9, 9, 3; Oros. 3, 12, 2; 3, 15, 10; 7, 15, 3;
Veget. de re mil. 1,8; Impp. Valentin. Valens et Gratian. Cod. 12,
12, 1; Augustin. Civ. Dei 18, 45 (II 326, 19); Serv. zu Verg.
Georg. 2, 125 und das Adv. strenuissime Hierouym. Chron. 2 S. 177
Ol. 262; Eutr. 9, 13, 1; Oros. 7, 28, 5; 7, 29, 15.
Vacuissimus Ovid. Ep. ex Pont. 3, 1, 141.
Alsius als Neutr. des Kompar. Cic. Ep. ad Q. fr. 3, 1, 2, 5
und Att. 4, 8 a. 1 (hier im Med. salsius), gehört zum Positiv
alsius, wovon alsia corpora Lucr. 5, 1015.
— 204 -
Caesissumus giebt Varro L. L. 8, 39, 76 als Superlat. von
caesius, bei fehlendem Komparativ.
Duhior lesen wir in der Anthol. Lat. ed. Riese 659, 4 nuta-
bat dubior cum mihi morte salus. Der Vers ist am Rande hinzu-
gefügt, doch nicht von jüngerer Hand.
Egi-ec/ius als Neutrum des Komparativs hat lordan. Getica
40, 207, dasselbe war Lucr. 4, 467 die überlieferte Lesart, aber
seit Wakefield wird nach den besten Hdschr. aegrius est geschrie-
ben, Gell. 14, 5, 3 bildet im Scherz o egregie grammatice vel, si
id mavis, egregiissime.
Eximior steht bei Pseudo-Augustin. Ep. 62, 6.
Industrior Plaut. Most. 1, 2, 72 (150); über industriior vergl.
oben die Stelle aus Priscian. ; für industrius als Adverb, wird bei
Cicero de domo 11, 27 besser mit Lambin. nach einigen Hdschr.,
wie er sagt, illustrius oder inlustrius geschrieben.
Von nefarius ist von Priscillian (vergl. Schepss in Wölfflin's
Archiv 3, 316) der Komparativ nefarius gebildet: ut obpressas
caecitate (Hs, caecitati) mentes quo nefarius obligarent, religiosius
consecrare se dicerent.
Necessarior hat Ambros. de offic. 1, 18, 78; Tertull. Testim.
an. 4; de patient. 11; Cult. fem. 1, 5; de pudic. 12 (in den Ausg.
von Pamel. und Rigalt.); adv. Marc. 1, 17; 4, 19; de carne Chr. 7;
de resurr. 31; Vulg. 1 Corinth. 12, 22 (vergl. Rönsch, Itala und
Vulgata p. 277).
Noxior schreibt Ambros, de Cain et Abel 2, 8, unsicher ist
die Lesart Sen. Clem. 1, 13, 2, wo Haase omnibus (omniumj re-
rum noxior schreibt, aber Gertz und Koch omnibus reis aerum-
nosior; ferner Clem. 1, 26, 3 noxissimo, hier ist zwar im Meil. 4,
Guelf. 2 und Pal. 1, 4, und noxiissimo vet. lect. Pinciani, jedoch
noxiosissimo im Nazar. und Cöln. und in den meisten Büchern,
und so schreiben auch Haase und Gertz.
Von iiius läfst sich eine besondere Komparativform nicht nach-
weisen, was Pompeius in seinem Commentum artis Donati S. 132
(154, 9) mit den Worten bestätigt: pius piissimus duos habet gra-
dus, positivum et superlativum, vergl. Charis. 1, 16 S. 88 (113,
11); Exe. art. gramm. S. 82 (536, 31) und S. 110 (556, 6). Auch
wird die Superlativform piissimus^ die Charis. 1, 16 S. 90 (115,
27) mit strenuissimus zusammenstellt, von Cic. Philipp. 13, 19, 43
(tu porro ne pios quidem, sed pUssimos quaeris et, quod verbum
omnino nullum in liugua Latina est, id propter tuam divinam
pietatem novum inducis) für unlateinisch erklärt; er soll sie aber
— 205 -
selbst in seinen Briefen angewandt haben, wie Pompeius a. a. 0.
nach Berufung auf Caper sagt. Wir finden sie sicher bei Seneca
Contr. 9, 27, 14; Cousol. Polyb. 7 (26), 5 und das Adv. piissime
15 (34), 4: aber während 17 (36), 3 in älteren Ausgaben prin-
cipis piissimi (so im Guelf. und Meil. 4, 5 : peritissimi im Berl.)
gelesen wurde, schreibt jetzt Haase principis mitissimi (so im
Meil. 1 und Bresl.) ; Tacit. Agric. 43; Gurt. 9, 6, 17; Flor. 4, 7,
15 (in den besten Hdschr. in pietatissimarum verderbt); Frontin.
Aquaed. 31: 88: Fronto ad amicum 2, 7 (2, 11, 30) S. 197, 1;
Quintil Declam. 10, 19; Apul. Met. 9, 8 S. 605; 11, 22 S. 801
und Asclep. 11 S. 296; Scaev. Dig. 34, 4, 30 § 4; loann. Episcop.
Cod. 1, 1, 8 am Ende; Imp. lustinian. 1, 17, 2 §20; 3, 28, 33
§ 1; 5, 16, 26; 6, 61, 7; 8, 54 (53), 34, 1^ 8, 54 (53), 36; Imp.
Anastas. 10, 31 (32), 65; Augustin. Civ. Dei 3, 7 (I 104, 18);
18, 22 (II 284, 30); 19, 23 (II 394, 29; 395, 8; 396, 14); 20,
24 (II 467, 20); Amm. Marceil. 23, 6, 53; 25, 3, 15; 26, 10,
13; 27, 7, 6; Auson. Grat. Act. 4, 16 (S. 706 ed. Toll.; 21, 1 ed.
Schenkl; 357, 106 Peiper); 5, 22 (709; 22, 5; 359, 146); 6, 29
(711; 23, 14; 360, 188); 9, 43 (719; 25, 11; 364, 284); 10, 45
(720; 25, 1; 365, 299); 18, 79 (734; 29, 1; 374, 542); Sidon.
Epist. 3, 3, 6; Salvian. Gubern. Dei 2, 2, 12; Sulp. Sever. Dial.
3, 17, 5: Venant. Fortun. Vit. Mart. Ep. ad Gregor. 1 (ed. Leo
p. 293, 1); Ennod. Ep. 4, 10 (ed. Hartel p. 106, 2; ed. Vogel
p. 139, 1); Opusc. 2, 82 (p. 813, 8; 60, 22); Opusc. 3, 39 (p. 340,
18; 89, 6); 3, 181 (p. 378, 3; 107, 6); Opusc. 9, 4 (p. 416, 25;
19, 13); Alcim. Avit. 7 (6) ed. Peiper p 35, 7; 9 (7) p. 43, 2;
14 (12) p. 47, 19; 43 (38) p. 73, 3; 49 (43) p. 78, 2; 52 (46)
p. 81, 20; 76 (67) p. 92, 15; 81 (72) p. 94, 10; 92 (82) p. 99,
27; ex homiliarum libro 4 p. 104, 22; ex sermone die primo
paschae p. 106, 25; Lucifer De sancto Athanasio 2, 24 (191,
15); Histor. ApoUonii regis Tyrii 22; 45; 47 und sehr oft in In-
schriften, wie C. I. L. 1, 1086; 2, 4; 2, 36; 2, 38; 2, 122; 2, 147;
2, 234; 2, 261; 2, 284; 2, 345; 2, 354; 2, 368; 2, 370; 2, 371;
2, 378; 2, 379; 2, 385; 2, 388; 2, 389; 2, 392 u. s. w.; 4, 1261
(piissimae); 5, 41; 5, 169; 5, 455; 5, 607; 5, 950; 5, 1081; 5,
1084; 5, 1085; 5, 1148; 5, 1166; 5, 1173; 5, 1174 u. s. w.; Inscr.
Neap. 7; 70; 73; 74; 75; 102; 106; 230; 294; 327; 334; 440;
441; 445; 555; 565 u. s. w. Noch mag erwähnt werden, dafs bei
Catull. 29, 23 Lachmann o piissime, M. Haupt o piissimei ver-
mutet hat, in den Hdschr. ist opulentissime, L. Müller schreibt
0 potentissimei.
— 206 —
Impüssimus Oros. 5, 1, 16; Marcian. Dig. 28, 5, 48, §1;
TertuU. ad nat. 1, 10; Auson. Grat. Act. 9, 41 (S. 718 ed. Toll.;
24, 3 ed. Schenkl; 364, 270 ed. Peiper); Augustin. Civ. Dei 1, 1
(I 5, 20): 7, 33 (I 316, 5); Ep. 36 (86), 39; Cassian. Coli. 17, 17;
de incarn. Chr. 7, 30; Hier. Ep. 26, 2; 66, 5; Arnob. iun. de deo
Irin. 1, 3; Salvian. Gub. Dei 1, 6, 29; ad eccles. 3, 2, 10 und das
Adv. impüssime Hier. Didym. de spir. sancto 7; Salvian. ad eccles.
3, 4. 21 und, wie De Vit citiert, Hilar. Op. Hist. fragm. 10 n. 3.
114 Von idoneus will Charis. 1, 16 S. 90 (115, 22) einen Komparat.
idoneor nicht zulassen, derselbe ist jedoch bei Augustin. Serm. 12,
6; bei Ulpian. Dig. 18, 2, 4 § 6; 43, 29, 3 § 12 im Flor, und bei
Paul. Dig. 47, 23, 2 in demselben m. pr. (idonior m. sec.) ; idonior
Callistr. Dig. 26, 2, 18; 50, 6, 6 (5) § 11; Tert. adv. Hermog. 1
8 und de anima 18, und idonius als Adverb. Tert. de pall. 3.
Zweifelhaft ist der Komparat. aetherior, welchen Mai im lul.
Valer. Pies gest. Alex. Magni 3, 43 (68) schreibt, da in der Aus-
gabe von C. Müller 3, 24 p. 135'' maiestatis effigiem videt et ful-
gore ethereo (besser wohl aetherio) nitentem gelesen wird. Sicheres
wird die Ausgabe von Kubier bringen.
Serv. zu Verg. Aen. 8, 78 gedenkt der Lesart ijroprins für
propius, welche wir noch im Pal. finden, und erklärt dieselbe als
Komparat. von proprie durch familiarius, stabilius, indem er Aeu.
1, 526 vergleicht, wo ebenfalls propius in proprius im Pal. und
im Gud. und Bern. c. m. pr. korrumpiert ist. Ein solches pro-
l^rius als Komparat. des Adverb, ist allerdings Gromat. S. 66
Z. 27 Lachm und Eustath. 3,7; und Merob. Carm. 5, 27 mag
geschrieben haben nunc hostem exutus pactis j^ropriorihus arsit
Piomanam vincire fidem, sowie proprioi-e vocabulo Hilar. in Psalm
118, 113 (vergl. A. Zingerle, Kl. Philolog. AbhandJ. 4 p. 93),
aber an sehr vielen Stellen ist proprior und proprius nichts an-
deres als Schreibfehler für propior und propius. So in einzelnen
Hdschr. bei Cic. pro Caec. 8, 22; Cluent. 10, 30; Sest. 5, 13;
10, 22; 18, 40; Phil. 5, 2, 6; 7, 9, 26; Tusc. 1, 48, 116; N. D.
3, 32, 80; Divin. 1, 22, 43; 2, 9, 22; Fat. 16, 36; OE 1, 17, 53;
2, 6, 22; 3, 17, 69; de rep. 1, 7, 12: Legg. 2, 24, 61; Caes. bell.
Gall. 7, 82, 1; 8, 9, 4; 8, 14, 1; 8, 19, 4; 8, 36, 3; Lucr. 4,
313; Verg. Ge. 1, 355; 2, 122; 3, 58; 4, 47 und Aen. 2, 706;
3, 531; 5, 168; 6, 51; 8, 280; 8, 556; 9, 275; 12, 407; Ovid.
Her. 15, 222 (16, 328); 19 (20), 158; Liv. 1, 23, 8; 1, 25, 14;
3, 15, 4; 3, 42, 3; 4, 27, 3; 5, 26, 7; 6, 12, 2; 8, 11, 8; 8, 37, 5;
8, 38, 4; 21, 1, 2; 21, 35, 3; 22, 2, 2; 22, 24, 4; 22, 24, 5;
- 207 —
22, 40, 5; 22, 42, 1; 22, 45, 6; 23, 12, 2; Sen. Contr. 10, 33, 9;
Phaedr. 3 prol. 54; 4, 26 (25), 10; Calpurn. 7, 76 und 80; Vitruv.
2, 1, 1: 9, 4 (1), 13; 10, 8 (3), 4; 10, 8 (3), 7; Tac. Ann. 13,
57: lex. col. Genet. (Ephem. epigr. 3 fasc. 2) 13, 13; vergl.
0. Ribbeck, Proleg. in Verg. S. 443. Propriore ist für priore ge-
schrieben Liv. 3, 24, 10 im Med.; propriorem für priorem Tryphon.
Dig. 49, 15, 12 § 12 im Flor. Offenbar verderbt ist proprior
ferner Plaut. Most. 2, 1, 60 (407 Lorenz), wenn auch eine sichere
Heilung schwierig ist ; uno verbo magis propriore usus schreibt
Bursian in Sen. Contr. 10, 33, 19 nach dem Toi. und Vat. (proprior
im Antwerp. und Brüss.), wahrscheinlich ist es aus magis proprio
entstanden, wie auch Madvig, Kiefsling und H. J. Müller verbessert
haben; German. Arat. 4, 2 schreiben Breysig und Baehrens nach
dem alten cod. Parisinus vitavit flammas proprio bene lucidus
ore, in einigen sehr guten Hdschr. wie codd. Arundelianus, Basi-
liensis und Matritensis steht proprior, wie auch die früheren Aus-
gaben haben; im Fronto ad amic. 1, 14 (1, 18, 2) lesen wir usu-
rarium proprius quam propri(um), Buttmann empfahl potius, vergl.
Wölfflin im Archiv für Lexicographie 4, 4 und 5.
63, Unregelmäfsig ist die Komparation folgender 115
Adjectiva, indem darin der Stamm des Positiv entweder von
dem der anderen Grade ganz verschieden ist, oder doch wegen
der Veränderung, welche er gegen seine ursprüngliche Form er-
litten hat, sich weiter von den anderen Graden entfernt: Bonus,
melior, optimus; malus, peior, pessimus; magnus, maior, maxi-
mus; parvus, minor, minimus; multus, plus, plurimus.
Optimum ab optioue dicitur, sagt Scaur. S. 2259 (25, 1).
Opituma ist C. I. L. 1, 1016 (6, 1958); opitumae Henz. 5434;
opitimo C. I. L. 6, 2440 und auf einer Münze des K. Traianus
bei Rasche Lex. numm. 3, 2, 138; bonissimae aber in einer unter-
geschobenen Inschr. C. L L. 5, 342 *.
Maior steht für magior, denn das n im Positiv ist nur Ver-
stärkung des Stammes, welcher in dem Griech. uij(j.Q uud in dem
Sanskr. mahat erscheint. So ist auch maximus nicht, wie Scaur.
a. a. 0. meint, aus magnissimus verkürzt. Magnussimae, welches
Henz. 7290 nach Wordsworth in einer Pompej. Inschr. giebt, ist
falsch gelesen für magnus ciuaejdus, vergl. C. L L. 4, 1825, aber
magnissimus lesen wir in der Historia de preliis 1, 2; 1, 47; 2, 8
und 3, 17.
Für minor hat parvior Cael. AureL Chron. 2, 1, 26 S. 106
und 3, 8, 103 S. 253 Haller; für minimus parymmws Varro (Sat.
- 208 -
Men. 375) bei Non, S. 456, 8: Lucr. 1, 615; 1, 621; 3, 199; Fest,
unter spara S. 330; Veget. de re mil. 1, 8; Eustath. Hexaem. 6, 9;
Cassiod. in psalm. 36, 11; 89, 9; Vict. Viteus. 3, 8: Cael. Aurelian.
Acut. 2, 35, 184 S. 178: 2, .37, 216 S. 195; 3, 14, 113 S. 258
und Chron. 1, 1, 5 S. 5; 1, 1, 12 S. 8; 1, 1, 29 S. 15; 1, 4, 86
S. 44; 2, 4, 77 S. 132; 2, 7, 104 S. 146; 2, 13, 172 S. 180; 2,
13, 192 S. 190; 3, 2, 30 S. 216; 4, 5, 82 S. 322 (auch parvissime
als Adverbium Acut. 2, 34, 182 S. 176; 2, 38, 218 S. 196 und
Chron. 2, 14, 206 S. 197); Oros. 2, 18, 4; 6, 3, 6; 6, 10, 7; 7,
27, 6; lordan. Rom. praef. 4; Boeth. de mus. prol. ; Isid. Orig.
4, 8, 16; Histor. de preliis 1, 11 und 1, 40. Minerrimus pro
minimo dixerunt, sagt Paul. Festi S. 122.
Plus ist im Sing, nur Neutrum und wird als Substant. ge-
braucht. Dagegen ist plus als attributives Adjektiv im Singular
selten und scheint nur in der Verbindung pluris pretii und pretii
pluris im Gebrauch gewesen zu sein; es findet sich Plaut. Bacch.
4, 3, 17 (630); Varro R. R. 1, 7, 4; Sallust. lug. 85, 39 und
ülpian. Dig. 12, 6, 26 § 5, dafür steht preti maioris Terent. Heaut.
1, 1, 12 (64) und maioris preti Varro R. R. 1, 13, 6. Plures
und plura werden als Adjectiva behandelt; dafür ploera in der
archaischen Gesetzsprache bei Cic. Leg. 3, 3, 6 in den Leid. AB
und den Lag. 11; 65, aber daneben in den nämlichen Büchern
plures. Pleores und pleoris acta fratr. Arv. aus dem J. 218 a
Z. 33 und 34 (vergl. C. L L. 1, 28). Pluriora bei Fulgent. myth.
1 praef. S. 16 ist eine barbarische Form, dieselbe steht auch Itala
loann. 7, 31; pluriori Hilar. Ep. ad Philem. 4; pluriores Vict.
Vitens. 3, 32; Gloss. Vat. 6, 517 (b); Virgil. Asian. de octo part.
or. epist. II § 10 p. 29 ed. Mai (auct. class. tom. VI) und Facun-
dus Hermanensis in Reifferscheid's Bibl. patr. 1, 54 quanto plu-
rioribus. Für plurima war archaisch plusima nach Varro L. L.
7, 3, 27, phsima nach Fest, und Paul. S. 205 und 204, doch ist
im Leipz. des Paul, plusima. Multissimis miserrimis curis ist Cic.
Att. 11, 2, 1 im Med., dafür ist richtig multis meis miserrimis
(oder et miserrimis) curis hergestellt.
Als unregelmäfsiger Superlat. von pins ist noch pientissinnis
zu bemerken, welche P'orm in Inschr. nicht weniger gebräuchlich
ist als piissimus. So C. I. L. 2, 8; 2, 19; 2, 22; 2, 23; 2, 73;
2, 78; 2, 81; 2, 105; 2, 149; 2, 166; 2, 220; 2, 246; 2, 253
2, 271; 2, 317; 2, 319; 2, 330; 2, 347; 2, 349; 2, 355; 2, 357
2, 366; 2, 369; 2, 381; 2, 391 u. s. w., 5, 88; 5, 103; 5, 131
5, 136; 5, 159; 5, 209; 5, 220; 5, 231; 5, 237; 5, 257; 5, 337
- 209 —
5, 371; 5, 400; 5, 492; 5, 493; 5, 494 u. s.w., I. Neap. 46; 139;
160; 228; 233; 325; 420; 571; 573 u. s. w. Selten ist die dazu
gehörige Form des Positiv, wie puero bouo pienti C. I. L. 3, 1531; 116
filiü pienti 3, 2313; 3, 3310; parentes pientes 5, 368; cum suo
piente marito 10, 3148; pientes salvete Murat. 1624, 4. In der
Abbreviatur pien C. I. L. 2, 2724; 2, 2908 oder pient C. I. L.
3, 2311; 5, 67; 5, 1307; 5, 1394 und 9, 274, kann mit nicht
geringerer Wahrscheinlichkeit eine Bezeichnung des Superlat. als
des Positiv gefunden werden.
64. Zu mehreren adjektivischen Komparativen und Super-
lativen ist entweder kein adjektivischer, oder auch gar kein Po-
sitiv vorhanden. Prise. 15, 4, 25, 26 S. 1016 (II 80, 3): In-
veniuntur pauca, quae quamvis a nominibus non deriventur, tamen
habent comparativa [vel diminutivaj, ut saepe saepius saepissime.
Antiqui tamen et saepior et saepissimus protulisse inveniuntur,
sicut ultra ulterius ultime^ ulterior ultimus. Non enim adverbia
a nominibus, sed ab adverbiis huiuscemodi nomina nascuntur:
supra super ins supreme, suijerior supremus ; citra citerius citime^
citerior citimus; extra exterius extreme^ exterior extremus ; irifra
iiiferius infime^ inferior iiißmus ; diu diu'ius diutissime^ diutior
d lutissimus ; nuper nupeiius nuperrime^ antiqui nuperus nuperior
nuperrimus. Ocior quoque ocissimus et ocius ocissime a Graeco
est cjxÖQ^ ideo habuit comparationem. Derselbe 2, 3, 12 und 13
S. 602 und 603 (I 90, 11): A saepe adverbio positivum vel com-
parativum nomen non legi, superlativum posuit Cato nepos de
actionibus ad populum, ne lex sua abrogetur: Facite vobis in
meutern veniat, Quirites, ex aere alieno in hac civitate et in
aliis Omnibus propter diem atque faenus saepiasimam discordiam
fuisse. Prior et jjrimus quaeritur an sit comparativus et super-
lativus, et dicuut quidam, quod, cum ordinis sunt, differentiam
numeri significant; sicut enim alter de duobus et alius de multis
dicitur, sie prior de duobus et primus de multis dici solet. Inveni-
tur tamen saepe prior pro melior positum, et tunc sine dubio habet
vim comparativi, et primus pro ojjtimus, et tunc superlativi signi-
ficationem obtinet. Vergilius in Villi (v. 785): primos iuvenum
tot miserit Orco; primofi posuit pro optimos. Quidam autem non
absurde confirmant, quod in numeris quoque potest prior esse
comparativus, unde ablativo iungitur, et primus superlativus, cum
ad multos componitur et semper genetivum sequitur; et quod
prior, sicut omnes comparativi, vel ad sui generis vel ad alieni
aliquem comparatur etiam, cum numerum significat, ut, prior
Neue -Wagener, Lat. Formenlehre. II. 3. Aufl. 14
— 210 —
Turnus quam Aeneas movit bellum, primus autem, sicut omnes
Superlativ! , ad multos sui generis coniungitur, ut (Verg. Aen. 2,
370) Primus se Danaum viagna comitante caterva Androgeos offert
noMs; et quod omnibus est rationabilius, in or desinens commune
in US facit neutrum, quod in nullis aliis nisi in comparativis in-
venitur. Et videntur a pridein adverbio nasci, quod abiecta dem
accipit or et facit comparativum prior ^ sed i corripuit, quia in
nullo comparativo i ante or produci potest; in superlativo vero
117 servavit productionem accepta mus jjrimus, ex quo aliud adver-
bium nascitur primo vel priine, unde Terentius in Andria (1, 1,
34) compositum dixit: Ädprime in vita esse utile.
Da superus und super .^ inferus und tnfer., exterus und exter^
citer als Nomin. Sing, (vergl. unter 3), und daneben andere Kasus
des Sing, und Plur. von superus und exterus, des Plur. allein von
inferus, im Gebrauch waren, und da zu postera posteri posterum
posteram postero nebst dem Plur. des Wortes der Nomin. Masc.
Sing., wenn auch sehr selten, gelesen wird (vergl. S. 146), so haben
wir keinen Grund, für den Positiv von superior und supremus
oder su7n7nus, inferior und infimus oder iwzits, exterior und extre-
mus oder exttmus, citerior und citimus, posterior und postremus
oder postumus, eine andere als die adjektivische Form aufzustellen.
Dagegen gehen ulterior und ultimus und das von Prise, über-
gangene interior und intimus allerdings auf die Adverbia ultra
und intra zurück; denn ad ultera, welches Salmas. Exerc. Plin.
ad Solin. S. 721 (251) bei Plin. N. H, 19, 3, 15 (44) für adul-
teria, und Hildebr. bei Apul. de mundo 25 S. 344 für ultra oder
ad ultra empfiehlt, ist eine unerwiesene Form. Ebenso kommt
p)rior und primus^ gleich dem Griech. TzpörspoQ und TtpcozoQ^ von
pro her, undi propior und proximus von dem Adverb, prope (vergl.
Fr. Stolz, Lat. Formenlehre § 48 p. 172). Prise. 3, 4, 21 S. 607
(I 97, 13): In xiraus duo desinunt, unum anomalum a positivo
in US desinente secundae declinationis, magnus maior inaximus,
alterum ab adverbio, prope propior proximtis. Als Positiv zu
diesen Formen dient propinqmcs, von welchem auch ein Kompa-
rativ propinquior gebildet wird, wie Varro L. L. 10, 2, 8 (zweifel-
haft ist 8, 38, 74, hier steht in der Vulg. nach cod. B., wie auch
0. Müller hat, in rectis propinquioribus, Spengel schreibt in qui-
bus dafür, vergl. dessen Note); Ovid. Trist. 4, 4, 51 im Vat.,
Polit. 1, Guelf. 1 und in mehreren anderen Büchern (sonst quie-
tius); Sen. Nat. quaest. 4, 4, 2 (im Bamb. und Guelf. propior);
Augustin. Civ. Dei 5, 12 (I 215, 13); 7, 11 (288, 16); 8, 9 (334,
— 211 —
18); 9, 1 (369, 7); 9, 17 (392, 15); 11, 2 (463, 7); 11, 5 (467, 22);
13, 10 (567, 9); Confess. 6, 16; 10, 16, 25 und Vera relig. 37, 68;
Amm. Marc. 26, 5, 9; Serv. zu Verg. Aen. 6, 223; Mart. Cap. 8
§857; 8 § 858; 8 § 862; Imp. lustinian. Cod. 5, 70, 7 § 8.
Mit dem Superlativ proximus stellt Priscian 2, 6, 31 S. 581
(I 62, 9) richtig medio.vivms (medioc-simus, vergl. Fr. Stolz a. a. 0.
§ 93 p. 220) zusammen, aber dem Gebrauche nach ist es durchaus
Positiv, und in den Gloss. Labb. wird es auch durch /jieffoQ er-
klärt. Medioxumam quam duxit uxorem, ex ea nata est haec
virgo Plaut. Cistell 2, 3, 67 (339); ita me di deaeque, superi
atque inferi et medioxumi Cistell. 2, 1, 36 (241); anima vero me-
dioximum quiddam naturae incorporeae, sed creatae sortita nee
deus est, quouiam qualitatem habet, nee corpus, quia non habet
quantitatem Claud. Mamert. 3, 14 (183, 3); ibi te inter spiritales
regulas vel forenses medioximum quiddam contionantem ambie-
bamus Sidon. Ep. 9, 3; Calcedon lapis est hebeti pallore refulgens.
Inter hyacinthum medioximus atque Berillum Marbodeus Redo-
nensis Episc. de lapidibus preciosis cap. 21; tertium (deorum
genus) habent, quos medioximos Romani veteres appellant, quod
et sui ratione et loco et potestate diis summis sunt minores, ho-
minum natura profecto maiores Apul. de dogm. Plat. 1, 11 S. 204;
hos omnes Graeci Sacjuouag dicunt aTid zoo darnxovaQ ehat Latini
Medioximos vocitarunt Mart. Capell. 2 § 154; quidam aras su-
periorum deorum volunt esse, medioxiraorum, id est marinorum,
focos, inferorum mundos Serv. zu Verg. Aen. 3, 134 und 8, 275,
vergl. Hildebrand zu Apul. tom. II p. 197. Aufserdem erklärt
Paul. Festi S. 123, 18 medioximum durch mediocre, ebenso auch
Nonius S. 141, 4 (in früheren Ausgaben auch durch medio actum
modo, vergl. die Note bei Quicherat p. 148), der aus Varro Sat.
Men. 320 ed. Bücheier anführt: quid aliud est quod Delphice
cantat columna litteris suis ä-jfav pxj^kvl iudam nos facere ad mor-
talem modum medioxime^ ut quondam patres nostri loquebantur.
Über die alte von sollus gebildete Superlativform sollistimus
(vergl. Corssen, Kritische Beiträge p. 313; Fr. Stolz a. a. 0. p. 220)
spricht Fest. 298, 26: Ap. Pulcher in Auguralis disciplinae 1. I.
ait^ esse tripudium, quom avi excidit ex ore, quod illa fert,
saxumve solidum aut arbos viviradix ruit, quae nee prae vitio
humanave vi caedanturve iacianturve pellanturve; es hat den Sinn
salvissimum, integerrimum tripudium, ein ganz vollständiges Wahr-
zeichen, ohne allen Fehl, d. h. ein glückliches Zeichen. Sollisti-
mus findet sich mit Ausnahme von Sabidius bei dem Schol. Veron.
14*
- 212 -
zu Verg. Aen. 10, 241 (dum sinistrum solistimum quisquis vestrum
viderit) nur in Verbindung mit tripudium, so Cic. Ep. Fam. 6,
6, 7; Divin. 1, 15, 28; 2, 8, 20; 2, 34, 72; Liv. 10, 40, 4; Plin.
N. H. 10, 21, 24 (49); Minuc. Felix 26, 2 und Serv. zu Verg.
Eclog. 8, 30. Der Bildung nach müfste sollistimus mit 11 geschrie-
ben werden, aber diese Schreibweise findet sich nur bei Festus,
an allen anderen Stellen steht solistimus oder auch solistumus
(Cic. Divin. 2, 8, 20).
Seit dem dritten Jahrb. nach Chr. wird ein defektiver Kom-
parat. anterior nebst dem Adverb, anterius gebraucht, welcher doch
zu ante nicht in demselben Lautverhältnis steht wie ulterior und
interior zu ultra und intra , mit posterior aber darum nicht ver-
glichen werden kann, weil kein dem postera posteri analoger Po-
sitiv dazu vorhanden ist. Anterior und anterius sind bei Tert.
adv. Marc. 1, 9; 4, 4 (hier Verbesserung für alterius) und adv.
lud. 1; lustinian. Institut. 2, 9, 2; 2, 11, 6; 3, 2, 3^ 3, 9, 12;
3, 23, 2: Ulpian. Dig. 49, 14, 6; Imper. Philipp. Cod. 9, 34, 4
§ 1; Constantin. 11, 50 (49) § 1; Grat. Valent. et Theodos. 12, 45
(46), 1 § 3; Valent. Theodos. et Arcad. 5, 10, 1 § 2; Leo 1, 12, 6;
2, 7, 15; Leo et Anthem. 5, 1, 5 § 5; Zeno 12, 3, 4; Anastas.
7, 39, 5; 10, 32, 66 (10, 31, 65) § 1; 12, 19, 12 § 3; lustin.
2, 7, 25 (2, 8, 6) § 4; 5, 3, 19 § 3; 5, 27, 7 § 3; 7, 39, 7, § 2;
7, 39, 7 § 3; 7, 63, 4; 12, 19, 32 § 2; lustinian. 1, 3, 54 (56) § 3;
1, 17, 2 §20; 1, 51, 14 §3; 2, 3, 30 §4; 2, 18 (19), 24 §2;
2, 46 (47), 3; Amm. Marc. 16, 8, 8; 25, 3, 2; 30, 5, 19; Sym-
mach. Epist. 6, 59; 9, 75; Prud. Hamart. 39 und c. Symmach
2, 96; Hieronym. Epist. 124, 3; Augustin. Ep. 82, 34; Civ. Dei
11, 5 (I 468, 9); 14, 9 (II 21, 29); 18, 27 (291, 10); Gros. 3, 13, 11
Sulpic. Sev. Chron. 1, 52, 3; Cael. Aurelian. Acut. 2, 18, 111
S. 138 Haller; 2, 37, 215 S. 194; 3, 6, 61 S. 234; 3, 6, 65 S. 235
3, 6, 69 S. 237; Chron. 1, 4, 138 S. 71; 3, 8, 115 S. 260; 4, 3, 42
S. 302; 5, 7, 84 S. 393; 5, 10, 93 S. 398 und 5, 10, 99 S. 401
Sidon. Epist. 2, 9; 2, 13; 4, 24: 8, 1; 8, 4; 9, 11 ; Serv. zu Verg,
Aen. 3, 168: Macrob. Sat. 7, 10, 2 und in somn. Scip. 1, 15, 18
Pompei. Comment. S. 36 (112, 16); Boeth. Arithm. 2, 31; Eustath
Hexaem. 1,5; 2, 2; Cassian. Coen. institut. praef. p. 57, 1 cd
Migue: Coripp. loh. 6, 734; Ennod. Vit Epiphani 129 (ed. Hartel
p. 364, 14; ed. Vogel p. 100, 27); Alcim. Avit. de subitanea pae-
nitentia ed. Peiper p. 30, 8: Cassiod. in Psalm. 33, 13; Rufin.
Orig. princ. 1, 2, 10 und Prosper contr. coli. 21, 3. Bei Caes.
bell. civ. 3, 63, 6 war anteriorem eine verfehlte Konjektur von
— 213 -
Faernus für exteriorem, und bei Geis, 8, 9, 2 steht dasselbe un-
sicher; bei Plin. aber, in dessen erstem Buch es nach Harduin in HS
den Inhaltsangaben von Buch 24, 26 und 34 in Hdschr. sein soll,
findet es sich in unserem Text nicht.
Noch viel geringere Autorität hat das aus subter gebildete
subterior mit dem Adverb. suhterius\ terminis aliis subterioribus
bei Innocent. casae litt, in den Gromat. S. 323, 2 Lachmann oder
232 Goes; subterius in der unter dem Namen des Boeth. über-
lieferten Demonstr. art, geom. in den Gromat. S. 408 und 412
Lachmaun; Excerpt. mathem. 1, 39 (Macrob. ed. Jan I p. 223)
und 1, 45 (I p. 224): Isid. Orig. 16, 8, 4.
Ein seltener Komparativ ist retrior bei dem Schol. zu luven.
Sat. 11, 138 (ed. Jahn p. 342, 11) pygargus fera est in specie
cervi, quae retriores partes albas habet.
Von den adjektivischen Komparationsformen saepior und sae-
pissimus, diutior und diufissirnus^ welche Prise, erwähnt, ist sae-
pissimus mit der von ihm angeführten Stelle des Cato (vergl. S. 209),
des Enkels des Censorius und Vaters des Uticensis, belegt; bei Cic.
pro Caec. 9 , 25 ist saepissimi facinoris im Erf. , sepissimi f. im
Teg. , falsche Lesart für se pessimi f. Diutissimo tempore Serv.
zu Verg. Aen. 6, 745, aber in faces quae quasi diutissimae luceant
bei demselben zu Ecl, 8, 29 ist vielmehr das Adverb, diutissime
herzustellen; diutior bei Liv. 35, 40, 7 ist falsche Lesart eines
cod. bei Sigon. und des Harl. für diutinus.
Die von Prise, angegebenen Formen nuperus nuperior nuperri-
mus sind mit Ausnahme des Accus, nuperum und des späteren
experimentis nuperrimis unbeglaubigt, vergl. S. 8 und 188.
Zu ocior ocissimus und ocius ocisaime oder oxime^ welche
letztere Form Paul. Festi S. 195 bezeugt, kennen wir allein den
adverbialen Positiv ociter aus Apul. Met. 1 , 23 S. 72 und Serv.
zu Verg. Aen. 9, 402.
Nach dem Adverbium secus ist ein adjektivischer Komparativ
sequior gebildet. So non modo absens quicquam de te sequius
cogitabit Varro bei Non. S. 166; invitus quod sequius sit, de meis
civibus loquor Liv. 2, 37, 3; sequiorem sexum Apul. Met. 7, 8
S. 460 und sexus sequioris 10, 23 S. 722; nee sequius aliquid
suspicatus 8, 11 S. 538 und nihil etiamtunc sequius suspicatus
10, 3 S. 683; quid sequius agentem vel loquentem viderit de
mag. 87 S. 574 und longe sequius ratus fuerat, neque immerito
99 S. 596; vitae sequioris Ulpian. Dig. 2, 15, 8 § 11; qui de
vestris sequius obmurmuraverint aliquid regibus Arnob. 4, 34 (in
- 214 -
alten Ausg. secus); fortuna sequior Amm. Marc. 18, 6, 6. An
anderen Stellen ist sequius Adverbium, vergl. Adverb. 20.
Zu frugalior und frugalissimus gehört als Positiv das de-
fektive Substant. frugi, vergl. Subst. 117. Frugalis zu sagen,
überläfst Quintil. 1, 6, 17 einer molestissima diligentiae perver-
sitas; und Varro L. L. 8, 39, 77 meint, man würde, vs^enn in
diesen Dingen die Ähnlichkeit herrschte, nach der Analogie von
candidissimus candidissima und candidus Candida auch pauperri-
mus pauperrima und pauper paupera, und nach der von doctus
docta und doctissimus doctissima auch frugalissimus frugalissima,
frugus et fruga zusammenstellen können.
Der Positiv fehlt ganz zu deterior deterrimus^ und zu appli-
cior^ welches Apul. Met. 10, 22 S. 721 gebraucht.
119 65. Zahlreiche Participia des Präsens und des Per-
fektum gestatten die Komparation, wenn sie als Adjektiv
gebraucht werden, und nicht das Verhalten des Subjekts in dem
einzelnen Falle, sondern das allgemeine, sich gleichbleibende Ver-
halten ausdrücken, weshalb sie auch nicht die Verbalkonstruktion
beibehalten. Quintil. 1, 4, 27 bemerkt als solche, bei denen man
zweifeln könne, ob sie Verba oder Nomina sind, lectum und sa-
piens, quia aliud alio loco valent.
a) Dahin gehören die Participia des Präsens: abstinens, ah-
undans, afßuens, amans^ appetens^ ardens^ arrogans^ audens, con-
stans , continens, decens , diligetis, eloquens^ eminens , excellens,
ßorens^ inconstans, indulgens, intolerans^ libens, neglegens^ nocens,
oboediens, obsequens, patens, patiens, praestans, pudens, sciens^
temper ans ^ Valens, vigilans.
Weniger übliche Komparations - Formen sind absentissimus
Augustin. Confess. 4, 4, 8.
Candentior Val. Fl. 3, 481 und candentissimus Solin. 52, 52.
Cohaerentius Gell. 1, 18, 6.
Competentior Epit. lul. Valer. 1,37; oompetentius Panegyr.
Maximiano et Constantino 7 (p. 153, 17 ed. Baehrens); competen-
tissimum Sidon. Ep. 7, 9.
Conclamantissimus Alcim. Avit. Epist. 30 (28) ed. Peiper
p. 60, 24.
Condecentior Auson. Grat. act. 14, 64.
G onficientissimus Cic. pro Flacc. 19, 44.
Confidentior Plaut. Amph. 1, 1, 1 (153) und Gell. 10, 26,9;
confidetitius Plaut. Menaech. 4, 2, 51 (620); confi dentis simus Verg.
Georg. 4, 445; Apul. de mag. 69 S. 542 und Amm. Marc. 24, 4, 5
— 215 —
und die Adverbia confidentius Plaut. Poenul. prol. 62; Turp. (v. 80)
bei Nonius S. 262, 14; Cic. de orat. 2, 7, 28; pro Cael. 19, 44;
Plin. N. H. 10, 75, 97 (210); confidentissime Cornific. 2, 5, 8;
lul. Valer. 2, 3.
Congruentius Lact. Instit. 4, 26, 13; lustin. Cod. 8, 47, 4 und
congruentLssimus Apul. de mag. 73 S. 547 und Tert. de anima 58,
mit den Adverbia congruentius Fronto de orat. 4, 3, 5 S. 162, 6
Nab. und congruentissime Tert. Pudic. 8.
Conspirantissimus lul. Valer. 2, 19.
Convenientior Val. Max. 3, 3, 1 ; Vell. Paterc. 1, 13, 5; Suet.
Aug. 10; Plin. N. H. 34, 7, 16 (35); convenientissimus Vell. Paterc.
1, 6, 3 und 2, 14, 2; Plin. Epist. 3, 18, 1; 10, 3 (20), 2; 10, 41
(50), 1; Panegyr. 87, 1; Arnob. 7, 37; Sidon. Ep. 5, 1 mit dem
Adverb, convenientissime Augustin. Civ. Dei 18, 44 (II 324, 28).
Cunctantior Lucr. 3, 192; Plin. Ep. 2, 16, 4; 9, 13, 6; Suet.
Caes. 60; Mamertin. Genethl. Maximian. 7 (ed. Baehrens p. 108, 7),
so schreibt auch Halm im Tacit. Histor. 3, 4, im Med. steht cunc-
tatior, Lipsius schlug cunctator vor, was hier vielleicht das Rich-
tige ist; das Adverb, cunctantius steht bei Val. Max. 9, 3, 8;
Tacit. Ann. 1, 71; Suet. Caes. 19 und Galb. 12; Pacat. Panegyr.
37 (ed. Baehrens p. 304, 17), vergl. cunctatior.
Cupientior Aurel. Vict. Caes. 24, 9, und cupientissimus Sallust.
lug. 84, 1 und Histor. fragm. ine. 32 D. (Kr. 5, 15; Gerl. 4, 30)
bei Diomed. 1 S. 291 (311, 28 und 29); Lact. Instit. 3, 1, 7; Aur.
Vict. Caes. 29, 3 und Symmach. Ep. 6, 6.
Desiderantissimus (für desideratissimus) Fronto ad. M. Caes.
5, 40 (55) und ad Ver. Imp. 2, 4; M. Caesar an Fronto 1, 6 (1,
9, 8); Sev. bei Capitol. Alb. 7, 3; Cyprian. Ep. 4, 5; 5, 2; 12, 2;
14, 4; 16, 4; 17, 3; 27, 4; 27, 32; 39, 5; 39, 40; 78, 3; Paulin.
bei Augustin. Ep. 25, 5; Augustin. Ep. 67; 139; Athanasii Ep.
6, 1 p. 324, 1 ed. Hartel; p. 325, 23 und 327, 14; C. I. L. 2, 541;
3, 4385; 6, 5367; 6, 5445; 6, 8572; 6, 9275; 6, 9992; 6, 11373
und 9, 2101, und das Adverb, desiderantius Fronto ad. Ver. Imp.
1, 4 (117, 14).
Diffidentius lustin. 38, 7, 4.
Di'gnantissimus Salvian. de gubern. Dei 1,1; Eucher. In-
struct. in Mich. 1, 1 und Hilar. in Spicil. Solesm. 1 p. 119; dignan-
tissime (Adv.) Itin. Alex. Magni 10 (24).
Discrepantissimus Solin. 52, 19 und Sidon. Epist. 9, 16.
Eferventior Gell. 2, 27, 3.
Egentior Cic. Ep. Att. 6, 1, 4 und Apul. dogm. Plat. 2, 18
— 216 -
S. 246; egentissinius Cic. pro Rose. Amer. 8, 23; pro Sest. 52, 111;
Ep. Att. 9, 7, 5; Sali. lug. 86, 3; Liv. 1, 47, 12.
Exaudientissirims C. I. L. 3, 1126 und vielleicht 6, 3221.
Exsequentissimus Gell. 10, 12, 9.
Exstantior Stat. Theb. 9, 455; Cael. Aurel. Acut. 2, 27, 144
5. 157; Chron. 1, 5, 154 S. 78; 5, 1, 3 S. 352; Ambros. Hexaem.
6, 9, 62.
Exsultantisshnus Quintil. 9, 4, 108 und das Adverb, exsultan-
tius Plin. Ep. 3, 18, 10.
Exsupercmtior Gell. 14, 3, 11; exsuperantissimus Gell. 3, 9, 8;
Apul. Dogm. Plat. 1, 12 S. 205 und de mundo 31 S. 360; Augustin.
Ep. 103, 2; C. I. L. 3, 1090; 6, 426; 6, 1066; 9, 948,
Ferventior Cic. Off. 1, 15, 46; Horat. Serm. 1, 10, 62; Sil. 1
224; Amm. Marcell. 25, 3, 10; Augustin. Civ. Dei 22, 8 (II 580, 23)
lul. Valer. 3, 6; ferventisshnus Coruific. 4, 15, 21; Vitr. 6, 1, 11
Sen. Nat. quaest. 4, 2, 18; Colum. 12, 18, 6; 12, 50, 21; Plin
N. H. 31, 3, 27 (45); Plin. Ep. 8, 1, 1; Capitol. Max. et Balb. 1 , 3
Augustin. Civ. Dei 18, 52 (II 339, 6); Sidon. Epist. 9, 9, 4; Pallad
1 , 33 ; Scribon. 56 und Tertull. de anima 35 und das Adverb
ferventius Augustin. Serm. 206, 1; 209, 12; de genes, ad litt. 2, 5
ferventissime Cael. bei Cic. Farn. 8, 6, 5,
Fidentior Val. Maxim. 6, 3, 2; Apul. Met. 5, 2 S. 321; Amm.
Marc. 16, 12, 50 und. 30, 4, 19; ßdentissimus Amm. Marc. 25, 1, 16
120 und 27, 10, 12; die Adverb, fidentius Cic. Ep. Att. 6, 1, 21; Amm.
Marc. 14, 5, 9; 16, 2, 4 und jidentissime Amm. Marc. 17, 1, 9;
19, 5, 2 und Augustin. Ver. relig. 3.
Flagranlior Vell. 2, 48, 3; Sil. 12, 731: luven. 13, 11; Tac.
Ann. 1, 22; 14, 1; Nazar. Panegyr. 12; Apul. Dogm. Plat. 1, 18
S. 217; Lactant. Instit. 2, 9, 8; Aur. Vict. Epit. 43, 8; Amm. Marc.
16, 12, 49; 17, 1, 2; Mart. Capella 1 § 17; ßagrantissimus Cic.
Fat. 2, 3; Liv. 44, 36, 7; Val. Maxim. 3, 2, 21; 6, 9 ext. 4;
8, 10, 1; Plin. Epist. 6, 8, 2; Plin. N. H. 34, 12, 32 (125); Tac.
Ann. 11, 29; 13, 45; 14, 51 und Hist. 2, 31 ; 4, 79: Suet. Calig. 26;
Gell. 1, 2, 1; Amm. Marc. 25, 2, 4; Apul. Met. 4, 31 S. 306;
Arnob. 1, 11, und die kdverh. ßag ran fius Fronto ad Anton. Aug.
1, 2 (S. 97, 20 ed. Nab.): Amm. Marc. 31, 10, 5 und Augustin.
Ep. 19; flagrantissime Tac. Ann. 1, 3.
Fragrantissimus Apul. Met. 10, 21 S. 719; Mart. Cap. 1 § 85
und Sidon. Epist. 8, 14.
Fulgentior Sen. Ep. 115, 4; Sil. 11, 154: Claudian. Probin.
et Olybr. 240; Mart. Capella 1 § 16; fulgentis^imus Val. Max. 1,
- 217 -
1, 10; 3, 5, 1 ; Vell. 2, 39, 1 ; 2, 64, 3; 2, 71, 1 : Colum. 6 prooem. 7
und Augustin. Doctr. Chr. 1 , 7 und das Adverb, fnlgentius Plin.
N. H. 10, 20, 22 (43).
Furentior Claudian. Fescenn. 1, 26.
lactantior Cael. bei Quintil. 11, 1, 51; Verg. Aen. 6, 815;
Horat. Serm. 1, 3, 50; Quintil. 12, 7, 6; 12, 10, 17; Stat. Silv.
4, 1, 6 und Theb, 9, 559; Plin. Epist. 9, 23, 6; Claudian. IV
cons. Honor. 2 und Nupt. Honor. 48; Gell. 4, 1 lemma; Sidon.
Ep. 5, 7; iactantissimus Spartian. Hadr. 17, 7; Hierouym. Chron. 2
5. 195 Ol. 304 und das Adverb, iactantius Tac. Ann. 2, 77 und
Bist. 3, 53; Prudeut. Hamart. 170 und Psych. 181.
Ignoscentior Terent. Heaut. 4, 1, 32 (645).
Indigentissimus lul. Valer. 3, 1.
Indignantisswnis Colum. 8, 17, 7.
Instantior Quintil. 9, 3, 54; 11, 3, 93; 11, 3, 164; Tac. Ann.
2, 55 und Bist. 4, 83; Gell. 13, 24 (25), 19; instantissimus Augustin.
Retract. 1, 19; Ep. 130, 15 und die Adverb, instantius Quintil.
9, 3, 50; Tac. Ann. 6, 35; Plin. Ep. 6, 20, 10; Suet. Claud. 5
und instantissime Gell. 4, 18, 7; Aurel. Vict. Epit. 10, 2 und Apul.
Met. 3, 9 S. 189 und 4, 25 S. 291; Hieronym. Chron. 1 S. 43 und
2 S. 159 Ol. 203.
Intellegentior Augustin. Retract. 1, 19.
Lacerantior Cael. Aurel. Chron. 3, 8, 113 S. 258 Haller.
Latentior Augustin. Civ. Dei 5, 19 (I 230, 13) und de gen.
ad litt. 12, 18.
Licentior Cic. de erat. 3, 48, 185; Val. Max. 9, 1, 3; 9, 2, 3;
Plin. N. H. praef. 1; Quintil. 1, 2, 7; 2, 4, 14; Capitol. Ver. 1, 4
und das Adverb, licentius Cic. de orat. 3, 43, 169 und pro Cael.
23, 57; Corn. Nep. Dion 7, 1; Salkist. lug. 87, 4; Verg. Aen.
7, 557; Ovid. Pont. 4, 10, 29; Val. Max. 5, 4, 3; Quintil. 8, 3, 37;
8, 6, 24; 12, 10, 50; Tac. Ann. 6, 13 und Hist. 1, 4; 3, 15.
Merentissimus C. I. L. 2, 1185; 2, 1461; 2, 1618; 2, 2211;
2, 2997; 2, 3035; 2, 4022; 2, 4023; 2, 4186; 2, 4346; 5, 7909;
5, 7927; 5, 7962; 6,2584; 8, 4496; 9, 1987; auch benemerentissi-
mus C. L L. 3, 3544; 5, 4740; 6, 3611; 6, 12253; 6, 13023;
6, 14322; 9, 4452; 10, 2044; 10, 6035; 10, 8123.
Metuentior Ovid. Met. 1, 323; Fast. 6, 259 und Her. 18 (19),
83; Sil. 8, 502 und Tac. Ann. 13, 25.
Moderantissimus Capitol. Aut. Philos. 12, 2.
Ohservantior Grat, 104; Claudian. IV cons. Honor. 296; ohser-
vantissimus Cic. Ep. Farn. 13, 3; Ep. ad Qu. fr. 1, 2, 3 § 11;
- 218 -
Plin. Ep. 7, 30, 1; 10, 26 (11), 1; Apul. de mundo 33 S. 363;
Symm. Ep. 4, 74; Ennod. Epist. 1, 13 (ed. Hartel p. 23, 14; ed.
Vogel p. 22, 11); Opusc. 2, 131 (ed. H. p. 327, 20; ed. V. p. 66,
26) und das Adverb, observantius Amm. Marceil. 23, 6, 79 ; ohser-
vantissime Gell. 10, 21 lemma; Augustin. de anima 34.
Operantior Tert. adv. Marc. 2, 4 und Cael. Aurel. Acut. 2,
9, 38 S. 98 Haller; operantissimus Cael. Aurel. Acut. 2, 39, 225
S. 199 und das Adverb, operantius Cael. Aurel. Acut. 3, 8, 89
S. 246 und 3, 17, 168 S. 283.
Parentior Cic. Off. 1, 22, 76.
Perferventissimus Augustin. in psalm. 147, 2.
Persequentissimus Cornif. 2, 19, 29.
Perseverantior Liv. 5, 31, 4; Plin. N. H. 10, 23, 33 (68) [im
Par. a und Leid, perseveratior , im Rice, dasselbe mit der Rasur
nach a] ; perseverantissimus Val. Max. 6, 6 ext. 1 ; Colum. 1 praef.
19 und Augustin. Ep. 55 und die Adverb, perseverantius Liv. 21,
10, 7 uod perseverantissime Plin. Epist. 4, 21, 3.
121 Pollentior Lucan. 6, 685; Sil 14, 338; Tert. adv. psych. 6;
pollentissimus Solin. 2, 22 und das Adverb, pollentius Claudian.
IV cons. Honor. 254.
Praecellentior Plin. N. H. 12, 6, 12 (24) und Augustin. de genes,
ad litt. 12, 24, 51; praecellentissimus Cic. Verr. 4, 44, 97; Plin.
N. H. 14, 1, 1 (7); Boeth. Cons. philos. 3, 10 (p. 73, 47 Peiper);
Ennod. Opusc. 3, 135 (ed. Hartel p. 365, 23; ed. Vogel p. 101, 11);
Alcim. Avit. Epist. 41 (87) ed. Peiper p. 69, 7; 54 (48) p. 83, 8.
Praeeminentior Claud. Mamert. 1, 6 (42, 12).
Praesentior Verg. Ge. 2, 127 und Aen. 12, 152; 12, 245;
Ovid. Amor. 2, 8, 17 und Met. 3, 658; 13, 756; Liv. 2, 36, 5;
8, 2, 7 ; 31, 46, 11; Quintil. 4 prooem. 5; praesentissimus Bell.
Alex. 40, 3; Colum. 6, 14, 3; Plin. N. H. 21, 20, 86 (149); 28,
4, 14 (53); Quintil. 2, 13, 15; 10, 7, 1; Cels. 3, 7 p. 89, 35
Daremb. ; Panegyr. (VH) Constantino Aug. 22 ; Histor. Apollon. reg.
33; lul. Valer. 2, 14; 3, 18.
Proßuentius exsequi Gell. 14, 1, 32.
Properantior Auson. Epist. 1 , 27 und Claudian. in Ruf. 2,
337, das Adverb properantius Sali. lug. 8, 2; 96, 2; Ovid. Fast.
4, 673; Sil. 7, 747; properantissime Cod. Theod. 11, 30, 8.
Repraestantiores lul. Valer. 3, 14.
Retinenttssimus Gell. 10, 20, 10.
Reverentior Plin. N. H. 28, 17, 72 (238); Tac. Germ. 34;
Plin. Epist. 6, 17, 5; 8, 21, 5 und Paneg. 25, 1; 69, 3; Flor. 2,
— 219 -
12, 11; 4, 12, e6; reverentissimus Plin. Epist. 10, 86 (18), 1;
Oros. 7, 37, 2; Alcim. Avit. Epist. 13 (11) ed. Peiper p. 46, 15;
Impp. Honor. et Theodos. Cod. 1, 2, 6; 1, 3, 18; 1, 55, 8; Impp.
Valent. et Marcian. daselbst 1, 5, 8 §2; Imp. Marcian. 1, 1, 4
§ 1 ; 1, 3, 25 im Eingang und § 1 und 2; 1 , 4, 13 und an an-
deren Stellen des Cod. lustin. und des Cod. Theodos. (in älteren
Ausg. ist willkürlich reverendissimus geschrieben, vergl. Bünemann
zu Lactant. Inst. 1, 1, 15 p. 9); C. I. L. 3, 5955; 6, 1678; 6, 2188;
10, 3043; 10, 3354; 10, 3355; 10, 4166; Henz. 6910, und die
Adverb, reverentius Tac. Hist. 2, 27 und revereniissime Plin. Epist.
10, 21 (32); Suet. Aug. 93 und Nero 23.
Servantissiinus Verg. Aen. 2, 427; Symmach. Ep. 2, 50; 2, 68;
4, 11; 5, ß6 und Auson. Perioch. in II. praef.
Significantior Quintil. 8, 2, 9; 8, 6, 6; significantissimus Gell.
1, 15, 17, und das Adverb, significantius Cic. Ep. Farn. 3, 12, 3;
Quintil. 3, 6, 65; 10, 1, 49; Gell. 1, 25, 8; 17, 2, 11; signijican-
tissime Quintil. Declam. 247.
Silentissimus Histor. Apollon. reg. 6.
Simulantior Ovid. Amor. 2, 6, 23.
Sonantior Cic. Part. or. 5, 17; Plin. Epist. 6, 16, 13; 7, 12, 4.
Superantior Lucr. 5, 394; superantissimus Solin. 2, 25.
Tolerantior Colum. 6, 22, 2; Aurel. Vict. Caes. 11,3 und
Epitom. 11, 2; tolerantissimus Colum. 7, 1, 2, und das Adverb.
tolerantius Plin. N. H. 8, 45, 70 (176).
Torrentior Plin. N. H. 3, 16, 20, (117); 5, 9, 10 (54); luven.
3, 74; Claudian. Fese. 1, 20 und bei dem vorgeblichen Quintil.
Decl. 17, 18; torrentissimus Stat. Silv. 3, 1, 52 und Theb. 7, 316,
und das Adverb, torrentius Claudian. Rapt. Pros. 2, 198.
Urgentior Tertull. Resurr. carm. 2; Augustin. Ep. 36, 28; Cael.
Aurelian. Acut. 2, 29, 149 S. 159; Chron. 2, 12, 139 und 3, 2,
36 S. 219; urgentissimus Cod. lustinian. 3, 11, 1; urgentius als
Adverb Cael. Aurelian. Chron. 5, 11, 138 S. 421.
Utentio7' Cic. Off. 2, 20, 71.
b) Ferner gehören hierher die Participia des Perfectum: ab-
iectuSj accommodatus, accuratus, acutus, altus, apertus, celebratus,
citus, citatus, concitatus, excitatus, incitatus, commendafus , con,'
temptus, cultus, cumulatus, doctus, eruditus, exercitatus, expeditus,
itnpeditus , instructus, iratus, Inutus, moderatus, munitus, notus,
occultus, optatus, ornatus, pacatus , paratus, politus, probatus,
pi'omptus, exquisitus, solutus, spectatus, temperatus, attentus, in-
tentus.
- 220 —
Weniger übliche Komparationsformen sind: ahscisior Valer.
Maxim. 6, 5 ext. 4.
Alsolutior Plin. N. H. 33, 4, 26 (66); 34, 8, 19 (55); Quintil.
1, 1, 37; Plin. Epist. 2, 5, 2; 3, 10, 6; absolutissimus Cornific.
2, 18, 28; 2, 19, 30; 4, 19, 26; Plin. N. H. 35, 10, 36 (74);
Tacit. de orat. 5; Plin. Epist. 1, 20, 10; 6, 17, 2; 8, 3, 2 und
das Adverb, absolutius Plin. Epist. 4, 27, 2; ahsolutissime Cornific.
2, 18, 28.
Ahstrusior Cic. Acad. 2, 10, 30 und das Adverb, abstrusius
Amm. Marc. 28, 1, 49; abstrusissime Augustiu. de quant. anim. 63.
Acceptior Cic. de rep. 6, 13, 13; Prop. 2, 9, 43; Liv. 3, 69, 1
35, 15, 4; Curt. 7, 2, 33; Sen. Benef. 2, 8, 1 ; Plin. Panegyr. 3, 1
Tacit. Ann. 6, 45; Fronto Princip. bist. 11 p. 210, 4 ed. Naber
Mamert. Genethl. Maximian. 10; Incerti Panegyr. Constant. Auguste
16; Gebetsformel bei Macrob. Sat. 3, 9, 8; C. I. L. 6, 7872
acceptisdmus Plaut. Capt. 3, 5, 56 (714); Liv. 1, 15, 8; 1, 19, 5
Val. Maxim. 1, 2, 1; 4, 4, 1; Curt. 7, 2, 11; luvenal. 3, 58
lustin. 13, 2, 8; 18, 3, 9; Mamertin. Grat. act. 19; Capitol. Max
et Balb. 8, 2; Treb. PoU. trig. tyr. 9 (Ingeuuus), 2; 21 (Piso), 2
lul. Valer. 2, 8; im Fronto ad amicos ed. Naber 173, 17 con-
jiziert Heindorf acceptissimus.
Accinctior Auson. Grat. act. 14, 64 ed. Peiper p. 369, 414.
Accunmlatissime Cornific. 1, 17, 27.
Adductior Pomp. Mela 1, 4, 1; Plin, Epist. 1, 16, 4 und
Capitol. Ver. 10, 6 und das Adverb. adducHus Tacit. Histor. 3,
7; Germ. 43 und Auson. Grat. act. 14, 64 ed. Peiper p. 369, 418.
Adiunctior Cic. pro Cluent. 10, 30; adiunctissimam quaestionem
hat der cod. P. in Arnob. 7, 39, dafür schreibt Ursinus ad iustissi-
mam quaestionem, was auch Reifi'erscheid in den Text gesetzt hat.
Adminiculatior Gell, praef. 16 und Macrob. Sat. 1 praef. 11.
Adrectior Liv. 21, 35, 11 und Solin. 9, 8.
Adsuetior Liv. 22, 18, 3.
Adulatior Plin. N. H. 10, 33, 49 (92).
Adver sior Plin. N. H. 32, 4, 14 (35); Quintil. 7, 1, 11 Halm
nach der Münchn. Hdschr. (sonst aversior); adversissimus Caes.
bell. civ. 3, 107, 1 und bei Cic. Ep. Att. 10, 8 B § 1 ; Suet. Otho 8.
Adfcctior Quint. 12, 10, 45 Halm nach der Münchn. Hdschr.,
efi'ectius hat der cod. Goth. vergl. Halm z. d. St. ; ndfectissimus
Vell. Paterc. 2, 84, 2.
Adfirmutissime contendere Gell. 1, 21 lemma; adfirmatissime
scribere Gell. 10, 12, 9.
— 221 —
Adflictior Cic. Ep. Fam. 6, 1, 6.
Animatissimus Itin. Alex. Magn. 13,
Apparatio)- Cornific. 4, 9, 13; Cic. Invent. 1, 34, 58; appa-
ratissimus Cic. pro Sest. 54, 116; in Pison. 27, 65; Phil. 1, 15,
36; Ep. Farn. 7, 1, 2; Val. Maxim. 9, 1, 5; Sen. Ep. 83, 25;
Suet. Nero 9 und Titus 7 und das Adverb, apparatius Plin. Epist.
1, 15, 4.
Apijositior Cic. Verr. 4, 57, 126; appositisshmis Varro R. R.
2, 10, 4; 3, 8 (vergl. Keil z. d. St. p. 288, 9) und 3, 9, 9; Cic.
Invent. 1, 14, 19 (adpositissima Orelli und Friedrich; Kayser
schreibt weniger gut potissima); Rutil. Lup. 1, 18.
Armatior Augustin. Epist. 73, 10; armatissimus Cic. pro Caecin.
21, 61; Sen. Benef. 5, 4, 1.
Astrictior Cic. de orat. 1, 16, 70; Brut. 25, 94; Orat. 20,
67; Geis. 1,3; Quintil. 8, 6, 61; Tacit. de orat. 25 und das
Adverb, astrictius Sen. Epist. 8, 8; Cels. 8, 10, 7; Quint. 10, 1,
106; Plin. Epist. 1, 20, 20; 3, 18, 10.
Attenuatissimus Cornific. 3, 14, 25; 4, 41, 53.
Attractior Sen. Benef. 4, 31, 3.
Attritior Cic. Verr. 4, 43, 94.
Auctoratior lul. ap. Aug. c. sec. resp. lul. 4, 111.
Auctior Plaut. Captivi 4, 2, 2 (782); Lucr. 3, 450; Liv. 3,
68, 4; 4, 2, 4; Val. Maxim. 3, 2 ext. .5; Panegyr. (VII) Constan-
tino Aug. 22; Fronto ad M, Caesar. (85, 13 ed. Naber); Arnob.
7, 14; auctissimus Trebell. Poll. 18 (Call.) 4 nach Salmas. Ver-
besserung (im Pal. m. pr. und Bamb. actussima, im Pal. m. sec.
und in der edit. princ. acutissima) und das Adverb, auclius Horat.
Serm. 2, 6, 3.
Auspicafior Catull. 45, 25; Plin. N. H. 13, 22, 38 (118);
Auson. Grat. act. 14, 64 ed. Peiper p. 369, 412; auspicatissimus
Quintil. 10, 1, 85; Plin. N. H. 16, 18, 30 (75); Tacit. Germ. 11;
Plin. Epist. 10, 17 (28), 2; lustin. 18, 5, 7 und das Adverb.
auspkatiufi Plin. N. H. 3, 11, 16 (105); 7, 9, 7 (47).
Aversior Sen. de ira 2, 24, 1; aversior schrieb man früher
im Quintil. 7, 1, 11, aber Halm hat nach der Münchn, Hdschr.
adversior hergestellt; aversissimus Cic. Ep. Att. 11, 5, 4; in Sen.
Epist. 50, 2 hat R. Agricola aversissimus vermutet für das hand-
schriftliche avarissimus, letzteres schreibt Haase.
Benemeritissimus C. I. L. 5, 6172.
Castigatior Macrob. Somn. Scip. 1, 1, 3; Augustin. Civ. Dei
5, 24 (I 237, 18); castigatissimus Gell. 4, 20, 1 und das Adverb.
— 222 —
castigatius Macrob. Somn. Scip. 1, 6, 10; Amm. Marc. 22, 3, 12
und 31, 14, 3.
Cautior Cic. pro Rose. Amer. 20, 56; Caec. 4, 11; Sest. 18,
41; Phil. 12, 10, 24; 13, 3, 6; Ep. Brut. 4, 4; Liv. 24, 32, 3;
Tibull. 1, 9, 46; Quintil. 6, 1, 20; 6, 2, 9; Plin. Epist. 2, 16, 4;
5, 13, 4; 9, 13, 6; Suet. Caes. 58; Panegyr. (VH) Constantino
Aug. 10; Nazar. Panegyr. 25; Claudian. de piis fratribus 18;
cautissimus Sali. Histor. 1, 86 D. (K. 86; G. 97); Tacit. Hist. 2,
76; Plin. Epist. 1, 18, 5; Augustin. Confess. 7, 6; Amm. Marceil.
14, 8, 13; lul. Valer. 2, 20; Inschr. bei Grut. 406 n. 7 und die
Adverb, cautius Cat. Orig. 5, 2 (ed. lordan. p. 23, 13); Cic. pro
Deiot. 6, 18; Ovid. Amor. 1, 12, 6; Quintil. 2, 15, 21; 9, 2, 76;
Plin. Epist. 8, 4, 8; 9, 33, 5 und cautissime Cic. de Orat. 2, 59,
242; Ep. Att. 15, 26, 3.
Circumscriptior Plin. Epist. 1, 16, 4.
Circumspectior Sen. Nat. quaest. 5, 1, 5; Oros. 3, 15, 2; cir-
cumspectissimus Val. Maxim. 1, 1, 20; Suet. Tib. 21 und das
Adverb, circumapectius Sen. Benef. 3, 14, 1; Quintil. 9, 2, 69;
Gell. 3, 8, 3.
Coactius Adverb. Gell. 10, 11, 8.
Coctiores schrieb man in den älteren Ausgaben des Plaut.
Poen. 3, 2, 9 (586), in den neueren liest man doctiores vergl.
Götz und Löwe z. d. St.
Cognitior Ovid. Met. 14, 15 und Trist. 4, 6, 28; cognitissimus
Catull.*4, 14.
Cohibitior Auson. Grat. act. 14, 64 ed. Peiper p. 369, 413.
Coloratior Geis. 2, 2 und Frontin. Strateg. 1, 2, 9.
Comitatior Cic. Tuscul. 5, 39, 113; Plin. N. H. 10, 37, 52
(109); 29, 1, 5 (9); lustin. 27, 2, 5; Apul. de mag.' 22 S. 443;
Auson. Perioch. Odyss. 24.
Commodatius (Adverb.) Fronto de orat. p. 162, 6 ed. Naber;
commodatissime Favor. bei Gell. 2, 5, 1.
Commotior Cic. Brut. 34, 119 und Divin. 1, 37, 80; Liv. 6,
14, 9; Tacit. Ann. 1, 33; 2, 28; 4, 3; Aur. Vict. Caes. 20, 1;
Apul. Met. 2, 29 S. 163; commolissimus Fronto ad Anton. 2, 6
(p. 108, 1 ed. Naber); das Adverb, commotius Augustin. de dono
persev. 53.
Compertissimus Sidon. Epist. 7, 18 und das Adverb, com-
■pertius Gell. 1, 11, 13.
Completius Gell. 1, 7, 20.
Compositior Cic. Verr. Act, 1, 11, 32; Liv. 28, 22, 13; Quint. 1
— 223 —
prooem. 8 ; compositissimvs Cic. Ep. Att. 6, 9, 1 und das Adverb.
conipositius Tacit. Ann. 15, 3.
Compressior Geis. 2, 11: Plin. N. H. 16, 10, 19 (49): 17, 11,
16 (80) und das Adverb, compressius Cic. Fin. 2, 6, 17 und Gell.
1, 23, 7.
Conceptissimis verbis iurare Petron. 113, 13, auch 133, 2
schreibt Bücheier nach den codd. Bern, und Paris. P. concep-
tissimisque iuravit verbis, sonst wird hier conceptis gelesen.
Conclusior Hygin. poet. astron. 4, 14.
Concretior Lucr. 4, 1244; Plin. N. H. 11, 41, 96 (239).
Conditior Cic. de orat. 2, 56, 227; Brut. 29, 110; 48, 177
und Cat. Mai. 16, 56 und das Adverb, conduius Augustin. de
mor. Manich. 43.
Condoctior Plaut. Poenul. 3, 2, 4 (449).
Confertior Liv. 9, 27, 9; 39, 31, 3; confertissimus Caes. bell.
Gall. 1, 24, 5; 2, 23, 4; Sali. Catil. 60, 7: lug. 98, 1; Liv. 2,
12, 6; 2, 55, 6: Stat. Theb. 7, 260; lustin. 8, 1, 13; 11, 14, 5;
12, 3, 5; 24, 8, 9; 25, 5, 1; 33, 2, 1; 35, 1, 11; Gros. 3, 9, 3;
3, 17, 5; 4, 7, 11; 5, 15, 8; 6, 9, 9; Itin. Alex. Magn. 35 und
das Adverb, coiifertius Amm. Marcell. 24, 7, 7.
Confirmatior Cornific. 2, 7, 10; Cic. Invent. 2, 11, 35 und
Ep. Att. 10, 15, 1: Caes. bell. civ. 3, 84, 2; conjirmatissimus Gros.
7, 10, 1 : Porphyr. Horat. Sat. 1, 5, 27.
Confossior Plaut. Bacch. 4, 8, 48 (889).
Confusior Plin. N. H. 7 prooem. 5: Tacit. Ann. 4, 63; con-
fusissimus Suet. Aug. 44 und das Adverb, confusius Cic. Phil.
8, 1, 1.
Congestior Auson. Moseila 133.
Coniunctior Varro R. R. 1, 17, 5; Cic. Brut. 92, 317; Ep.
Farn. 3, 10, 10; Att. 14, 13 B, 5; Gff. 1, 14, 44; de domo 11,
27; Plane, bei Cic. Ep. Farn. 10, 24, 2; Gvid. Met. 7, 485; 15,
599; Tacit. de orat. 5; coniuncHssimus Cic. Brut. 1, 2; pro Cluent.
55, 152; Sulla 20, 57; Phil. 1, 3, 7; Lael. 11, 39; de prov. cons.
16, 38; Vell. 2, 41, 2: Tacit. Agric. 46; Plin. Epist. 8, 13, 2 und
die Adverb, coniunctius Cic. Ep. Farn. 6, 9, 1; Plin. Epist. 6, 8, 4
und coniunctissime Cic. Ep. Fam. 6, 9, 1 und Lael. 1, 2.
Conlineatissime (Adverb.) lul. Valer. 3, 22.
Conquisitissimns Cic. Tuscul. 5, 21, 62.
Consacratissimus C. L L. 6, 3331.
Consceleratissimus Cic. pro Rose. Amer. 24, 67; in Catil. 3,
7, 16; Augustin. Civ. Dei 1, 9 (I 15, 30).
— 224 —
Consideratior Cic. Verr. 2, 8, 22; pro Deiotaro 6, 16; Ep. Att.
9, 2% 2; Auct. bell. Afric. 73, 1; consideratissimus Cic. pro Font.
9, 19 und das Adverb, consideratius Atticus bei Cic. Ep. Att. 9,
10, 9; Caes. bell. civ. 3, 82, 2; Liv. 4, 45, 8; Suet. Caes. 7; Gell.
17, 5 in der Überschrift; consideratissime Cic. Ep. Att. 9, 10, 2.
Consupiatius Gell. 1, 25, 8; consignafissime Gell. 1, 15, 12.
Consociatissimus Cic. Ep. Famil. 3, 3, 1.
Conspectior Ovid. Met. 4, 794; 13, 793; Liv. 2, 5, 5; 6, 15, 10;
7, 7, 6; 22, 40, 4; luven. 8, 140; Tacit. Histor. 4, 11; lustin.
11, 5, 3; Amm. Marceil. 24, 4, 4.
Conspiratius (Adverb.) lustin. 3, 5, 3.
Gonstrictior Plin. N. H. 21, 10, 32 (58); Cael. Aurel. 2, 18,
108 S. 137 Haller und das Adverb, comfrictius Augustin. Doctrin.
Chr. 1, 28.
Consuetissimus Ovid. Met. 11, 637.
Consultior Tertull. advers. Marc. 2, 2; Ambros. Off. 1, 24, 107
und Paul. Dig. 2, 15, 15; consultissimus Cic. Brut. 40, 148; Liv.
1, 18, 1; Colum. 1 praef. 4; Petron. 88, 7; Gell. 1, 13, 10; Amm.
Marceil. 29, 5, 35; Aurel. Vict. de vir. illusr. 44, 6; Fragm. Vatic.
273 ed. Huschke p. 793; Cod. Theod. 5, 13, 17 und die Adverb.
consultius Liv. 22, 24, 3; Tacit. Histor. 2, 24; Cod Imp. Anton.
5, 36, 1; consultissime Capitol. Pert. 7; Dig. 28, 7, 8.
Consummatissimus Plin. Epist. 2, 7, 6; Sidou. Epist. 7, 2: 8, 15.
Contaminatissimus Cic. de domo 9, 23; de provinc. consul.
6, 14; Vopinsc. Carin. 16, 1; Augustin. Civ. Dei 1, 9 (I 15, 30).
Contentior Amm. Marc. 16, 7, 8; conteyüissimus Apul. Met.
4, 10 S. 259 und die Adverb, contentius Cic. de orat. 3, 55, 212;
Tuscul. 2, 24, 57; 5, 34, 97; contentissime Apul. Flor. 9 S. 30
(p. 10, 3 Krüger).
Contractior Cic. pro Cael. 31, 76; de nat. deor. 2, 57, 145;
Brut. 31, 120; Parad. prooera. 5; Lucr. 5, 569: Verg. Moret. 79;
Colum. 5, 5, 3; Quint. 11, 3, 95; Plin. Panegyr. 30, 3; Prudent.
adv. Symmach. 1, 322 und das Adverb, contractius Sen. de tranquill,
animi 9, 3.
Conturhatior Cic. Ep. Att. 1, 12, 4.
Copulatior Cic. Off. 1, 17, 56; Sidon. Epist. 1, 10; copula-
tissimus Orell. inscr. 7392.
Corruptior Auct. bell. Alex. 6, 4: Horat. Serm. 1, 5, 95;
Lucan. 10, 111; Curt. 5, 1, 36; Tacit. Ann. 15, 37; Histor. 1, 53;
2, 71: 3, 33: 5, 6; Sen. Suas. 1, 8, 13 (p. 528, 13); lustin. 1, 3, 1;
— 225 —
corruptissimus Sali. Hist. 1, 48, 7 D, (Kr. 51; Gerl. p. 144); Tacit.
Ann. 3, 27; Histor. 2, 37; 2, 62; 4, 59; Sen. Suas. 1, 12; Quintil. 8
prooem. 25; 10, 2, 14; Fronton. Princip. Histor. ed. Naber p. 206,
17; Prudent. Apoth. 408 und die Adverb, corruptms Tacit. Histor.
1, 22; Sen. Contr. 2, 9; corrujjtissime Sen. Contr. 10, 5 (34), 21,
Ascon. in Verr. 1, 6.
Culpatius Gell. 11, 7, 1.
Cunctatior Macrob. Sat. 7, 14, 2, bei Apul. Flor. 18 S. 85
steht in der Ausgabe von Hildebrand contatior, in der von Krüger
cunctatior: bei Liv. 30, 26, 9 findet sich im Bamb. und Berl.
sowie in anderen Büchern cunctatior, aber die neueren Heraus-
geber sclireiben cunctator; vergl. cunctantior, mit dem cunctatior
in den Hdschr. öfters verwechselt ist.
Cuvatior Cato R. R. 103 und Masur. Sabin, bei Gell. 4, 20,
11; curatissimus Tacit. Ann. 1, 13 und das Adverb, curatius bei
Tacit. Ann. 2, 27; 14, 21; 16, 22; Plin. Epist. 1, 1, 1.
Custoditius (Adverb.) Plin. Epist. 9, 26, 12.
Dedicatissimus C. I. L. 2, 2071; Orell. inscr. 1007, das Adverb.
dedicatissime führt Georges aus einer Inschr. im Annuaire de la
societe archeol. de Constantine, ann. 1856 — 1857 p. 175 an.
Deditior Eutrop. 10, 15, 2; deditissimns Dolab. bei Cicer. Ep.
Farn. 9, 9, 1.
Deductior Suet. Aug. 79.
Defamatissimus Gell. 14, 2, 10.
Defectior Apul. de deo Socr. prol. S. 113 und de mag. 16
S. 425; defectissimus Colum. 1 praef. 12.
Deliberatius Cic. Ep. Fam. 5, 2, 8 und Gell. 1, 13, 9.
Demersior Rufin. Orig. in Cant. HI p. 10; Cael. Aurel. Acut.
2, 32, 165.
Demissior Cic. Orat. 24, 81; Auct. bell. Alex. 29, 4; Ovid.
Met. 8, 204; Liv. 4, 44, 10; Plin. Epist. 8, 17, 1 und die Adverb.
demissius Ovid. Trist. 3, 4, 23; demississime Caes. bell. civ. 1, 84, 5.
Depressior Tibull. 4, 1, 44; Colum. 1, 5, 9; 2, 4, 10; Sen.
Benef. 2, 13, 1; Plin. Epist. 9, 26, 2; 10, 49 (58), 1; depressissi-
mus Cornific. 3, 14, 24 und das Adverb, depressius Colum. 4, 1, 5;
11, 3, 10; Sen. Consol. Helv. 9, 2.
Descriptius Cic. Fin. 3, 22, 74; C. F. W. Müller schreibt
descriptius, vergl. dessen Note zu Cic. Part. IV, Vol. I praef. 3, 29.
Despectior Boeth. Consol. phil. 3 pros. 4, despectissimus Panegyr.
(IX) Constantino 4.
Desperatior Cic. Ep. Fam. 6, 22, 1; Oros. 2, 14, 20; Augustin.
Neue -Wagener, Lat. Formenlehre, ü. 3. Aufl. 15
— 226 —
Serm. 112, 8; desperatissimus Cic. Verr. 2, 41, 101; Balb. bei Cic.
Ep. Att 9, 7B. 2; Apul. Met. 10, 11 S. 698; Oros. 7, 36, 5 und
das Adverb, desperatius Augustin. Confess. 6, 15; Cassian. Coli.
4, 20 extr.
Despicatissimus Cic. Verr. 3, 41, 98; pro Sest. 16, 36 und in
Pison. 26, 64; Gell. 15, 4, 1; Amm. Marc. 28, 1, 42; Sidon.
Epist. 6, 1.
Destrictior Tacit. Ann. 4, 36; destrictissimus Nepot. Epit. des
Val. Maxim. 12, 15, 3 (ed. Halm p. 507, 5) und das Adverb.
destrictius Apul. de mag. 79 S. 561 ; destrictus und districtus in
den Hdschr. öfter verwechselt.
Devinctior Horat. Serm. 1, 5, 42; Sidon. Epist. 5, 11; de-
vinctissimus Salvian. Gubern. Dei 5, 10, 56 und ad eccl. 3, 15, 66.
Devotior Treb. PoU. Claud. 16, 3; Claudian. bell. Gild. 290;
Interpr. Orig. in Tob. II p. 152 bei Paucker, Supplem. 1 p. 195;
devolissimus Sen. Benef. 5, 17, 1; Ps. Sen. Ep. ad Paul. 10;
Suet. Caes. 67; Incert. Panegyr. Constantio Caesari 21 (p. 148, 1
ed. Baehrens); Eum. Orat. pro restaur. 4 (p. 119, 23); Treb. PoU.
Claud. 14, 2; 16, 3; Augustiu. Civ. Dei 5, 22 (I 234, 7); Cyprian.
Epist. 12, 2; Paul. Nol. 18, 5; C. I. L. 2, 3073; 2, 4106; 2, 4108;
2, 4115; 2, 4607; 3, 88; 3, 99; 3, 121; 3, 244; 3, 3331; 3, 3472;
3, 4452; 5,5912; 6, 254; 6, 1135; 6, 1228; 6, 1753; 6, 1755;
Orell. inscr. 859; 930; 1718; 3714 und die Adverb, devotius Ambros.
Serm. 84; Maxim. Taurin. Homil. 39; devotissime Lactant. Instit.
6, 9, 24; Augustin. Epist. 86 und Ambros. Serm. 17.
Dicatissimus Augustin. Civ. Dei 1, 1 (I 5, 9); 3, 31 (I 144, 2);
C. I. L. 2, 481; 2, 2203; 2, 2206; 2, 3738; 2, 4058; 2, 4105
2, 4107; 3, 17; 3, 223; 3, 450; 3, 1175; 3, 3521; 5, 856; 5, 857
5, 2817; 6, 1106; 6, 1115; 6, 1140; 6, 1142; 6, 1166; 6, 1167
10, 3343; Henz. 5515; 5576; 5578; 5587; 6567.
Diffamatissimus Gell. 18, 3, 3.
Difusior Colum. 1, 4, 7; Plin. N. H. 16, 16, 28 (70); Plin.
Epist. 7, 17, 9 und Panegyr. 53, 3; Mart. Capell. 1 § 14; und
das Adverb, diffusius Cic. Tuscul. 3, 10, 22.
Diiunciior vergl. disiunctior.
Dilectior Claudian. Rapt. Pros. 3, 74; Macrob. Somn. Scip.
2, 1, 1; dileciissimus Stat. Theb. 8, 99; Tertull. de praescr. 22;
Augustin. Epist. 34.
Dilutior Cels. 1, 3; Plin. N. H. 11, 7, 6 (16); 17, 20, 33
(144); 18, 29, 71 (295); 27, 4, 5 (17); 33, 7, 37 (114); 35, 6,
26 (44); 37, 9, 40 (122); Gell. 2, 26, 15; Auson. Ep. praefixa
- 227 —
edyll. 11 (ed. Peiper p. 198, 36); Amm. Marceil. 20, 3, 4; 20,
11, 28; Tertull. de anima 24; düutissimus Geis. 1, 3 und das
Adverb, dilutius Cic. pro Font. c. 4, fr. 9 bei Amm. Marceil.
15, 12, 4.
Directior Gell. 9, 1, 2; lul. Valer. 3, 17; Ambros. in psalm.
118; Serm. 2, 2 und das Adverb, dirextius Cic. Acad. 2, 20, QQ.
Disiunctior Cic. Acad. 2, 20, QQ>\ disiunctissimus Cic. de imper.
Cn. Pomp. 4, 9; pro Marceil. 2, 5; Plin. Panegyr. 15, 1; 25, 5;
Amm. Marcell. 15, 8, 6 und die Adverb, disiunctius Cic. Pbil. 2,
13, 32 (C. F. W. Müller schreibt hier diiunctius); disiunctissime
Amm. Marcell. 20, 3, 11.
Dispositior Sen. Nat. quaest. 1 praef. 14; Lactant. de ira dei
10, 41; disposifissimus Boeth. Consol. philos. 4, 1 und die Adverb.
dispositius Marc. Caes. ad Front. 1, 2 (p. 4, 18 Naber) nach einer
Verbesserung Klufsmann's; dispositissime Sidon. Epist. 5, 11.
Dissolutior Cic. Epist. ad Brut. 1, 3, 3; Sen. Contr. 5 praef.
(ed. Bipont. p. 319), aber H. J. Müller (p. 448, 5) solutiores; dis-
solutissimus Cic. Verr. 3, 56, 129; Arnob. 6, 12.
Distentior (Partie, von distendo) Horat. Serm. 1, 1, 110; Amm.
Marcell. 22, 12, 6; 28, 4, 34.
Distentissimus (Partie, von distineo) Cic. Ep. Att. 15, 18, 2.
Distinctior Liv. 9, 19, 8; Tacit. de orat. 18; Plin. Epist. 3,
1, 1 und das Adverb, distinctius Cic. Inveut. 1, 28, 43; 2, 3, 11;
2, 29, 89; Plin. Epist. 7, 13, 1; Augustin. Enchir. 1.
Distortior Cic. Fat. 8, \Q\ Hieronym. Epist. 132, 14; distor-
tissimus Cic. pro Muren. 29, 61; Suet. Galb. 21; Apul. de mag.
16 S. 427.
Distractior Lucr. 5, 958; distr actis simus Vell. Paterc. 2, 114, 1.
Distributius (Adverb.) Cic. Invent. 2, 59, 177.
Districtior Cic. Ep. ad Q. fr. 2, 15 (16), 1; districtissimus
Impp. Valent. Theodos. et Arcad. Cod. 1, 55, 6 und das Adverb.
districtius Tertull. de idolol. 5 (vergl. Oehler z. d. St.) und Hieronym.
prooem. in Epist. ad Ephes. 1; districtus und destrictus in den
Hdschr. öfter verwechselt.
Dkersior Lucr. 3, 802; Plin. N. H. 12, 19, 43 (97); Gell. 6
(7), 6, 6; 20, 1, 19; Claudian. Laud. Stil. 1, 153; diversissimus
Sali. lug. 85, 20; Hirt. bell. Gall. 8, 24, 2; Auct. bell. Alexand.
27, 1; 42, 4; Liv. 4, 22, 5; 21, 4, 3; Vell. Paterc. 2, 25, 3;
Quintil. 3, 1, 2; 4, 1, 77; Tacit. Agric. 32; Plin. Epist. 9, 28, 2;
Panegyr. 24, 1; Pacat. Panegyr. 2; Panegyr. (VII) Constantino
Aug. 15; Eumenii orat. 8; 19; Oros. 4 praef. 2; 5, 4, 2; aber
16*
- 228 —
maxime diversus finden wir bei Cic. Verr. 3, 83, 192; leg. agr.
2, 32, 87; Som. Scip. 6; longissime diversus Phil. 5, 18, 49.
Divisior Lucr. 4, 958.
Divulcjatissimus Cic. Ep. Farn. 10, 26, 2.
Dotatissimus Ovid. Met. 11, 301.
Editior Sali. lug. 58, 8; 98, 7; Histor. 1, 98 D. (Kr. 100,
Gerl. 110); Caes. bell. civ. 1, 7, 5; 1, 43, 1; Horat. Serm. 1, 3,
110; Colum. 6, 37, 10; Sen. Nat. quaest. 7, 5, 1; Tacit. Ann. 1,
70; Curt. 7, 7, 38; lustin. 2, 1, 19; editissimus Sallust. Histor.
1, 72 D. (Kr. 72; Gerl. 105); Auct. bell. Alex. 31, 3; Liv. 28, 16, 7;
Tacit. Ann. 14, 9; Plin. Epist. 9, 7, 4; lustin. 2, 1, 17; 12, 15, 2;
18, 3, 12; Frontin. Aquaed. 91.
Efectior Apul. Flor. 15 S. 51 und das Adverb, effectius Apul.
Flor. 16 S. 76.
Effeminatior Val. Maxim. 9, 1 ext. 7; effeminatissimus Qu.
Cic. Ep. Farn. 16, 27, 1 und Sen. Epist. 70, 5.
Efferatior Liv. 34, 24, 4; efiferatissimus Sen. Epist. 121, 4;
lul. Valer. 3, 18 (efferacissimi falsch in der Ausgabe von Mai)
und Epitom. lul. Valer. 3, 18 (ed. Zacher p. 56, 10).
Effertissimus Plaut. Asin. 2, 2, 16 (282) und Captivi 4, 1,
8 (775).
Elfusior Cic. pro Cael. 6, 13; Liv. 3, 5, 10; Quintil. 3, 8, 58;
Amm. Marcell. 15, 11, 16; efusissimus Liv. 37, 20, 10; Vell.
Paterc. 2, 41, 1; 2, 43, 1 ; Plln. N. H. 3, 5, 6 (42); Suet. Nero
40; Petron. 48, 7; 139, 4; Capitol. Opil. Macrin. 13, 5; Ennod.
Epist. 1, 11 (ed. Hartel p. 21, 18; ed. Vogel p. 21, 15); 2, 4 (ed.
H. p. 43, 15; ed. V. p. 37, 14); 2, 17 (ed. H. p. 59, 3; ed. V.
p. 70, 13); 4, 2 (ed. H. p. 98, 20; ed. V. p. 129, 30); 8, 15 (ed.
H. p. 210, 17; ed. V. p. 281, 8) und die Adverb, efusius Liv. 34,
16, 4; Tacit. Ann. 4, 62; Histor. 1, 19; Plin. 'Epist. 1, 20, 20;
7, 24, 4; Suet. Nero 22; Curt. 9, 3, 3; effusissime Sen. Epist.
99, 21; Plin. Epist. 7, 30, 1 und Panegyr. 84, 4.
Elatior Colum. 2, 4, 10; Sen. Consol. Marc. 26, 1; Controv.
1, 8, 16; Quintil. 10, 1, 44; 11, 3, 134; Plin. Epist. 1, 8, 5; 7,
12, 4; Amm. Marcell. 21, 4, 7; Augustin. de mor. Manich. 9, 17;
elatissimus Tertull. Apol. 53 und die Adverb, elatius Corn. Nepos
Paus. 2, 2; Plin. Epist. 4, 14, 3; 7, 22, 3; Gell. 9, 15, 4. Im
Caes. bell. civ. 2, 17, 3 und 3, 79, 4 hat Ciacc. elatius, aber die
codd. und edd. latius.
Eliquatior Mar. Merc. Subnot. in verba luliani 9, 4.
Elutior Horat. Serm. 2, 4, 16; Plin. N. H. 34, 13, 33 (129).
— 229 -
Emendatior Petron. 126, 13; Ulpian. Dig. 4, 3, 11; Capitol.
Ver. 5, 8; Treb. Poll. Claud. 2, 8; Nazar. Panegyr. Constantino
Aug. 34, 1 ; emendatissiinus Sen. Contr. 9, 5 (28), 15 ; Sen. de ira 1,
5, 3; Quint. Epist. ad Tryph. 3; Plin. Epist. 8, 22, 2; Vopisc.
Firm. 1, 1; Auson. Grat. act. 15, 71 (ed. Peiper p. 371, 467);
Lactaut. Institut, 2, 4, 4; Ennod. Epist. 4, 16 (ed. Hartel p. 110,
24; ed. Vogel p. 142, 15); 4, 18 (ed. H. p. 112, 1; ed. Y. p. 143,
18); 4, 19 (ed. H. p. 112, 23; ed. V. p. 144, 3); 4, 35 (ed. H.
p. 122, 19; ed. V. 153, 14); 5, 3 (ed. H. p. 126, 14; ed. V. 155,
10); 7, 13 (ed. H. p. 181, 15; ed. V. 236, 25); Dict. 10, 9 (ed.
H. p. 457, 12; ed. V. 119, 1) und das Adverb, emendatms Plin.
N. H. 34, 8, 19 (58); Quint. 1, 6, 19; Capitol. Gordian. tres
24, 1.
JEnarratnis (Adverb.) Gell. 10, 1, 7 und 13, 12, 5.
EyiLvior Sen. Benefic. 6, 17; Plin. N. H. 9, 8, 9 (32); Front.
Aquaed. 119; enixissimus Hilar. Aurel. Vit. S. Honor. 8, 37 und
die Adverb, enixius Liv. 29, 1, 18; 37, 8, 3; Suet. Tiber. 50 und
Galba 3; Amm. Marcell. 14, 6, 12; 15, 7, 3; 30, 1, 6 (früher las
man an einigen von diesen Stellen enisius)] enixissime Suet. Caes. 5
Enucleatius (Adverb.) Augustin. Civ. Dei 15, 1 (II 58, 4)
Cassiodor. Instit. div. litt. 15; enucleatissime Augustin. Enchir. 83
Erectior Cic. Off. 1, 30, 105; Ep. Att. 11, 12, 4; Ep. ad Brut
10, 1; Gels. 7, 16; Quintil. 9, 4, 12 und 11, 3, 134; Claudian
Idyll. 6 (carm. de Apon.), 11; Pallad. 1, 8, 2; Ainm. Marcell
24, 4, 1; erectissimus lul. Valer. 1, 30 (33) und das Adverb, erectius
Amm. Marcell. 15, 5, 11; 26, 6, 16; 30, 7, 5; im Gell. 6 (7), 3, 55
schrieb Hertz in der ersten Auflage (a. 1871) erectius, in der
zweiten Auflage (a. 1883) rectius, vergl. dessen Note zu d. St.
Exactior Ovid. Fast. 3, 383; Mart. 4, 86, 4; Suet. Tib. 18;
Gell. 10, 7, 1; Scribon, Larg. 97; exactissimus Val. Maxim. 1, 1, 8;
8, 7 ext. 2; Quint. 10, 2, 14; Plin. Epist. 8, 23, 5; Frontin.
Aquaed. 89; Lactant. Instit. 6, 17, 29 und die Adverb, exactius
Mela prooem. 2; 1, 4, 5 (24); Gell. 1, 3, 21; exactissime Sidon.
Epist. 5, 11.
Exaggeratior Gell. 13, 25, 25.
Examinatior Rufin. Orig. in num. hom. 14, 2; examinaiissimus
Augustin. Conf. 7, 6 und das Adverb, examinatius Amm. Marcell.
25, 7, 7 und 30, 3, 2.
Excitatior Liv. 4, 37, 9; Quint. 9, 3, 10 und 12, 10, 49; Val.
Maxim. 5, 7 ext. 1 haben ältere Ausgaben excitatiorem , Halm
schreibt exercitatiorem ; excitatissimus Plin. N. H. 20, 17, 71 (182)
- 230 -
und das Adverb, excitatius Plin. N. H. 37, 7, 31 (106); Amm.
Mareen. 15, 8, 16; 18, 8, 4; 31, 15, 10.
Exclusissimus Plaut. Menaech. 4, 3, 24 (698).
Excogitatissimus Suet. Calig. 22.
Excusatior Sen. Contr. 1, 4, 12; Plin. Epist. 4, 5, 4; 8, 14,
11; excusatissimus Sen. de otio 2 (29), 1 und das Adverb, ex-
cusatius Tacit. Ann. 3, 68; Plin. Epist. 9, 21, 3; lustin. 21, 1, 4
und 32, 2, 1.
Excussissimus Petron. 95, 4.
Exercüior und exercitissimus wurden nach Paul. Festi unter
exercitiorem S. 81, 8 statt der gebräuchlicheren Form exercitatior
und exercitatissimus von den antiqui gebraucht; exercüior steht
TertuU. adv. Valent. 18; Cael. Aurel. Tard. 1, 4, 99; 4, 3, 32 und
das Adverb, exercitius Apul. Met. 11, 29 S. 814.
Exertior vergl. exsertior.
Exoptatior Cic. Ep. Att. 5, 15, 1; exoptatissimus Plaut.
Trinum. 4, 3, 65 (1072); Cic. Ep. Att. 4, 1, 2; Plin. Epist. 10,
4 (3), 6.
Exornatior Arbor. bei Burmann Anth. Lat. 3, 275 (Meyer
262; Riese 897) v. 25; exomatissimus Cornific. 4, 47, 60.
Experrectior Colum. 9, 7, 5.
Expertissimus Suet. Tib. 19.
Explanatius (Adverb.) Cic. Orat. 33, 117.
Explicatior Cic. Ep. Att. 9, 7, 2; explicatissimus Augustin.
Epist. 31, 8 und das Adverb, explicatius Augustin. Civ. Dei 19, 4
(II 356, 18).
Explicitior Caes. bell. civ. 1, 78, 3.
Exploratior Cic. Ep. Att. 16, 2, 4; 16, 4, 4; Gell. 1, 11, 17;
12, 5, 7; 18, 4, 1; exploratissimus Cic. post red. ad pop. 6, 15;
Vell. Paterc. 2, 84, 1; Gell. 12, 8, 4; Spartian. Pescenn. Niger
4, 3; lul. Valer. 3, 17 und das Adverb, explorutius Cic. Ep. Farn.
6, 1, 5; Gell. 6, 3, 55; Amm. Marceil. 18, 6, 21 und 26, 6, 4.
Expolitior Catull. 39, 20; Colum. 2, 21, 6; expolitissimus
Scipio bei Gell. 2, 20, 6.
Expressior Cic. Ep. Farn. 1, 7, 9; Plin. N. H. 10, 42, 59
(118); Quintil. 1, 1, 37; Plin. Epist. 5, 14 (15), 3 und das Adverb.
expressius Val. Maxim. 8, 7 ext. 1; Colum. 11, 1, 29; Scribon.
Larg. 198; Cod. lustinian. I, 14, 3; Augustin. in psalm. 49, 9;
Epist. 7, 3.
Expurgatior Ilufin. Orig. de princ. 1, 1, 7.
Exsecratisshnus Plin. N. H. 28, 2, 5 (27).
— 231 —
Exsecutior Isid. Orig. 2, 9, 16.
Exsertior oder exertior, Halm schreibt so Quintil. 11, 3, 116
nach einer Verbesserung Spaldings ; Pacat. Panegyr. Theodos. Aug.
35, 1 und die Adverb, exsertius Amm. Marceil. 16, 12, 46 nach
Valesius' Verbesserung; Dictys 5, 5 und Schol. Bob. zu Cic. pro
Plane. 13, 31 ; exsertissime Spartian. Sever, 3, 1.
Exspectatior ^IdkMi. Most. 2, 2, 12 (442); exspectatissimus C\c.
Ep. Fam. 10, 5, 1; 16, 9, 2; Att. 4, 4^ Hirt. bell. Gall, 8, 51, 3.
Exstructissimus Apul. de deo Socrat. 22 S. 171.
Extensius (Adverb.) Tertull. Idolol. 2.
Extentissimus Liv. 21, 32, 9; Solin. 52, 38 und das Adverb.
extentius Amm. Marceil. 18, 6, 13 und 23, 4, 2.
Extenuatissimus D. Brut, bei Cic. Ep. Fam. 11, 13, 2.
Factior Plaut. Trinum. 2, 3, 6 (397).
Fastig atissimus Sidon. Epist. 1, 9 und 2, 4.
Feneratior Ambros. de parad. 8, 41.
Finithsimus Priscian. 17, 89 S. 1076 (H 157, 22).
Fixius (Adverb.) Augustin. Epist. 92, 6.
Fluxior Suet, Caes. 45 und Tiber. 52 ; Amm, Marcell. 22, 4, 4
und das Adverb, fluxius Amm. Marcell. 18, 7, 7.
Fortunatior Terent. Heaut. 2, 3, 55 (296); Cic. Divin. 2, 41,
87; Phil. 1, 11, 27; 13, 8, 17; Ep. ad Q. fratr. 2, 14, 3; Horat.
Ars poet. 295; Nazar. Panegyr. Constantino Augusto 38 (p. 243, 9
ed. Baehrens); fortunatissimus Terent. Heaut. 4, 8, 1 (842); Phorm.
3, 2, 19 (504); "cic. Cat. 3, 1, 1; Tuscul. 5, 12, 34; Caes. bell. Gall.
6, 35, 8; Vell. Paterc. 2, 12, 5; Cl. Mamertin. Geneth. 18 (p. 115,
13); Incert. Panegyr. Constantino Augusto 22 (p. 178, 11) und
Apul. Dogm. Socrat. 2, 23 S. 253.
Fractior Cic. Lael. 16, 59.
Fucatior Gell. 13, 27, 3.
Fundatior Vitruv. 7, 3, 5; fundatissimus Cic. de domo 36,
96; Arnob. 3, 26.
Fusior Cels. 1, 3; Lucan. 4, 670; Quintil. 9, 4, 130; Gell. 2,
26, 7 und das Adverb, fusius Cic. Nat. Deor. 2, 7, 20; Quintil.
11, 3, 97.
Gloriatior lul. Valer. 2, 16.
Graecatior Apul. Apolog. 87 S. 574.
Gypsatissimus Cic. Ep. Fam. 7, 6, 1.
Habitior, welches von Paul. Festi S. 102, 1 durch pinguior,
von Placid. Gloss. S. 469 durch plenioris habitus erklärt wird,
haben Plaut. Epid. 1, 1, 8 (bei Donat zu Terent. Eun. 2, 2, 11;
— 232 —
im cod. Ambr. steht abilior, in den übrigen Büchern agilior, vergl.
Götz z. d. St.) und Terent. Eun. 2, 3, 24 (315): liabitissimus
Masur. Sabin, bei Gell. 4, 20, 11 und Non. S. 168.
Honoratior Cic. Ep. Att. 9, 12, 2; Corn. Nep. Eum. 1,1;
Liv. 4, 35, 8; 32, 23, 9; Vell. Paterc. 2, 54, 3; 2, 99, 4; lustin.
3, 3, 9; Amm. Marcell. 14, 10, 7; Tacit. Histor. 1, 87 schreibt
Heraeus honoratioris mit Bezug auf Liv. 32, 23, 9; Halm hat
honoratae; honoratissimus Plaut. Captivi 2, 2, 28 (278); Liv. 3,
58, 2; 27, 10, 6; Vell. Paterc. 1, 11, 6; 2, 76, 1; Val. Maxim.
4, 5 ext. 2; Tacit. Germ. 11; lustin. 38, 6, 7 und die Adverb.
honoratius lustin. 5, 4, 13; VaL Maxim. 5, 1, 11; honoratissime
Val. Maxim. 2, 10, 2; 5, 1 ext. 4.
Ignitior Gell. 17, 8, 10; Itin. Alex. Magni 29 (69); ignitissi-
mus lul. Valer. 3, 56.
Illuminatissimus Augustin. Serm. 34, 5.
hnminutior Solin. 1, 44.
Impensior Plaut. Bacch. 3, 2, 10 (394); Ovid. Met. 2, 405;
VaL Maxim. 4, 3 ext. 1; Tacit. Histor. 1, 31; Gell. 20, 1, 32;
Amm. Marcell. 20, 11, 18; impensissimus Suet. Tiber. 13 und die
Adverb, impensius Cic. Ep. Fam. 13, 64, 1; Catull. 72, 5; Verg.
Aen. 12, 20; Ovid. Met. 6, 314; 7, 323; Sali. lug. 47, 3; 75, 1;
Liv. 1, 40, 2; 4, 46, 2; 37, 56, 10; Plin. Epist. 6, 4, 5; Pers. 6,
68; Suet. Claud. 2; lustin. 21, 3, 6; impensissime Suet. Domit. 20.
Implicatior Amm. Marc. 26, 6, 18; implicatissimus Gell. 7
(6), 2, 15; Augustin. Confess. 2, 10; 11, 22; ders. Epist. 1, 2.
Impressior Auct. physiogn. bei Rose Anecdot. 1 p. 106, 21
und p. 141, 8; das Adverb, impressius Cael. Aurel. Chon. 3, 7, 87;
Tertull. Garn. Christ. 12.
Improhatissimus in der Überschrift zu Gell. 18, 3.
Impuratissimus Plaut. Rud. 3, 4, 46 (751); Apul. Met. 9, 10
5, 611.
Inawattor Tertull. de pall. 3.
Incüatior Cic. Orat. 12, 39; 59, 201; incitatissimus Cic. Somn.
Scip. 11; Asin. Poll. bei Cic. Ep. Fam. 10, 32, 4; Val. Maxim.
1, 8, 6; 3, 8 ext. 3; Flor, praef. 6; Amm. Marcell. 31, 2, 11 und
das Adverb, incitatius Cic. Orat. 20, 67; 63, 212; Ep. Att. 2, 24, 1;
Chalcid. Tim, c. 81 (p. 152, 16 ed. Wrobel); c. 92 (p. 164, 3); c. 108
(p. 176, 4).
Inclinatior Cic. Arat. 11; Liv. 3, 2, 12; 23, 46, 3; 34, 33, 9.
Inculcatius (Adverb.) Augustin. Serm. 162, 2.
Inculpatiasivius Gell. 14, 2, 5.
— 233 —
Inflatior Liv. 39, 53, 8; Tertull. de pall. 4; Suet. Rhet. 5
(p. 270, 33 ed. Roth) und das Adverb, iuflatlus Caes. bell. civ.
2, 17, 3: 2, 39, 4; 3, 79, 4; Amm. Marcell. 22, 16, 10; Augustin.
Civ. Dei 1, 28 (I 44, 15).
Inornatius (Adverb.) Fronto ad Verum imperat. ep. 2, 1
(p. 126, 13 Naber).
Inquinatior Cic. pro Flacc. 22, 53; Cael. 6, 13; Har. resp.
24, 51; Catull. 33, 3; inqnmatLssimns Cic. Verr. 3, 26, 65; Off.
2, 6, 21.
Inqidsitius (Adverb.) Gell. 1, 3, 21.
Insignitior Liv. 4, 4, 5; 7, 6, 6; 7, 15, 10; Tacit. Ann. 3, 70;
4, 51; lul. Valer. 3, 25 und das Adverb, insignüius Liv. 8, 31, 1.
Insperatissimus Plaut. Poenul. 5, 3, 8 (1127) und das Adverb.
insperatius Val. Maxim. 3, 8 ext. 2.
Intensior Nazar. Panegyr. 23, 2; intensissimus Augustin. Mor.
eccl. 31 und die Adverb, intensius Fronto fer. Als. 3 (p. 227, 7
Naber); Schol. luven. 11, 15; intensissime Augustin. Mor. eccl. 19.
Invisior Cic. Off. 2, 9, 34; de rep. 2, 48; Val. Maxim. 3, 8
ext. 1; Sen. de ira 2, 35, 5; Plin. N. H. 22, 13, 15 (31); Mart.
7, 21, 3; Tacit. Ann. 6, 4; Histor. 1, 12; Suet. Tib. 13; lustin.
21, 2, 3; invisissimus Val. Maxim. 5, 2 ext. 2; Sen. Epist. 51, 13
im Par. b (sonst vilissimas und iuimicissimas) ; Plin. Epist. 2, 20, 2;
Amm. Marcell. 31, 4, 11.
Involutissimus Sen. Nat. quaest. 6, 5, 3.
Irrkatior Gell, praef. 20; 10, 19, 2; 15, 9, 7; lul. Valer. 1, 21
und das Adverb, ifritatlus Amm. Marcell. 22, 15, 19.
lunctior Cic. Fat. 16, 36; Ovid. Met. 9, 549; Epist. ex Pento
1, 4, 31; 4, 5, 10; Gell. 7, 13, 1; iunctissimus Ovid. Met. 5, 60;
9, 549; 10, 70; Tacit. Histor. 4, 52; Fronto de nepote amisso ed.
Naber p. 234, 25.
Laudatior Cic. Har. resp. 22, 46; Plin. N. H. 12, 8, 17 (32)
15, 13, 12 (41); 17, 23, 35 (199); Gell. 4, 9, 14; lul. Valer
3, 25; laudatisswnis Ovid. Met. 9, 716; Heroid. 18 (19), 131
Plin. N. H. 11, 42, 97 (241); 12, 9, 19 (35), vergl. nominatior S. 234
12, 12, 26 (44); 17, 9, 20 (86); 17, 10, 20 (89); 18, 11, 29 (109)
20, 23, 96 (256); 27, 4, 5 (14); 36, 12, 17 (82); 36, 15, 24 (110)
Laxatior Sen. Contr. 9, 5 (28), 15; Plin. N. H. 19, 1, 3 (17)
Lectior Cic. Invent. 1, 31, 52; lectissimus Cornific. 4, 26, 36
Cic. Invent. 1, 31, 52; pro Quinct. 2, 5; Div. in Caecil. 9, 29; in
Verr. 1, 6, 15; 1, 26, 65; 1, 37, 94; 3, 28, 63; 3, 60, 138;
4, 17, 37; 4, 36, 79; pro Font. 21, 46; in Catil. 4, 6, 13; pro
— 234 —
Arch. 2, 3; Flacc. 1, 2; 20, 46; 39, 97; Cael. 2, 5; Stat, Theb.
2, 483; lustin. 12, 10, 1; 43, 5, 5; Sidon. Epist. 2, 9, 7; Eutrop.
6, 8, 3.
Levatior Gell. 17, 8, 15 und das Adverb, levatius Cael. Aurel.
Acut. 3, 3, 11 und Chron. 5, 10, 96.
Libratior Liv. 30, 10, 13.
Limatior Cic. Finib. 5, 5, 12; Brut. 24, 93; Horat. Sat, 1,
10, 65; Plin. Epist. 1, 20, 21 und das Adverb, limatius Amm.
Mareen. 15, 1, 1 und 15, 13, 2.
Lucubratissimus Oros. lib. apolog. 29 (ed. Zangem. p. 652, 5).
Medicatior Plin. N. H. 28, 9, 33 (124) und medicatissimus
daselbst 28, 7, 23 (78).
Memoratissimus Gell. 8, 4, lemm.; 10, 18, 4; 15, 31, 3;
19, 8, 6.
Meritissimus Quintil. 9, 2, 35; Plin. Epist, 5, 14 (15), 3;
Inscr. Reines. Gl. 5 Nr. 35.
Mixtissimus Vell. Paterc. 2, 98, 3.
Modulatior Gell. 1, 11, 1; 13, 25 (24), 9; 13, 25 (24), 25;
modulatissimus Flor. 2, 7, 15 und das Adverb, modxdatius Gell.
11, 13, 2; Frouto ad Verum Imperat. lib. II (p. 125, 16 N.);
Amm. Marcell. 16, 5, 10.
Multiplicatior Ambros. Off. 1, 31, 161.
Mundatior Augustin. Confess. 10, 37.
Neglectissimus Stat. Theb. 7, 164 und das Adberb. neglectius
Hieronym. Epist. 30, 1.
Nominatior Tertull. de anima 13; Augustin. Civ. Dei 16, 2
(II 122, 1); nominatissimus Prise. Instit. 6, 11, 63 S. 706 (1247,
17); Prise, de metr. Terent. 3, 20 (II 426, 13); Vulg. 1 Parall.
11, 20; 1 Parall. 11, 24; bei Plin. N. H. 12, 9, 19 (35) steht im
Paris, a und Vatic. nominatissimum, sonst laudatissimum , wie
auch Detlefsen schreibt.
Notatior Cornific. 3, 22, 37 und notatissimus Cic. de domo 9, 23.
Obligatior Plin. Epist. 8, 2, 8.
Obnixius (Adverb.) Claud. Mamert. 1, 3 (33, 20).
Ohsoletior Cic. de orat. 3, 9, 33; 1. agr. 2, 5, 13; Colum. 2,
11, 12; obsoletissimus Apul. Flor. 19 S. 93 und das Adverb, ob-
soletius Cic. Verr. 1, 58, 152.
Obstinntior Cic. Ep. Att. 1, 11, 1; Liv. 2, 40, 3; ohstinatissi-
mus Sen. Epist. 71, 10; Amm. Marcell. 17, 14, 2; Augustin. Civ.
Dei 2, 1 (I 53, 16) und die Adverb, obstinatius Suet. Caes. 29;
obstinatissime Suet. Tiber. 67 und Tit. 8; Augustin. Epist. 153, 17.
— 235 —
Obstrictior Paulin. Nol. Nat. 9, 145 und das Adverb, ob-
atrictms Äugustiu. Civ. Dei 2, 24 (I 89, 16) und 2, 28 (I 94, 29).
Obtusior Cic. Cato Mai. 23, 83; Tacit. Agric. 9; Nemesian.
Aucup. 25; obtunsior Verg. Georg. 3, 135; Trebell. Poll. trig. tyr.
8,5; Arnob. 2, 19 (64, 2 R.); obtusissimus Augustin. de duab.
anim. 19 und das Adverb, obümsius Solin. 32, 28.
Occisissimus Plaut. Gas. 3, 5, 52.
Occlusior Plaut. Trinum. 1, 2, 185 (222); Isid. Orig. 10, 198;
occlusissimus Plaut. Gurcul. 1, 1, 16, früher auch so v. 15, vfo
jetzt Götz oculissimum otium schreibt, vergl. p. 243.
Occupatior Cic. Ep. Att. 10, 6, 1; Cael. bei Cic. Ep. Farn.
8, 4, 3; Plin. Epist. 2, 2, 2; Amm. Marcell. 15, 8, 20; occupa-
tissimus Cic. Ep. Att. 12, 38, 1; Plin. Epist. 9, 21, 2; Suet. Vit.
Horat. 1 ; Sidon. Epist. 1, 5.
Offensior Gell. 17, 8, 8.
Offirmatior Cic. Ep. Att. 1, 11, 1 (im cod. Med. affirmatior).
Omissior Terent. Adelph. 5, 3, 45 (830).
Operatior Tertull. de anima 57.
Opinatissimiis lul. Valer. 3, 17; Cassiod. Var. 8, 33; ders.
Institut, divin. litt. 2; Jordan. Roman. 223 (p. 28, 25 Mommsen);
Getica 7, 54 (p. 68, 15); 20, 107 (p. 85, 20); Rufin. Histor. eccl.
1, 3; Acron. Horat. Sat. 2, 3, 161; Ars poetic. 345; Vulg. ludith
2, 13.
Ordinatior Sen. Epist. 74, 25; de ira 3, 6, 1; Fronto ad
M. Caes. (S. 53, 21 Naber); Hieronym. ad Marcell. Epist. 17;
ordinatissimus Sen. Epist. 66, 6; Apul. de deo Socrat. 2 S. 120;
Sidon. Epist. 9, 7; Claud. Mamert. 2, 3 (106, 9), und die Adverb.
ordinatius Tertull. advers. Marc. 1, 19; ordinatissime Augustin. de
genesi contra Manich. 2, 12; Retract. 1, 24.
Pensior Plaut. Stich. 1, 2, 61 (118); Gell. 12, 5, 7 und das
Adverb, pensius Symm. Epist. 2, 34; Sulp. Sev. Chron. 1, 35, 9.
Perdiüor Cic. Ep. Att. 8, 11, 4; Catull. 42, 14; Horat. Serm.
1, 2, 15; perditissimus Cic. Verr. 3, '2^, 65; Cat. 3, 6, 15; Tacit.
Ann. 14, 20; Histor. 1, 20; lustin. 21, 5, 5 und 30, 2, 6.
Perfeciior Cic. de orat. 1, 2, 5; Verr. 4, 56, 124; Tuscul. 4,
5, 9; Horat. Epod. 5, 59; Vell. Paterc. 2, 68, 1; Quintil. 10, 1,
32; 10, 1, 78; Mart. 5, 63, 3; Gros. 7, 34, 3; perfectisaimus
Cornific. 2, 18, 28; 4, 56, 69; Cic. Orat. 1, 3; Vell. Paterc. 1, 5,
2; 2, 36, 3; Vitr. 3, 1, 8; Sen. Consol. Helv. 17, 3; Quintil. 1,
1, 23; 10, 2, 24; Apul. de mag. 58 S, 523; Eumen, orat. 1; 3;
— 236 —
5; 9; 10; 13; 15; 16; 17; 19; 20; 21 und die Adverb, per-
fectius Apul. Flor. 16 S. 76; Veget. de re mil. 1, 4; perfectissime
Gell. 11, 16, 9.
Perosior Tertull. de anima 1 und Virg. vel. 16.
Perpensior Ambros. in Luc. 2, 1 und das Adverb, perpensius
Amm. Mareen. 25, 10, 15; 26, 5, 13.
Perpolidssime (Adverb.) Cornific. 4, 32, 44; (in der Anführung
bei Kufin. Metr. conim. S. 2715 politissime).
Perguisitms (Adverb.) Cic. Invent. 1, 41, 77.
Perspectissimus Cic. Ep. Att. 11, 1, 1; Amm. Marcell. 16,
10, 13.
Persuasissimum D. Brut, bei Cic. Ep. Farn. 11, 9, 2; Colum.
12, 1, 5; Suet. Nero 29.
Perturbatior Cic. Ep. Fam. 6, 5, 2; Att. 6, 1, 11; 10, 14, 1;
perturhatissimus Sen. Nat. quaest. 7, 10, 3.
Pervagatior Cic. Invent. 2, 14, 47; pervagatissimus Cic. Orat.
43, 147.
Perversior Cic. Ein. 4, 8, 20; 4, 15, 40; Tuscul. 5, 17, 50;
perversissi'inus Cic. Nat. Deor. 1, 28, 79; Sen. Consol. Marc. 5, 3
und die Adverb, perversius Tertull. Apol. 2; perversissime Hieronym.
in Matth. 1, 25.
Pervulgatior Gell. 7 (6), 17, 8; Apul. Apolog. 42 S. 495; per-
vulgatissimus Cornific. 4, 8, 11.
Placatior Liv. 2, 60, 3; 37, 45, 8; Plin. N. H. 2, 63, 63 (159);
12, 18, 41 (83); Fronto ad M. Caesar, (ed. Naber 90, 19); placa-
tissi'mus Cic. Tuscul. 1, 41, 97 und das Adverb, placatius Cic. Ep.
Fam. 6, 13, 3.
Placitissima hat C. Barth Stat. Theb. 12, 302 vermutet und
Kohlmanu auch in den Text gesetzt, die Hdschr. haben placi-
dissima. Auch findet sich placitissimus lustin. 18, 3, 9 im Marb.,
im Put. pacitissimum mit übergeschriebenem 1, in den meisten
Büchern potissimum, was auch Rühl aufgenommen hat.
Politior Cic. de orat. 2, 17, 72; Val. Maxim. 5, 4 ext. 5;
Tacit. Orat. 18: Suet. Caes. 47; politissimus Cic. de orat. 1, 57,
243; Ep. Fam. 1, 9, 15; 13, 1, 5; Plin. Epist. 2, 17, 10 und das
Adverb, politius Cic. Acad. Post. 1, 1.
Polhitior Sil. 11, 47; poUutissimus Apul. Met. 9, 37 S. 663
und das Adverb, pollutius Paulin. Nol. 26, 178.
Porreciior Plaut. Cas. 2, 4, 3 (173); Tacit. Agricola 35; Lact.
Opif. Dei 13, 6; Gedicht unter Seneca's Namen bei Burmann Anth.
Lat. 3, 12 (Meyer 129; Riese 236; Baehrens 4, 2) v. 3; Sidon.
— 237 -
Epist. 2, 11 und das Adverb, porrectius A mm. Marceil. 21, 9, 1 ;
29, 5, 48; Cael. Aurelian. I, 4, 100.
Prnefractior Cic. Orat. 13, 40; Valer. Maxim. 3, 8 ext. 2 ;
6, 5, ext. 4 und das Adverb, praefractius Valer. Maxim, 9, 7, 3.
Praelatior TertuU. adv. Marc. 1, 9; 3, 24; Cael. Aurel. Acut.
3, 6 S. 248.
Praeriiptior Colum. 3, 13, 8; praeruptissimus Hirt. bell. Gall.
8, 33, 1.
Praesumptior Coripp. loann. 4, 550.
Pressior Cic. de orat. 2, 23, 96 und bei Non. S. 364; Sen.
Tranquill, anim. 1, 10; Quintil. 8, 3, 13; 12, 10, 38; Plin. N. H.
35, 6, 13 (32), Plin. Epist. 1, 16, 4; 7, 12, 4; 8, 20, 4; 9, 19, 6;
Gell. 2, 6, 5; Apul. Met. 5, 5 S. 328; 5, 10 S. 342; Terent. Maur.
144 und das Adverb, pressius Cic. Fin. 4, 10, 24; Tuscul. 4, 7,
14; Vell. Paterc. 2, 129, 2; Plin. Epist. 3, 18, 10; 4, 14, 3; Gell.
1, 3, 21; 10, 6, 2.
Productior Cic. Orat. 53, 178: Tuscul. 3, 17, 38; Horat. Ars
poet. 189; Sen. Epist. 12, 7: Quintil. 11, 3, 92; Tacit. Ann. 13,
40; productissimus Colum. 3, 10, 1 und das Adverb, productius
Gell. 4, 17, 8; Augustin. Civ. Dei 1, 10 (I 20, 24) und Terent.
Maur. 144.
Profligatissimus Cic. Verr. 3, 26, 65; pro Sest. 34, 73; 41,
89; Suet. Tiber. 35.
Profusior Pallad. 4, 13, 2; profusissimus Val. Maxim. 3, 2,
17; Sen. Brevit. vit. 3, 1; Suet. Claud. 33; Tit. 7 und die Adverb.
profusius Sali. Cat. 13, 5; Sedul. Epist. ad Maced. ed. Huemer
p. 6, 12; profusissime Suet. Aug. 75.
Progressior Tertull. de anima 31.
Proiectior Suet. Tit. 3; Prudent. 7:sp\ <ne(p. 10, 153; proiec-
tissimus Tacit. Histor. 5, 5.
Propensior Plaut. Bacch. 3, 4, 15 (513); Cic. Fin. 5, 10, 30;
Tuscul. 4, 37, 81; Nat. Deor. 3, 40, 95; Off. 1, 30, 105; 2, 20,
69; Parad. 3, 2, 24; pro Murena 31, 64; Deiot. 3, 9; Philipp. 8,
1, 1; Quint. 4, 1, 18; 5, 10, 16; lustin. 16, 1, 2; Mamert. Grat.
act. 28; Capitol. Gord. 19, 4; propensissimus Auct. bell. Alex. 26, 1
und das Adverb, propensius Liv. 37, 52, 6; Apul. Flor. 20 S. 98;
Hygin. Munit. castr. 7 p. 71 ed. Lange.
Protentior Solin. 30, 9.
Purgatior Sallust. Histor. II 89 D. (Kr. 87, Gerl. 62) bei Nonius
S. 310, 22 und bei Donat. zu Terent. Hec. 4, 1, 13; Augustin.
Confess. 6, 2; de util. cred. 16, 34; Mart. Capella 1 § 7; CLL.
- 238 —
5, 6723 V. 23; purgatissimus Pers. 2, 57; Augustin. Doctr. Christ.
2, 16 und Ver. rel. 1.
Quaesüior Tacit. Ann. 3, 26; 3, 57; 12, 26; quaesitissimus
Sallust. Histor. II 23, 4 D. (Kr. 29: Gerl. 54) bei Macrob. Sat.
3, 13, 9; Tacit. Ann. 2, 53; 15, 44; Aurel. Vict. Caes. 2, 1; Mamert.
Grat. act. 11.
Receptior Tertull. Pudic. 20 und advers. Marc. 4, 5; recep-
tissimus Amm. Marceil. 18, 4, 5; Solin. praef. 5; Tertull. Testim.
anim. 1 und de carne Chr. 20.
Recessior Vitruv. 5, 7 (8), 2.
Relictissimus Fronto Land, fumi et pulveris ed. Naber p. 213, 11.
Ricisius Hadrian. imper. bei Callistr. Dig. 47, 21, 2.
Reconditior Cic. Acad. 2, 4, 10.
Reductior Quint. 11, 3, 46.
Refectior Mart. Capella 2 § 139.
Refertior Cic. Verr. 3, 87, 202 ; refertissimus Cic. Ep. ad Qu.
fr. 1, 1, 14, 42; lul. Valer. 1, 36; 3, 17 und Epitom. lul. Valer.
3, 18.
Refusius (Adverb.) Colum. 4, 1, 3.
Remissior Cic. de orat. 1, 60, 254; 2, 23, 95; Verr. 3, 92,
214; pro Mur. 26, 52; Sest. 54, 115; post redit. ad popul. 9, 23;
in Catil. 4, 6, 12; Phil. 6, 1, 3; Ep. Att. 16, 15, 1; Caes. bell.
Gall. 5, 12, 6; bell. civ. 3, 26, 2; Liv. 24, 39, 6; Val. Maxim. 8,
1, 13; Vitr. 3, 2 (3), 1; 6, 1, 6; Sen. Epist. 11, 7; Quintil. 11,
3, 42; 12, 10, 67; Plin. N. H. 37, 7, 29 (103); Plin. Epist. 3,
1, 8; Suet. Tiber. 21; 52; Claud. 21; Nazar. Panegyr. 35; Capitol.
Anton. Phil. 20, 3; Scribon. Larg. 91; Ambros. Off. 1, 18, 70;
Sedul. Epist. ad Maced. (p. 6, 7 ed. Huemer); lul. Valer. 1, 31;
remis sissimus Suet. Aug. 98 und das Adverb, remissius Cic. Verr.
4, 34, 76; de orat. 3, 48, 184; Ep. Farn. 6, 13, 3; Fin. 1, 1, 1;
Off. 3, 29, 106; Colum. 11, 1, 25; Quintil. 9, 2, 91; Plin. Panegyr.
79, 2.
Remotior Cic. Invent. 2, 22, 67; Ovid. Fast. 6, 121; lustin.
12, 5, 6; 29, 3, 4: Mamert. Panegyr. Maximiane 12; Sedul. Op.
lib. 5, 18; Mythogr. 1 (2), 201; remotisshnus Cic. Invent. 1, 33,
56; 1, 53, 102; 2, 11, 36; Orat. 9, 32; Verr. 2, 37, 91; 3, 32,
75; 4, 19, 40; 5, 27, 70: pro Cluent. 55, 151: pro Flacc. 29, 71;
Ep. Att. 8, 3, 4; Colum. 12, 1, 3 und die Adverb, remotius Cic.
Nat. Deor. 1, 31, 87; remotissime Augustin. Trin. 12, 5.
Repressius (Adverb.) Gell. 12, 11, 5; Amm. Marceil. 29,
2, 12.
- 239 —
Repulsior Cato Orat. fr. 44 (p. 60, 4 ed. H. Jordan) bei
Festus unter repulsior S. 286.
Eeguietior Colum, 2, 1, 5.
Resolutior Mart. 10, 98, 2 und das Adverb, resolutius TertuU.
ad nat. 1, 19.
Restrictior Cic. Ep. Farn. 3, 8, 8; Plin. Epist, 9, 19, 6; Suet.
Domit. 18; Apul. de deo Socrat. prol. S. 104; Spartian. Anton.
Caracalla 2, 1; Arnob. 4, 13; Ambros. Off. 1, 3; restrictissimus
Cod. lustinian. 1, 17 (2) § 10 und die Adverb, restrictius Augustin.
Doct. Chr. 3, 12; restrictissime Plin. Epist. 5, 8, 13.
Retractior Cic. Ep. Att. 16, 3, 1.
Roboratior TertuU. de anima 25.
Sacratior Mart. 4, 1, 1; Plin. N. H. 16, 44, 95 (249); Sil.
8, 227; sacratissimus Val. Maxim. 1, 7, 1; Plin. N. H. 33, 4, 24
(82); 37, 10, 60 (168); Stat. Silv. 2 praef.; Spartian. Sever. 23, 5;
Trebell. Poll. trig. tyr. 32,5; Mamert. Panegyr. in Maxim. 1 ;
Geneth. Maxim. 1; 2; 3; 5; 6; 7; 13; 19; Incert. Panegyr. Maxim,
et Constantin. 1; 13; Amm. Marcell. 27, 3, 3; Gaius Dig. 38, 17,
9; Sidon. Epist. 7, 6; 9, 9; C. I. L. 3, 2909.
Scitior Plaut. Cist. 4, 2, 12; Pseud. 2, 4, 58 (748); Lamprid.
Commod. 2, 8; TertuU, de anima 25; scitissimus Plaut. Stich, 1,
3, 30 (184); Gell. 19, 9, 3; Apul. Met. 10, 32 S. 744 und die
Adverb, scitius Gell. 4, 11, 10; scitissime Plaut. Stich. 1, 3, 116
(273); Gell. 10, 11, 6; Apul. Met. 9, 11 S. 615.
Secretior Quintil. 1, 1, 35; 1, 4, 25; Mart. 3, 77, 9; Tacit.
Histor. 1, 24; Germ. 41; Agric. 40; Gell. 17, 9, 9; Amm. Marcell.
14, 6, 14; secretissimus Colum, 9, 4, 1 ; Petron, 100, 6; Sen, Epist.
91, 5 und das Adverb, secretius Colum. 11, 2, 25; Sen, Nat. quaest.
5, 4, 2; lustiu. 21, 4, 3; Capitol. Albin. 8, 2; Augustin. Confess.
8, 2, 4; Ennod. vit. Epiph. 136 (ed. Hartel p. 366, 7; ed. Vogel
p. 101, 17).
Sedatior Cic. Orat. 52, 176; pro Cluent. 37, 103; Ep. Att.
8, 3, 7; sedatissimus Cornific. 3, 14, 24 und das Adverb, sedatius
Amm. Marcell. 25, 1, 5.
Seductior Pers. 6, 42.
Segregatior Rufin. Orig. de princ. 1, 1, 7.
Semotior Lactant. Instit. 5, 15, 7; lul. Valer. 3, 27.
Separatior TertuU. de anima 18; Ambros. de Elia 17, 91;
Cael. Aurel. Chron. 5, 10, 101 und das Adverb, separatius Cic.
Invent. 2, 51, 156.
Signatioi' TertuU. de resurr. carn. 13 und die Adverb, signatius
— 240 —
Amm. Marceil. 23, 6, 1; 23, 15, 2; signatissime Pelag. Ep. ad
Demetr. 5.
Simulatius (Adverb.) Petron. poet. fragm. 28, 4.
Sordidatissimus Sidon. Epist. 3, 13, 11.
Sparsior Plin. N. H. 16, 34, 62 (146).
Spoliatior Cic. Ep. Att. 6, 1, 4.
Stercoratissimus Colum. 11, 2, 85.
Stipatissimus Sidon. Epist. 3, 2, 1.
Strictior Quintil. 12, 10, 52; Auson. Idyll. 14, 3: Hygin. Grom.
3, 1 : stricfissimus Ovid. Remed. amor. 233 und die Adverb, strictius
Pallad. 1, 6, 4; Paul. Dig. 8, 2, 20; strictissime Gell. 16, 3, 4.
Strucfius (Adverb.) Tertull. de cult. fem. 11.
Subductior Mart. Capeila 6 § 591.
Suhiectior Horat. Serm. 2, 6, 47 und das Adverb, subiectissime
Caes. bell. civ. 1, 84, 5.
Suhlatior Ovid. Halieut. 55; suhlatissimus Gell. 16, 19, 14
und das Adverb, suhlatius Cic. Brut. 36, 95; Amna. Marceil. 15,
12, 1.
Suhmissior (summissior) Cic. Orat. 26, 91; Hirt. bell. Gall.
8, 31, 2; Liv. 44, 9, 6; Sen. Contr. 10, 32, 13; Sen. Epist. 13, 3
Quintil. 3, 8, 48; 11, 1, 64; Suet, Tiber. 68; Gros. 5, 17, 12
Fest. S. 344 und das Adverb, suhmissius Cic. de orat. 3, 55, 212
Orat. 8, 26; Off. I, 26, 90; Petron. 105; Amm. Marcell. 15, 3, 5.
Suhstrictior Colum. 6, 20.
Succinctior Plin. N. H. 16, 10, 17 (39); Amm. Marcell. 25,
3,5; Claudian.VI cons. Honor. 299; Augustin. Epist. 157; Ambros.
Epist. 15 und das Adverb, succmctius Amm. Marcell. 20, 11, 20;
Sidon. Epist. 1, 9, 2.
Suffusior Tertull. de anima 38.
Suppressior Cic. Orat. 25, 85.
Suspectior Cic. Off. 2, 9, 34; Sallust. Cat. 7, 2; Liv. 35, 14, 4;
Quintil. 5, 7, 14; Amm. Marcell. 16, 12, 27; 24, 1, 13: Claudian.
VI cons. Honor. 309; suspectissimus Sen. Epist. 59, 7; Suet. Tit. 6;
Ulpian. Dig. 48, 18, 1 § 2.
Suspensior Auct. bell. Afr. 48, 3; suspensissiiaus Colum. 3,
13, 7 und das Adverb, suspensius Augustin. Confess. 10, 34, 53.
Tectior Cic. Orat. 42, 146; pro Rose. Amer. 36, 104: Deiot.
6, 16; Phil. 13, 3, 6; Plin. Epist. 1, 5, 1; Nazar. Panegyr. 26;
tectissimus Cic. de orat. 2, 73, 296 und das Adverb, tectius Cic.
Epist. Fam. 9, 22, 2 und Plane, daselbst 10, 8, 5; Tibull. 4, 5, 17;
Ovid. Ars amam. 1, 276.
- 241 -
Tensior Priap. 6, 5; Q>^, 16 ed. Bücheier; Quintil. 11, 3, 42.
Tersior Quintil. 10, 1, 94; Gell. 19, 9, 10; tersissinms Stat
Silv. 2 praef.
Testafior Cic. pro Cael. 27, 64; Hirt. bell. Gall. 8, 42, 4; 8, 44, 1 ;
Corn. Nep. Alcib. 4, 5; Val. Maxim. 8, 9 prooera. ; C. I. L. 5, 875;
10, 1782; testatissiinus Augustin. Confess. 8, 6, 10; Epist. 43, 5.
Testificatior C. I. L. 8, 5231.
Turhatior Sen. de ira 2, 35, 3; Suet. Tib. 69 und Calig. 23.
Unciior Cic. Brut. 20, 78; Verr. 2, 22, 54; Catull. 10, 11;
Horat. Epist. 1, 15, 44; Mart. 5, 44, 7; unctissimus Sidon. Epist.
2, 9, 10.
Vaporatius (Adverb.) Amm. Marcell. 24, 4, 17.
Vegetafior Chalcid. Tim. 41 B. (p. 43, 19 ed. Wrobel).
Vestitior Apul. de mag. 22 S. 443; TertuU. de anima 38;
vestitissimus Colum. 7, 3, 8.
Vibratior Mart. Capell. 1 § 39; Auson. Ep. 21, 5 (ed. Peiper
p. 271, 5).
Vulgatior Liv. 1, 7, 2: Fronto ad Antonin. (p. 108, 11 Naber);
vulgatissimus Val. Maxim. 3, 5, 3; Quintil. 2, 4, 28; Suet. Domit.
22 und das Adverb, vidgathis Amm. Marcell. 15, 3, 6.
c) Bei Späteren begegnet der Superlativ von einigen
Participia Fut. Pass. Fälschlich geben die ältesten Ausg. des
Fronto ad Anton. Pium 4, 1 (167, 5 N.) observandissimum anstatt
observandum. Aber admirandissimus hat Salvian. Epist. 8, 2;
eocsecrandissimus derselbe Gub. Dei 7, 19, 83 und honorandissi-
mus Nol. Epist. 46. Von infandus, welches nicht, wie fandus, als
Particip. betrachtet werden kann, hat Varius (tr. 1) bei Quintil. 3,
8, 45 infandissininfi, und dasselbe Augustin. Civ. Dei 6, 8 (I 261,
24), von nefandus n efa7idis sijjnis lusiin. 16, 4, 11; 18, 7, 10; der
vorgebliche Quintil. Decl. 18, 11; Imp. Zeno Cod. 5, 8, 2; 9, 5, 1
und eine Inschr. aus K. lustinian. Zeit C. I. L. 6, 1199^ Ve^ie-
randisshm Caesares Gruter inscr. 209, 2. Reverendissimus ist
an mehreren Stellen dem überlieferten revereutissimus willkürlich
substituirt, vergl. die obigen Nachweisungen über das letztere
(S. 219). Notwendig scheint jedoch die Änderung des überlieferten
reverentissimi in reverendissimi neben parentes und domini bei
Salvian. Epist. 4, 4 (ed. Halm p. HO, 36 und 111, 2, wo die
Konjektur von Baluzius aufgenommen ist) ; im Oros. 7, 37, 2 hat
Zangemeister die bisherige Schreibung reverendissimi dies nicht
beibehalten, sondern die Lesart der besten Hdschr. reverentissimi
dies hergestellt.
Neue -Wagener, Lat. Formenlehre, ü. 3. Aufl. 16
— 242 —
66. Von einigen Substantiva wird ein Komparativ
oder ein Superlativ gebildet. Von senex senior, neben wel-
chem in den Not. Tir. S. 89 senicior ist, vergl. über die Dekli-
nation von senex Substant. 50.
Von iüvenis gewöhnlich iünior^ jedoch ist iuvenwr bei den
Schriftstellern der Kaiserzeit nicht selten, wie Sen. Contr. 7 praef.
129 4; 10, 2 (31), 17; Sen. Epist. 26, 7; 66, 34; Plin. N. H. 10, 29,
43 (83): Tac. Germ. 24; Plin. Epist. 4, 8, 5; Kaiser Hadrian bei
Callistr. Dig. 47, 21, 2; Apul. Met. 8, 21 S. 562. Auch in den Exe.
ex Charis. arte gramm. S. 82 (536, 31) wird iuvenis iuvenior kom-
pariert. Bei Serv. zu Verg. Aen, 5, 409: Secundum Varronem
senior et iuvenior comparativi sunt per imminutionem, und darauf
iuvenior non satis iuvenis, intra iuvenem, schwankt die Lesart beide-
male zwischen iuvenior und iunior. Iuvenior steht als Kognomen
C. I. L. 5, 5865; 10, 2622 und Iunior 10, 1254; dieses ist auch
Kognomen des Lucilius, des Freundes des Seneca, und des Gram-
matikers Asper,
Von adulescens steht adulescentior bei Terent. Hec. prol. 2,
3 (11); Cic. Ep, Fam. 9, 8, 1 ; Salbst. Hist. I 52 D. (K. 55; G. 62)
bei Prise. 10, 8, 46 S. 902 (I 535, 17); Ambros. de viduis 2, 12;
Isid. Orig. 11, 2, 26; lul. Valer. 3, 40 (64).
Vigilissinius Trebell. Poll. Gall. 14, 3 (in früheren Ausgaben
vigilantissimus) , dasselbe hat Eyssenhardt bei Amm. Marcell. 18,
6, 7 vermutet, im Vat. und Petrin, steht vigiliis eins, in der editio
Gelenii vigiles, was Gardthausen aufgenommen hat.
Pumiliorem giebt Fulgent. Expos, serm. antiq. S. 562 aus Apul.
Met. 5, 9 S. 338, bei welchem in den Hdschr. vielmehr pusiliio-
rem ist.
Cinaedior Catull. 10, 24, wie Mart. 6, 39, 12 in cinaeda fronte
das Wort als Adject. behandelt.
Martial hat auch 2^athicissimos libellos 12, 95, 1, während
pathicus und pathica sonst überall, Catull. 16, 2; 57, 2; 112, 2;
luven. 2, 99; 9, 130; Priap. 25, 3; 40, 4; 48, 5; 73, 1, Personen
bezeichnen.
Plautus aber hat nicht allein nach Analogie von ßaadeorepoQ
11. 9, 160; 9, 392; 10, 239 und Od. 15, 533; ßaadeözaroQ II. 9, 69;
x'jvxepoQ IL 8, 483 und Od. 7, 216; 11, 427; 20, 18; xo^raroQ
IL 10, 503; do'jX(ksp()Q Herod. 7, 7 gewagt, patrue mi patruis-
sume Poenul. 5, 4, 26 (1196) zu bilden, sondern er hat auch
die schmeichelnde Anrede ocule mi, deren er sich Cure. 1, 3,
47 (203) bedient, zu oculissume homo Cure. 1, 2, 28 (121) ge-
— 243 —
steigert. Auf diese Stelle bezieht sich das verstümmelte me dixit
signifi bei Fest. S. 178, 22. Dem geht vorher mum ostium ami-
cae, für welches Paul. Festi S. 179, 8 die Ergänzung darbietet:
Oculissimum carissimum. Plautus : Oculissimum ostium amicae.
Daraus gewinnen wir eine sonst nicht bekannte Lesart für Cure. 1,
1, 15, wo unsere Hdschr. aufser cod. Langian. ostium occlusissi-
mum geben; ocuHssimimi otium schreibt auch Götz, vergl. p. 235.
67. Von einzelnen anomalen Superlativen, wie opti-
mus, pessimus, minimus, proximus, infimus, Intimus, extremus,
postremus, summus u. a. werden, vornehmlich von Späteren,
Komparativ- und Superlativ-Formen gebildet. Dies hat,
wie J. N. Ott (Doppelgradation des lat. Adjektivs, in den Jahr-
büchern für klassische Philologie 1875 p. 787) richtig angiebt,
darin seinen Grund, dafs die erwähnten Superlative besonders
durch den häufigen Gebrauch schon früh ihre Bedeutung einge-
büfst haben, wie dies auch Donat. Ars gramm. 5, 3 S. 1746
(375, 9) erkannt hat: plerumque superlativus pro positivo ponitur
et nulli comparatur, ut luppiter optimus maximus. Und Prise. 3, 4,
21 S. 607 (1 97, 15) sagt: Proximus quando pro cognato accipitur
(vergl. Kalb, Juristenlatein p. 38), positivi significationem habet,
ideoque a legislatoribus etiam comparative profertur, apud quos
saepe invenitur proximiores, id est propiores cognati. Ut ülpia-
nus libro XLVl ad edictum (Dig. 38, 8, 1 § 8): Si quis proximioi'
cognatus nasceretur (in den Dig. nasci speretur). Vegetius Rena-
tus rei militaris libro primo (Kap. 20): Seil latera eoruiyi siihdu-
cantur ah hos/ibus, ne possint iiilnus accipere, et proximior dextra
Sit, quae plagam possit inferre. Nee mirum, cum apud Graecos
quoque inveniuntur huiuscemodi, ut Aristoteles d~o zoij layaxoq
kayazcüzazoQ dixit, cum ea/azoQ^ id est extremus, sit superlativus.
Wann diese Neubildungen zuerst gebraucht wurden, läfst sich
mit völliger Sicherheit nicht nachweisen, das erste Beispiel mag
postremissimus in der Rede des C. Gracchus bei Gell. 15, 12, 3
sein; dieser Superlativ findet sich noch bei Apul. de mag. 98
S. 594 und Tertull. de cult. fem. 2, 1; einen Komparativ post-
remior hat Apul. de deo Socrat. 3 S. 126.
Am häufigsten ist proximior, dasselbe kommt aufser an den
von Priscian angeführten Stellen noch vor bei Sen. Epist. 108, 16;
Gaius Instit. 3 § 7 (vergl. lustinian. Inst. 3, 1 § 6); derselbe Dig.
41, 1, 7 §3; Ulpian. Dig. 17, 2, 52 § 9; 26, 4, 3 §9; Paul,
daselbst 38, 10, 10 §3; Arcad. oder Charis. daselbst 22, 5, 21
16*
— 244 -
§ 3; Minuc. Fei. 19, 2; Cael. Aurd. Chron. 5, 2, 46 S. 374: Luxor.
Epigr. in der Anth. Lat. ed. Meyer 325 (Riese 314; Baehrens 4,
468), V. 3; Coripp. loann. 7, 421; 8, 11; lustinian. Instit. 1, 16 § 7
im Bamb. E und im Cöln. m. sec. (Huschke schreibt proximiore,
Krüger proximo); 2, 1 § 22; 3, 2 § 3; 3, 2 § 6; 3, 6 § 11 ; 3, 6
§ 12; 3, 7 § 3; Lucifer, De sancto Athanasio I 43 (p. 142, 32 ed.
Hartel); Liberii Papae ad Luciferum epistula (p. 321, 3); bei den
Gromatik. p 314, 28; 315, 1; 319, 11; Interpr. Iren. 1, 8, 5;
Ital, Hebr. 6, 9. Mit proximior ist das Substantiv pvoximitas bei
Ovid. Ars am. 2, 662; Met. 10, 340; 13, 154; bei dessen Nach-
ahmer Nux 56; Vitruv. 2, 9, 7; Quintil. 3, 6, 95; Apul. Dogm.
Piaton. 2, 14 S. 240 und Ascl. 5 S. 289; Gaius Instit. 3 § 27; lav.
Dg. 36, 1, 48 pr.; lul. Dg. 38, 8, 3; 38, 16, 8 pr.; Paul. Dg. 22, 6,
1 § 1; Ulpian. Dig. 38, 8, 4; Augustin. Civ. Dei 8, 23 (I 355, 11);
Oros. 6, 4, 4; Frontin. Controv. agr. 2 S. 38, 11 zu vergleichen.
Extremior Apul. Met. 1 , 8 S. 37 und 7, 2 S. 449; Tertull. de
anima 33 zweimal; Augustin, Confess. 12, 29 und Salvian. Gubern.
Dei 5, 9, 45; extremissimus Tertull. Apol. 19.
Tnßmioris schreibt Dombart im Augustin. Civ. Dei 3, 19
(I 129, 5), so im Cöln. m. pr. und in den Par. ; infirmioris im
Augsb. und Freis. und im Cöln. m. sec; es findet sich noch in-
fimior Interpr. Iren. 2, 12, 7 und Vulg. Euang. loann. 2, 10
Veron.
Intimius als Adverb. C. I. L. 9, 2826.
Minimissimus Arnob. 5, 7; 5, 14; 4 Reg. 18, 24 (Tolet.);
Ignat. Ep. ad Rom. 4.
Novifisimior Perpetuae et Felicit. praef. 1.
Optimissimus hat der cod. Parisinus zu Curt. 10, 5, 9.
Pessimissimus haben die besten Hdschr. zu Sen. Epist. 81,
21, was auch in den Text zu setzen ist (vergl. Ott a. a. 0. p. 790
und Wölfflin, Lat. und romanische Komparation p. 45), andere
lesen spississimum.
Summ/'or Eustath. Hexaem. 1, 10.
68. Zu mehreren Adjectiva fehlen der Komparativ und der
Superlativ, oder eines von beiden, oder sie kommen nur selten vor.
A) Einige lassen wegen ihrer Bedeutung keine Steigerung
zu, so
1. Die, welche einen Stoff bezeichnen, wie aureus, argen-
tevs, aereus, ferreus , floreus , laureus, lupideus, ligneus, spiceus ;
adamantinus, faginus.
2. Die, welche eine Angehörigkeit ausdrücken, wie f rater-
— 245 —
mis, maternus ; asininus, caninus, equinus, ferinus, taurinus; avi-
tus; buimlns oder bovillus; suillus; Graecus, Romemus.
riautus bildet Poenul. 5, 2, 31 (845) sogar Fiuiior, was auch
von Prise. 3, 1 , 3 S. 598 (I 84, 6) bemerkt wird, und Latinlus
Fronte (S. 28, 15 ed. Naber): Hieronym. in Isai 8 ad 26, 7; Epist.
58, 9. Und Gell. 3, 3, 4 sagt sogar Plauiinissimns und Hieronym.
Epist. 50, 2 Latinissimus.
3. Die Zeitbestimmungen: autumnalis; hesternus., hibertius^
Jiocliernus, senipitemus ; aesticus; crastinus, dhitiuiis, inalutinus^
2>erendinus^ pristinus, repentinus.^ serotinus, vespertinus ; hornotinus
oder horuus', vernus; diurnus., nocturnus.
Von aeternus kommt der Komparativ aeternior in der Bedeu-
tung von diuturuior bei Plin. N. H. 14, 1, 2 (9) vor (vergl. aeter-
nus bei Plin. N. H. 16, 40, 79 [213]: 16, 40, 79 [215]: 16, 40, 79
[219]: 16, 44, 93 [246]; 21, 17, 60 [100]; 35, 14, 49 [172] und
aeternitas 16, 40, 79 [217]), und aetemiora gebraucht Lactant.
Epit. 68, 22 und 23 im Gegensatz zu quae habueruut exordium.
4. Von den Adjectiva, die eine Farbe bezeichnen, scheint
nur y oi\ furvus und ruhidus keine Steigerung vorzukommen, bei den
übrigen werden die Komparativformen gebildet, um die gröfsere
oder geringere Intensität der Farbe auszudrücken.
Alhidior Gels. 5, 26, 20; 5, 28, 4; Plin. Epist. 8, 20, 4; alhi-
dissimus Cels. 5, 26, 20.
Von albus bildet Varro L. L. 8, 29, 52 Albius und 8, 39, 75
Album, Albius, Albissimum: ein Komparativ albius steht bei Bed.
Mund, constit. 1 p. 394 und der Superlativ albissiina bei Cassiod.
Var. 9, 3.
Atrior Plaut. Poen. 5, 5, 11 (1148); Gell. 2, 26, 14: 2, ,30,
1 1 : Lactant. Instit. 5, 3, 23.
Candidior (vergl. Varro L, L. 8, 7, 17) Caton. Orig. b, 17 (ed.
lord. p. 26, 9) bei Festus p. 237; CatuU. 68, 148; 80, 2; 107, 6;
Verg. Ecl. 1, 28; 7, 38; Horat. Serm. 1, 5, 41; Tibull. 1, 7, 61-;
Ovid. Amor. 3, 7, 8; Met. 8, 373; 13, 788: Trist. 2, 80; 3, 4, 34;
Ep. ex Ponto 2, 5, 38 und Heroid. 15, 146 (16, 250); Quintil. 2,
17, 35: Mart. 1, 115, 2; Plin. N. H. 12, 19, 42 (92); 15, 30, 39
(131): 18, 9, 20 (86); Plin. Epist. 2, 9, 4; Rut. Namat. 1, 197;
Aegrit. Perdic. 231 (Baehrens 5, 122); candidissimus Vitruv. 10,
2 (7), 15: Quintil. 2, 5, 19: Sen. Suas. 6, 22; Plin. N. H. 18, 11,
19 (116); 31, 7, 42 (90): Plin. Epist. 6, 11, 3; Pallad. 4, 13, 4;
Vopisc. Firm. 1, 1.
Flavior ßoeth, in Porphyr, dial. 2 p. 81.
- 246 —
Fulvior Cael. Aurel. Acut. 2, 27, 144.
Fuscior Plin. N. H. 16, 13, 24 (63); Marl. 14, 62, 1; Apul.
Dogm. Plat. 2, 14 S. 289 und de mundo 25 S. 345: Lactant. Opif.
Dei 10, 27: Hieronym. Epist. 38, 3; Boetb. in Porphyr, dial. 2 p. 81.
Nicjrior Ovid. Ars am. 2, 658; Heroid. 17 (18), 7: Colum. 3,
2, 23; Plin. N. H. 9, 26, 42 (81); 9, 29, 45 (84); 11, 7, 7 (17);
11, 38, 90 (221): 12, 12, 26 (44); 12, 13, 29 (50); 12, 19, 42
(92); 12, 25, 54 (122); 13, 4, 9 (49); 24, 15, 89 (139); Mart. 1,
72, 5; 1, 115, 4; 8, 64, 7; 12, 34, 7; Plin. Epist. 5, 6, 33; 6,
16, 17; Vopisc. Firm. 4, 1; Apul. de mag. 58 S. 523; nicjerrimus
Catull. 17, 16; Verg. Georg. 3, 278; Aen. 5, 696; Gels. 5, 19, 2;
Plin. N. H. 10, 3, 3 (7); 14, 3, 4 (42); 15, 25, 30 (102); Apul.
Met. 11, 3 S. 758.
Ruhrior Plin. N. H. 10, 63, 83 (180); 20, 21, 85 (231); ru-
berrimus Gels. 5, 18, 31: Scribon. Larg. 249.
Ruhicundior Varro R. R. 1, 9, 5: 2, 8, 6; Sen. Nat. quaest.
1, 5, 2: 7, 11, 3; Plin. N. H. 20, 6, 23 (56).
Rufior Plin. N. H. 16, 14, 25 (65); 18, 9, 20 (86); 27, 12,
105 (128).
Vt'ridior Gic. bei Macrob. Somn. Scip. 1, 4, 2; Plin. N. H.
6, 29, 35 (185); 12, 25, 54 (115); 15, 30, 39 (127); Gell. 2, 3, 1;
13, 20 (21), 13; Pallad. 4, 10, 23; Cael. Aurel. Acut. 2, 14, 206
S. 197; viridissimus Gic. Verr. 3, 18, 47; Nat. Deor. 2, 39, 98;
Gatull. 17, 14; Verg. Georg. 3, 144; Golum. 4, 22, 3; Plin. N. H.
12, 13, 29 (50); Vitruv. 7, 14, 2; Sil. 5, 569: Plin. Epist. 6, 31, 15.
B) Mehrere Adjectiva mit den Endungen — alis, — aris,
— icus, — idus, — ilis, — imus, — inus, — ivus, — orus, — ulus,
— undus und — bundus, — cundus, — ster entbehren oft der
Steigerungs formen.
1. Die auf — älis\ convivalis, fatalis, letalis^ socialis, venalis,
virginalis^ aber :
Aequalior Liv. 24, 46, 5; Plin. N. H. 19, 1, 2 (9); Quintil.
3, 8, 60; aequalissimus Terlull. de anima 17 und die Adverb.
aequalius Golum. de arborib. 4, 2; Tacit. Hist. 2, 27.
Capüalior Gic. Verr. Accus. 2, 70, 170; Gato Mai. 12, 39 und
Off. 1, 13, 41.
Feraliov Pacat. Panegyr. 46, 4: Gros. lib. apolog. 30, 3; Sal-
vian. Epist. 9, 11; feralissimus Salvian. Gubcrn. Dei 1, 6, 29;
2, 5, 22; 6, 2, 13 und adv. avarit. 1, 7, 31.
Fruqalior (vom Positiv frugi, vergl. unter 64, wovon freilich
in den Exe. ex Charis. arte gramm. S. 78 (533, 31) ein Kompa-
— 247 —
rativ friujiov neben dem Superlativ frugalissimus gebildet wird)
Plaut. Irin. 3, 1, 9 (610); Terent. Heaut. 4, 3, 3 (681): Varro
R. R. 3, 2, 3; Sen. Contr. 7, 21, 20 und Exe. 6, 2; luven. 5, 6;
frugalissimus Cic. de orat. 2, 71, 287; Verr. Acc. 1, 28, 71;
I, 51, 135; 1, 52, 137; 2, 45, 110; 3, 4, 8; 3, 38, 86; pro Flacc.
29, 71; Ep. Att. 1, 16, 3; Plin. Panegyr. 51, 2 und das Adverb.
frugalius Lactant. de ira 20 und Quintil. Decl. 260.
Generalissimus Boeth. in Porphyr, dial. 1 p. 5; 6; 14; 17;
23; 68; 69 u. ö. ; für generalissimus, was Neue aus den Sen. Epist.
65, 14 citiert, schreibt Haase de causa generali quaerimus.
Hospitalior Flor. 1, 16, 4; hospitalissimus Cic. Verr. Acc. 1,
26, 65 (maxime hospitalis daselbst 4, 2, 3).
Itiaequalior Plin. Epist. 9, 5, 3; inaequalissimus Suet. Aug. 76.
Liberalior Liv. 22, 26, 1 : 23, 46, 6; 41, 2, 13; Geis. 8, 10, 7;
Quintil. 2, 8, 12; 5, 13, 26; liheralissimus Cic. Rose. Comm. 8, 22;
Verr. Acc. 2, 11, 29; pro Arch. 3, 4 und Lael. 14, 51; Suet.
Vesp. 17; Eumen. orat. 11 und die Adverb, liheralius Varro R. R.
1, 17, 7; Cic. Ep. Att. 16, 6, 1; ad. Q. fr. 2, 4, 3; Com. Nepos
Chabr. 3, 2; Quintil. 6, 3, 19; Plin. Panegyr. 68, 7 schreibt Keil,
trotzdem fast alle Hdschr. liberalius haben, nach den ältesten
Ausgaben liberius; liberalissiine Cic. Ep. Att. 5, 13, 2; Apul. Met.
10, 23 S. 724.
Nihil mortalius Plin. N. H. 34, 14, 40 (141), in den Hdschr.
steht mortalibus; aliquid ipso homine mortalius 36, 15, 24 (110).
Penetralior Lucr. 2, 382.
Poenalior Salvian. Gubern. Dei 5, 7, 28; 6, 11, 58; poena-
lissimus derselbe adv. avarit. 2, 10, 48.
Principalior Tertull. de anima 43; Boeth. in Arist. praedi-
cam. 1 p. 113; p. 541; p. 1323.
Regalior Plaut. Capt. 4, 2, 45 (825); regalissinms lul. Valer.
2, 19 und das Adverb, regalius lul. Valer. 1, 13.
Vocalior Sen. Nat. quaest. 2, 29 und Quint. 8, 3, 16 (bei
Gell. 13, 20, 14 wird richtiger vocabilior gelesen); vocalissimus
Phn. Epist. 4, 7, 2 und Sidon. Epist. 8, 9.
2. Die auf — «rü: ancillaris^ peculiaris, puellaris, aber:
Familiarior Terent. Phorm. 4, 5, 9 (721); 5, 6, 11 (851);
Cic. de orat. 3, 19, 71; Corn. Nep. Att 16, 2; Liv. 7, 33, 1;
24, 5, 7; Colum. 6, 2, 6; Plin. N. H. 33, 3, 19 (58); Plin. Epist.
2, 5, 10; familiär issimus Cic. Verr. 1, 7, 18; 1, 19, 51; 1, 49,
128; 3, 65, 152; 3, 72, 168; 5, 41, 107; pro Cluent. 16, 47; 62,
172; Süll. 17, 49; 20, 57 (zweimal); Arch. 3, 5; 4, 7; 10, 26;
- 248 -
de domo 45, 118; de prov. cons. 8, 18; pro ßalb. 28, 63; 28, 64;
Milon. 17, 46 (zweimal); Phil. 2, 17, 42; 3, 10, 25; 7, 2, 5; 11,
2, 5; Ep. Farn. 13, 27, 2; 13, 30, 1; ad Q. fr. 1, 4, 1; Att.
16, 16 F.; Auct. bell. Afr. 68, 4; Sali. lug. 98, 1; Vell. Paterc.
2, 56, 3; Mart. 12 prooem. (ed. Gilbert p. 282, 23); Plin. N. H.
2, 9, 6 (41); 16, 18, 30 (75); 16, 31, 57 (131); Plin. Epist. 7,
11, 3; Suet. Caes. 81; ders. Gramm. 20 (ed. Roth p. 265, 24);
Mamert. Grat. act. 25; Lamprid. Commod. Anton. 4, 8; Vopisc.
Numer. 12, 1 und die Adverb, familian'us Cic. pro Cael. 23, 57;
Cluent. 24, 77; 62, 175; Corn.' Nep. Att. 5, 3; Quintil. 2, 7, 3;
Plin. Epist. 6, 8, 2; Gurt. 9, 6, 16; lustin. 27, 3, 11; familia-
rissime Cic. Divin. in Caecil. 9, 29; pro Cluent. 16, 46; 20, 61;
62, 172; in Catil. 2, 4, 7 ; Corn. Nep. Agesil. 1, 1; Plin. Epist.
1, 14, 3; 7, 8, 2; 7, 16, 1; 7, 24, 2; Suet. Gramm. 10 (ed. Roth
p. 262, 6); 16 (p. 264, 18).
Militarior Tertull. Apol. 11.
Fojmlarioi- Liv. 7, 33, 3.
Salutarior Cic. Ep. Famil. 9, 14, 3 oder Att. 14, 17 A., 3;
Nat. Deor. 3, 9, 23.
Singularisstmus Colum. 5, 5, 15 im Leipz., sonst diligentis-
simus.
Vulgaris svniis schlägt Haase (Anm. 200 zu Reisigs Vorlesungen)
statt des überlieferten vulgatissimus mit den Worten vor: »Wenn
es von vulgaris keinen Gradus giebt, so liegt dies in der ursprüng-
lichen speciellen Bedeutung dieses Wortes; wo es aber eine all-
gemeinere Bedeutung hat, können auch die Gradus nicht fehlen.«
Die neuesten Herausgeber des Tacitus haben vulgarissimus Ann.
13, 49 in den Text gesetzt.
3. Die auf — icus: bellicus, civiciis, hosticus, lubri'ciis, imbli-
ciis, unicus, urhicus^ aber:
Modicissimus Cass. Fei. 30; 72; 76; Fulg. Exp. serm ant.
566, 21 M.
Rusticior Sen. Epist. 88, 33; Gell. 17, 2, 17 und das Adverb.
msticius Horat. Serm. 1, 3, 31.
4. Von den Adjectiva auf —iclus wird die überwiegende Mehr-
zahl kompariert, so aridus^ avidus, calidus, callidus^ cupidus, fer-
vidus, ßoridics, frigidus, gelidus, Ic/ndjis, liqnidus^ lucidus, niti-
dus^ jyaHidun^ putidus, rapidus^ rigidus , soli<lus, tiordidns, spleii-
didus, fei>idus^ thnidus^ tumidus^ turbidus^ umidus.
Von folgenden scheint ein Komparativ vorzukommen, ein
Superlativ ganz zu fehlen:
- 249 -
Fulgidior Augustin. Serm. 384, 1 ; Venant. Fortun. Carm. 8,
6, 352.
IlorrvUor Cic. Brut. 17, 68; Caes. bell. Gall. 5, 14, 2; Verg.
Belog. 7, 42; Ovid. Ep. ex Ponto 1, 3, 83; Quintil. 12, 10, 10;
Plin. Epist. 3, 3, 5.
Madidiora las man früher Plin. N. H. 27, 5, 21 (38), dafür
schreibt Urlichs minora, was auch Detlefsen aufgenommen hat.
Eancidior luven. 6, 185 und das Adverb, rancidius Palaem.
Art. S. 1379 (542, 16).
Tahidior Augustin. in psalm. 38, 12.
Uvidior Tertull. leiun. 1.
Komparativ und Superlativ fehlen bei algidus^ßuichis, gravidus,
roMdus^ sucidus, toriddus^ torridus^ tre/jidu.s, lurgidus und sudus.
5. Die auf — llis: anilis, /tostilis, scurrHis^ senilis, so-vi-
lis, aber:
Civilior Ovid. Trist. 4, 4, 13; Plin. Epist. 8, 24, 7; civilis simiis
Spartian. Hadr. 20, 1; Eutrop. 8, 1, 1 und die Adverb, civilius
Plin. Panegyr. 29, 2; Apul. Met. 9, 39 S. 668; lul. Valer. 3, 30
(49); civilissime Eutrop. 7, 8, 4.
luveuilior Ovid. Met. 14, 639 und das Adverb, iuvenilius lul.
Rufinian. de schem. dianoeas 1.
Pueriliof Horat. Serm. 2, 3, 250.
Virilior Lamprid. Heliog. 8, 7: virilissinms in den verdächtigen
Inschr. C. I, L. 9, 394* und 417* und das Adverb, oirilius Sen.
de brevit. vit 7, 1 und Contr. 10, 4 (33), 21.
6. Von den Adjectiva auf — llis werden die einen kompa-
riert, bei anderen ist entweder der Superlativ oder der Kompa-
rativ nicht nachweisbar.
Komparativ und Superlativ findet sich bei:
Afahilior Sen. Epist. 79, 8 und das Adverb, afahilissime
Gell. i6, 3, 5.
Agilior Colum. 9, 15, 3; Sen. Nat. quaest. 2, 10, 1; Epist.
74, 16; Plin. Epist. 4, 30, 9; Quintil. 11, 3, 164; Suet. Tib. 68
u.a.; agillirnus erwähnen Charis. 1 S. 89 (114, 11) und Prise. 3,
3, 20 S. 606 (I 96, 14); agilissimus Charis. 2, 162 (182, 18) und
die Adverb, agilius Colum. 2, 2, 37; agilissime Charis. 2, 162
(182, 19); die Superlativformen des Adjektivs wie des Adverbs
sind sonst ohne Beleg.
Ämahilior Cic. Off. l, 17, 56; Ep. Fam. 7, 20, 1; 9, 14, 4;
11, 15, 1; Catull. 65, 10; Tibull. 3, 4, 94; Sen. Contr. 7, 5 (20),
12; aii abilissirnus Cic. Lael. 14, 51; Sen. Contr. 10, 5 (34), 25:
— 250 —
Suas. 7, 14 und in den not. Tir. S. 60 und das Adverb, amabilius
Ovid. Am. 3, 675; Sidon. Epist. 5, 20, 3.
Dehilior Tacit. Hist. 4, 62; Claudian. in Rufin. 1, 317; debi-
lisswius in den Not. Tir. S. 12.
Docilior Plaut. Bacch. 1, 2, 56 (164); Quintil. 1, 12, 9; 4, 2,
44; docillhnus und Adverb, docillime bei Charis. 2, 162 (182, 18
und 19), doch ohne Beleg.
Fertilior Ovid. Ars am. 1, 90; 1, 349; Quintil. 12, 10, 25;
Plin. N. H. 6, 22, 24 (81); 14 prooem. 3; 16, 27, 50 (116); 18,
1, 1 (5); Claudian. Epist. 3, 20; lul. Valer. 3, 8; fertilissimus
Caes. bell. Gall. 6, 24, 2; 7, 13, 3; Auct. bell. Alex. 3, 1; 51, 2;
Liv. 29, 25, 12; Val. Maxim. 7, 6, 2; 8, 7 ext. 3; Plin. N. H. 15, 30,
39 (130); 18, 6, 8 (43); 18, 20, 21 (95) u. a.; Cicero scheint den
Superl. vermieden zu haben, er gebraucht dafür Divin. 1, 42, 94
agros uberrimos maximeque fertiles.
Fro,(jilior Plin. N. H. 7 praef. 5; 12, 7, 15 (30); fragilissi-
mus Acc. (fragm. 5 ed. Baehrens p. 267) bei Non. S. 193, 22 und
Prise. 6, 16, 84 S. 718 (I 268, 13); Arnob. 1, 51; Hieronym. in
Ezech. 4, 1; Boeth. Consol. philos. 3, 8.
Hahllior Liv. 21, 4, 3; Val. Maxim. 5, 7, 1; Quintil. 6, 3,
12; Suet. Aug. 18; hahilissimus Cels. 2, 1 (p. 28, 23 Daremb.)
und in den not. Tir. S. 12.
Ignohilior Plin. N. H. 23, 1, 20 (34); ignobilissimus Plin.
N. H. 35, 4, 10 (28); Gell. 15, 4, 1; Not. Tir. S. 12.
Incomparahilior Ambros. de Isaac et anim. 8, 78; incompara-
büissimus C. I. L. 6, 1487; 6, 1802; 6, 2552; 10, 2030; 10, 3980.
Inulilior Ovid. Met. 13, 38; Quintil, 11, 3, 57; inutiliasimus
Colum. 3, 10, 6; Plin. N. H. 17, 27, 45 (257); 22, 24, 52 (112)
und das Adverb, inutilius Varro R. R. 3, 5, 2.
Mobilior Lucr. 4, 344; Cic. Nat. Deor. 2, 11, 30; Liv. 6,
6, 1; mobilissimus Cic. Nat. Deor. 2, 11, 31; 2, 15, 39; Tacit,
Histor. 1, 24; Gell. 15, 22, 10 und das Adverb, mobilius Lucr.
5, 634.
Mutabüior Val. Maxim. 6, 9, 14; muiabilissimus Pore. Latro
Decl. contra Catil. 16.
Nobilior Cic. Verr. 4, 55, 122 u. a. ; nobilissimus sehr oft bei
Cicero; seltener sind Komparative und Superlative des Adverbiums,
so nobilius Auson. Mosell. 367 ; Sidon. Epist. 9, 9, 13 und nobi-
lissime Quintil. 12, 1, 16; in der Perioch. Liv. 54 stand früher
nobilissime, 0. Jahn (p. 60, 4) schreibt nobiliter.
Stabüior Terent. Adelph. 1, 1, 41; Liv. 44, 35, 19; Vitruv.
— 251 —
8, 1, 2 (p. 186, 8); stabüissimus Cato R. R, praef. 4 und das
Adverb, stabüius Suet. Claud. 20.
Tolerahilior Cic. Cat. Mai. 3, 8; de orat. 1, 50, 218; Ep.
Farn. 7, 30, 1; tolerahilissimus Paul. Dig. 28, 5, 18 und das Adverb.
tolerahilius Cic. de finib. 3, 13, 42; Tuscul. 3, 23, 55; Ep. Farn.
15, 20, 2.
Utüior und utilissimiis sind sehr häufig; seltener die Formen
des Adverb, wie xitüius Ovid. Heroid. 1, 67; utilissime Colum. 11,
2, 26; Quintil, 4, 2, 57; Plin. N. H. 17, 14, 24 (110).
Venerah llior Liv. 1, 7, 8; Val. Maxim. 1, 1, 15; Veget. de
re mil. 3, 8 (p. 84, 14); venerahilissimus Sidon. Epist. 4, 9; vene-
rahillimus hat Haase bemerkt aus Walafr. Strab. de visionibus
Wettini in Canisii lectt. antiq. ed. Basnage tom. II P. 2 p. 220.
Verber alissumus Plaut. Aulul. 4, 4, 6 (625).
Der Superlativ fehlt, aber der Komparativ ist vorhanden bei
admirabilis, conducibi/is , credibilis ^ ßebilis; lionorahilis ^ ignora-
bilis, inexcusabilis, laefabilis, laudabi/is ; mirahilis (Colum. 6, 36, 3
stand in früheren Ausgaben mirabilissimam sobolem , Schneider
schreibt mirabiles pessimam sobolem) ; miserabilis^ opfabüis, parti-
bili's^ placabilis, praestabilis^ probabilis, uterüis, ierribäis, vendi-
bilis, vocabilis.
Ein Komparativ fehlt bei verberabilis, Komparativ und Super-
lativ bei futtüis.
7. Die auf — imus^ wie ßnitmius, legitimus^ marltimus.
8. Die auf —Inns^ wie caninus, equiims, inarinus^ j^eregri-
nus, aber:
Divinus bildet divinior Cic. de finib. 5, 11, 33; 5, 13, 38;
Sen. Epist. 66, 11; Mamertin. Grat. act. 27 ; divinissimus Cic. Leg.
2, 18, 45.
Supinior Plin. N. H. 17, 23, 35 (214); Mart. 2, 6, 13.
Vicimor Mythograph. 2, 9 (ed. Bode p. 77, 9); 2, 25 (83, 28)
und die Adverb, vicinius Boeth. Consol. philos. 4, 6; Venant.
Fortun. Carm. 3, 12, 11; vicinissime Augustin. Doctr. Chr. 1, 33,
37 (Eugipp. Exe. Augustin. 250 S. 815, 20).
9. Die auf — Ivus^ wie aestivus^ captwus^ fugitivus^ furti-
vus, aber :
Von novicus findet sich ein Komparativ novicius in Thom.
thes. 157.
Intempestivior Val. Maxim. 7, 8, 9.
Tempesfivinr Gell. 2, 29, 5 ; Quint. Decl. 260 und das Adverb.
tempestivius Horat. Carm. 4, 1, 9.
- 252 —
10. Die auf — örus^ wie honorus^ inhonorus^ soporus, sudorus,
vaporus, aber:
Cmtorior Hieronym. Chrou. praef. S, 3, dagegen plus canora
Tiberiaii. 1 v. 15 (ed. Baehrens 3 p. 265).
Decorioi- Tert. ad uat. 2, 10; Itin. Alex. Magni 6 (13), Quin-
tilian und Tacitus bilden dafür decentior; decorissimus Apul. de
mag. 4 S. 387.
Dedecorissimus Oros. 3, 23, 28.
Indecorius (Adverb.) Fronto ad Ant. Imp. 1,2 (p. 96, 21
Naber).
Odorior Plin. N. H. 20, 17, 69 (177); odorissimus Isid. Orig.
17, 9, 3 und 17, 9, 8.
Sonorior Prise. 2, 1, 3 S. 566 (I 45, 7).
11. Die auf — ulus^ wie helhdus^ bihuhis, credulus, garrulus^
Jiorridulus, parvulus^ jyaiulus, pendulus ^ jyerlucidulus ^ querulus,
rufulus, sedulus, stridulus, tinnulus, tremulus, vetuliis, aber:
Eidiculissimus Plaut. Stich. 2, 2, 58 (381) und 2, 2, 64 (389),
an der zweiten Stelle in einigen Hdschr. in ridiculosissimus ver-
derbt.
12. Die auf — undus und bu/idns, wie oriundus; cunclalmn-
dus, deliherahundus, furibundus, laetabundus, mirabundus, pericli-
tabimdiis, venerabundus^ aber:
Tremebundior Colum. 10, 396.
Secundior Caes. bell. Gall. 1, 14, 5; 2, 9, 2; Sen, de dem.
2, 2, 3; Suet. Caes. 2; Amm. Marcell. 26, 7, 15; 28, 6, 28; secun-
dissimus Cic. Nat. Deor. 3, 34, 83; Off. 1, 26, 91; Ep. Fam. 15, 8;
Caes. bell. Gall. 7, 62, 2 und bei Cic. Ep. Att. 10, 8 B. 1; Auct. bell.
Alex. 11, 3; Liv. 8, 12, 14; Plin. Epist. 6, 16, 12; Suet. Galba 9.
13. Die Adjectiva auf cundus: facundus, fecundus, iracundics,
iucundus, verecundus haben den Komparativ und Superlativ, auch
i>ifacundio7' Liv, 7, 4, 5; infecundior Colum. 2, 4, 7; Prudeut.
contr. Symmach. 2, 954; inverccundior Val. Maxim. 7, 7, 1; m-
verecundissimus Plaut. Rud. 3, 2, 38 (652) und das Adverb, in-
verecnndius Hieronym. Epist. 128, 2.
14. Die Adjectiva auf — ster^ wie campester ^ equesler^ pa-
lustet; pecleste)\ tcrrestcr, aber:
mvestrior Plin. N. H. 16, 27, 50 (116) und 22, 25, 71 (146).
C) Folgende Adjectiva aus Nominal- oder Verbalstämmen
zusammengesetzt haben keine Steigerungsformen : anceps^ <om-
posi consonus, derjener, deses, dissonun, frmjifer, inennis, inopa,
maijuaniiHUs^ parli''-pi!^ pcHifer, praeceps^ praeco.r^ prodüjus, pro-
— 253 —
vidus, versicolor, aber Komparativ oder Superlativ oder eins von
beiden bilden:
Ämcntior Cic. liab. Post. 1,1; Cass. bei Cic. Ep. Farn. 12,
13, 4: Suet. Aug. 65; amentissimus Cic. Verr. Act. 1, 3, 7; Accus.
1, 18, 48; 1, 39, 102; 1, 61, 158; 3, 16, 40; 3, 50, 118; 3, 54,
126; 4, 9, 19; 5, 5, 11; 5, 18, 47; 5, 25, 62; Rabir. perd. 8, 24;
Sest. 19, 43; 34, 73; Piso. 24, 57; Deiot. 6, 16; Phil. 2, 17, 42;
5, 13, 37; 11, 4, 9; Parad. 4, 2, 30; Ep, Att. 7, 10.
Concordior Plaut. Aul. 3, 5, 7 (481); concordissimus Cic, pro
Ligar. 2, 5; Sen. Consol. Polyb. 3 (22), 4; Amm. Marcell. 26,
5, 1; Augustiu. Civ. Dei 19, 13 (II 377, 7); 19, 17 (II 386, 11);
Mythograpb. 1, 68; CT. L. 8, 2757.
Deformior Cic. Ep. Farn. 4, 9, 3; German. Phaen. 120; Mart.
4, 78, 9; Plin. Epist. 8, 24, 9; Sidon. Epist. 3, 3, 7; 3, 13, 5;
deformisnmus Gell. 5, 11, 11; Quintil. Decl. 12, 15.
Dementior Cic. in Pison. 20, 47; pro Ptab. Post. 9, 24; de
domo 29, 76; Phil. 2, 8, 19; Sen. Epist. 74, 33; 99, 8; de ira
2, 26, 3; dementissimus Cic. Phil. 2, 22, 53; Har. resp. 26, 55;
Sen. Contr. 10 praef. 6; Val. Maxim. 3, 7, 8; Tertull. ad nat. 1,
16 und advers. Marc. 4, 11; Lactant. Mort. persec. 31, 5.
Enormior Spartian. Hei. I, 3 im Palat, und so auch H. Jordan;
Peter schreibt inormior.
Imhellior Tacit. Histor. 4, 33.
Immavior Cic. pro Rose. Am. 26, 71; de prov. consul. 12,
29; Phil. 10, 10, 22; Verg. Aen. 1, 347; Lucan. 1, 480; Val.
Flacc. 2, 616; Sil. 9, 221; Gell. 20, 1, 50; Eumen. oratio 4, 1;
Avian. Fab. 18, 9; Aur. Vict. Caes. 5, 13; Capitol. Maxim, duo
10, 1; Vopisc. Car. 8, 3; 8, 6; Oros. 5, 10, 10; lul. Valer. 3,
17; immanissimus Cic. Orat. partit. 25, 90; Verr. 4, 43, 95; pro
Font. 14, 31 (18, 41); in Pison. 33, 81; PHn. Epist. 9, 13, 4;
Panegyr. 48, 3; Suet. Calig. 29; Flor. 3, 10, 1; 4, 1, 3; Gell.
2, 6, 2; 20, 1, 39; Vopisc. Aurel. 31, 4; Eutrop. 6, 17, 3;
Augustin. Civ. Dei 3, 15 (I 118, 14); 6, 8 (I 261, 24); 6, 9 (I 265,
10); 7, 33 (I 316, 4); Amm. Marcell. 17, 1, 13; Oros. 7, 37, 4
und lib. apolog. 2, 5 und das Adverb, immanius Amm. Marcell.
18, 7, 5.
Inertior Cic. Verr. Accus. 2, 78, 192; 1. agr. 1, 1, 3; Ep. Att.
2, 8, 1; Fragm. A. V 6 (p. 3 ed. Baiter); Ovid. Trist. 4, 8, 3;
inertissimus Cic. Divin. in Caecil. 21, 67; Verr. 5, 38, 100; 1. agr.
2, 33, 91; Fin. 1, 2, 5; 5, 20, 56; Fragm. C. 22 (p. 36 ed.
Baiter); D. Brut, bei Cic. Ep. Farn. 11, 19, 2; Auct. bell. Afr.
— 254 —
57, 6; Sidon. Epist. 8, 6, 3 (vergl. Palaem. Ars S. 1370 [536, 19])
und das Adverb, ineriissime Charis. 2 S. 166 (185, 11).
Infamissimus Oros. 5, 18, 9; Impp. Grat. Valent. et Theod.
Cod. 10, 31, 34; Servius zu Verg. Aen. 12, 603 und das Adverb.
infamissime Capitol. Pertinax 13, 8.
Infantior Varro (Sat. Men. 367) bei Nonius S. 56, 13; Cic.
Ep. ad Q. fr. 3, 4, 1; infantissimus Cornific. 2, 11, 16; Cic. pro
Cluent. 18, 51; Auson. Grat. act. 9, 41 (ed. Peiper p. 364, 269);
Prudent. Perist. 10, 3; Sidon. Epist. 8, 6, 3 und 9, 3, 6.
Ingevtior Verg. Aen. 11, 124; Nazar. Panegyr. 1; Symmach.
Epist. 8, 31; mcjentissimus Veget. de re milit. 4, 8; Augustin.
Serm. 53, 12; Pompei. Comment. S. 454 (300, 30).
Insignior Liv. 10, 15, 5; German. Arat. 213; Tertull. Spect.
21; Claudian. Laud Stil. 1, 28; insignissimus Tertull. Spect. 12
und Apol. 21; Hieronym. Chron. 1 S. 22 und 2 S. 107. 173 Ol.
251; de viris illustr. 69; Ennod. Carm. 1, 6, 2 (ed. Hartel p. 520,
11; ed. Vogel p. 4, 34); Vit. Epiph. 35 (ed. H. p. 339, 17; ed. V.
p. 88, 28); 88 (ed. H. p. 353, 21 ; ed. V. p. 95, 16) und die Adverb.
insiqnius Com. Nep. Agesil. 3, 2; insignissime Hieronym. Chron. 2
5. 160. 184 Ol 205 und 283.
Misericordior Plaut. Rud. 1, 5, 23 (281); Cic. pro Süll. 26
72; Augustin. Civ. Dei 21, 17 (II 521, 14); misericordissimus Sidon
Epist. 8, 6, 11; Augustin, Civ. Dei 5, 26 (I 239, 10 und 240, 9)
10, 27 (I 444, 24); 21, 24 (II 530, 9); Epist. 19 extr.; 48, 1; 93, 2
Confess. 1, 4; 6, 5, 7; 6, 8; 9, 2, 4; Salvian. Gubern. Dei 2, 2, 12
6, 10, 55 und die Adverb, misericordius Augustiu. Epist. 153, 21 und
Doctr. Chr. 1,16; misericordissime Augustin de catech. rud. 25, 48.
Ohscenior Cic. Tuscul. 5, 38, 112; Val. Maxim. 3, 5, 4; oh-
scenissimus Cic. Ep. ad Q. fr. 2, 3, 2; Vell. Paterc. 2, 83, 1;
Paul. Festi unter Alliesis dies S. 7 und die Adverb, obscenius Cic.
Nat. Deor. 3, 22, 56; Orat. 45, 154; obscenissime Eutrop. 8, 22.
Perennior Horat. Carm. 3, 30, 1.
Principior Cassiod. Histor. eccl. 1, 1.
Sacrilegissimus Plaut. Rud. 3, 4, 1 (706).
Socordior Sidon. Epist. 5, 7, 6; socordissimus Apul. de mag.
24 S. 446 und das Adverb, socordius Sali. Histor. 3, 71 D. (Kr.
86; G. 94) bei Nonius S. 235; Liv. 1, 22, 5; Tacit. Histor. 2, 15;
Curt. 9, 9, 1.
Sollemnior Tertull. de bapt. 19; soUemnissimus Fronto ad
Anton. Imper. 1, 2; Apul. Met. 11, 16 S. 785; Augustin. Serm.
309, 6; Tertull. Resurr. 19 und adv. Marc. 4, 12.
— 255 —
Sollertior Cic. Rose. Com. 11, 31; Cato Mai. 15, 54; Lucr. 5,
1356; Ovid. Met. 13, 37; Lucan. 4, 724; lustin. 9, 8, 6; sollertissi-
mus Cato R. R. 8, 2; Sallust. lug. 96, 1; Eutrop. 9, 26; Lactant.
Institut. 2, 8, 3 und Opif. Dei 10, 22 und die Adverb, sollertius
Cic. Nat. Deor. 2, 35, 88; Lucr. 5, 1010; Ovid. Met. 11, 635;
14, 624; Tacit. Ann. 5, 10; sollertissime Cic. Verr. 4, 44, 98;
Apul. de mag. 2 S. 380.
Spissigradissumus Plaut. Poenul. 3, 1, 3 (375).
Suhlimior Plin. N. H. 22, 5, 5 (10); Quintil. 8, 3, 14;
8, 3, 75; 10, 1, 68; luven. 8, 232; 11, 24; Tacit. Agric. 44;
Tertull. adv. Marc. 1, 6; suhHmissimus Tertull. Apol. 33; Lactant.
Instit. 5, 14, 19; Symmach. Epist. 6, 57 (56) und 7, 106; Salvian.
Gubern. Dei 7, 23, 106; Mart. Capell. 5 § 426; C. L L. 6, 1725
Z. 7; Imp. lustiniani Epist. ad Theophilum, Dorotheum, Theodo-
rum, alios § 1; §4 und de cod. confirm. §2; Imp. Constantin.
Cod. 12, 51, 2; Impp. Valentin. Valens et Grat. 11, 5, 2; Impp.
Theodos. Arcad. et Honor. 11, 24, 2; Imp. Anastas. 2, 8, 2; Imp.
lustinian. 2, 8, 7 §3; 3, 1, 16; 4, 5, 10; 4, 21, 20; 7, 62, 38;
7, m, 39 §2; 8, 41, 27; Alcim. Avit. Epist. 46 (41) ed. Peiper
p. 75, 27; Histor. de preliis 2, 13.
Vecordior Aurel. Vict. Caes. 40, 17; vecordissimus Cic. de
domo 55, 141 und Apul. de mag. 2 S. 382, vergl. Palaem. Ars
S. 1370 (536, 20).
Die mit den Präpositionen pcr^ prae und sub zusammen-
gesetzten Adjectiva haben in der Regel keinen Kompa-
rativ und Superlativ, die wenigen Ausnahmen sind:
Perlucidior Cic. Nat. Deor. 2, 11, 30; Horat. Carm. 1, 18, 16;
perlucidissimus Sen. Consol. Marc. 17, 3 ist nicht allzu gut be-
glaubigt und daher schreibt Haase nur perlucidus.
Praealtius schreibt Kopp im Mart. Capell. 8 § 886, Eyssen-
hardt aber praelatius.
Praecelsior Ambros. de fide 4, 1, 7; in Luc. 3, 3, 37; Salvian.
Gubern. Dei 6, 13, 72; praecelsissimus Alcim. Avit. Epist. 5 ed.
Peiper p. 32, 18.
Praeclarior und praeclarissimus oft geschrieben.
Praematurius (Adverb.) Papinian. Dig. 45, 1, 118 § 1.
Praenohilior Apul. Flor. 3, 16 S. 70,
Praeposterius (Adverb.) Pompei. Comment. ed. Keil p. 236, 24.
Subacrior Isid. Orig. 17, 10, 8.
Subtristior Hieronym. Epist. 69, 4.
Einige von denjenigen Superlativen, die in späterer Zeit einen
— 256 —
Komparativ und Superlativ zulassen, vergl. S. 243 und 244, kommen
auch in der Zusammensetzung mit per vor. So findet sich:
Permaximus Ps. Pore. Latro Declam. in Cat. 21; Ps. Quint.
trib. Marian. Decl. 8. Auch steht permaximus Cic. Lael. 19, 70
im Benedictb., Salzb. und Wien. V, sonst maximus, was auch in
den Text gesetzt ist. Das Adverb, permaxime haben, wie Schneider
angiebt, einige Codd. bei Cato R. R. 38, 4, aber Schneider und
Keil schreiben maxime; sicher steht permaxime Ps. Augustin. ad
fratr. erem. serm. 69.
Perminimus luvenc. 3, 583.
Peroptimus kommt in späterer Zeit vor, was aus Charis. 2
S. 207 (232, 13): peccant autem qui dicunt peroptimus und 2
S. 209 (234, 8): peroptumus non dicimus hervorgeht.
Perplurimus Rufin. Eus. Hist. eccl. 6, 7; per plurimum (d. i.
perplurimum) refert steht Phn. N. H. 2, 54, 55 (143) im Rice,
und Par. a, per fehlt im Toi. und Par. d, Detlefsen schreibt plu-
rimum refert.
Perpaucissimus Colum. 3, 20, 6.
Perdulcissimns Reines, inscr. cl. 20, no. 150.
PerdifficiUimum aditum Liv. 40, 21, 3, einige Herausgeber
haben per difficillimum getrennt.
Pertenuissinia steht Sen. Nat. quaest. 2, 10, 2 im cod. Bamb.
und Guelf., aber Haase schreibt nur tenuissima.
Per in Verbindung mit einem Komparativ scheint nur bei
Venant. Fortun. Vit. Maurilii 16 § 80 uude perpluribus placebat
et paene ab omnibus amabatur vorzukommen.
D) Bei folgenden Adjectiva fehlt Komparativ und Superlativ:
nlmus^ halhus^ blaesus, cnducus , canus^ cicur, claudus, curvus^
dispar. egenus^ ferus^ gibber, immemor, impar^ lacer, luscus, man-
C71S, mediocris^ merus^ mutilus ^ mutus^ nefastics, para'/?«, praeposfe-
rus, properiis, rudis, sospes, senfus\ vagus.
E) Zu folgenden Adjectiva kommt ein Komparativ oder Super-
lativ selten vor, oder einer von beiden fehlt:
Actuosior Sen. Epist. 39, 3; Superlativ fehlt.
Aegrior Plaut. Amph. 3, 2, 29 (910); Lucr, 4, 467; aegerri-
mus Apul. Met. 6, 13 S. 404 und die Adverb, aegrius Plaut. Asin.
1, 1, 106 (119); Cic. Verr. 4, 65, 146: de imper. Cn. Pompei 5,
13; Tuscul. 4, 37, 81; Liv. 7, 13, 6; Tacit. Ann. 4, 71; aegerrime
Caes. bell. Gall. 1, 13, 2; Sallust. lug. 83, 1; 85, 10; Liv. 21,
37, 1; Suet. Aug. 16; Fronto ad Verum imper. (p. 116, 17 ed.
Naber).
- 257 —
Acjreslior Cic. Orat. 3, 12; Tuscul. 5, 27, 77; agrestissimus
Cassiod. Var. 7, 4 und das Adverb, agrestius Spart. Hadr. 3, 1.
Alncrior Cornific. 2, 30, 48; Cic. de rep. 6, 13, 13; Caes.
bell. Gall. 3, 24, 5 ; 5, 33, 5 ; bell. civ. 3, 25, 2 ; Corn. Nep. Paus.
2, 6; Sempron. Asellio bei Gell. 5, 18, 9; Tacit. Hist. 5, 16 u. a.
und das Adverb, a/acrius lustiu. 1, 6, 10; der Superlativ fehlt,
wie auch Plinius bei Charis. 1, 16 S. 88 (114, 3) angiebt.
Apricior Colum. 11, 3, 24; apricissimus Colum. 9, 14, 13.
Arcanius nur als Adverb. Colum. 3, 2, 32.
Barharior nur Ovid. Trist. 5, 1, 72; Ep. ex Ponto 3, 2, 78.
Bellior soll nach Charis. Exe. art. gramm. S. 82 (536, 31) und
S. 110 (556, 6) nicht vorkommen, aber wir finden den Kompa-
rativ bei Varro (Sat. Men. 541) bei Nonius S. 77, 30, öfter aber
hdlissimus Plaut. Curcul. 1, 1, 20; Merc. 4, 1, 22 (688); Terent.
Adelph. 4, 2, 51 (590); Lucil. (ed. Lachmann v. 741; ed. L. Müller
29, 98) bei Nonius S. 527, 27; Cic. de orat. 1, 60, 255; Ep. Fam.
14, 7, 3; Att. 5, 17, 3; 6, 4, 3; Colum. 12, 19, 2; Petron. 25, 1;
Apul. Met. 9, 7 S. 605; CLL. 4, 3201 und hellissime Cic. Ep.
Fam. 14, 14, 1; 16, 9, 1; Sen. Contr. 3 praef. 12 u. a.
Caecior nur Horat. Serm. 1, 2, 91.
Caelestior Sen. Epist. 66, 11; caelestissimus Vell. Paterc. 2,
66, 3; 2, 104, 3.
Zu caesius fehlt nach Varro L. L. 8, 39, 76 der Komparativ.
Calvior Apul. Met. 5, 9 S. 338, vergl. glabrior.
Comior Cic. pro Muren. 31, 66; comissimus Suet. Vesp. 22;
ApuL Met. 10, 18 S. 713; 11, 22 S. 801; Cicero gebraucht dafür
percomis Brut. 58, 212; das Adverb, comissume Plaut, Mil. Glor.
3, 3, QQ) (941), Ritschi, Fleckeisen schreiben dafür comptissume,
ebenso auch Lorenz in der ersten Auflage, in der zweiten dagegen
hat er wie Brix nach Hertz (Prise. 2 p. 59) compsissume aufge-
nommen, vergl. kritische Noten zu v. 941 bei Lorenz S. 277 und
bei Brix S. 159.
Communior Cic. pro Muren. 31, 66; Suet. Claud. 21; Trebell.
Poll. Gallien. 17, 5; communissimus Suet. Vesp. 22.
Dapsilius als Adverb. Lucil. (ed Lachmann v. 938 ; ed. L. Müller
30, 55; ed. Baehrens 745) bei Nonius S. 321, 18; dapsillimus Not.
Tir. 68.
Delirior Lactant. Instit. 3, 18, 14; 3, 19, 18; 7, 13, 9.
Dirior Cic. Divin. 2, 15, 36; C. F. W. Müller erwähnt in der
praef. critica nichts über die besseren und schlechteren Hdschr.,
Wölfilin (Archiv 4, p. 5) aber sagt, dafs dirior durch die besseren
Neue -Wagener, Lat. Formenlehre. II. 3. Aufl. 17
— 258 —
codd. nicht gestützt wird; Tertull. leiun. 8; ein Superlat. ist sehr
unsicher, dirissimum Varro (Sat, Men. 51) bei Nonius S. 100, 24
steht am Rande des Guelf. , sonst in den meisten Hdschr. diris-
sissimum, vielleicht für derisissimum, was auch L. Müller im Nonius
gesetzt hat, Bücheier schreibt derississimum.
Diuturnior Varro R. R. 2, 7, 11; Cic. Ep. Farn. G, 13, 3:
Caes. bell. Gall. 1, 14, 5; Ovid. Fast. 6, 219; Plin. Epist. 3, 10, 6;
Panegyr. (VII) Coustantino Aug. 2; Lamprid. Alex. Sever. 20, 4;
Amm. Marcell. 23, 1,6 u. a. ; das Adverb, diuturnius Sidon. Epist.
2, 14, 1 ; 8, 3, 1 ; 9, 9, 9; cUuturnissivnis Augustin. Civ. Dei 21,
23 (II 528, 6); Gros. 5, 24, 17 in der Vulg., in den besseren
Hdschr. diuturno, vergl. Zangemeister; das Adverb, cliutumissime
Boeth. in categ. Aristot. 3 p. 243 ed. Migue.
Escuhntior Hieronym. Epist. 22, 11.
Exilior Plin. N. H. 11, 51, 112 (269); 15, 13, 12 (43); Plin.
Panegyr. 30; das Adverb, exilius Varro L. L. 5, 1, 2; exilissimus
Not. Tyr. 67.
Von faber scheint kein Komparativ gebildet zu sein, aber
faherrimus hat Apul. Flor. 9 S. 33 und das Adverb, faherrime
Apul. Met. 2, 4 S. 94;. 11, 11 S. 777 und Flor. 15 S. 56; Amm.
Marcell. 20, 11, 11; 29, 3, 4.
Über den Komparativ von falsus sagt Paul. Festi S. 92 , 11:
Falsius et falsior cum rationabilitor dici possint, non tamen sunt
in consuetudine. Wir finden dasselbe Petron. 132, 16 und Augustin.
Civ. Dei 7, 5 (I 281, 22); falsissimus Colum. 1,6, 17; Cael. Aurel.
Chron. 3, 8, 134.
Festior Claudian. III cous. Honor. 3; festissimus Vopisc. Tacit.
11, 5; CLL. 8, 2723.
Fidior soll nach Charis. 1, 16 S. 88 (113, 11) und dems. Exe.
art. gramm. S. 82 (536, 31) und S. 110 (556, 6) nicht vorkommen,
aber es findet sich bei Liv. 40, 3, 4; lustin. 16, 5, 2 und 37, 1,3;
magis fidus steht Val. Flacc. 7, 355; Tacit. Ann. 1, 57; fidissi-
mus Cic. pro Sest. 22, 49; Milon. 27, 75; Phil. 6, 1, 2; 10, 11,
24; 11, 2, 5; Auct. bell. Alexandr. 57, 6; bell. Afr. 79, 2; Sallust.
lug. 102, 2; Liv. 26, 32, 4; 33, 28, 13; Verg. Aen. 2, 281; 12,
659; Ovid. Met. 1, 561; 7, 192; 9, 570; Sil. 3, 665; Val. Flacc.
8, 419; Plin. Panegyr. 49; Tacit. Ann. 3, 1 ; 3, 46; 4, 68; Histor.
2, 46; 2, 59; 2, 76; 3, 40; 3, 41; 4, 83; Agric. 14; 19; Suet.
Nero 47; Mamert. Grat. act. 7; Eutrop. 7, 8, 4, auch maxime
fidus Sallust. lug. 35, 4; Tacit. Ann. 4, 10 u. a. ; fidissime Cic.
Ep. Farn. 2, 16, 4 und Gell. 12, 8, 6.
- 259 —
Fraudulentior Tertull. adv. Marc. 2, 21; Augustin. Confess.
3, 3; fraudulentissimus Plaut. Capt. 2, 1, 38 (235); Plin. N. H.
30, 1, 1 (1); Flor. 3, 1, 17; das Adverb, fraudulentius Plin. N. H.
30, 10, 26 (89).
Geminissimus Plaut. Persa 5, 2, 49 (830) als scherzhafte
Steigerung des vorhergehenden geminus.
Germanissimus Cic. Acad. 2, 43, 132; Augustin. Serm. 12, 5;
Hieronym. Epist. 98.
Glahrior Plaut. Aulul. 2, 9, 5 (402), früher auch Apul. Met.
5, 9 S. 338, jetzt wird bei Hildebrand, Eyssenhardt und 0. Jahn
calvior gelesen, aber Fulgentius Expos, serm. ant. p. 562, der
diese Stelle aus Apuleius citiert, führt glabriorem an; ein Super-
lativ fehlt.
Gnarior Julian, bei Augustin. op. imperf. Julian. 5, II; im
Arnobius 3, 22 liest Reifferscheid (p. 126, 23) mit Scaliger gna-
rures statt gnariores; gnarissimus Solin. 51.
Gnavior (navior) Amm. Marcell. 26, 4, 4; lul. Valer. 1, 41;
Superlativ fehlt.
Grandior Plaut. Aulul. 2, 1, 37 (159); Lucr. 3, 950; Cic.
Invent. 1, 24, 35; de orat. 2, 30, 131; 2, 82, 337; Brut. 84, 289;
Phil. 5, 17, 47; Fin. 3, 5, 19; Divin. 1, 20, 39; Ovid. Met. 6,
28; 6, 321; 7, 665; Mela 2, 5 (79); Plin. N. H. 11, 16, 16 (47);
Suet. Galba 16 u. a. Capitol. Maxim, duo 14, 2; Gordiani tres
15, 2; Maxim, et Balb. 2, 1; Cass. Fei. 51; grandissimus ist
seltener: Varro R. R. 1, 52, 1; Plin. N. H. 15, 3, 4 (15); 15,
10, 9 (35); 18, 11, 29 (112); 18, 11, 29 (116); 29, 4, 27 (85);
Apul. Met. 10, 16 S. 709; lul. Valer. 3, 18 und die Epitome an
derselben Stelle; bei Quintil. 10, 1, 97 ist grandissimus allein aus
dem Münchn. bemerkt.
Humectior Apul. de deo Socr. 10 S. 143; Macrob. Sat. 7, 15,
12; humectissimus Macrob. Sat. 7, 6, 17; 7, 10, 10.
leiunior Cic. de orat. 3, 4, 16; Colum. 2, 4, 7; Sen. Consol.
Helv. 6, 5; Superlativ fehlt.
Ignarissimus Plaut. Pseud. 4, 7, 62 (1161); Gell. 14, 1, 13.
Ignavior Plaut. Poenul. 4, 2, 24 (846); Cic. Verr. 2, 78, 192;
Sallust. Histor. Rede des Philippus 3; Plin. N. H. 20, 18, 76 (202);
ignavissimus Plaut. Bacch. 3, 6, 27 (556); Terent. Eunuch. 2, 2, 8
(239); Cic. Invent. 1, 49, 92; Sallust. Cat. 12, 5; Liv. 3, 67, 4;
5, 28, 8; 9, 4, 8; Tacit. Hist. 1, 35.
Inclutissimus (oder inclitissimus) Cato Orig. 4, 7 (ed. Jordan
17*
— 260 —
p. 19, 17) bei Gell. 3, 7, 19; Colum. 1, 4, 2; Komparativ ist ohne
Beleg.
Invictior Augustio. Immort. anim. 8 und de mor. Mauich. 2,
11, 20; invictissimus Plaut. Mil. Glor. 1, 57; Cornific. 4, 53, 66;
Cic. de rep. 6, 9, 9; in Pison. 15, 34; Frontin. Aquaed. 31 ; Capitol.
Max. et Balb. 17, 2; Mamert. Panegyr. Maximiano Aug. 11 und
Geneth. Maximiani 9; Eumenii Restaur. schol. 9 und 20; Incerti
Panegyr. (V) Constantio Caesari 3 uud 20; Panegyr. (VII) Con-
stantino Aug. 1; Augustin. Civ. Dei 1, 10 (I 19, 7) und Serm.
150, 10; Arnob. 2, 38; Symmach. Epist. 2, 30; 10, 64; 10, 78;
10, 81; Gros. 3, 12, 7; 5, 23, 16; Veget. de re milit. 2, 5 und
oft in Inschriften, so C. I. L. 8, 71; 8, 1296; 8, 1434; 8, 1579;
8, 2216; 8, 2572; 8, 5334; 8, 5528; 8, 6305; 8, 7015; 8, 7973;
8, 7974; 8, 8805; 8, 8924 u. a. und das Adverb, invictissime
Augustin. Epist. 166, 26 und Doctr. Chr. 3, 30, 42.
Invifior Plaut, in einem Bruchstück der Cistell. S. 19 bei
Majo (S. 404 ed. Weise); invitissimus Cic. Verr. Accus. 2, 60, 148;
2, 62, 153; 1. agr. 2, 37, 103; pro Sest. 31, 67; Plane. 36, 89;
Ep. Farn. 3, 10, 3; 13, 63, 1; Att. 16, 13", 1; Plin. Epist. 5,
21, 9; 8, 18, 5; Gell. 4, 20, 9; Spart. Did. lulian. 5, 9; Amm.
Marcell. 16, 12, 62 und das Adverb, invitius Cic. de orat. 2,
89, 364.
Litteratior Sen. Nat. quaest. 4, 13, 1; litt erat issimus Cic. Ep.
Farn. 9, 16, 4; Corn. Nep. Attic. 13, 3.
Longinquior Caes. bell. civ. 1, 60, 5; Corn. Nep. Them. 4, 4
und das Adverb, longinquius Gell. 1, 22, 12; Superlativ fehlt.
Luculentior Cic. Ep. Att. 12, 21, 1; luculentissimus Plancus
bei Cic. Ep. Farn. 10, 24, 3; Hierouym. in Daniel. 2, 22; C. I. L.
4, 2247.
Memoiior, einen sonst nicht bekannten Komparativ, stellt Prise.
6, 9, 47 S. 699 (I 235, 15) auf; Superlativ auch ohne Beleg.
Mendicior Tertull. de anima 33; Ambros. Serm. 81; mendi-
cissimus Cic. pro Muren. 29, 61; Lactant Instit. 3, 22, 3; Ambros.
Serm. 119 und das Adverb, mendicius Tertull. Pall, 5.
Minor Titin. (com. 161) bei Paul. Festi S. 123 und Varro (Sat.
Man. 206) bei Nonius S. 135; dafür magis mirus Plaut. Amphitr.
2, 1, 47 (595); 2, 2, 199 (829); 5, 1, 55 (1107); Mil. Gl. 2, 6,
58 (539); Terent, Hecyr. 2, 1, 23 (220); Mart. 1, 48, 3; 2, 72, 5;
Censorin. 14, 16 u. a.; maxime mirus Cic. pro Caec. 23, 65.
Von 7WVUS ist der Komparativ sehr selten. Bei Varro L. L.
6, 7, 59, dessen Worte von Gell. 10, 21, 2 wiederholt werden,
- 261 -
wird gewöhnlich gelesen: Ut a vetere vetustius ac veterrimum, sie
ab novo declinatum nonut:; et novissimum, quod extremum. Aber
in den Hdschr. des Varro fehlt novius et, weshalb auch Spengel
diese Worte eingeklammert hat; aus einigen alten Ausgaben des
Varro wird novitius et bemerkt. Bei Gell. 6 (7), 17, 8 hat Hertz
novius pervulgatiusque geschrieben, vergl. dessen gröfsere Ausgabe
p. 366; novior Eugipp. Exe, ex oper. Augustini 30 S. 211, 4;
Rönsch, Itala und Vulgata, S. 278 giebt aus der Vulg. Act. apost.
17, 21 nach dem Cant. novius. gewöhnlich wird daselbst aliquid
novi gelesen. Bei Quintil. 8, 5, 15 sind magis nova sententiarum
genera. Der Superlativ novissimus kommt sehr oft vor. Wenn
aber Charis. 2, 6 S. 130 (156, 34), Diomed. 1, S. 311 (324, 37),
Donat. Ars gramm. 2, 3, 1 S. 1745 (374, 23), Pompei Comment.
S. 132 (154, 19), Consentii Ars S. 2022 (342, 13) denselben als
für sich bestehend ohne Positiv aufstellen, so geschieht dies des-
halb, weil er sich in seiner Anwendung für extremus von novus
scheidet.
Ohliquior Plaut. N. H. 2, 77, 79 (188); Avien. Arat. 164.
Ohlomjior Vitr. 10, 11, 4.
Opimior Gell. 5, 14, 25; opimissimus Tertull. ad nat. 2, 8.
Parissumus Eclog. des L. Scipio Barbatus C. I. L. 1, 30 p. 56;
Plaut. Cure. 4, 2, 20 (506), aber parissimam, welches bei Gellius
20, 1, 34 ohne Hdschr. gelesen wurde, ist von Hertz nach dem
Reg. und einem Leid, in rarissime verwandelt, in einigen Hdschr.
ist rarissimum.
Von pius kommt nach Charis. 1, 16 S. 88 (113, 11) u. dems.
Exe. art. gramm. S. 82 (536, 31) und S. 110 (556, 6) kein Kom-
parativ vor; über den Superlativ vergl. S. 204—207.
Proclivior Cic. Tuscul. 4, 37, 81; de amicit. 18, 66; Quintil.
4, 5, 21; Gell. 9, 1, 2; Claudian. HI Cons. Honor. 179 und Land.
Seren. 133; Nazar. Panegyr. 33; lul. Valer. 3, 2; Vulg. Prov. 29,
22 und das Adverb, proclivius Lucr. 2, 792; 3, 11; ein Super-
lativ fehlt.
Prolixior Varro R. R. 1, 6, 4; Cic. Ep. Att. 6, 3, 5; Colum.
1, 3, 7; 1, 9, 3; 5, 6, 16; Gell. 13, 28, 3; Mamert. Grat. act. 5;
Pacat. Panegyr. 19 und 34; Ulpian. Dig. 33, 1, 13; Paul. Dig.
49, 14, 45; Minuc. Felix 37, 12; prolixissimus Augustin. Epist.
138, 20; lul. Valer. 1, 46 (42); Cassian. de incarnat. 3, 14 und
das Adverb, prolixius Terent. Eunuch. 5, 8, 52 (1082); Suet. Tit. 7;
Gell. 1, 22, 10; 12, 1, 4; Nazar. Panegyr. 11 und 30; Pacat.
Panegyr. 5.
— 262 -
Pronior Liv. 21, 28, 6; Vell. Paterc. 2, 69, 6: Colum. 1, 5, 8;
Stat. Silv. 3, 3, 153; Quintil. 2, 8, 13; Tacit. Ann. 2, 73; 4, 29;
Histor. 2, 74; Suet. Tiber. 33; 44; Calig. 19; Nero 40; Galba 12;
22; lustin. 29, 3, 2; Claudian. in Rufin. 2, 400; Avian. Fab. 41,
14; Rutil. Namant. 1, 236; 1, 586; Anthol. Lat. ed. Burmann 5,
177 (Meyer 1107; Riese 384; Baehrens 4, 538) v. 2; pronissimus
Capitol. Anton. Pius 10, 8, aber maxime pronus Quint. 1, 2, 2;
das Adverb, pronius Amm. Marcell. 30, 8, 10.
Propinquior Varro L. L. 10, 2, 8; Ovid. Trist. 4, 4, 51.
Pusillior Apul. Met. 5, 9 S. 338 (Hildebrand pusilior, Eyssen-
hardt und 0. Jahn pusillior); Lucian. bei Cyprian. Epist. 22, 1.
Putissimus Cic. Ep. Att. 2, 9, 1.
Für sacrior, das ohne Beleg ist, wird sanctior gebraucht; sacer-
rimus findet sich bei Plaut. Mostell. 4, 2, 67 (983) und Poenul.
prol. 90; Turpil. (v. 25 und 134) bei Nonius S. 397, 28 und 30;
Varro L. L. 8, 39, 77; Ovid. Heroid. 9, 159.
Salsior Cic. de orat. 2, 63, 255; 2, 71, 289; Ep. Fam. 9,
15, 2; Plin. N. H. 7, 6, 5 (42); 31, 7, 42 (92); 31, 10, 46 (108);
Mela 2, 5 (82); salsissimus Cic. de orat. 2, 63, 255; Plin. N. H.
31, 6, 34 (67); 31, 7, 41 (85); das Adverb, salsissime Cic. de
orat. 2, 54, 221.
Saturior Colum. 7, 4, 3; Sen. Natur, quaest. 1, 5,. 12.
Scabrior Plin. N. H. 12, 15, 34 (67); 33, 6, 33 (101).
Segnior Cic. pro Font. 7, 17; de domo 22, 57; 34, 91; Ein.
1, 10, 34; Ep. Att. 8, IIB, 3; Caes. bell. civ. 1, 3, 1; Sallust.
lug. 31, 28; Verg. Georg. 3, 95; Aen. 4, 149; 7, 383; 8, 414;
Liv. 2, 43, 1; 24, 13, 11; 35, 40, 7; 40, 4, 14; Val. Maxim. 6,
4, 2; Suet. Claud. 10; Lucan. 6, 181; lustin. 2, 4, 27; 11, 5, 3
u. a. , auch das Adverb, segnius findet sich öfter; seltener segnis-
simus Apul. de mag. 56 S. 518; Cassiod. Var. 8, 14; segnissime
Cassiod. Var. 1, 35.
Serior TibuU. 1, 4, 33; Ovid. Heroid. 19, 14; Martial. 5,
6, 4; Colum. 2, 10, 15; 4, 23, 1; Cels. 2, 6 (p. 37, 28 ed. Darem-
berg); Plin. N. H. 15, 13, 12 (41); 19, 8, 41 (142) u. a., noch
öfter serius, selten serissimus Vell. Paterc. 2, 131, 2; Plin. N. H.
15, 15, 16 (55); 15, 17, 17 (61) und das Adverb, serissime Caes.
bell. civ. 3, 75, 2 nach Scaligers Verbesserung, in den Hdschr.
suetissime.
Solissimam bei Pompei Comment. S. 32 (110, 12) im Guelf.
und Par. B ist wahrscheinlich korrumpiert, im Par. B m. sec. und
im Par. C steht stultissimam, was Keil auch in den Text gesetzt hat.
— 263 —
Surdior Horat. Carm. 3, 7, 21; Epod. 17, 54; Ovid. Met. 13,
803 und Heroid. 8, 9; durissimus Augustin. Epist. 39, 4.
Taciturnior Horat. Epist. 2, 2, 83; Sidou. Epist. 8, 6, 9; (aci-
turnisHmus Plaut. Cure. 1, 1, 20.
Temulentior Sidon. Epist. 3, 13, 4; temidentissime Cassiod.
in psalm. 68 v. 13 extr.
Teretius Gell. 13, 20 (21), 15, und so haben Billig, Jan und
Detlefsen auch bei Plin. N. H. 36, 21, 39 (150) geschrieben, wo
sonst tenerius gelesen wurde, im Bamb. , Rice, und Par. D steht
terreat.
Torvior Apul. Flor. 17 S. 79; torvissimus Arnob. 6, 10.
Trucior Mart. Capell. 6 § 697 ; tinicior und trunssimus vergl.
Rhemn. Palaem. 536, 16 Keil.
Vahjius (crus) haben A. v. d. Linden und Targa im Celsus
8, 20 vorgeschlagen, im cod. Constant. steht valgium, im Med. I
und Vat. VIII varum: edd. ant. et plerique eodd. haben vastius,
Daremberg (p. 359, 14) schreibt vatium.
Vegetior Val. Maxim. 5, 7 ext. 1 und 7, 3, 2; Colum. 6, 20;
Plin. n! H. 21, 18, 69 (116); vegetissimus Plin. N. H. 18, 26, 65
(238); 21, 8, 22 (46).
Vivissimus superlativus a vivido nach Paul. Festi S. 379.
Volucrior Festus unter pennas S. 209.
69. Die Umsehreibung des Komparativ und Super-
lativ geschieht gewöhnlich mit Hülfe der Adverbien macjis und
maxime. Daneben findet sich, wenn auch selten, plus und plu-
rimum.
Plus mit einem Adjektivum ist bei Plaut. Aulul. 3, 2, 6 (420)
male plus lubens faxim nicht beweiskräftig, als sicher aber läfst
sich eine solche Verbindung bei Enn. (Fab. 371 ed. L. Müller) bei
Nonius S. 507, 22 jdus miser sim, si scelestum faxim nachweisen;
dann scheint dieser Gebrauch von plus aus der Schriftsprache ver-
bannt zu sein und nur in der Volkssprache fortgelebt zu haben.
Erst gegen das Ende des zweiten Jahrhunderts nach Chr. finden
wir wieder plus miser bei Tertull. de speetac. 17; p^w*- formosus
bei Nemes. Eclog. 4, 72 ; oft bei Sidonius Apollinaris, so Epist. 3,
13, 2 flus rusticus\ 3, 13, 4 plus fetida; 7, 17 carm. v. 14 plus
onerosus; 8, ß, 6 plus aurea\ 8, 6, 15 plus . . tristi (plus ob hoc
tristi quod superstioso ritu); 8, 9, 4 plus mudca-, 8, 11 carm.
V. 54 plus barbarus; 8, 11, 8 plus dulce; 9, 11 plus amici\ Carm.
2, 33 plus predosa] 2, 188 polita . .plus: 5, 78 phis felix\ 5, 501
plus cauta; 7, 44 plus notus\ 7, 59 plu,s secura; 9, 215 plus..
- 264 -
(jraves; 22, 116 plus celsos; 23, 203 plus grave; 23, 225 ^>/i^s lo-
cuples (mit Participien verbunden Epist. 1 , 7, 9 plus . . laudatus
honoratusque ; 3, 13, 4 plus commota: 8, 6, 6 plus picta oratione;
8, 9, 4 plus torta; Carm. 5, 137 plus., calens; 5, 229 plus ar-
dens), daneben magis decorus Carm. 23, 84. Aufserdem steht
diese Verbindung noch bei Tiberian. 1,15 (bei Baebrens 3 p. 265)
plus canora\ bei Anthimus 36 (p. 15, 15 ed. Rose) plus congrua
und bei dem Schol. zu luven, 4, 106, der improbrior durch plus
improbus erklärt; Wölfflin (Archiv 1, 100) führt noch eine galli-
sche Inschrift plus praecipuus Le Blant 429, 10 (saec. VI); 547,
15 an.
Plurimum mit einem Adjektiv belegt Wölfflin a. a. 0. mit
Firm. Mat. Astrol. 171, 30 plurimum ingeniosi; 197, 9 plurimum
pigri und 337, 29 plurimum locupletes und Lat. und rom. Kom-
paration p. 30 mit TertuU. de spectac. 27; adv. Marc. 1, 1 und
Augustin. Civ. Dei 5, 3 (I 194, 25).
70. Mehrere Komparative nehmen die Deminutiv-
endung usculus an. Prise. 3, 5, 26 S. 609 (I 101, 11) und 3, 5,
29 S. 611 (I 104, 4) giebt dafür plusculus (nicht allein plusculum,
sondern auch pluscula supellectile Terent. Phorm. 4, 3, 60 [665],
plusculo sale Colum. 12, 50, 12; 12, 54, 1; morae quid plusculae
Gell. 19, 11, 4; vim plusculam 10, 29 im Lemma), maiusculus,
minusculus, grandiusculus, celeriusculus, complusculi, und die Ad-
verbia celeriuscule und saepiuscuh^ das letztere mit Anführung von
Plaut. Gas. 3, 5, 59, wo in den Hdschr. vielmehr das richtige sae-
picule ist. So sind ferner altiusculus, ampliusculus, frigidiusculus,
graviusculas, Injuidiusculus^ longiusculus, meliusculus, nitidiusculus
(Plaut. Pseud. 1, 2, 84 im Ambr., in den übrigen Büchern niti-
dissimum) , putidiusculus ^ tardiusculus , unctiusculus, und die Ad-
verb, alfiuscule, ampliuscule^ lonqiuscule^ meliuscule, nitidiuscule.
Vergl. Donat. Ars Gram. 2, 3, 3 S. 1746 (374, 33) und 2, 13, 4
S. 1760 (386, 33); Pompei. Comment. S. 133 (154, 32) und S. 348
(250, 35); Consent. Ars S. 2023 (334, 4).
Deklination der Komparative.
71. Der Ablat. Sing, der Komparative endet regelmäfsig auf e.
Charis. 1, 15 S. 44 (60, 16); De maiore vel minore possumus di-
cere e terminari oportere, quod, quae comparativi gradus sunt,
i finiri non possunt; semper enim e littera ablativo casu üniuntur.
— 265 —
Derselbe 1, 17 S. 111 (137, 27): Maiore, ab hoc maiore, si ho-
minis sit proprium nomen, maiori de re vcl negotio: atqui i'erunt,
quaecumque comparativi gradus sunt, ablativo i finiri non posse.
Und S. 112 (138, 15): Nobiliore. Comparativa Plinius e putat
ablativo finiri, (antiquos) tamen ait per i locutos: quippe fastos
omnes et libros a Fidvio Nohiliori scriptum rettulisse. So wurde
auch plure gebraucht, wie Charis. 1, 15 S. 84 (109, 10) und 2, 13
(211, 27) aus Plautus , Lucilius und Cicero anführt. Auch 1, 15 138
5. 44 (60, 12) verwirft Charisius pluri, wie veteri und maiori, und
fordert plure, wie maiore. Aber Prise. 7, 7, 34 S. 748 (I 315, 18)
sagt über den Ablat. von plus: Tam in e quam in i terminans
invenitur, utpote communis trium generum. Beispiele von pluri
sind nicht bekannt. Von anderen Komparativen endet der Ablat.
nicht selten auf i, wiewohl die neuere Kritik bei manchen Schrift-
stellern öfters e dafür hergestellt hat.
Als Beispiele für den Ablativ auf i bei Dichtern führt
Prise. 7, 13, 69 S. 766 (I 346, 11) inaiori^ leviori, minori aus
Lucan. 7, 162; luven. 7, 77; 13, 48 und Stat. Theb. 6, 845 an, in
den beiden letzten Stellen im Versende. Diese Ablativform auf i
kommt bei Dichtern höchst selten vor, so tiistiori bei Afran. (v. 121)
bei Non. S. 410; priori Ovid. Met. 8, 443 und Lucan. 9, 996 im
Versende (in der ersteren dieser Stellen wird jedoch aus dem Flor.
Marc, und Laur. prioris bemerkt), ferner bei Ven. Fort. Spur.
3, 13; maiori Sil. 13, 409; 16, 34; levwri Sil. 17, 510; Ven. Fort.
4, 27, 7 und in einem Gedicht unter Petronius Namen Fragm. 1
V. 12 (Wernsd. 4, I S. 300; Burmann 3, 253; Meyer 183; Riese
217; Baehrens 4, 396); meliori Ven. Fort. 4, 26, 23; breviori
9, 14, 11. — Dagegen maiore^ priore, iniquiore Plaut. Gas. Prol.
73; Gist. 2, 3, 61; Epid. 3, 4, 79 (516); Merc. 4, 6, 2 (806);
Rud. Prol. 20 und 4, 7, 17 (1243); inferiore^ meliore^ callidiore^
olieniore, jjeiore Terent. Eun. 3, 5, 31 (579); Phorm. 1, 4, 50
(228); Ad. 1, 2, 30 (110); 3, 2, 46 (344); maiore, priore, inferiore,
deteriore, fiaccidiore, graviore Lucr. 1, 359; 1, 553; 3, 537;
4, 328; 4, 480; 4, 482; 4, 530; 4, 1279; 5, 577; 5, 632; 6, 465;
6, 511; 6, 671; inquinatiore , voraciore, altiore, mhiore, meliore,
candidiore Gatull. 33, 3; 33, 4; 42, 18; 55, 3; 68, 28; 68, 148;
107, 6; leviore, maiore, inferiore, propiore Verg. Ge. 3, 305 und
Aen. 3, 87; 4, 494; 6, 51; 10, 438; graviore Culex 8; meliore,
leviore, inferiore, graviore, potiore, maiore, minore, quietiore, fer-
vidiore Horat. Garm. 1, 27, 20; 2, 1, 40; 2, 3, 8; 2, 10, 10;
2, 14, 28; 4, 2, 19; 4, 2, 33; 4, 6, 23; Epod. 1, 17; 10, 11;
— 266 —
11, 14; Sem. 1, 8, 25; 1, 10, 55; 2, 3, 15; 2, 3, 125; 2, 6,26;
Epist. 1, 10, 11; 1, 10, 39; 2, 1, 218, und im Versende Serm.
1, 9, 68 meliore im Oberl., Emmer. und in den Par. -/-u, meliori
in den Par. (f(pX und im Leid.; seniore, minore^ hreviore^ graviore^
ivteriore, propiore, prosperiore^ leviore^ uheriore^ meliore, maiore,
priore, liberiore^ udliore, posteriore, candidiore, deteriore, commo-
diore, pauperiore Ovid. Amor. 1, 13, 1; 2, 15, 20; 2, 17, 22
3, 1, 23; 3, 2, 12; 3, 15, 17; A. A. 2, 61; 2, 85; 3, 50; 3, 171
3, 382; Remed. amor. 649; Met. 2, 207; 3, 372; 6, 316; 7, 552
7, 861; 8, 190; 9, 269; 9, 433; 9, 550; 9, 787; 10, 150, 10, 152
11, 86; 12, 203; 12, 284; 15, 158; 15, 301; 15, 637; 15, 875
Fast. 1, 100; 1, 676; 2, 345; 3, 614; 3, 800; 4, 292; 4, 402
5, 184; 5, 576; 6, 162; 6, 585; Trist. 1, 6, 4; 2, 74; 2, 80
2, 166; 2, 193; 3, 4, 34; 3, 5, 22; 4, 6, 25; 4, 8, 34; 5, 8, 37
Ep. ex Pont. 1, 2, 13; 1, 3, 78; 1, 6, 9; 2, 9, 15; 3, 3, 64; 3, 7, 30
3, 9, 3; 3, 9, 38; 4, 2, 20; 4, 9, 71; 4, 10, 42; 4, 15, 22; Ibis
631 (627); Her. 2, 79; 8, 49; 8, 104; 11, 105; 15, 222 (16, 326);
17 (18), 177; 18 (19), 78; 19 (20), 197 (priori neben diversa Met.
9, 321 ist Dat.); propiore Manil. 1, 72; deteriore, inferiore, seniore
Hart. 3, 19, 6; 6, 3, 4; 8, 36, 8; 9, 93, 2; graviore San. Phaedr.
316; Agam. 338; propiore, maiore, graviore Grat. 5; 166; 225;
436; leviore Ven. Fort. 6, 1, 57.
Auch in der älteren Prosa ist dieser Ablat. auf i selten, öfter
in der späteren, so findet sich priori Varro L. L. 9, 65, 113 und
sublimiori R. R. 1, 51, 1; bei Cornel. Nepos ist in den Hdschr.
maiori Dion. 2, 4; superiori Timoth. 1, 2 und priori Cato 2, 2
überliefert, von den neueren Herausgebern aber mit Unrecht in
maiore, superiore, priore umgeändert; bei Livius steht inclementiori
9, 34, 23; acriori 28, 17, 15; graviori 38, 47, 11 und maiori 42,
65, 10; bei Columella minori 1, 1, 11; 3, 2, 25; 4, 2, 1; priori
2, 1, 7; largiori 2, 3, 2; deteriori 3, 5, 2; superiori A, 8, 2 (einige
Hdschr. auch superiore); longiori de arborib. 27, 2; bei Plin N. H.
5, 8, 8 (43) interiori; bei Seneca superiori de ira 3, 41, 1; maiori
de dem. 1, 19, 1 und consol. Helv. 9, 3; fristiori de provid. 1, 6
und tneliori 4, 4; secundiori de dem. 2, 2, 3; moUiori Nat. quaest.
2, 49, 3 und superiori 7, 6, 3; priori Epist. 18, 20; bei Celsus
3, 21 (p. 109, 6 Daremb.) celeriori; bei lustin. maiori 22, 3, 9;
bei Gellius longiori 3, 16, 16 und primori 10, 19, 3; superiori
Panegyr. (IX) Constantino 22 (p, 210, 2 B.); deteriori Ulpian.
Dig. 2, 11, 11; superiori Frontin. Aqu. 14; 15; leviori 18; maiori
18; altiori Veget. de re milit. 2 praef. und prudentiori 3, 4;
— 267 -
exteriori Hygin. Munit. castr. 49; graviori Lucifer de regib. apostat.
6 (49, 26) ; bei Ennodius kommt nach Vogel zu Ennod, p. 377 der
Abi. auf i 10 mal, der auf e 6 mal vor; sanctiori Aur. Vict. Epit.
1, 1 und priori 39, 2; superiori Amm. Marcell. 15, 8, 12 und
potiori 15, 8, 16; meliori lul. Valer. 2, 16 und priori 2, 22; for-
tiori Epitome lul. Valer. 1, 12; bei Cassius Felix sehr oft (vergl.
Rose p. 240): so acr/or» 36; 37; 42; 51; 55; 63; anteriori i2;
calidiori 52; 57; frigidiori 52 (p. 136, 12 und 136, 14); 58; in-
feriori 21; piosteriori 42; priori 28; molliori Plin. See. Med. 1, 7;
meliori Histor. Apoll. 34; priori Histor. de preliis 1, 20 (p. 46,
11); grossiori Mythogr. 1 (2), 119 und minori 1 (2), 185 und
Paucker, De latin. Hieronym. p. 88 sagt: »In comparativis quo-
que, quos Charisius quidem »semper e littera ablativo casu finiri«
contendit, Hieronymus e contrario i terminantem videtur anteha-
bere, veluti adv. lovin. 2, 33 in minori gradu, multo inferiori
gradu, 37 maiori procacitate ; reg. Pachom. 51, quu. hebr. praef.,
in Eccl. 3 col. 410 stricfiori complexu, interdum tarnen in editione,
qua usus sum, et — e inveni, ut reg. Pachom. 119 interiore, in
Eccl. 7 col. 445 maiore. « Die gewöhnliche Endung des Abi. Sing.
des Komparativs ist bei Firmicus Maternus i, selten e, eine grofse
Menge von Belegstellen hierfür citiert Kelber, Zu lul. Firmicus
Maternus p. 34 (Progr. zu Erlangen 1881); so auch in Inschr.
strictiori und ampliori C. I. L. 5, 2781 Z. 6 und 4020; meliori
und maiori C. I. L. 6, 2074 (acta fr. Arv. a. 101) I Z. 30 und 74;
maiori auch 6, 2078 (acta fr. Arv. a. 118) I Z. 42; {^m)iisteriori
1, Neap. 3888; senesteriori Orell. 4511 und dexteriori 4947; ia-
teriori Henzen 6086 Col. 1 Z. 7 und meliori 6584, vergl. Marini
atti de' frat. Arv. S. 183 und 184.
Statt der früher herrschenden Lesart mit der Ablativendung
auf i ist auf Grund der besten Hdschr. die auf e öfters herge-
stellt, so priore Varro L. L. 9, 2, 7; meliore R. R. 1, 40, 6;
maiore 2, 1, 12 und molliore 2, 3, 2 vergl. zu dieser Stelle Keil;
bei Cicero und Caesar findet sich jetzt in den neuesten Ausgaben
von C. F. W. Müller und Dinter kein Ablativ auf i, während der-
selbe früher öfter vorkam, so ist hergestellt: superiore Cic. Invent.
2, 10, 34; a meliore parte Orat. partit. 20, 70; meliore mente
pro Quinct. 1, 4; in hoc posteriore pro Tüll. 30 (Kayser poste-
riori); priore Verr. Accus. 1, 53, 138; maiore pecunia 2, 32, 78;
priore nocte Catil. 1, 4, 8 und 3, 12, 29; superiore pro Balb. 16,
36; graviore Philipp. 12, 3, 8; Ep. Fam. 1, 7, 7; firmiore Farn.
3, 3, 1 ; leviore Fin. 3, 13, 42 und posteriore Cornificius 2, 10, 15;
— 268 —
maiore Caes. bell. civ. 2, 14, 5; superiore 3, 40, 1 und Hirtius
bell. Gall. 8, 24, 3; Auct. bell. Hisp. 23, 2; infenore 23, 5 und
iniquiore 25, 2; ulteriore Liv. 35, 1, 5; edüiore Colum. 6, 37, 10;
velociore Sen. Benef. 5, 2, 2; honestiore Epist. 9, 10; priore 10, 1;
maiore 108, 17; altiore 120, 15; difficViore de provid. 2, 9; supe-
riore Nat, quaest. 1, 8, 2, Quintil. hat in dieser Endung überall
e, 1 prooera. 3: 1, 2, 23; 1, 7, 3; 1, 8, 5; 1, 8, 16; 1, 10, 28;
1, 10, 45; 1, 12, 5; 1, 12, 10; 2, 1, 3; 2, 1, 7; 2, 2, 2; 2, 3, 10;
2, 7, 3; 2, 8, 11; 2, 15, 2; 2, 20, 5; 3, 4, 12; 3, 8, 10; 4, 1, 21;
140 4, 2, 83; 4, 2, 87; 4, 2, 121; 4, 4, 1; 4, 5, 17; 5, 1, 2; 5, 7, 21;
5, 10, 87; 5, 10, 88: 5, 10, 92; 5, 10, 93; 5, 13, 56; 6, 2, 4;
6, 2, 35; 6, 3, 111; 7, 2, 42; 7, 3, 16; 1, 8, 2; 7, 8, 7; 8 prooem.
22; 8, 3, 22; 8, 3, 54; 8, 4, 8; 8, 4, 11; 9, 1, 12; 9, 2, 3; 9,
2, 88; 9, 3, 60; 9, 4, 77; 9, 4, 101; 9, 4, 124; 10, 1, 9; 10, 1,
131; 10, 3, 3; 10, 5, 14; 10, 5, 22; 10, 7, 22; 10, 7, 24; 11,
1, 1; 11, 1, 64; 11, 3, 51; 11, 3, 93; 11, 3, 167; 12, 1, 12; 12,
1, 20; 12, 2, 3; 12, 2, 14; 12, 2, 20; 12, 3, 2; 12, 6, 6; 12, 10,
17; auch maiori ex parte 9, 4, 136 wird dadurch unsicher, dafs
im Turic, Flor., Guelf. , Bamb. , Lafsb. und Strafsb. maior ist,
welches in maiore zu ergänzen war, und priori neben diversa 2,
3, 10 ist Dat. Ebenso Vitruv dexteriore 9, 8 (7), 4; 9, 8 (7), 6
und acriore 10, 8, 6. Auch Tac. Ann. 1, 18; 1, 57; 1, 77; 1, 79;
1, 81; 2, 34; 2, 46; 3, 11; 3, 49 ; 4, 2; 4, 15; 4, 18; 4, 26;
4, 27; 4, 45; 4, 52; 4, 73; 6, 51; 11, 24; 12, 26; 12, 27, Hist.
1, 54; 1, 55 (hier im Med.) und 4, 14; priori populo neben facti-
tatum est Ann. 11, 24 ist Dat. So auch Plin. Epist. 1, 8, 8;
1, 8, 14; 1, 20, 3; 2, 9, 4; 2, 11, 13; 2, 11, 21 (molliore und
solutiore); 2, 17, 15 (deteriore und interiore); 3, 4, 6; 3, 11, 2;
4, 1, 4: 4, 5, 3; 4, 9, 12; 4, 11, 6; 4, 13, 4: 4, 16, 2; 4, 17, 9;
5, 6, 33; 5, 13, 5; 5, 16, 1 (longiore und minore); 6, 17, 19;
6, 33, 4; 7, 11, 2; 8, 8, 6; 8, 21, 6; 9, 17, 3; 9, 37, 2; 10, 37
(46), 2; 10, 40 (49), 2; 10, 41 (50), 2; 10, 54 (62), 2; Panegyr.
7, 7; 28, 1; 36, 3; 46, 2; 54, 2; 74, 2; 82, 4; 86, 6; 94, 5;
lustin. hat an nicht weniger als 35 Stellen den Ablat. auf e,
nur einmal auf i (vergl. oben); Incerti Grat. act. 4 (p. 182, 29
Baehrens); Panegyr. (IX) Constant. 8; 9; 26; Nazar. Panegyr. 32;
Mamert. Grat. act. 18; 22: Pacat. Panegyr. 8; 12; 20, 28: Capitol.
Max. et Balb. 1, 1; Treb. Poll triginta tyr. 11, 4; Aurel. Vict.
Caes. 2, 1: 4, 11; 5, 7; 14, 12; 20, 32; 38, 2; 39, 44; de vir.
illustr. 2, 13; 7, 4; Epitom. 9, 15; 29, 1; Amm. Marcell. 14, 2,
14; 15, 4, 1; 15, 5, 9; 15, 5, 10; 15, 5, 12; 15, 7, 10: 15, 8, 11;
- 269 -
15, 10, 4; 15, 10, 10; 15, 12, 1; 16, 2, 7; 16, 4, 5; 16, 8, 13;
16, 10, 11; 16, 10, 20; 16, 11, 8; 16, 12, 49 u. s. w.; Claud.
Mamert. 2. 12 (144, 1); 2, 12 (150, 14); 2, 12 (150, 15); Veget.
de re milit. 1, 27; Cass. Fei. 22; 24; 33; 38; Itin. Alex. Magni
69 u- s. w.
72. Die Komparative haben ebenfalls, wie die Positive
der Adjectiva auf is, e und er, ris, re und der Adjectiva immo-
bilia, vergl. unter 28 und 42, im Nomin, Plur. Masc. und Fem.
neben der gewöhnlichen Endung es, zuweilen is. Am besten
beglaubigt ist piun's minores inter se conflixerunt monum. Ancyr.
Taf. 4 Z. 46 und 47; aufserdem maioris vestri incupidioris liberum
fuere Afran. (v. 361) bei Non. S. 496, 3; minoris natu capite aperto
erant Varro de vita populi Romani bei Non. S. 236, 26; an fol-
genden Stellen: si per has rationes maioris adimi posse voluerunt
Cic. pro Caec. 34, 99 im Teg. , ut illae superioris in medium lo-
cum mundi gravitate ferantur et pondere Tusc. 1, 17, 40 im Gud.
und Reg., superioris solis defectiones reputatae sint de rep. 1,
16, 25 (mit einem e über dem zweiten i von superioris), minoris
magistratus partiti iuris plures in ploera sunto Leg. 3, 3, 6 im
Leid. B und Heins, schreibt C. F. W. Müller überall die Form
auf — es.
Über den Accus. Plur. sagt Charis. 1, 17 S. 104 (129, 31):
Ferocior tam quam peior melior ait Stilo in eis accusativo posse
proferri, ferocioreis ; und (130, 4) Facilioreis Caecilius (bei Ribbeck
II 81 v. 289), inquit Plinius; idem et sanclioreis ait und S. 111
(137, 27): Maioreis Cicero, ut Plinius eodem hbro (sexto dubii
sermonis) notat. Aber S. 100 (125, 7): Consuetudo et ho^ plures
dicit et haec pluria; Prise, 7, 17, 86 S. 777 (I 361, 15): Plurium
quod solum in iis terminans talem habuit genetivum pluralem,
tam in es quam in is finit accusativum. Vergilius in I Georgicon
(v. 89): Seu plures (im Bern, und Halberst. pluris) calor ille vias
et caeca relaxat spiramenta, novas veniat qua sucus in herbas.
Terentius in Phormione (3 , 2 , 35 [520J) : Ego te compluris (im
St. Gall. , Leid, und Carlsr. und im Par. R m. sec. complures)
adversum Ingenium meum menses tuli. Horatius in I Epistularum
(Epist. 20, 19): Cum tibi sol tepidus pluris admoverit aures (so
im Par. R m. pr. , aber im St. Gall., Leid, und Carlsr. und im
Par. R m. sec. auras). Cicero pro Cornelio I (bei C. F. W. Müller
Fragm. VII 59 p. 256): Quae intermissa compluris aunos. Der-
selbe 7, 7, 34 S. 748 (I 315, 20), wo in der eben aus Virgil Georg,
angeführten Stelle (ausgenommen im St. Gall. und Leid.) pluris
- 270 —
gelesen wird, fügt noch Horat. Epist. 1, 15, 22 tractus uter pluris
(im Par. R und Bern. m. sec. plures) lepores, uter educet apros
141 hinzu, desgleichen 7, 15, 74 S. 769 (I 350, 16) dies continuos
compluris (im Leid, und Carlsr. complures , so schreiht auch
C. F. W. Müller) Cic. Verr. 5, 52, 137, und compluris armatos
pro Caec. 9, 24. Aufser diesen Stellen wird pluris und compluris
noch gelesen: (Plu)/is triumphos im monura. Aucyr. Taf. 1 Z. 22;
in pleoris acta fratr. Arv, aus dem J. 218 a Z. 34 zweimal (in
pleores Z. 33, vergl. C. I. L. 1, 28); plureis als Accus. Plaut. Stich.
4, 2, 27 (607) im Ambr. (in den übrigen Büchern pluris); -plureis
Varro L. L. 5, 8, 52 (im Flor, und Kopenh., danach 0. Müller;
in den Par. ab und im Goth. pluris, danach Spengel) ; pluris 10,
2, 4 (im Kopenh.) und 10, 3, 49 (im Flor, und Kopenh.); Varro
R. R. 3, 17, 3; pluris auch Cic. de orat. 2, 84, 343 (in mehreren
Lag., darunter 13 und 36, und in den Guelf. 2 und 3) und 3, 15,
56 (in den meisten und besten Lag. und im Vict. und Guelf. 2);
Verr. 3, 93, 217 (zweimal im Lag. 42) und 4, 58, 131 (im Reg.);
Rabir. Post. 13, 36 (im Münchn. , Glor. und in den Wien. UV);
Parad. 6, 1, 44; de rep. 3, 4, 7 und Leg. 2, 1, 3; an allen diesen
aus Cicero angeführten Stellen lesen auch die neuesten Heraus-
geber wie Kayser und C. F. W. Müller pluris; Ep. Att. 7, 3, 5
steht im Med. pluris und danach Baiter, Wesenberg aber plures;
ferner steht pluris bei Lucr. 6, 704; Verg. EcL 2, 32; Aen. 11,
327; Horat. Carm. 1, 32, 3; Tac. Ann. 3, 74 und Gell. 2, 15, 4,
zweimal; compluris Terent. Hec. 1, 2, 110 (185), Cic. de orat.
3, 7, 25 (in mehreren Lag., darunter 32, und im Guelf. 2 und
Vict); Verr. 4, 24, 54 (im Reg.) und de rep. 1, 8, 13; Caes. bell.
Gall. 1, 18, 3 (in mehreren Büchern) und 7, 17, 5 (im Leid. 1);
Tac. Germ. 8 (im Periz.); Gell. 3, 13, 2; 3, 16, 16; 13, 9, 2.
Aufserdem paucforis Plaut. Aulul. 3, 5, 12 (486) im vet. und
Vat.; peioris MiL Glor. 4, 6, 3 (1218) und melioris Trin. 3, 2,
81 (707) im vet., decurt. und Vat; posterioris Mil. Glor. 4, 1, 7
(953) im decurt und im Vat. m. sec; fidelioris Mil. Glor. 4, 8,
44 (1354) im decurt und Vat; illustrioris Rud. 1, 1, 6 (88); an
allen diesen Plautusstellen sind in den neueren Ausgaben die
Formen auf —es geschrieben, nur Leo hat Aulul. 3, 5, 12 (486)
paucioris in den Text gesetzt; minoris Turpil. (v. 130) bei Non.
5. 408, 29; minoris und maioris Varro R. R. K 20, 1 ed. Keil;
prioris und posterioris L. L. 8,9, 24 im Flor, und Kopenh. ;
maioris L. L. 9, 10, 16 in denselben, aber Spengel maiores, und
derselbe in einem Briefe bei Non, S. 141, 15; maioris Cic. de
— 271 —
orat. 1, 38, 174 in mehreren Lag., unter denen jedoch keiner der
vorzüglicheren ist, clarioris, gravioris und politioris de orat. 2,
37, 154 in einigen der besten Lag. und im Guelf. 3, Kayser hat
an beiden Stellen die Formen — es gesetzt; uberioris et praesen-
tioris Ep. Farn. 1, 9, 2 im Med., Baiter und Wesenberg schreiben
uberiores et praesentiores; maioris und asperioris Fin. 1, 10, 33
in den Pal. AB; maioris Fin. 2, 33, 108 in denselben und im
Erl. ; Leg. 3, 19, 44 in den Leid. AB; superioris Fin. 3, 2, 5 in
den Pal. AB und im Erl.; Divin. 2, 9, 22 in den Leid. AB; vehe-
mentioris Tusc. 4, 19, 43 und tristioris b, 32, 91 im Gud., Reg.
und Gembl.: tardioris Nat. Deor. 1, 23, 63 im Leid. A m. pr.,
Leid. C und Pal.; firmioris 1, 29, 81 im Leid. A m. pr , Leid. C
und Erl.; levioris 1, 40, 113 im Leid. A m. pr., Leid. B und
Erl.; castioris Leg. 2, 11, 26 in den Leid. AB und im Heins.,
C. F. W. Müller hat au allen diesen Stellen die Formen auf —es;
maioris Caes. bell. civ. 1, 48, 1 und infirmioris 1, 64, 5 im Par. 2,
aber Dinter maiores und infirmiores; melioris Lucr. 1, 209 und 2,
509; maioris Verg. Ge. 2, 251 im Pal. und Rom.; locupletioris
Tac. Ann. 4, 43, Halm schreibt locupletiores; auctioris Flor. 4, 2,
10 im Bamb. und danach 0. Jahn und Halm, aus dem Naz. wird
auctiores bemerkt, was vielleicht das Richtige ist; maioris lustin,
6, 7, 5 im Put., aber Rühl maiores; iunioris Fronto Princip. bist.
7, 1 (208, 8 ed. Naber); cultioris Gell. 19, 12, 7, Hertz hat cul-
tiores geschrieben; paucioris Apul. de mag. 17 S. 341; 21 S. 438
und tenuioris Cap. 19 S. 436 im Flor. 3; maioris lex col. Genet.
(Ephem. epigr. vol. 3, fasc. 2) 13, 24.
73. Der Nomin. und Accus. Plur. im Neutrum hat 112
überall a. Nur über plura und complura oder pluria und co7n-
pluria waren die alten Grammatiker sich nicht einig. Gell. 5, 21, 6
sagt, dafs Cato (Orig. I fr. 23 ed. Jordan p. 8, 16 oder fr. 24 ed.
Peter p. 59, 5), "ciaud. Quadrig. (fr. 90 ed. Peter p. 235, 15 und
236, 1), Val. Antias (fr. 65 ed. Peter p. 276, 13 und 14), Aelius
Stilo, Nigid. und Varro pluria und compluria gebraucht, und dafs
Sinnius Capito sich in einer eigenen epistula unter der Überschrift,
pluria non plura dici debere, für pluria ausgesprochen habe mit
der Bemerkung, dafs das Wort absolut und nicht komparativ ge-
braucht werde. Charis. 1, 17 S. 100 (125, 3): Compluria Terentius
in Phormione (4, 3, 6 [611]), nova compluria. Ubi Plinius, lulius
Modestus, inquit, ita definiit, quae nomina comparandi fuerint,
ea accusativis pluralibus in is exient, id est fortioris, (genetivus)
fortiorum facere debet, non fortiorium, id est ante um syllabam
— 272 —
i recipere non debent. Ita complura et compluruiu esse dicendum.
Consuetudo tarnen et hos plures dicit et haec pluria. Und 1, 15
S. 44 (60, 9): Manifestum fit vetera dici, non veteria, et (maiora,
non maio)ria, et plura, non pluria; quamvis Terentius in Adelphis
(nova complur)ia dixerit. Prise. 3, 2, 9 S. 601 (I 89, 16): Anti-
qui etiam pluria dicebant, unde Terentius in Phormione compluria.
Derselbe 7, 7, 34 S, 748 (I 315, 11): Inveniuntur quaedam, quae
obliquos casus communes possident, quamvis nominativus non sit
communis, ut plus cum sit neutri nominativus dumtaxat, genetivus
est trium generum, nee non et dativus et ablativus, unde pluralia
quoque tarn in es quam in a invenimus : hi et hae plures et haec
plura vel pluria, unde compositum compluria. Terentius in Phor-
mione: Multa advenienti nova, ut fit, compluria. Und 7, 15, 74
S. 769 (I 350, 10): Maiora et minora et plura dicimus, quamvis
antiqui etiam pluria dixerunt, unde compositum compluria, Te-
rentius in Phormione: Multa advenienti, ut fit, nova hie compluria.
Cicero de signis (Verr. 4, 46, 102): Immo vero alia compluria.
In quibusdam tamen codicibus invenitur complura. Complura ist
in allen jetzt bekannten Hdschr. des Cic. sowohl an dieser Stelle,
wie Verr. Accus. 2, 19, 47, woraus Agroet. S. 2267 (116, 17)
anführt: Scyphorum paria complura (vergl. die Note bei Keil).
Danach schreiben die neuesten Herausgeber aufser Kayser, der
Verr. 4, 46, 102 compluria hat, an beiden Stellen complura.
Donat. zu Terent. a. a. 0. bringt compluria aus Cato's Origines
(vergl. oben) und aus Cic. in Protagora (fr. 4 ed. Kayser p. 55
oder fr. 5 ed. C. F. W. Müller p. 311, 17) bei. Aufser diesen
von den Grammatikern angeführten Beispielen lesen wir compluria
nur noch Cato R. R. 7, 1 und Apul. Met. 10, 13 S. 701; Hertz
schreibt in Gell. 18, 6, 2 complura, und 11, 1, 1, wo früher com-
pluria stand, hat er den seltenen Superlat. complurima, der sicher
Gros. 4, 14, 8 und lord. Get. 7, 55 (p. 69, 7 ed. Mommsen) über-
liefert ist, eingesetzt.
Die Rechtfertigung des Sinnius Capito für pluria, dafs das-
selbe nicht komparativ gebraucht werde, trifft vollkommener für
compluria zu, und dafür haben wir auch sicherere Belege als
für pluria. Die Form phiria ist sehr selten, vielleicht wohl nur
CLL. 10, 5958, denn bei Gell. 5, 18, 7 schreibt Hertz und
bei Symmach. Epist. 3, 24 Seeck plura, Varianten sind nicht an-
geführt. Bei Cic. Leg. 3, 3, 6 war in pluria durch Konjektur
dem in den Leid. AB erhaltenen imploera substituiert, statt
dessen mehrere Hdschr. in prelia, einzelne impera und imperia
— 273 —
geben. Bei Lucr. 1, 878; 2, 587 und 4, 1089 ist plurima besser
oder allein beglaubigt, und 2, 1135 war pluria eo willkürliche 143
Änderung von Lambin. für plura modo.
74. Der Genet. Plur. endet auf w?n, ausgenommen ist
allein plur tum und complurium. Charis. 1, 15 S. 56 (73, 12):
Plurum Modestus putat esse dicendum, non plurium cum i. Ea
enim nomiua, quae comparandi sunt, genetivo i habere non de-
bent, ut fortiores fortiorum, meliores meliorum, sie plures horum
plurum. Sed consuetudo plurium cum i dicit. Unde et Tereutius
in Phormioue nova hie compluria dixit und Prise. 7, 17, 86 S. 777
(I 361, 15): Plurium, quod solum in us terminans talem habuit
genetivum pluralem. Dagegen Charis. 1, 15 S. 44 (60, 15): Vete-
rum, maiorum et plurum dicimus und 1, 17 S. 100 (125, 7): Ita
complura et complurum esse dicendum. In den differentiae ser-
monum Remmi Palaemonis ex libro Suetoni Tranquilli qui inscri-
bitur Pratum in Roth's Ausg. des Suet. S. 311 heifst es: Aiunt
quidam plurum debere dici, quia non dicimus meliorium nee doc-
tiorium , ita nee plurium (in der Hdschr. plurimum) debere dici.
Sed alii aiunt, quaecumque plurali accusativo in i et s veniunt
et i producunt, genetivo per ium debere dici, tamquam montis
tium, fontis tium, non montum nee fontum; ita plurium dicimus,
non plurum.
Wir finden überall plurium, welches an vielen Stellen in ein-
zelnen oder mehreren Hdschr. in plurimum korrumpiert ist, Varro
L. L. 7, 3, 32; Cic. Top. 20, 78; Cornificius 4, 22, 30; 4, 28, 38;
Liv. 2, 54, 7; 4, 31, 2; 4, 35, 2; 23, 6, 5; 27, 46, 2; 28, 26, 2;
30, 10, 18; 37, 37, 5; 37, 49, 3; 39, 8, 5; 42, 11, 1; 42, 58, 3;
42, 58, 4; 42, 58, 8; 42, 62, 8; 44, 45, 6; Colum. 3, 19, 3; 4,
32, 3; 5, 2, 1; Sen. Epist. 7, 9; 9, 19; 99, 16; 102, 8; 102, 16;
102, 18; 113, 10; 113, 11; Benef. 3, 15, 2; 6, 43, 1; Vita beata
14, 3; Brev. vit. 13, 4; Consol. Helv. 6, 1; 8, 1; 16, 3; Nat.
quaest. 1, 2, 10; 6, 22, 1; 7, 9, 2; Plin. N. H. 6, 22, 24 (90);
8, 16, 20 (53); 8, 44, 69 (174); 10, 43, 60 (121); 11, 29, 35
(103); 11, 33, 39 (113); 18, 35, 85 (359) im Luc. (im Leid. Lips.
m. sec. plurimorum, sonst plurimum); 23, 1, 25 (50) im Par. d
(sonst plurimum); 29, 4, 27 (84); 32, 1 , 1 (5); 36, 5, 4 (37):
36, 14, 21 (97); 37, 10, Q^ (178). Quintil. 1, 10, 16; 3, 1, 22:
3, 10, 1; 5, 10, 107; 5, 13, 57; 7, 1, 1; 8, 4, 27; 9, 3, 77:
9, 4, 66, 10, 1, 12; 10, 2, 26; Tac. Ann. 1, 32; 4, 69; 12, 47;
Hist. 1, 25; 2, 43; 3, 16; 3, 53; 4, 82 und de orat. 5; 14; Plin.
Epist. 6, 8, 5; Fronte ad Anton. Imp. 2, 8; ad Ver. Imp. 2, 9
Neue -Wagener, Lat. Formenlehre. II. 3. Aufl. 18
— 274 —
und ad amic. 1, 20 (24); Gell. 5, 18, 6; 7, (6), 7, 10; 7, (6),
18, 11; 12, 13, 5; 14, 3, 9; 19, 8, 11; Gaius Inst. 2 § 175 und 3
§184.
Complurium Cic. Catil. 1, 12, 29; Nat. Deor. 2, 5, 13 und
pro Cornel. bei Arus. Mess. S. 496; Cornificius 3, 2, 3; Corn. Nep.
Epam. 4, 6; Liv. 39, 22, 3; 43, 18, 5; Val. Max. 2, 5, 3; 4, 5
ext. 1; 8, 13 ext. 2; Colum. 4, 17, 3; 11, 1, 1; 11, 1, 13; Plin.
N. H. 36, 12, \Q (75); Suet. Tib. 51; Apul. Met. 9, 11 S. 613;
Gell. 2, 13, 2; 2, 24, 1; 14, 3, 2; 16, 10, 1; Amm. Maicell. 14,
5, 6; 15, 12, 2 u. a.; CLL. 6, 1627 und 9, 1006.
miERlLlA.
Cardinalia.
1. Die Cardinalia für Eins, Zwei, Drei sind mobilia 144
und declinabilia.
ünus lautet im alten Latein oinos, so hunc oino(m) C. I. L. 1,
32 (bald nach 258 v. Chr.); oina 1, 200, 21 (111 v. Chr.); oenus
Cic. Legg. 3, 3, 9, aber auch unus findet sich frühzeitig, so C. I. L.
1, 198, 27; 1, 200, 59. Dasselbe wird, abgesehen von dem Genet.
und Dat., über welche Pronomina zu vergleichen sind, wie ein
Adjektivum gleicher Form dekliniert. Auch der Vocat. une war
in Gebrauch. Varro L. L. 8, 35, 63 und Prise. 5, 14, 77 S. 673
(1 188, 23) zählen denselben in der Deklination des Wortes auf.
Prise, sagt: Quia de vocativo quidam dubitant, Caper, doctissimus
antiquitatis perscrutator, ostendit hoc usum CatuUum et Plautum.
Catullus (Carm. 37, 17): Tu praeter omnes une de capillatis, Cel-
tiberosae (das richtige cuniculosae ist in den Hdschr. des CatuU.)
Celtiberiae fili. Plautus in Frivolaria: 0 amice ex multis mi une
Cephalio. Sole quoque antiqui. Ticidas in hymenaeo: Felix lec-
tule talibus sole amonbus. Une hat auch Augustin. Confess. 1, 7,
12; 13, 38.
Den Plur. uni^ unae, una nehmen Pluralia tantum zu
sich, wie Prise. Fig. numer. 6, 25 S. 1353 (II 414, 12) bemerkt.
Molas unas Cato R. R. 10, 4; 11, 4; 13, 1; ex unis geminas mihi
couficies nuptias Terent. Andr. 4, 1, 50 (674); in unis aedibus
Eun. 2, 3, 76 (367); unae quadrigae Varro R. R. 2, 1, 14; unae
bigae Varro L. L. 9, 39, 63; 9, 39, 64; unae scopae L. L. 8, 2, 7
nach wahrscheinlicher Verbesserung (in den Hdschr. una et); unis
litteris Cic. Ep. Fam. 2, 7, 3; 13, 24, 3; Att. 5, 9, 2; litteras
mit folgendem unas und alteras Ep. Fam. 3, 9, 1; 10, 31, 4;
litteris non unis sed pluribus Ep. ad Q. fr. 1, 1, 1, 1; unas lit-
teras Ep. Att. 1, 5, 4; 7, 9, 1 ; 8, 2, 1 und Asiu. Pollio bei Cic.
18*
— 276 —
Ep. Farn. 10, 31, 4; unis et alteris litteris Cic. Ep. Att. 14, 18, 1;
unae decumae mit folgendem alterae Cic. Verr. 3, 98, 227; unae
tabulae pro Font. 1, 2 (5, 12); tabulae unae mit folgendem alte-
rae Caes. bell. civ. 3, 108, 4; qui uni ludi Cic. Har. resp. 12, 24;
una castra Caes. bell. civ. 1, 74, 4; Vell. Paterc. 2, 113, 1 und
uuis castris Liv. 10, 27, 2; una moenia Sallust. Cat. 6, 2; unae
atque alterae scalae lug. 60, 7; unis aut binis epistulis Mamert.
Grat. act. 9; una exidia Verg. Aen. 2, 642; unis foribus Hexapyli
Liv. 24, 32, 5; una biberna Sen. Epist. 51, 5; in partibus unis
Lucan. 4, 548. Unis moribus (d. i. isdem) Cic. Flacc. 26, 63 und
Lucr. 5, 897, unis vestimentis Cic. Flacc. 29, 70.
Uni mit einem Zahlwort verbunden: tres unos passus
Plaut. Bacch. 4, 7, 34 (832); unae quinque minae Pseud. 1, 1, 52
und unos sex dies Trinum. 1, 2, 129 (166).
145 Ferner mit einem Substantivum oder Pronomen,
gleich mit soli: pro his unis Cic. Fam. 13, 7, 4; nobis unis
Catull. 68, 147; unos ex omnibus Sequanos Caes. bell. Gall. 1,
32, 2 und unis Suebis 4, 7, 5; qui uni Caes. bell. Gall. 4, 16, 5;
6, 5, 4 und Liv. 23, 20, 4; 42, 8, 5; haec sacra una ex omnibus
peregrina Liv. 1, 7, 15; una fata Senec. Brev. vit. 11,1 und C. L L.
9, 5140; manibus ab unis Val. FI. 5, 20; unis divitiis Sil. 11, 34
und una tela 13, 196; unas Baias Mart. 10, 13, 3; unis studiis
litterarum Apul. de mag. 5 S. 390; unas auras Prudent. adv. Symm.
2, 782 ; una retia Eugipp. Exe. Augustini 274 S. 866, 25. Falsche
Lesart ist folia una Plin. N. H. 20, 9, 36 (93) im Par. 6795;
dafür folia vina im Leid. Lips. , das richtige folia bina steht im
Par. 6797.
Endlich uni und alten, unae und alterae^ una und altera
sich entsprechend: ordines deriguntur bini, uni transversi,
alteri derecti Varro L. L. 10, 2, 22; duplices loci, uni e rebus
ipsis, alteri adsumpti Cic. Orat. 35, 122; tria Graecorum genera
sint vere, quorum uni sunt Athenienses, Aeolis alteri, Doris tertii
nominabantur pro Flacc. 27, 64 ; duplices igitur similitudines esse
debent, unae rerum, alterae verborum Cornificius 3, 20, 33; trium-
viri bini, uni sacris conquirendis donisque persignandis, alteri
reficiendis aedibus Liv. 25, 7, 5; biua sunt, una M. Livii, altera
L. Porci 27, 47, 4; una castra Romana intra fiuis, altera in fini-
tima terra 29, 5, 6.
2. Duo, duae, duo, Griech. doo, Sanscr. dvau dve; daran
schliefst sich ambo, ambae, ambo an. Wie das auslautende o in
ambo lang ist, sich aber auch verkürzt findet, wie Stat. Theb.
— 277 —
6, 367 und Auson. Epigr. 40, 2, so mag das o vielleicht auch
ursprüuglich in duo lang gewesen sein, doch ist die Messung für
die älteren scenischen Dichter zweifelhaft, bei den Dichtern der
klassischen Zeit ist nur duö gemessen und erst in der späteren
Kaiserzeit findet sich duö, so luvenc. 4, 667; Avian. 29, 22;
Prudent. Perist. 11, 89; Paulin. 3, 1 (vergl. L. Müller de re metr.
p. 335).
Als Femin steht duo in duo lunae Avien. Arat, 1535 (II
210); duo harenae Vitr. 2, 5, 1 und 6, 4, 5 duo (seil, partes) im
Gudian und Harleian.; aber Rose schreibt nach Jocundus duae;
triginta duo libras Plin. N. H. 33, 11, 50 (141); personae tri-
ginta duo und personas triginta duo Paul. Dig. 38, 10, 10 § 14;
16; 17; 18; sorores triginta duo daselbst § 18; nicht aber in
Alexandrum maguum atque Agathoclem aiunt maxumas duo res
gessisse Plaut. Most. 3, 2, 89 (776), wo vielmehr aus den nächst-
folgenden Worten quid mihi fiet tertio hervorgeht, dafs duo Masc.
ist. — Amho als Femin. hat Plaut. Merc. 2, 1, 7 (231) im Vet.
und in der ed. princ, Götz schreibt si ambae in uno esseut loco.
Im Neutrum ist dua in Inschr., wie C. I. L. 3, 138; 3, 633,
1 Z. 10; 4, 1990; 5, 1102; 5, 8748; 5, 8759; 5, 8768 (hier doa);
Or. 2062; Henz. 7323; Fabr. S. 14, 63, und so wird PIIS DVAS
C, I. L. 4, 1507 von Ritschi tab. lithogr. enarr. S. 20 durch pensa
dua s(emis) erklärt. Vergl. Marini atti de' frat. Arv. S. 48. Aufser-
dem steht dua in dem Verse des Accius (655) bei Cic. Orat. 46,
156, denn richtig schreibt Stangl video sepulcra dua duorum cor-
porum nach den besten Hdschr., Ribbeck (I 221) hatte aus dem
Wittenb. und der ed. Rom. vom Jahre 1469 sepulcra duo her-
gestellt; noch findet sich ova dua bei Apicius de re coquin. 4,
141 (vergl. Schuch) und 7, 298 in den Vat. ßy und dem Laur. 8',
ferner pondo dua Scribon. 45; 81; 82; 156; 203 (zweimal); 206;
ex libr. Dolab. in den Gromat. S. 303, 3 und casae litt, daselbst
S. 330; 26; aber Orest. trag. 26 schreibt Baehrens jetzt post duo
lustra redux et post duo bella triumphans, obwohl an der zweiten
Stelle der cod. Bern, dua hat. Nach Quintil. 1, 5, 14 und 15
ist jedoch dua ein Barbarismus: Quid quod quaedam, quae sin-
gula procul dubio vitiosa sunt, iuncta sine reprehensione dicuntur?
Nam et dua et tre [et pondo] diversorum generum sunt barba-
rismi, at duapondo et trepondo usque ad nostram aetatem ab
Omnibus dictum est, et recte dici Messalla confirmat.
Im Genet. ist für duorum als Masc. u. Neutr. nicht selten
duum^ alt duom, Cic. Orat. 46, 156: Plane duorum virorum iu-
— 278 —
dicium aut trium virorum capitalium aut decem virorum stlitibus
iudicandis dico numquam. Ecqui dixit Accius (655) : Video se-
pulcra dua duorum corporum, Idemque (656) : Mulier una duom
virum. Charis. 1, 17 S. 101 (127, 3): Duum Fronto ad Marcum
Antoninum de feriis Alsiensibus (Epist. 3, 13 S. 226 Naber): Duum
(bei Fronto avom) item vestrum doctum principem et navum mo-
dulorum et tibicinum studio fuisse devinctum seimus. Naevius
(v. 86) in Tarentilla: Salvi et fortunati sitis duo, duum nostrum
patres. Duom nummum Plaut. Men. 3, 3, 18 (542); duum gene-
rum Varro L. L 10, 2, 11 im Flor, und Kopenh.; duum milium
Lentul. bei Cic. Fam. 12, 15, 2; Caes. bell. Gall. 3, 17, 5 (ist
unsicher, denn in der Handschriftenklasse a d. h. im Bongarsian.
Moysiacens., Parisin. I und Vatic. 3864 steht duum, in der Hand
Schriftenklasse ß d. h. im Parisin. H und Ursinian. aber duorum)
Auct. bell. Afr. 70, 4; 75, 1; Sallust. lug. 50, 3; 91, 3; 106, 5
Liv. 7, 7, 6; 24, 19, 1; 26, 49, 2; 29, 29, 4; 37, 16, 6; 37
31, 8; Vitr. 1, 6, 9; 7, 1, 3 steht in den Hdschr. ad duum
Rose (p. 163, 14) schreibt ad duas; Plin. N. H. 6, 23, 26 (102)
Tac. Hist. 4, 57; Frontin. Aquaed. 6; 7; 8; 9 (zweimal); 10; 11
(viginti duum milium centum septuaginta duorum) ; 67 ; Censor.
146 13, 2; duum mensum oder mensium Liv. 3, 25, 4; 10, 5, 12 und
M. Caesar an Fronto 1, 6 S. 15 Nah. (2, 15, 6); Capitol. Gordiani
tres 28, 2; Eutrop. 8, 21; Dares 25 (zweimal); duum bellorum in-
gentium Liv. 9, 30, 10 im Voss. 1 und in einigen anderen Büchern,
Hertz schreibt duorum; duum ramorum Colum. 5, 10, 13; duum
cubitorum Plin. N. H. 8, 21, 31 (76); 12, 6, 12 (24); 12, 19, 42
(89); 13, 4, 8 (36); 16, 30, 54 (125); 17, 18, 30 (130); 19, 5,
30 (96); 21, 17, 68 (109); 25, 8, 46 (84); 25, 8, 50 (89); 25, 11,
89 (138); 27, 8, 39 (61); 27, 9, 47 (71); 27, 9, 60 (84); duum
pedum 15, 17, 18 (61); 15, 17, 18 (63); 17, 20, 33 (144); duum
digitorum 17, 14, 24 (111); 19, 5, 23 (68); duum denariorum 14,
16, 19 (106); 20, 24, 100 (264); 25, 9, 66 (113); 29, 3, 11 (41);
obolorum duum 20, 7, 24 (58); 27, 9, 55 (80); duum dierum 30,
6, 17 (52); Censorin. 19, 2; 20, 6; 22, 6; duum tonorum Censorin.
10, 6; duum senatorum Oros. 6, 18, 10; duum studiorum Vulg. II
Mach. 12, 16 und duum hominum loann. 8, 17; tricliniorum duum I.
Neap. 79 Z. 15 bei Fabric. und Paris, (duorum bei Waelscapple) ;
Ephem. epigr. 5 S. 476 No. 1030. Die Schreibung duom erscheint
in duomvir und duomviratus CLL. 1, 1107; 1, 1149; 1, 1341;
2, 1256; 2, 4530; 5, 971: 6, 6001; 6, 9144; L Neap. 2378 vier-
mal; Or. 2287. — Duorum belegt Charis. 1, 17 S. 101 (126, 17)
_ 279 —
mit einem Verse des Pomponius (v. 72): nam cibaria vicem duorum
solum me comesse coudecet, es ist aber auch sonst sehr häufig. —
Duo ist im Gen et, unverändert geblieben in duo pondo saxum
Vitr. 10, 17 (11), 3 (269, 14); cuius longitudo foraminum vel lati-
tudo duo et scxtae partis 10, 17 (11), 4 (270, 1); modioli fora-
minum duo 10, 17 (11), 5 (270, 11); amphorarum duo milium
bei Labeo Dig, 14, 2, 10 § 2 und duo milium aureorum bei Scaev.
Dig. 31, 89 § 1.
Der Dat. und Abi. ist duohus, duabus^ duohus. Aber duo
verbis Novius (v. 3) bei Nonius S. 500, 28 als Beispiel des nomi-
nativus pro dativo und cum paulo minus duo milibus militum
Liv. 21, 51, 2 im Put., Colb. und Med., die Herausgeber aber
schreiben duobus; mensibus duo CLL. 10, 7658; 10, 7662; annis
duo CLL. 6, 2785; 8, 3620; 9, 2184; 10, 4490; Henzen 5291;
annis continuis duo CLL. 10, 4712; annis viginti duo und annis
centu duo CLL. 8, 2755; 8, 4523; vixit annis XXVI m. duo
CLL. 10, 1089; (cum filiis) suis duo CLL. 5, 5215 und sogar
vixit annis duos C L L. 5, 8572, daneben aber auch si praeponas
priorem (seil, propositionem) ex duobus concessis (seil, propo-
sitionibus) in der anonymen Schrift Tiefn epfxy]vsiaQ ed. Oudend.
p. 278 (ed. Goldbacher p. 16, 11) und hastis puris duobus CLL.
10, 135. — Für ambobus, ambabus ist amhis CLL. 6, 11687;
9, 3358; 10, 7569; Ephem. epigr. 4 S. 491, No. 7 v. 6; Gromat.
M. lunius Nipsus 2 S. 288, 12; Caper de verbis dubiis S. 2247
(107, 14) sagt: ambobus non ambis, et ambabus.
Der Accus, ist duos^ duas, duo; amhos^ amhas^ amho^ doch
im Masc. auch duo und amho. Charis. 1, 15 S. 49 (65, 16): Ambo
et duo an ambos et duos? ratione cum s dicimus, quia omnes par-
tes orationis, quae casus habent, exceptis neutris et raonoptotis
in s littera accusativo plurali deficiunt. Praeterea quaecumque
feminina accusativo plurali as litteris terminantur, et possunt ad
masculina transferri, a in o mutant faciuntque masculina, ut has
magnas hos magnos et has doctas bos doctos. Ita cum dicamus
ambas et duas, nimirum a in o translata ambos duosque dicimus.
Nonnulli tarnen Graecos secuti, quia illi touq doo et touq a-mpu)
dicunt, hos duo et hos ambo dixerunt; in quibus Vergilius (Ge.
4, 88): Verum ubi ductores acie revocaveris amho. Derselbe
1, 17 S. 101 (126, 13): Duo, hos duo. Accius (v. 321) in Epi-
nausimache: Martes armis duo congressos crederes. Terentius in
Adelphis (5, 3, 23 [809]): Tu illos duo olim pro re tollebas tua.
Ubi Helenius Acron »pro duos«. Und 1, 17 S. 95 und 96 (119, 9):
- 280 —
Ambos Terentius in Adelphis (5, 9, 5 [962]): Usque a pueris curavi
ambos sedulo. Sallustius quoque Historiarum libro IUI (fr. 61, 15
ed. Dietsch; fr. 19, 15 ed. Kritz): Inter me atque Lucullum prope
inopia rursus ambos incessit. Idque Helenius Acron sie oportere
dici in eadem Terentii fabula disputavit, Verriumque dicit errare,
qui putat hos ambo dici debere. Indifferenter autem locutos ve-
teres, uberiora dabuntur exempla. Äfranius (v. 233) in Panteleo:
147 Contemnes? inquit, liber natus est; ita mater eins dixit, in Gallia
ambos cum emerem. Item idem (v. 235) in eadem: Sed eccos
ambos. Qui autem cum Helenio faciunt, hanc afferunt causam,
quia omnis accusativus numeri pluralis exceptis neutralibus et mo-
noptotis s littera finiri debet. (Praeterea) quoniam et has ambas
ut doctas pictas, hos item ambos ut doctos pictos par erit dicere.
Ambo Äfranius (v. 234) in Panteleo : Revocas nos ambo ad peri-
culum. Terentius in Andria (2, 2, 8 [345]) : Hem, Charine, ambo
opportune, vos volo. Maro Georgicon IUI (v. 88): Verum ubi
ductores acie revocaveris ambo. Idem in Bucolicis (Ecl. 6, 18):
Nam saepe senex spe carminis ambo Inserat. Quod genus Graeca
declinatione profertur; illi enim afu<püj dicunt. Prise. 7, 6, 28
S. 744 und 745 (I 310, 19): Duo et ambo genetivos quidem et
accusativos secundum hanc declinationem proferunt, duorum am-
borum, duos ambos., quam vis in neutro differentiae causa duum
soleat dici, nee non accusativus masculinorum est quando similis
nominativo profertur, quomodo in neutris. Vergilius in XI (v. 285):
Si duo praeterea tales Idaea tulisset terra viros. Lucanus autem
in I (v. 110): Quae mare, quae terras, quae totum possidet orbem,
non cepit fortuna duos. luvenalis similiter in II (Sat. 6, 641):
Tune duos una, saevissima vipera, cena, tune duos? Dativos vero
et ablativos in bus terminant in omni genere, duobus duabus,
ambobus ambabus. Serv. zu Verg. Ecl. 5, 68: Duo vetuste dixit,
ut ambo (Ecl. 6, 18): Nam saepe senex spe carminis arnbo lu-
serat. Nam hodie hoc significantius duos et ambos dicimus.
Aufser diesen von den lateinischen Grammatikern angeführten
Beispielen für duos und duo finden sich noch folgende. Für die
archaischen Dichter hat W. Studemund in Wölfflins Archiv 3, 550
festzustellen versucht, dafs von diesen die Form duos angewandt
sei, so oft das Metrum eine zweisilbige Form verlange, dagegen
duo., so oft das Metrum eine einsilbige Form verlange. Für duos
führt er aus Plautus in einem bacchischen Tetrameter Gas. 3, 5, 51
an; einmal ist in Anapästen, wo vor folgendem Vokal duos den
iktuierten Taktteil bilden sollte, duos Cistell. 4, 2, 33 geschrieben ;
— 281 —
am Schlufs jambischer iikatalektischer oder trochäischer katalek-
tischer Verse steht duos: Amphitr. 1, 2, 18 (480); 3, 3, 2 (957);
Bacch. 5, 2, 26 (1145); Captiv. prol. 1; 1, 2, 1 (110); Gas. 2, 8,
40; 3, 2, 31; Epid. 5, 2, 1 (666); Menaech. 5, 9, 42 (1102);
Stich. 5, 4, 47 (727). Es schwanken die Lesarten der Hdschr. an
dieser Versstelle: Mostell. 3, 2, 146 und 147 (832 und 833) und
Menaech, 5, 2, 28 (780); an den ersten beiden Stellen schreibt
Lorenz duos, an der letzten Brix duo; es steht aber in allen
Plautinischen Hdschr. an diesen Versstellen duo: Epid. 2, 2, 4
(187) und Pseud, 4, 2, 43 (1000). Einsilbiges duo steht bei
Plautus Epid. 3, 2, 8 (344); 3, 2, 37 (373); Mostell. 3, 2, 89
(776); 3, 2, 148 (834); Pseud. 1, 3, 97 (333); Stich. 3, 1, 39
(443); Amphitr, 5, 2, 8 (1138) wird zwar in allen Hdschr. duos
überliefert, aber Götz und Leo schreiben duo. — Accius praet. 21
bei Cic. Divinat. 1, 22, 44 ist duos überliefert, aber hier wird
wohl duo herzustellen sein. — Unsicher ist die Messung des Verses
des Laberius (v. 13) bei Gell. 16, 7, 8, Ribbeck schreibt duos. —
Bei Lucilius lesen wir duo (ed. Lachmann 450; ed. L. Müller 16, 6;
ed. Baehrens 381) bei Nonius S. 98, 19, hier ist gegen das Vers-
mafs in den Hdschr. duos überliefert, duo verbesserte Salmasius;
ferner (ed. Lachmann 1181'^; ed. L. Müller in libr. incert. v. 50)
bei Macrob. Sat. 3, 16, 18. — Horat. Serm. 1, 7, 15 schreibt duo
ebenfalls, wie Prise, sagt (vergl. S. 280), Verg. Aen. 11, 285, aber
Bucol. 5, 68 steht duö, was erst sehr spät ist, und deshalb schrei-
ben Wagner, Ladewig, Haupt duos, Ribbeck hat duo beibehalten;
Ovidius schreibt duos: Ars am. 2, 703; 3, 794; Medic. form. 22;
Met. 4, 108; 7, 800; 8, 709; Fast. 1, 162; I, 548; 3, 868; Epist.
ex Ponto 4, 6, 26; 4, 13, 31; Heroid. 4, 183; 10, 56; 11, 60;
11, 124; 12, 192; 17 (18), 126; 18 (19), 149; duos ferner: Martial
Spur. 33, 2, 1; 1, 19, 2; 1, 61, 7; 3, 8, 2; 3, 92, 2; 4, 82, 7
5, 38, 4; 5, 64, 1; 6, 38, 10; 7, 20, 5; 7, 51, 12; 8, 43, 4
9, 55, 5; 9, 59, 22; 11, 43, 12; luvenal. 5, 15; 6, 641; 6, 642
14, 326; Persius 1, 113; Prise. Perieg. 27; Laus. Pison. 202
Dracout. Carm. prof. 4, 21; 10, 341; Orest. trag. 448; Anonym,
de ponder. 70; Anthol. Lat. ed. Burmann 3, 77 (Meyer 915; Riese
193; Baehrens 4, 373) v. 4 und Burmann 2, 17 (Meyer 697; Riese
934) V. 27. — Duos steht CLL. 1, 572; 1, 1007, v. 5; 3, 1860;
3, 4346; 4, 1257; 4, 1990; 5, 2208; dm Acta fratr. Arv. aus dem
Jahre 37 Z. 11 und aus dem Jahre 59 Z. 28, ferner CLL. 5,
2873. — Auch in Prosa finden sich duos und duo^ doch scheint
duos häufiger zu sein. So schreibt Cael. Antipater (fr. 45 ed.
- 282 —
Peter p. 160, 9) bei Nonius 508, 29 duos, aber duo Quadrig.
(fr. 10'^ ed. Peter 208, 4) bei Gell. 13, 4; Cato R. R. 18, 7;
VarroL. L. 6, 11, 97 (zweimal); 9, 49, 83; 9, 52, 94; 10, 3, 43;
10, 3, 50; R. R. 1, 18, 5; 3, 1, 9, aber Varro gebraucht auch
duos zweimal, doch immer vor einem mit s anlautenden Worte:
L. L. 9, 16, 21 duos sensus und R. R. 1, 29, 3 duos sulcos. —
Duos findet sich bei Cicer. Invent. 1, 49, 91; de orat. 1, 53, 228;
2, 2, 9; pro Rose. Amer. 15, 42; 16, 45; 28, 77; 41, 119; Verr.
a. pr. 10, 30; 2, 74, 182; 3, 78, 182; 5, 29, 73; pro Cluent. 45,
127 (zweimal); 67, 179; leg. agr. 2, 5, 10; 2, 33, 89; Catil. 3,
11, 26; pro Muren, 2, 4; 28, 58; 37, 79; pro Rabir. perd. 9, 26;
pro Flacc. 39, 98; pro Sest. 43, 94; in Vatin. 7, 16; in Pison.
15, 35 (bei Arus. Mess. S. 537 überliefert); pro Milon. 25, 68;
pro Deiot. 10, 40; Phil. 2, 11, 27; 2, 41, 106; 3, 10, 26; 5, 14,
39; 13, 14, 29; Fragm. B. VI 24 ed. Kayser = A. VII 48 p. 253,
26 ed. C. F. W. Müller; B. VI 48 = A. VII 8 p. 243, 12; B. VIII
13 = A. 9, 13 p. 264, 17; Divinat. 2, 17, 40; Cat. Mai. 6, 16;
9, 30; 20, 75 (zweimal); 23, 82; Lael. 5, 20 (vergl. Seyffert-
Müller); Ep. Att. 4,. 1, 6, 4, 4^ 1; Serv. Sulpic. bei Cic. Ep.
Farn. 4, 12, 3 — duo aber de orat. 2, 86, 353; 3, 47, 182; Brut.
73, 256; Verr. 2, 9, 25; 2, 27, ^Q\ pro Tüll. 8, 19; pro domo
4, 9; 43, 113; pro Sest. 15, 34; 17, 40; in Vatin. 10, 25; in
Pison. 19, 44; Phil. 12, 8, 20 (zweimal); Academ. 1, 4, 17; 2, 4,
11; 2, 5, 13; Tuscul. 1, 46, 110 (zweimal); 1, 46, 111; Nat. Deor.
2, 12, 32; 2, 28, 70; 3, 32, 80; Divinat. 1, 3, 6; de rep. 1, 10,
15; 1, 13, 19; 2, 14, 26; 2, 19, 34; Legg. 3, 13, 30; Ep. Farn.
3, 4, 2; 4, 6, 1; 7, 25, 2; Att. 4, 16, 2; 4, 16, 4; 4, 17 (18), 2;
9, IIA., 2; 10, 8, 6; Curius bei Cic. Ep. Farn. 7, 29, 2. —
Caesar schreibt duos bell. civ. 1, 40, 1; 2, 32, 5 (zweimal);
3, 58, 1; 3, 63, 8; 3, 110, 6; duo bell. Gall. 7, 33, 3; aber bell.
Call. 5, 38, 3 schwanken die Hdschr. : duo steht im Bongars.,
Parisin. I, Vatican. 3864 m. pr. ; duos in denselben Hdschr. m.
sec. , ferner im Parisin. II; durch Zahlzeichen ausgedrückt steht
an dieser Stelle im Moysiac. II, im Ursinian. IIos. — Duos Sali,
lug. 21, 2. — Livius gebraucht duos 1, 31, 8; 2, 10, 6; 2, 33, 3;
2, 40, 13; 3, 9, 4; 4, 43, 4; 5, 24, 1; 6, 40, 18; 7, 42, 2; 8, 3, 9;
8, 8, 4; 9, 43, 11; 22, 1, 5; 23, 42, 7; 25, 9, 14; 27, 16, 12;
35, 21, 5; 36, 37, 2; 39, 2, 7; .39, 39, 4, aber duo 7, 40, 9;
26, 13, 7; 27, 22, 2; 27, 40, 6; 28, 11, 3; 29, 21, 12; 30, 17, 13,
letzere Form auch Val. Maxim. 1, 7 ext. 5 und 8, 13, 2. — Vell.
Paterc. hat duos 1, 8, 6; 1, 10, 3 (zweimal); 1, 13, 1; 2, 2, 2;
- 283 -
2, 4, 5 (zweimal); 2, 16, 3; 2, 37, 3; 2, 38, 2; 2, 44, 4; 2, 65, 2:
2. 66, 1, aber diio schreiben 1,8 4 Orelli, Kritz (vergl. die Au-
merkung), Haase, Halm, duos Kreifsig. — Vitruv schreibt duos
4, 6, 4; 4, 7 (8), 4; 5, 10, 4; 5, 12, 4; 7, 3, 2; 7, 4, 1 ; 8, 7
(6), 3 im Gudian. und Harleiau. (Rose schreibt biliös); 10, 5, 8;
10, 6, 12; 10, 21, 4, aber duo 5, 5, 1; 5, 6, 3 (zweimal) und
5, 10, 2. — Duos Quintil. 3, 6, 32; Plin. N. H. 6, 1, 1 (2); 8, 40,
61 (149); 14, 16, 19 (108); 14, 16, 19 (109); Plin. Epist. 3, 9, 12;
4, 9, 14; 5, 1, 5; 7, 20, 3; 9, 7, 4; 10, 27 (36); 10, 29 (38) 1;
10, 39 (48), 4; Panegyr. 61, 6; 91, 7; Incerti Panegyr. (VII) 2;
Nazar. Panegyr. 15 (Baehrens duo); 16; Suet. Cahg. 41; Otho 1;
Domit. 10, aber duo Claud. 14 und Cyprian. de montibus Sina
et Sion 2; 11. Tacitus gebraucht nur duos Ann. 2, 16; 2, 31;
2, 40; 2, 84; 3, 56; 6, 41; 13, 7; 14, 51; Histor. 1, 50 (zweimal);
1, 61: 1, 85; 2, 74; 3, 65; 3, 75; 4, 48; 5, 1 1 ; lustin. 1, 2, 10;
17, 1, 2; 38, 7, 3; Flor. 1, 3, 6; 1 , 3, 8; 4, 2, 14; 4, 2, 74;
4, 6, 1; Censorin. 14, 13; 22, 4; 22, 9; Spartian. Sever. 20. 1
und Pescen. Nig. 3, 8; 4, 4; Treb. Poll. triginta tyr. 25 (Tetricus
iunior), 4; 27 (Herennianus), 1; 31 (Victoria), 7; Vopisc. Aurel
50, 3; Firm. 3, 4; Procul. 15, 3; Lamprid. Alex. Sever. 22, 8;
Capitolin. Opil. Macrin. 12, 5; Maxim, duo 4, 3; 30, 2 (= Maxim,
iunior 4, 2); Max. et Balb. 2, 1; Gordian. tres 4, 2; 14, 2; Aurel.
Vict. Epitom. 14, 12; Eutrop. 8, 13; 8, 19; 10, 9; 10, 2 steht im
cod. Goth. duo und danach Droysen und Hartel, in allen übrigen
Hdschr. duos und so habe ich in meiner Ausgabe geschrieben,
ebenso Rühl; Frontin. Aqu. 13; 42; 43; Dictys. 3, 18; 6, 7;
Gros. 7, 25, 16; Hygin. Munit. castr. 47; Epitom. lul. Valer. 3, 4;
Mythograph. 1, 26; 1, 83.
Aiiibo Lucil. (ed. Lachmann 233; ed. L. Müller 7, 22; ed.
Baehrens 209) bei Nonius S. 398, 29; ambos Varro Sat. Men. 129;
Plaut. Menaech. 5, 9, 25 (1084); Pseud. 1, 3, 21 (251); 4, 6, 17
(1079); Stich. 4, 1, 3 (507); 4, 2, 11 (589); 5, 5, 9 (750), aber
ambo Plaut. Amphitr. 1, 2, 8 (470); Bacch. 5, 2, 69 (1186); Terenz
schreibt nur ambos Eun. 5, 8, 39 (1069); Heaut. 4, 3, 33 (711);
5, 2, 42 (995); Adelph. 1, 2, 51 (131), ebenso Ovid. Met. 1, 327;
10, 685; Herold. 10, 51, aber Verg. Aen. 12, 342; Horat. Sat.
2, 3, 180; 2. 7, 62; Mart. 7, 40, 4 nur ambo. Cicero schreibt
ambo Verr. 1, 16, 42; Phil. 11, 11, 26 steht in den Hdschr.
ambos, aber C. F. W. Müller hat ambo; Caes. bell. civ. 1, 48, 2
ambo (in einigen Hdschr. auch ambos); Sali. Hist. 4, 61, 15 D.
(Kritz 19; Gerl. p. 156) ambos, Hist. 2, 40 D. (Kritz 49; Gerl.
~ 284 -
102) omho\ Liv. 2, 10, 6; 7, 18, 6; 7, 42, 2; 22, 34, 10; 38, 42, 9
ambos, aber 3, 62, 6; 7, 19, 5; 8, 3, 9; 10, 37, 14; 25, 6, 5;
. 26, 7, 5; 26, 13, 7; 26, 26, 11; 27, 27, 7; 29, 30, 12; 30, 14, 3;
38, 58, 6; 39, 21, 10 amho — Amhos haben Tacit. Ann. 13, 54;
Plin. Panegyr. 90; Suet. Aug. 11; 65; Vitell. 3.
3. Tres^ tria, Griech. zr/e^Q rpca, Sanskr. tri. Der Gen et. ist
trium, der Dat. und Ablat. tribus, der Accus, tres oder tris^
tria. Prise. 7, 17, 84 S. 775 (I 359, 9): Tres trium hos et has
149 tres vel tris. Vergilius in III Aeneidos (v. 203): Tris adeo in-
certos caeca caHgine soles erramus pelago. Gell. 13, 20 (21),
10. 11: Nos aliud quoque postea consimiliter a Vergilio duplici
modo scriptum invenimus. Nam et tres et tris posuit eodem in
loco ea iudicii subtilitate, ut, si aliter dixeris mutarisque, et ali-
quid tamen auris habeas, sentias suavitatem sonitus claudere.
Versus ex decimo hi sunt (v. 350. 351): Tres quoque Threicios
Boreae de gente suprema, et tris^ quos Idas pater et patria Is-
mara mittit. Tres illic, tris hie; pensicula utrumque moderareque,
reperies suo quidque in loco sonare aptissime. Serv. zu Verg.
Aen. 1, 108: Tris Latinum est. Genetivus enim pluralis quotiens
in ium exit, accusativum pluralem in-is mittit, ut puppium puppis;
quotiens in um exit, in es mittit, ut patrum patres. Fronto de
differ. voc. S. 2201 (529, 21): Iris in accusativo casu, tres in
nominativo et vocativo. Aufserdem ist der Accus, tris bei Plaut.
Aulul. 3, 2, 2 (416); Men. 1, 4, 1 (220); Varro L. L. 5, 1, 1;
5, 9, 55; 6, 11, 97; 7, 7, 109; 7, 7, 110; 8, 4, 11; 8, 9, 24;
8, 35, 63; 9, 42, 71; 10, 2, 5; Cic. Verr. Accus. 2, 17, 42; pro
Muren. 5, II; Phil. 2, 22, 55 (an folgenden Stellen, wo Kayser
tris schreibt, hat C. F. W. Müller tres gesetzt: pro Rose. Amer.
7, 20; 35, 99; Verr. 1, 11, 30; 2, 51, 127; 3, 45, 108; 3, 49,
116; 3, 60, 138; pro Cluent. 8, 25; 9, 27; 51, 141; Leg. agr. 2,
32, 87; pro Ligar. 12, 36; Phil. 8, 6, 17; Fr. B. VI 25 [Kayser]
= A. VII 49 [ed. C. F. W. Müller p. 254, 21]); Ep. Farn. 1, 1, 3;
3, 6, 5; 14; 3, 1; Att. 1, 13, 1; 2, 9, 2; 2, 12, 2; 3, 23, 1;
4, 2, 4; 4, 18 (17), 2; 9, 9, 1 (an diesen Stellen aus den Briefen
hest Wesenberg tres); Fin. 4, 2, 4; und 5, 27, 82; Tusc. 1, 46,
111; Caes. bell. Gall. 1, 1, 1; 6, 32, 3 (an anderen Stellen des
Caes., wie bell. Gall. 1, 3, 7; 1, 10, 3; 1, 12, 2; 7, 61 , 4; 7,
67, 1 ist allein tres aus Hdschr. bemerkt); Verg. Eccl. 3, 105
und Aen. 1, 108; 1, 110; 1, 184; 5, 772; 6, 355; Liv. 7, 40, 8
(im Par. und Med.); 8, 24, 5 (im Par., Med., Harl. 1 und Leid. 1);
22, 6, 1; 22, 61, 6; 22, 61, 7; 23, 12, 1 und 23, 16, 8 (im Put.
- 285 —
uud Colb.); '29, 33, 6 (in mehreren Hdschr.) und 34, 44, 4 (im
Bamb.); Tac. Ann. 14, 28; 15, 18; 16, 11; Bist. 2, 18; 3, 6;
3, 78 und Germ. 2 und 37 (an der letzteren Stelle im Periz.) ;
Manil. 1, 699; 1, 793; 2, 274; 3, 405; 4, 52 (aber 4, 34 tres);
Suet. Aug. 22; 32; 65 (aber Tib. 55 und Nero 37 tres); Avien.
Arat. 477 — ireis ist geschrieben CLL. 3, 562 und Colum. 9,
7, 3 und trea für tria Gromat. vet. S. 303, 2.
Als Nominativ ist tris Verg. Aen. 5, 560 im Med. und Bern, c,
und im Bern, b m. pr., und Liv. 25, 36, 4 im Med. und in zwei
Pah, decem tris Liv. 37, 30, 8 in zwei Pal.; und dieses könnte
durch Vergleichung des Griech. Nomin. zpeiz und nach Analogie
des unter Adject. 28. 42. 72 dargelegten wohl verteidigt werden,
jedoch die oben genannten Grammatiker erkennen tris allein als
Accus, an. Für den Nomin. tres oder tris ist auch treis Avien.
Descr. orb. terr. 683 und Ora mar. 579 geschrieben.
Als Ablativ ist tres gebraucht in vixit aunis tres C. I. L. 8,
8637 und vixit annis viginti tres 8, 8590.
4. Die folgenden Cardinalia von vier bis hundert
sind immobilia und indeclinabilia, soweit sie nicht mit
unus^ duo oder tres zusammengesetzt sind.
Quattuor ist am häufigsten in römischen Originalurkunden
überliefert, wenngleich quatuor die etymologisch allein berechtigte
Schreibweise ist, Osk. petora, ümbr. petur, gemeingriech. riaaapsg
oder zizzaptQ, Aeol. rüaupzQ^ Dor. zizopsQ, Sanskr. tschatvaras.
Eine Nebenform quattor findet sich CLL. 3, 1860; 6, 10, 80;
Inscr. de l'Alg. 3388 (zweimal); Or. 4726 und quator Inscr. Christ.
u. R. d. Ross. 666 und einigemale mufs, wo quattuor oder quatuor
geschrieben ist, das Wort zweisilbig gesprochen werden. So in
den Versen des Enn. (Ann. 90 ed. L. Müller) bei Cic. Divin. 1,
48, 108 und (Ann. 609) bei Charis. 1, 17 S. 114 (141, 26); Plaut.
Most. 3, 1, 102 (630); Sen. Herc. Oet. 1095 (1099); Auson. Lud.
sept. sap. Cleob. 5 (quatuordecim) vergl. Lachmanu zu Lucr. 3,
917 uud Ritschi, Rhein. Mus. 1852, 8, S. 309 (Opusc. 3 S. 638). 150
Wenn aber im Eunius Vahleu (Ann. 96 und 580) und L. Müller
(Ann. 90 und 609) nach Ritschis Vorschlag gegen die handschrift-
liche Überlieferung quattor schreiben, so ist dies jedenfalls nicht
richtig, da quattor in den Urkunden der republikanischen Zeit
und der älteren Kaiserzeit nicht vorkommt, sondern erst in spät-
lateinischen Inschriften sich findet (Corssen, Aussprache II 751);
mit Recht schreibt Baehrens Enn. Ann. 55, 18 (C F. W. Müller
im Cic. Divinat. 1, 18, 108 quattuor) und 422 quatuor.
- -286 -
Quinque^ gemeingriech. "ivrs, Äeol. Tzifi-zt^ Sanskr. pantschan,
S>ex (in Inschriften auch sexs überliefert, vergl. 0. Jahn,
Specim. epigr. 95; auch Bücheier schreibt in Frontin. Aequ. 7
[p. 6, 18] und 25 [14, 15] sexs), Griech. £<r, Sanskr. schasch.
Septem^ Griech. kTzzu^ Sanskr. saptan.
Octö. Griech. dxzü)^ Sanskr. aschtau, verkürzt in octo Manil.
5, 340; Mart. 2, 57, 8; 7, 53, 10; 9, 2, 11; 9, 31, 7; 14, 87, 2;
luven. 6, 229 und octö decem luven. 7, 142; Auson. Eclog. 4, 11;
8, 3; Epist. 4, 64; 7, 32 und 33,
Novetn, Griech. iwi«, Sanskr. navan.
Decem, Griech. dexa, Sanskr. dashan.
Die von elf bis neunzehn werden durch Vorsetzung
der Einer vor decem gebildet: undecim, duodecim, tredecim,
quattuordecim , quindecim, sedecim, septendecim, octodecim, no-
vendecim. Diese sind sämtlich Indeclinabilia, Ott, Jahrb. für
Philolog. und Paedag. 1874, 109 S. 791 führt aus Ev. Luc. 22, 3
nach dem Ev. Pal ex numero illorum duodecorum an (die Vulg.
hat unum de duodecim); dies darf nicht mit undeci annis C. I. L.
5, 1666 zusammengestellt werden, welches vielmehr mit dies quin-
deci als Acc. 6, 9162, annos nonaginta et nobe 5, 1652, menses
nove 6, 11590 zu vergleichen ist. Prise, de fig. numer. 4, 19
S. 1351 (II 412, 24) zählt nach den Einern folgende auf: decem,
undecim, duodecim, tredecim, quattuordecim, quindecim, sedecim,
decem et Septem, decem et octo, decem et novem, viginti, vigin-
tiunus et vigintiuna et vigintiunum. Sic deinceps omnibus cardi-
nalibus numeris minores usque ad novem adduntur, quamvis con-
trarium ante decem fiat usque ad sedecim. Licet tamen et prae-
postere, maxime coniunctione interposita, haec proferre, decem et
unum, decem et duo. Derselbe Inst, gramm. 18, 21, 172 S. 1170
(II 286, 21): AexaTzivTi xai nevrexatdexa, nos contra quindecim et
decem et quinque. Livius tamen frequenter etiam sine coniunctione
septemdecem et decemseptem, vergl. Hertz zu dieser Stelle.
Nebenformen zu den eben angeführten Zahlwörtern sind fol-
gende :
Cohortibus decem et una Privil. veter. XXI. XXIII. XXIV
(C. L L. 3 S. 864—867).
Decem duum milium Frontin. Aquaed. 10; decem duo 64; de-
cem duas 72; decem duae CLL. 6, 1261''; duabus ac decem
lul. Valer. 3, 15 (24).
Decem et tres Cicer. pro Rose. Amer. 7, 20; tribus et decem
pro Rose. Amer. 35, 99; decem tres Liv. 37, 30, 8; decem tria
— 287 -
milia Liv. 26, 49, 3; 29, 2, 17; 37, 46, 3; 45, 43, 5 (vergl.
Richter, Beitrag zum Gebrauch des Zahlwortes im Lateinischen I
p. 2. Oldenburg 1880); decem trisque Manil. 4, 452; X et trium
Gurt. 6, 4, 6 ; ducentis decem tribus Frontin. Aquaed. 69 ; tribus et
decem Arnob. 4, 25; decem et tribus Privil. vet. XI (CLL. 3
S. 854); Ephem. epigr. 5 S. 94; 95 Z. 5.
Decem qnattuor nach einer gröfseren Zahl Liv. 34, 52, 7; vor
milia Liv. 28, 38, 5; 29, 37, 6; 34, 10, 4; Frontin. Aquaed. 10; 64;
Q&\ Lamprid. Commod. Anton. 7, 8; quattuor ac decem Aur. Vict.
Caes. 22, 4; cum per annos quattuor impcrasset et decem Amm.
Marcell. 31, 14, 1; quattuor et decem luL Valer. 1, 26; decem
et quattuor Ephem. epigr. 5 S. 652 Z. 8 und S. 653 Z. 8.
Cohortibus decem et quiaque Privil. veter. XII Z. 6 (C. L L. 3
S. 855); quinque decemque Mart. 14, 192, 2; decem et quinque
milia Gurt. 3, 3, 14; quinque et decem milia lul. Valer. 1, 26.
Sexdecim ist eine schlechte und gewöhnlich schwach be-
glaubigte Form wie Cic. pro Gluent. 32, 87 (zweimal); Gaes.
bell. Gall. 1, 18, 1; Tacit. Ann. 1, 19, vergl. Aischefski Vorr. zu
Liv. 30 S. 75 und zu Liv. 10, 31, 7 und 23, 49, 9, aber Hertz
schreibt sie Liv. 31, 12, 6; 32, 21, 18; 43, 12, 7; 45, 35, 3;
deceui et sex milia Liv. 33, 4, 4 und 37, 40, 1 ; decem sexs G. I. L.
5, 3082.
Septemdecem hat Hertz im Liv. 24, 49, 1; 25, 5, 8, an an-
deren Stellen wird septemdecim geschrieben wie Liv. 27, 11, 15;
dasselbe steht auch Cic. Verr. 5, 47, 124; Phil. 5, 7, 19; leg. agr.
2, 7, 16; Suet. Aug. 26; 43; decem Septem Liv. 24, 15, 2; 38, 33,
10; Prob. Instit. art. S. 296 (98, 13); decem et septem Gic. Verr.
Acc. 1, 14, 36 (zweimal); Liv. 28, 4, 6; 33, 21, 8 (Weilsenborn
XVH); 34, 10, 14 (Weilsenborn XVII); 40, 40, 11; VelL Paterc.
2, 65, 1: Val. Maxim. 5, 6, 4; Plin. Epist. 2, 17, 2; Frontin.
Aquaed. 47; 83; Privil. veter. XVII Taf. 1 Z. 5 (G. L L. 3 S. 870);
Ulpian. Dig. 3, 1, 1 § 3; 30, 49 § 1 ; Lamprid. Alex. Sev. 47, 1;
Aur. Victor. Epit. 48, 1; Veget. de re milit. 3, 8; Augustin. Giv.
Dei 15, 13 (II 84, 23); Macrob. Sat. 1, 13, 7; Hygin. Munit. castr.
42; Gros. 6, 18, 19; Histor. de preliis 1, 42; septem et decem
Plaut. Gist. 4, 2, 89; lustinian. Instit. 1, 6 § 5; decem septemque
Gorn. Nep. Gato 1, 2; septemque decemque versific. Inschr. G. I. L.
5, 938; 10, 2503.
Decem et octo Inschr. bei Marini atti de' frat. Arv. S. 564;
1. Neapol. 4892; Gaes. bell. Gall. 4, 19, 4 (decem et octo in codd.
Bongarsiau,, Moysiacens., Parisin. I, Vatican. 3864; XVIII in codd.
— 288 -
Parisin. II und Ursinian.); Hirt. bell. Gall. 8, 4, 3; decem et octo
Liv. 9, 33, 4; 27, 29, 8; 34, 26, 11 (Weifsenborn XVIII; Kühnast
Livian. Syntax S. 37 und M. Müller in der Neubearbeitung [1887]
von Weifsenborn's Ausgabe duodeviginti) ; 38, 36, 10; decem et
octo milia Liv. 26, 47, 7; 34, 52, 5; ein Zahlzeichen XVIII bei
Liv. 10, 21, 6; decem et octo Colum. 11, 2, 86; X et VIII Vitruv
5, 4, 5 (112, 12 R.); decem et octo Plin. N. H. 7, 56, 57 (192)
Plin. Epist. 8, 18, 5; lustin. 9, 1, 8; Flor. 2, 6, 1 ; 3, 10, 25
4, 2, 5; Frontin. Aquaed. 64; 78 (zweimal); 79; 80; 83; 84; 86
Censorin. Fragm. 14, 2; Capitol. Anton. Phil. 5, 1; Spartian. Pescen
Nig. 5, 1; Lamprid. Alex. Sever. 56, 3; lustinian. Instit. 1, 11, 4
Imp. Marcian. Cod. 1, 1, 4 § 1; Imp. lustinian. 1, 1, 8 § 3; Impp
Valentin, et Marcian. 1, 5, 8; Pompon. Dig. 1, 2, 2 § 32; 1, 2, 2
§ 34; Modestin. 1, 7, 40 § 1; Ulpian. 40, 2, 13; 42, 1, 57; Augustin.
Civ. Dei 5, 22 (1-234, 15); 16, 22 (II 159, 5); 18, 22 (II 284,
25); Chalcid. Tim. 46 (viermal); Macrob. 3, 17, 6; Aur. Vict. de
vir.'ill. 49, 4; Epit. 16, 1; 20, 1; Eutrop. 1, 1, 2; 2, 21, 3;
6, 9, 1; Festi Brev. 6, 4; 15, 3; X et VIII Eutr. 7, 1; XVIII
Frontin. Strateg. 2, 5, 37; Festi Breviar. 8, 3; Mart. Capell.
6 §611; Prob. Instit. art. S. 291 (94, 34) zweimal; Oros. 5,
18, 18; 6, 7, 14; luterpr. in Matth. 115, wie Paucker de lati-
nitate Orosii p. 31 angiebt; per annos XVIII Oros. 1, 20, 5 (der
cod. Donauesching. hat decem et octo; der cod. Bob. Ambr. de-
cem et VIII) ; decem et octo Histor. de preliis 3, 35 ; decem octo
milia Liv. 37, 57, 6; X octo CLL. 5, 3897; octo decem luven.
7, 142; octo et decem Inschr. Orell. 2282 gehört zu einer will-
kürlichen Erweiterung von I. Neapol. 1664; octo decemque Sedul.
Carm. 3, 202; per octo iuges annos ac decem Sedul. Pasch. Oper.
3, 17 (p. 246, 3 Huemer); octodecim milia Liv. 39, 5, 14. Aus
decem et octo ist in der spätlateinischen Volkssprache decedocto
gemacht, so heilst es bei Marin. Inscr. Alban. p. 175 Irene de-
functa est annorum decedocto et meiies Septem, decimu Kai. Mart.
Decem novem CLL. 5, 4370; Caes. bell. Gall. 1, 8, 1 (de-
cem et novem im Vossian. I und so Frigell); Tacit. Hist. 2, 58;
Prob. Instit. art. S. 289 (93, 32 und 33) und S. 313 (110, 13 und
14); decem novem haben Vitr. 3, 2 (3), 7, die codd. Gudian. und
Harleian., locund. schreibt decem et octo, Rose (p. 72, 5) XVIII;
Colum. 5, 1, 11; decem et novem- Caes. bell. Gall. 2, 4, 9 (so
cod. Bongarsian.; decim et Villi Parisin. I, m. sec; X et Villi
Moysiacens.; XVIIIl Parisin. II und Ursinian.); Liv. 40, 40, 13;
45, 43, 5; Frontin. Aquaed. 48; Augustin. Civ. Dei 15, 22 (II 80,
— 289 —
10); Oros. 7, 12, 1: decem ac novem Plin. N. H. 3, 11, 16 (100).
Paucker (de latinitate Hieronymi p. 89) sagt : Constanter Hierony-
mus octo quoque et uovcm denariis numeris addere solet, ut decem
et octo.., contra consuetudinem vett., obsolescentem posteriore
aetate, tales numeros per subtractionem, ut duodeviginti . . , pro-
ferendi: ep. 36, 10 decem et octo ferme annorum, adv. Rufin. I,
22, adv. lovin. II, 24, in ler. I in. annis decem et novem.
Die mit octo und novem zusammengesetzten Zahlwörter dürfen
zwar nicht ganz verworfen werden, aber üblicher sind statt der-
selben die auf der Subtraktion von dem nächst höheren Zehner be-
ruhenden Ausdrücke, also für achtzehn und neunzehn duodeviginti
und undeviginti. Auch mag zuweilen von den Abschreibern nach
ihrem Gutdünken ein Zahlwort an die Stelle des von ihnen vor-
gefundenen Zahlzeichens gesetzt worden sein, wie bei Liv. 3, 24,
10 in einzelnen Ausgaben novemdecim, aber im Med. X Villi, im
Par. XVIII ist, desgleichen 10, 21, 6 in den Ausg. decem et octo
oder decem octo, im Par., Med., Leid. 1, in den Pal. 1 und 3
und in anderen Büchern XVIII: 37, 57, 6 in verschiedenen Ausg.
decem et octo, in einzelnen Hdschr. XVIII; daher auch den ge-
wöhnlichen Hdschr., wie für die Zahlwörter überhaupt, so für die
Verbindungen mit octo und novem keine unbedingte Autorität
zuzugestehen ist. Vergl. Voss, de anal. 4, 9 S. 214 und de constr.
68 S. 604, und über triginta octo, quinquaginta octo, novem et
triginta, und undesexaginta, undeviginti, duodeviginti, duodequa-
draginta unter 6, S. 293.
5. Die Zehner nach decem gehen aufser viginti alle auf
gintä aus, welche Endung der Griechischen xovza und der San-
skritischen shati oder shat entspricht und gleich diesen aus dem
verstümmelten Wort für zehn gebildet ist. Viginti^ gemeingriech.
sllxoai, Dor. Fscxan, Sanskr. vinshati, wird nach seiner Ableitung
von duo ursprünglich dviginti gewesen sein. Neben viginti finden
sich vulgäre Formen wie bigiuti Edict. Diocl. 12 Nr. 7 und 8;
Fabretti Gloss. Ital. S. 253: veiginti CLL. 1, 1194; vigenti L
Neapol. 3293: vinti Bormann Ungedruckte Inschr. S. 5 Nr. 3 v. 4;
nach Analogie von triginta ist im cod. Amiat. zu Vulg. Agg. 2, 17
viginta geschrieben. — Es folgen triginta, quadrägintä, quinquä-
gintä, seccägintä, septuäginfä, octögintä, nonägintä. — In quadra-
ginta ist das tt von quattuor wegen des folgenden r zu d erweicht,
wie in quadringenti, quadrini, quadra und quadrum, quadrans,
quadratus, quadrupes, quadruplex, quadripertitus, quadriremis,
quadriiugus, quadrigae, quadriduum, quadriennium, quadrivium. — 152
Neue -Wagener, Lat. Formenlehre H. 3. Aufl. 19
— 290 -^
In septuaginta ist ein u eingeschaltet, wie in septuennis und sep-
tuennium, montuosus, monstruosus, bustuarius, dossuarius, tignua-
rius und anderen Nomina, oder »es scheint aus septuma -giuta
entstanden zu sein, indem das Ordinalzahlwort septumus statt
des Kardinalzahlwortes gebraucht wurde, wie kßdofirj-xoi^za statt
eTTTa-xoi^ra, und das m zwischen den beiden Vokalen erst in der
Aussprache schwand und dann in der Schrift weggelassen wurde.« —
Neben octoginta war octuaginta^ welches man durch Vergleichung
von d'cdorjy.o)^za zu rechtfertigen geneigt sein könnte und welches
Ascoli in Curtius und ßrugmanns Studien 9 S. 359 mit dem Ital.
ottuagenario vergleicht, zwar hin und wieder in älteren Ausg.,
wie Colum. 3, 3, 9: 11, 2, 40; Gell. 3, 10, 8; Mart. Cap. 6 § 672;
6 § 679, dazu octuagesimus Hieronym. Chron. 2 S. 63 und octoagies
Mart. Cap. 6 § 610, aber, wie es scheint, beinahe überall ohne
handschriftliche Autorität, bei Mart. Cap, 6 § 612 wird aus dem
Darmst. octoagies bemerkt; öfters ist in Hdschr. das Zahlzeichen,
und bei Gell. a. a. 0. mufste aus sachlichem Grunde nach dem
Reg. septuaginta hergestellt werden. Octaginta edict. Diocl. de
pret. P. inf. S. 7 Z. 39. 51 und S. 8 Z. 15 (CLL. 3 S. 810. 811),
aber octoginta daselbst P. sup. S. 3 und 4 Z. 5. 6. 14, und P. inf.
S. 8 Z. 50 (S. 805. 811); octaginta ist auch Hieronym. Chron. 2
S. 67; 187 und octagesimus daselbst 2 S. 64; 67; 69; 74; 77;
153, dagegen ist octagensima in einer Grabschrift aus Spanien
aus Westgothischer Zeit in Hübner's Hermes 4 S. 285 und 286 als
fehlerhafte Form anerkannt.
Über die Quantität des schliefsenden a vergl. Plaut. Cure. 1,
1, 63; Epid. 1, 1, 50 (52); 1, 2, 11 (114); 1, 2, 19 (122); 1, 2,
38 (141); 2, 2, 111 (296); 5, 1, 39 (646); Bacch. 4, 9, 49 (973);
Most. 1, 3, 142 (300); 3, 1, 95 (627); 3, 1, 115 (649); 3, 3, 16
(919); 4, 2, 57 (973): 4, 2, m (982); Men. 5, 5, 48 (951); Merc.
2, 3, 96 (432); Persa 4, 6, 1; Terent. Phorm. 3, 3, 24 (557);
5, 8, 4 (898); Catull. 115, 1; Manil. 2, 2; 2 328; 4, 453; Petron.
122 V. 163. Aber nonagintä dies et quattuor ac medium Sol con-
ficit Auson. Eclog. 4, 1 (ed. Peiper p. 101): nonagintä dies de-
creto fine coherceus 4, 16 (P. p. 101): unus erit tantum duodetri-
gintä dierum 10, 7 (P. p, 100); octo et octoginta goeris et super
trihorio 14, 5 (P. p. 102); nonagintä dies sine te, carissime, traxi
Epist. 5, 5 (P. p. 252); et quot sunt asses, ubi nonagintä trieutes
7, 17 (P. p. 251): hoc, aiunt, vix sex et quadragintä per annos
luvenc. 2, 170; argenti trigintä minas posuere profani 4, 639;
sexagintä minas, seu vis, sex milia dragmas Incerti carmen de
- 291 -
ponderib, 38 (Anth. Lat. ed. Riese 486; Baehrens 5 p. 73); septua-
(jintä super messes natalibus egi Anth. Lat. ed. Burraann 4, 314
(Meyer 1405) v. 5; .^pxaijiiifä senex annis duravit ephebus Anthol.
Lat. ed. Riese 4 (Baehrens 3 p. 287) v. 67; Trigintä pete litium
tribunaL Quadraß/ntd stilo polita dicas, Quinquagintä velim di-
serta scribas, Sexagintä tuo satis fruaris, Septnagintä velis venire
mortem, Octogintä senes caveto morbos, Nonagmtä time labante
sensu Anthol. Lat. ed. Burmann 3, 94 (Meyer 541; Riese 28;
Baehrens 4, 217) v. 5 — 11; Sic Mars quingentis rubens quadra-
gintä diebus. Ast uno Solis completur circulus anno, Trecentis
Venus octo et quadragintä diebus, Mercurius centum trigintä no-
vemque Anthol. Lat. ed. Riese 798 (Baehrens 5, 382) v. 7 — 10
und 1. Neap. 7125 Z. 5 im Ausgang eines Hexameter bis XXXX
(quadragintä) per annos. Bei Alanil. 2 , 322 ist in den Hdschr.
und Ausg. ter (oder per) trigintä quadrum, Bentley hat nach Kon-
jektur nongentae quadrum geschrieben.
6. In der Verbindung der Einer mit einem der
Zehner geht
a) der Einer voran und der Zehner folgt mit et (oder
atque) nach. Für die Zahlen von 21 — 99 hat Richter (Progr.
Oldenburg S. 2) im Livius 283 Verbindungen gefunden, von denen
in 136 Fällen der Einer mit et dem Zehner vorausgeht, es kommt
noch vor: quinque et trigintä CLL. 2, 3596; 6, 909; 6, 910;
V et XX 3, 3196; duobus et XXX 3, 4335; sex et vigiuti 5, 4091;
VI et XXX Ephem. epigr. 4 S. 14; septem et viginti Plaut. Merc.
2, 3, 94 (430) ; septem et XX Varro L. L. 5, 8, 45 ; sex et nona-
ginta Cic. de rep. 2, -^2, 39; 2, 22, 40; quattuor et sexaginta
Tac. Ann 3, 44; quattuor et quadragintä 5, 6; tres et nonaginta
13, 30; tres et sexaginta 13, 53; tres et sexaginta Sen. Suas. 6, 22
und quattuor et sexaginta 7, 9 ; unus et quinquaginta Censorin.
i'O, 5; unum et trigintä 22, 4; quattuor et octogintä 14, 5; quin-
que et trigintä 11, 5; 11, 7; quinque et quadragintä 14, 2; quin-
que et viginti 17, 2; sex et trigintä 22, 6; quattuor et viginti
Flor. 1, 16, 9; tribus et viginti 4, 2, 95; tres atque viginti Aur.
Vict. 3, 1; 42, 19; Epit. 15, 7; 42, 12; quattuor atque viginti
Epit. 48, 15; septem atque sexaginta Epit. 18, 2; tres et viginti
de vir. illustr. 78, 10; tres et sexaginta de vir. illustr. 40, 1; Epit.
41, 15; quattuor et quadragintä Caes. 1, 3; quinque et octogintä
Caes. 7, 2; sex et quinquaginta Epit. 9, 16; septem et septua-
ginta Epit. 1, 29 u. a.
Diejenigen Ausdrücke, in welchen der Einer dem Zehner ohne
19*
— 292 —
et vorausgeht, sind bei den Cardinalia sehr selten, z. B. quattuor
quadraginta Plaut. Mostell. 3, 1, 102 (630). Bei Horat. Serm. 1,
5, 86 quattuor hinc rapimur vinginti et milia ist et umgestellt.
Vergl. über quintus tricesimus, quini viceni und ähnliches unter
11 und 14.
b) Der Zehner geht voran und der Einer folgt ge-
wöhnlich ohne et. Richter bemerkt, dafs sich bei Livius 147
Fälle dieser Verbindung finden, aufserdem kommt noch vor : quin-
quaginta septem Tacit Hist. 1, 48; septuagiuta sex Censorin. 18, 8;
viginti tres und viginti quattuor Censorin. fr. 14, 2; viginti quat-
tuor Frontin. Aquaed. 48; nonaginta quattuor 80; viginti quinque
84; triginta quinque 80; quadraginta quinque 68; sexaginta quin-
que 83; septuagiuta quinque 78; nonaginta quinque 67; quinqua-
ginta sex 82 ; sexaginta sex 32 ; 80 ; octoginta sex 33 ; viginti
Septem 33; sexaginta Septem 83; 84; 86; triginta sex Flor. 2, 15,
16; quinquaginta sex Spart. Did. lul. 9, 3; septuagiuta quinque
Spart. Alex. Sever. 23, 2; quadraginta quinque Treb. Poll. triginta
tyr. (12) Macrian. 13; quadraginta septem Treb. Poll. Claud. 14, 3
viginti quinque Claud. 17, 5; quadraginta novem Eutr. 2, 9, 3
septuaginta duobus 6, 12, 3; viginti quinque Fest. Brev. 25, 2
viginti quattuor Aur. Vict. de vir. illustr. 49, 7; sexaginta quattuor
Epit. 4, 12; 13, 14; viginti quinque Epit. 39, 1; sexaginta quinque
Epit. 20, 9; octoginta quinque Epit. 18, 1 ; 47, 1; viginti sex de
vir. illustr. 77, 3; viginti septem de vir. illustr. 68, 1; triginta
Septem de vir. illustr. 24, 2; quinquaginta septem Epit. 8, 5; vi-
ginti Septem Histor. de preliis 3, 35; triginta septem 3, 17 u. a.
Auch die Verbindung des vorausgehenden Zehners mit dem
nachfolgenden Einer durch et ist nicht ungebräuchlich. So findet
sich quinquaginta et quattuor Plaut. Mil. Glor. 3, 1, 35 (629) und
octoginta et quattuor Merc. 4, 1, 7 (673); octoginta et una Varro
153 R. R. 2, 1, 12 und octoginta et unum 2, 1, 28; viginti et septem
Cic. Verr. 4, 55, 123; Liv. 45, 43, 5 und Sen. Epist. 104, 27;
viginti et duos Cicer. Cato Mai. 9, 30; triginta et quinque monum.
Ancyr. Taf. 4 Z. 26; quadraginta et quinque Liv. 10, 15, 4; tri-
ginta et duae 21, 22, 4; septuaginta et tres 35, 1, 10; triginta
et quinque 40, 50, 6; viginti et quinque 42, 27, 3; viginti et
Septem 45, 43, 5; sexaginta et tres Sen. Suas. 6, 23; XXX et
duo Curt. 6, 6, 23; 8, 6, 11; LXXX et V 8, 13, 6; octoginta at-
que unius Plin. N. H. 12, 1, 5 (9) ; viginti et tres Capitol. Anton.
Phil. 7, 2; quadraginta et sex Gord. tres 15, 2; sexaginta et duo
18, 2; viginti et duas 19, 3; triginta et duo 33, 1; viginti et duo
— 293 -
Lamprid. Anton. Heliog. 30, 3 ; viginti et trium Treb. Poll. Claud.
17, 5; (vi)ginti et duo C. I. L. 5, 8635; viginti et quinque Frontin.
Aquaed. 37; octoginta et uuum Censorin. 14, 12; viginti et unus
18, 8; triginta et duos Eutr. 1, 4; quadraginta et quattuor 7, 8, 2;
7, 8, 4; quadraginta et quinque 3, 21, 2; quinquaginta et sex 7,
8,3; septuagiuta et quinque Aur. Vict. Caes. 8, 6; quadraginta
et quattuor und quinquaginta et sex Aur. Vict. Epit. 1, 33; tri-
ginta et quinque Amm. Marceil. 16, 12, 26, derselbe aber auch
septuaginta tresque 19, 9, 9; sexaginta et unius Firm. Matern,
astr. I praef. (im Progr. von Kelber, Erlangen 1886 p. 9); viginti
et sex lul. Valer. 3, 17; viginti et quinque und triginta et tres
3, 35; triginta et duum Oros. 6, 18, 10; sexaginta et tres 6, 18,
29; quadraginta et quattuor 6, 18, 33; viginti et quattuor Incerti
Carmen de pouderibus 25; quadraginta et duas Aviani Epist. Theo-
dosio p. 34, 16; quadraginta et unum Lucifer, De regibus aposta-
ticis 8; cum viginti et duobus sociis Mythogr. 1, 15 und 2, 211.
Notwendig aber ist et in dieser Verbindung, wenn noch ein
Wort dazwischen steht, wie octoginta erant et tres naves Liv. 27,
29, 7; triginta omm'no et duo Curt. 3, 11, 27; doch steht bei
Eutrop. 6, 7, 2 septuaginta enim quattuor gladiatores in der Hand-
schriften-Klasse A, in BC steht et vor quattuor und so schreibt
auch Rühl.
c) Unter 4, Seite 289 ist bemerkt, dafs aus octo oder novem
und einem Zehner zusammengesetzte Ausdrücke nicht
beispiellos sind: Viginti octo Censorin. 18, 8; Frontin. Aquaed.
7; 9; 67; 83; 86; octo et viginti Colum. 1, 1, 13; Gell. 3, 10, 6;
triginta octo I. Neapol. 4372 und 6694; Vell. Paterc. 2, 12, 1;
Frontin, Aquaed. 73; 85; octo et triginta Val. Maxim. 1, 6, 2;
quadraginta octo Liv. 37, 46, 3; Frontin. Aquaed. ß6; 83; qua-
draginta et octo Vopisc. Aurel. 6, 4; quinquaginta octo Liv. 7, 19,
2; 24, 42, 8; 38, 36, 10; Frontin. Aquaed. 11; 15; quinquaginta
et octo Val. Maxim. 2, 4, 3; sexaginta octo Frontin. Aquaed. 69;
Aur. Vict. Epit. 39, 7; septuaginta octo Liv. 31, 1, 4 und 34,
10, 7; octo et septuaginta Liv. 31, 49, 7: Vell. Paterc. 2, 49, 1;
octoginta octo Liv. 40, 32, 6; Frontin. Aquaed. 66; 80; nonaginta
octo Frontin. Aquaed. 33; 66; 83; 86. — Viginti novem Liv. 22,
49, 16 (Weifsenborn undetriginta) ; Augustin. Giv. Dei 18, 22 (II
248, 16); triginta novem Liv. 42, 51, 11; Plin. Epist, 8, 5, 1;
Frontin. Aquaed. 78; 86; Augustin. Civ. Dei 3, 9 (I 106, 12);
novem et triginta Liv. 24, 42, 3; quadraginta novem Frontin.
Aquaed. 15; 69; 86; quinquaginta novem Censorin. 18, 8; sexa-
— 294 —
ginta novem Liv. 42, 10, 2; Frontin. Aquaed. 66; 80; 83; septua-
ginta novem Frontin. Aquaed. 6; 78; octoginta et novem Spart. Sev.
22, 1; nonaginta novem Sen. Epist. 77, 17; Frontin. Aquaed. 79.
Aber üblicher sind die Formen undetriginta, duodetriginta ;
undequadraginta, duodequadraginta; undesexaginta, duodesexa-
ginta; undeseptuaginta, duodeseptuaginta; undeoctoginta, duode-
octoginta; undenonaginta, duodenonaginta ; undecentum, duode-
centum, von denen jedoch manche sehr selten vorkommen, manche
wie undeseptuaginta, duodeseptuaginta und duodecentum zufällig
sich nicht nachweisen lassen. In diesen Formen wird unus, una,
UDum in das unveränderliche un verkürzt, duo aber bleibt für alle
Genera und Casus gleich. So annos undeviginti monum. Ancyr.
Taf. 1 Z. 1 ; undesexaginta capti Liv. 2-3, 37, 6; signa militaria
undeviginti 23, 46, 4; undesexaginta militaria signa 23, 49, 11;
hominum undeviginti 23, 49, 1 ; undenonaginta navium 37, 30, 2;
undequinquaginta coronae 37, 58, 4; annis undecentum Plin. N. H.
7, 60, 60 (214); duodeviginti minis Plaut. Poen. 4, 2, 75 (897);
duodeviginti partibus Cic. Acad. 2, 26, 82; 2, 41, 128; duode-
quadraginta annos Tusc, 5, 20, 57 und de rep. 2, 20, 36; duode-
viginti pedum Caes. bell. Gall. 2, 5, 6; duodequadraginta signis
militaribus Liv. 9, 35, 8; duodeviginti legionibus 24, 11, 2: ex
duodeviginti milibus 25, 21, 10; pro duodeviginti coloniis 27,
10, 3; duodetriginta oppidis 28, 13, 3; duodequadraginta navi-
bus 31, 3, 3: duodequadraginta quinqueremes 42, 27, 7; duode-
quadraginta annorum Val. Max. 9, 13 ext. 4; elephantorum duo-
deviginti Sen. Brev. vit. 13, 6; duodetriginta coloniarum und duo-
deviginti mensium Suet. Aug. 46 und 65; hastis duodeviginti Gell.
2, 11, 2; ganz unregelmäfsig ist: qui unum de vigiuti annos rerum
potitus fuerat Sulp. Sever. Chron 2, 10, 3; duodeque vigiuti annis
1, 26, 3 und annis mille centum et duohus de vigiuti Eutrop.
10, 17, 2.
d) Dagegen unterliegen unus, duo, tres, wenn sie einem Zehner
hinzugefügt werden, mögen sie demselben vorausgehen oder nach-
folgen, stets der Motion und Deklination:
Menses viginti et m«ma' Censorin. 18, 8; unus et quinquaginta
dies 20, 5; tribus una et vigiuti Liv. 2, 21, 7; una et viginti legiones
26, 28, 13; quinariae trecentae quinquaginta una Frontin. Aquaed.
67; quinariae quattuor milia quadringentae uua 78; quinariae cen-
tum quinquaginta una 79; quinariae quinquaginta una 84; unius et
viginti librorum Varro L. L. 5, 3, 17; octoginta atque unius pe-
dum Plin. N. H. J2, 1, 5 (9); passuum ducentorum viginti unius
— 295 —
Frontin. Aquaed. 6; passuum sex milium quadringentorum nona-
ginta et unius 14; imms et viginti litterarum Cicer, Nat. Deor.
2, 37, 93 ; quinariarum octingentarum quadraginta unius Frontin.
Aquaed. 65; quinariarum mille quingentarum quadraginta unius
66; lacibus quingentis nonaginta uni 78; annos unum et viginti
Cic. de orat. 3, 20, 74; Eutr. 5, 8, 2; annos octingenta et unum
Censorin. 14, 12; dies unum et triginta 22, 4; per annos qua-
dringentos quadraginta unum Frontin. Aquaed. 4; passuum sex
milia quadringentos nonaginta unum 15; annos quadraginta unum
Aur. Vict. Epitom. 10, 15; eas esse septuaginta M/?o?7i Varro L. L.
10, 2, JO; quinarias octoginta unam Frontin. Aquaed. 33; 62;
Signa umwi et viginti Liv. 9, 44, 12; unum et triginta oppida 9,
45, 17; Signa militaria unum et quinquaginta 41, 12, 8; signa
militaria ad quadraginta unum 23, 37, 11; in castella quinqua-
ginta unum Frontin. Aquaed. 81; annis post uno et viginti Liv.
33, 44, 2; uno ac viginti diebus Colum. 11, 3, 56; una et viginti
legionibus 27, 22, 11; una et octoginta rostratis navibus 36, 42, 8;
quinariis mille centum viginti una Frontin. Aquaed. 65, abweichend
davon schreibt Lucifer, De regibus apostaticis 8 (p. 55, 8 ed.
Harte]): quod regnaverit in Israel quadroginta et unum annis.
Elephanti triginta et duo Capitolin. Gordian. tres 33, 1 ; duae
et triginta quadriremes Liv. 37, 23, 4; naves Rhodiae duae et
viginti 37, 30, 1; centinariae viginti duae Frontin. Aquaed. 65;
quinariae ducentae sexaginta duae Q6; quinariae nonaginta duae
67; quinariae mille quadringentae septuaginta duae 81; quinariae
trecentae nonaginta duae 85; passuum sexs milium quadringen-
torum septuaginta duum 7 ; passuum sex milium quadringentorum
septuaginta duum 9; passuum viginti duum milium centum sep-
tuaginta duorum 1 1 ; centum triginta et duum senatorum Oros.
6, 18, 10; cohortium duarum et viginti Caes. bell. Gall. 7, 65, 1;
duarum et viginti gentium Plin. N. H. 7, 24, 24 (88); quinaria-
rum duum milium centum sexaginta duarum Frontin. Aquaed. 67;
quinariarum sexcentarum quinquaginta duarum 70; in duos et
triginta ordines Liv. 37, 40, 2; quadraginta duo pedes Veget. de
re milit. 3, 15; concubinas viginti et duas Capitol. Gordian. tres
19, 3; quinarias quinquaginta duas Frontin. Aquaed. 55; quina-
riarum duo milia trecentas sexaginta duas &Q\ quinarias nona-
ginta duas 68 ; quinarias sexaginta duas 69 ; quinarias trecentas
nonaginta duas 71; quinariarum tria milia trecentas decem duas
72; viginti et duo fercula Lamprid. Anton. Heliog. 30, 3; in ca-
stella nonaginta duo Frontin. Aquaed. 86; elephantis duohus et
— 296 —
viginti Liv. 42, 62, 2; annis duobus et viginti Eutr. 4, 21; annis
duobus et XXX CLL. 3, 4335; annis quadraginta duobus Capitol.
Verus 11, 1; annis viginti duobus Aur. Vict. Epit. 14, 1; lacibus
nonaginta duobus Frontin. Aquaed. 79; cum signis duobus et qua-
draginta Liv. 23, 49, 13: cum viginti et duobus sociis Mytbogr.
1, 15; 2, 211; quinariis mille octingentis quinquaginta duahus
Frontin. Aquaed. 70; quinariis mille quingentis sexaginta duabus
und quinariis mille septingentis quinquaginta duabus 72.
Quinariae nongentae nonaginta tres Frontin. Aquaed. 69; qui-
nariae quattuor milia sexaginta tres 78; quinariae centum viginti
tres 79 ; quinariae quingentae tres 80 ; quinariae quingentae qua-
draginta tres 81; triu7n et triginta cubitorum Varro R. R. 1, 37, 5;
trium et viginti annorum Liv. 21, 16, 5; legionum trium et viginti
27, 36, 12; passuum septem milium quadringentorum sexaginta
trium Frontin. Aquaed. 7; quinariarum trium milium ducentarum
sexaginta trium 73; librarum viginti et trium Trebell. Poll. Claud.
17, 5; tres (oder tris) et viginti annos Liv. 7, 26, 12; 7, 40, 8;
per viginti et tres annos Capitol. Anton. Philos. 7, 2; annos tres
atque viginti Aur. Vict. Caes. 3, 1; 42, 19; Epit. 15, 7; 42, 12;
annos viginti tres Epit. 2, 1; 15, 1; 15, 3; tres et sexaginta annos
Epit. 41, 15; viginti tres cicatrices Aur. Vict. de vir. illustr. 24, 2;
naves longas tres et sexaginta 40, 1 ; sexaginta et tres naves Oros.
6, 18, 29; quinarias sexaginta tres Frontin. Aquaed. 63; 68; 73;
quinarias septuaginta tres 60; signa militaria tria et viginti Liv.
10, 14, 21; quinquaginta tria capita Mythogr. 1, 68; trihus et
septuaginta annis Tacit. Histor. 1,49; annis quadraginta tribus
Spartian. Anton. Carac. 9, 1 ; tribus et viginti vulneribus Aur. Vict.
de vir. illustr. 78, 10; quinariis mille ducentis sexaginta tribus
Frontin. Aquaed. 64; quinariis mille centum triginta tribus 67;
quinariis ducentis decem tribus 69.
7. Centum^ Griech. kxazäv, Sanskr. shatam, ist ein Immobile
und Indeclinabile. Daraus werden die Bezeichnungen der mehr-
fachen Hunderte auf i, ae, a gebildet, wobei das c nach einem n
in g übergeht : ducenti ae a ; trecenti ae a ; quadriugenti ae a ;
quingenti ae a; sescenti ae a; septingenti ae a; octingenti ae a;
nongenti ae a. Vergl. Prise. Fig. numer. 4, 20 S. 1351 und 1352
(11 412, 31); Inst, gramm. 2, 2, 8 S. 569 (I 48, 18).
Für trecenti kann zwar in dichterischer Weise tercentum ge-
sagt werden, vergl. unter 18, aber tercentos, welches Cic. Phil.
3, 4, 10 von Ferrar. aus dem Colot. bemerkt wird, ist eine falsche
Form.
— 297 —
Für quadringenti ist quadrigenti Cic. Verr. Acc. 1, 14, 36 im
Lag. 29 und post redit. in sen. 10, '26 im Par. m. pr. ; Liv. 3,
50, 3 im Med. und 7, 33, 6 im Par.; lustin. 5, 3, 7 im Put. und
Mar. Victor. Art. gramra. S. 2459 (12, 45) im Palat. 1753 ge-
schrieben, aber die neueren Herausgeber haben an allen diesen
Stellen quadringenti gesetzt, doch Ritschi, Fleckeisen haben Plaut,
Bacch. 4, 9, 10 (934): 4, 9, 50 (974); 5, 2, 64 (1182); Rudens
5, 2, 37 (1324) quadrigenti in den Text aufgenommen, Leo qua-
dringenti. In einem Briefe des Kaisers Valerian bei Vopisc. Aurel.
11, 3 ist quadricentos im Cod. Bamb. und Pal. überhefert, Peter
schreibt quadrigentos ; unrichtig ist quadragentis edict. Diocl. de
pret. P. inf. S. 8 Z. 40 (C. I. L. 3 S. 811); vergl. über quadrigeni
und quadrigenties unter 13 und 17.
Für quingentum hatten die antiqui nach Fest. S. 254 quin-
centum.
Sescenti id sexcenti oder sescenti id est sexcenti ist bei Prise.
2, 2, 8 S. 569 im Par. R und Leid., sexcenti allein wird aus dem
Bamb. und Halberst. bemerkt, aber von Keil nicht in den Text
gesetzt. Bei Prise. Fig. numer. ist sescenti sescentae sescenta 4,
20 S. 1351 (II 412, 33); sescentesimus vel sescesimus 5, 22 S. 1352
(II 413, 21); sescenteni et sesceni 6, 24 S. 1353 (II 414, 2); se-
scerttenarius et sescenarius 6, 27 S. 1355 (II 415, 14); sescenties
7, 28 S. 1355 (II 415, 24); bei Non. S. 493, 24 im Lemma und
in der Anführung aus Lucil. (ed. Lachmann 978; ed. L. Müller
30, 22; ed. Baehrens 689) sescentum und S. 526, 10 in der
Anführung aus Cic. de rep. sescentos; in dem monum Ancyr.
Taf. 1 Z. 19 und Taf. 3 Z. 25 sescen(tas) und sescentiens; C. I. L.
5, 1973 sescentos; und die nämliche Schreibung herrscht in den 155
vorzüglichsten Hdschr. des Plaut., Terent., Cic, Virg. , Liv.,
lustin. u. a.
Septigenti's edict. Diocl. de pret. P. inf. S. 6 Z. 51 (C. I. L. 3
S. 809).
Neben nonqenti ae a stellt «Prise. Fig. numer. 4, 20 S. 1352
(II 413, 2) noningenti ae a auf, und dies lesen wir Colum. 5, 2, 7
(worauf jedoch sofort nongenti folgt), und Lact. Inst. 5, 3, 4; bei
lustin. 33, 2, 6 ist noningentis allein aus dem Dresd. E bemerkt.
Die Schreibung noncenti wird von Caper de orthogr. S. 2245 (104, 1)
verworfen.
Der Genet. dieser Worte geht auch auf um aus. Du-
centum Varro R. R. 3, 2, 15 und bei Non. S. 163, 27; Liv. 25,
3, 13; 28, 45, 12; 32, 27, 1; Censorin. 13, 2 — trecentum Cicer.
- 298 -
de domo 44, 116 und Liv. 22, 37, 5 (in einem Oxf. und einigen
jüngeren Büchern) — quingentum Varro L. L. 6, 5, 37 ; Liv. 6,
38, 9; 10, 37, 5; 42, 6, 7;' Gell. 7 (6), 14, 8 — sesceiHum Gell.
1, 1, 2; Censorin. 13, 2 — nongentum Plin. N. H. 33, 2, 7 (31).
Vergl. Sillig zu Plin. N. H. 34, 1, 1, und über die Distributiva
unter 15.
Aber in einigen Geld- und Gewichtangaben mufs die Form
auf tum als Neutr. Sing, gefafst werden. Maximus si argenti se-
scentum ac mille reliquit Lucil. (ed. Lachmann 978, ed. L. Müller
30, 22; Baehrens 689) bei Nonius S. 493, 31; quid vero est,
centum ac ducentum possideas si milia, so L. Müller 30, 20 im
Lucil. bei Nonius S. 493, 33; in den Hdschr. milium und so in
der Ausgabe bei Lachmann 834; Baehrens 729 schreibt quid vero
est, centum anne ducentum possideas hie milium? ferner milia
ducentum frumenti toUis medimnum, vini mille cadum Lucil. (ed.
L. Müller 18, 1) bei Nonius S. 495, 32 und 544, 11; Lachmann
486 schreibt milia dum centum frumenti toUi' medimnum, vini
mille cadum, ebenso Baehrens 392 ; rettulit auri pondo mille octin-
gentum septuaginta quinque Varro de vita populi Romani lib. IUI
bei Non. S. 149, 14; ducentum et quinquaginta auri, DCCC pondo
argenti in vestibulo curiae posuerunt Liv. 30, 21, 4, im Put.,
Zingerle schreibt ducenta, und argenti infecti tulit in aerarium
decem quattuor milia pondo septingentum triginta duo 34, 10, 4
im Bamb,, M. Müller hat septuaginta; qui numeri duo inter se
multiplicati efficiunt mille ducentum et viginti quinque Colum. 5,
3, 7; Lucius Titius ex duobus chirographis , quibus quadringenta
ei a Seio debebantur, altero centum, altero trecentum (trecenta
Hai.), scripsit Seio, ut unius Chirograph! centum per Maevium et
Septicium sibi mitterentur; quaero an Seius, si Maevio et Septicio
ex trecentum (trecentis Hai.) quoque solvisse se dicat, liberatus
sit. Respondit, si nee mandavit, ut ex trecentum (trecentis Hai.)
solveretur, nee solutum ratum habuit, non esse liberatum Scaev.
Dig. 46 , 3 , 89 § 1 ; qui non acciperet in dotem , nisi hoc con-
venisset, plus trecentum ülpian. Dig. 23, 4, 4: qui in plebe Ro-
mana tenuissimi pauperrimique erant, neque amplius quam mille
quingentum aeris in censum deferebant Paul, bei Gell. 16, 10, 10,
aber in den darauf folgenden Worten desselben ist nicht zu lesen
extremus census capite censorum aeris fuit trecenti septuaginta
quinque, sondern trecentis septuaginta quinque.
In locantur balneum Venerium et nongentum tabernae per-
gulae cenacula, CLL. 4, 1136, scheint nongentum als Immobile
— 299 —
behandelt zu sein, vergl. die aus Scaev. Dig. 46, 3, 89 § 1 an-
geführte Stelle.
8. In der Verbindung der Hunderte mit kleineren
Zahlen gehen gewöhnlich die Hunderte voran, aber ist
a) die kleinere Zahl ein Zehner oder ein Einer,
so folgt die kleinere Zahl ohne coordin ierende Kon-
junktionen: centum quattuor Cic. de rep. 2, 22, 39; centum
novem Histor. de preliis 1, 29; centum duodecim und centum se-
decim Censorin. 17, 4; centum viginti Cic. Cato Mai. 19, 69; Tacit
Hist. 1, 44; Censorin. 17, 4; Vopisc. Tacit. 15, 2; Festi Brev
15, 3; Historia de preliis 2, 16; centum triginta Cic. Verr. Acc
2, 48, 119; centum quadraginta Flor, praef. 6; centum quin
quaginta Capitol. Gordian. tres 3, 7; Treb. PoU. Claud. 14, 3
17, 7; Vopisc. Aurel. 11, 3; centum sexaginta Flor. 2, 2, 7; Treb
Poll. Claud. 14, 3; centum nonaginta Frontin. Aquaed. 68; 69
ducenta quatuordecim Historia de preliis 3, 25; ducenta unde
quinquaginta Liv. 33, 10, 8; ducentos octoginta Liv. 23, 37, 11
Censorin. II, 8; trecentos septem Liv. 7, 15, 10; trecenta viginti
Liv. 33, 37, 11; Treb. Poll. Claud. 6, 4; 6, 5; 7, 3; 8, 2; 8, 4
trecentos quinquaginta Liv. 8, 9, 14; lul. Valer. 3, 18 und die
Epit. lul. Valer. 3, 18; trecentos sexaginta Liv. 5, 40, 1; trecenti
septuaginta Liv. 24, 20, 6; trecenta octoginta Liv. 10, 46, 14
quadringenti septuaginta Cic. Divin. 2, 46, 97; Liv. 10, 46, 10
quingentae novem Frontin. Aquaed. 84; quingentorum quadraginta
10; sexcentos novem 15; sescenta quadraginta Cic. pro Clueut. 25,
69; 32, 87; septingentos quattuor 65; septingeutorum octoginta 5;
octingenta Septem Liv. 33, 36, 13; nongenti quinquaginta Vopisc.
Aurel. 6, 4; nougentorum octoginta Frontin. Aquaed. 5.
Oft steht auch et: centum et unum Cic. Verr. 3, 51, 120;
centum et quattuor Eutr. 2, 22, 1; centum et septem Cic. Cato
Mai. 5, 13; cum ego mihi C et X dies solos in Siciliam postu-
lassem, C et VHI sibi in Achaiam postulasset Cic. Verr. 1, 11
30; centum et octo Cic. de rep. 2, 10, 18; centum et decem Cic
Off. 2, 21, 75; centum et viginti monum. Ancyr. Taf. 3 Z. 19
Liv. 28, 45, 17; 33, 17, 7; Flor. 4, 2, 40; Lamprid. Alex. Sever
56, 5; Treb. Poll. Claud. 12, 4; Eutr. 5, 6, 1; lul. Valer. 1, 41
2, 16; centum et triginta Suet. Caes. 68; centum et quadraginta
Flor. 4, 6, 3; centum et quinquaginta Censorin. 17, 3; Flor, praef.
7; 2, 17, 9; centum et sexaginta lul. Valer. 1, 41; centum et
septuaginta lul. Valer. 1, 42 und die Epit. lul. Val. 1, 42; cen-
tum et octoginta lul. Valer. 2, 7; CC et L Curt. 9, 4, 4; ducenti
— 300 -
et viginti Eutr. 2, 26, 1 ; trecentis et viginti monum. Ancyr. Taf. 3
Z. 15; trecentos et quinquaginta Cic. Tuscul. 1, 37, 90; quadrin-
genta et sexaginta Amm. Marcell. 15, 4, 3: septingentis et novem
Vell. Paterc. 1 , 65 , 2 ; octingentos et viginti Tacit. Histor. 1,1;
octiogentos et quadraginta Tacit. Ann. 13, 58.
Notwendig aber ist die Verbindungspartikel, wenn
noch ein Wort zwischen den Hunderten und den Zehnern
oder den Einern steht: ducentos annos et viginti Cic. de rep.
IIb. II (ed. C. F. W. Müller p. 324, 1) bei Nonius S. 526, 7; du-
centos ait et triginta Liv. 3, 5, 13; trecenti ferme et triginta 10,
14, 21; ducenti ferme et octoginta 10, 43, 14; intra centum annos
et viginti 25, 5, 4; ducentos fere et quinquaginta 26, 42, 9; cen-
tum autem atque viginti Suet. Vitell. 10.
Seltener wird die kleinere Zahl vorangestellt, in
diesem Falle ist eine Verbindungspartikel notwendig:
quinquaginta atque ducenta Lucil. (ed. Lachmann 92 : ed. L. Müller
3, 7; Baehrens 74) bei Nonius S. 266, 23; quadraginta annis et
ducentis Cic. de rep. 2, 30, 52: quinquaginta et ducenta monum.
Ancyr. Taf. 3 Z. 14: sex et trecenti Liv. 2, 49, 4; Gell. 17, 21,
13; annos viginti et ducentos Vell. Paterc. 2, 90, 1; septuaginta
atque ducenti Val. Maxim. 7, 6, 1 ; ex viginti trecentisque milibus
Suet. Caes. 41; quattuor et quingenti Curt. 3, 11, 27; undeviginti
et centum Censorin. 17, 6; Septem et quadringentos 21, 3; octo-
ginta et centum Vulcac. Avid. Caes. 4, 3 ; triginta et centum Rutil.
Namat. 2, 26; sex et ducentis Solin. 1, 29; quinque et ducentis
24, 11; quadraginta et quingentis 33, 12; quinque et ducentos
und quinque et centum Augustin. 15, 15 (II 89, 29 und 30) aus
Gen. 4, 25; duodecim et nongenti 15, 15 (II 90, 5) aus Gen. 5, 6;
quinque et ducenti 16, 14 (II 148, 26) und 16, 24 (II 163, 19)
aus Gen. 1 1 , 32.
b) Treten zu den vorausgehenden Hunderten Zehner
und Einer, so schliefsen sich diese ohne Verbindungs-
partikel an: centum viginti tres Frontin. Aquaed. 79; centum
viginti trium Censorin. 17, 6: centum viginti quinque Treb. Poll.
Claud. 2, 4; centum viginti sex Censorin. 13, 3; centum viginti
Septem Frontin. Aquaed. 7; Historia de preliis 3, 17: centum tri-
ginta Septem Frontin. Aquaed. 65 ; centum triginta octo 85 : cen-
tum quadraginta novem 86; centum quinquaginta una 79; centum
sexaginta duas 69; centum sexaginta tres 63; 68: centum sexa-
ginta quattuor 67: centum sexaginta novem 80: centum nonaginta
quattuor 79; centum nonaginta sex 80; ducentorum viginti unius
— 301 —
Frontin. Aquaed. 6; ducentos viginti quinque Liv. 9, 24, 14; du-
centae viginti sex Frontin. Aquaed. 79; 86; ducentis viginti Sep-
tem 67; ducenta triginta quattuor Liv. 33, 37, 11; ducenta tri-
ginta Septem 33, 23, 7; ducentis quadraginta tribus Eutr. 1, 8, 4;
ducentos quadraginta quattuor Liv. 1, 60, 3; ducentura quadra-
ginta sex 32, 27, 1; ducenta quadraginta Septem Frontin. Aquaed.
78; ducenta 'quinquaginta quattuor Liv. 33, 23, 9; ducentae sexa-
ginta duae Frontin. Aquaed, 66; ducentae septuaginta novem 78;
trecentae triginta quinque 78; trecentis quadraginta quattuor 69;
trecentae quinquaginta una 67; trecentae quinquaginta quattuor
79; 85; trecenti quinquaginta octo Liv. 7, 19, 2; Frontin. Aquaed.
11; trecentorum sexaginta quinque Censorin. 11, 12; trecentae
nonaginta duae Frontin. Aquaed. 71; 85; quadringentos quadra-
ginta unum 4; quadringentae quadraginta quinque 68; quadrin-
gentis quinquaginta septem 72; quadringentorum sexaginta trium 7;
quadringentis sexaginta quattuor Eutr. 2, 22, 2; quingentorum
viginti octo Frontin. Aquaed. 7 ; 9 ; quingentae quadraginta tres
81; quingentae quadraginta octo 83; quingentis quinquaginta Sep-
tem 69; quingentis nonaginta uni 78; sescentorum viginti quinque
Censorin. 13, 2; sexcentos triginta quattuor Historia de preliis
3, 17; sexcentarum quadraginta novem Frontin. Aquaed. 69; sex-
centarum quinquaginta duarum 70; sexcentae nonaginta novem 79;
septingentas viginti octo 86; septingenta triginta duo Liv. 33, 36,
13; octingentarum quadraginta unius Frontin. Aquaed. 65; non-
genti octoginta quattuor 65 ; nongentae nonaginta tres 69 ; nur
Ein Beispiel habe ich gefunden, in welchem der Einer und Zehner
mit et an centum angefügt ist: centum et viginti quinque bei Treb.
Poll. Claud. 2, 5, aber um so auffallender ist dies Beispiel, weil
einige Reihen vorher centum viginti quinque steht, weshalb ich
glaube, dafs et gestrichen werden mufs.
Selten stehen die Einer und Zehner vor den Hunderten: cir-
cumitus solis orbium V et LX et CCC Cicer. Nat. Deor. 2, 19, 49;
Septem et quinquaginta et centum Val. Maxim. 8, 13 ext. 5; quin-
que atque quinquaginta et trecentos Solin. 1, 39.
9. Mille ist ein Indeclinabile und wird meistens ad-
jektivisch gebraucht, es kann aber auch den Genet. zu
sich nehmen, doch kommt diese Verbindung fast nur im Nomi-
nativ und Accusativ vor ; eine Ausnahme machen folgende Stellen
aus Livius: equitatum suum mille peditum iaculatorihus ferme ad-
mixtis ad defendendum Gallicum agrum trans Trebiam mittit 21,
52, 9; transgressus est Hiberum Hasdrubal cum octo milibus pe-
— 302 -
ditum^ mille equitwn 21, 61, 1; L. Scipionem cum decem mUihus
peclitum^ mille equitum ad oppugnandam urbem mittit 28, 3, 2;
missus extemplo Athenas est C. Claudius Cento cum viginti longis
navibus et mille militura 31, 14, 3 (vergl. Richter, Progr. Olden-
burg 1880 p. 39).
Folgende Stellen lassen sich für den substantivischen Gebrauch
von mille im Nominativ und Accusativ anführen. Bei Plautus ist
diese Verbindung regelmäfsig: mille passum Menaechm. 1, 2, 64
(178); Trucul. 2, 3, 13 (334); mille modium Mil. Glor. 4, 2, 72
(1064): Stich. 4, 2, 9 (587); mille annorum Mil. Glor. 4, 2, 87
(1079): mille nummum Mercat. 2, 4, 23 (491): Trinum. 4, 2, 112
(954); 4, 2, 117 (959); 4, 2, 124 (966); 4, 2, 128 (970); 4, 2,
161 (1003); 5, 2, 15 (1139); mille drachumarum Trinum. 2, 4, 24
(42.5) und mille auri Philippum Trinum. 5, 2, 34 (1158); drachu-
marum mille Terent. Heaut. 3, 3, 40 (601) und mille nummum
Heaut. 3, 3, 45 (606); mille cadum Lucil. (ed. Lachmann 487;
ed. L. Müller 18, 2; ed. Baehrens 392) bei Nonius S. 544, 10;
mille hominum (ed. ßaehrens 265; Lachmann 324 und L. Müller
9, 21 haben meille und meile geschrieben) bei Terent. Scaur.
S. 2255 (19, 1); mille plagarum (ed. Lachmann 714; ed. L. Müller
28, 26; ed. Baehrens 574) bei Nonius S. 496, 19; mille iugerum
Varro E. R. 2, 3, 10; mille annorum 3, 1, 4 und ex mille num-
mum Varro bei Gell. 3, 14, 2; tritici modium non mille nee duo
milia nee tria milia Cic. Verr. 3, 64, 148; hominum mille pro Milon.
20, 53; mille talentum pro Rabir. Posth. 11, 31; mille nummum
Phil. 6, 5, 15; si quis Hispanorum aut Gallorum aut Threcum
mille aut duo milia occidisset Phil. 14, 5, 12; mille hominum de
rep. lib. VI (2, 2 ed. C. F. W. Müller p. 367, 18) bei Nonius
S. 501, 27; mille passuum Ep. Att. 4, 16, 8 (14); CIO iugerum
Ep. Att. 13, 31, 4; mille passuum Caes. bell. Gall. 1, 25, 5; equl-
tum mille bell. civ. 3, 84, 4; fuoditorum sagittariorumque mille
Auct. bell. Afric. 34, 4 und mille passuum 41, 2: mille ovium
Horat. Serm. 2, 3, 197; mille passuum Sallust. lug. 68, 3: mille
militum Corn. Nep. Milt. 5, 2 und hominum mille Dat. 8, 3; mille
passuum Liv. 1, 14, 6; 3, 20, 7 ; 3, 60, 3; 28, 2, 3; 28, 6, 12;
31, 41, 9; 35, 3, 2; 37, 31, 9; 38, 21, 1; 43, 11, 5; 44, 3, 7;
45, 33, 7; mille fere passuum Liv. 5, 26, 5; 23, 44, 7; mille
ferme passuum Liv. 41, 1, 8; mille iugerum Liv. 7, 16, 9; mille
carpentorum Liv. 10, 30, 5; mille equitum Liv. 21, 61, 1; 28,
3, 2; 42, 55, 7; equitum mille Liv. 27, 38, 11; paulo minus mille
equorum Liv. 23, 49, 11; mille hominum Liv. 22, 31, 5; 24, 40,
— 303 —
II; 43, 23, 2; mille armatorum Liv. 25, 24, 1; mille peditum
Liv. 40, 36, 8; peditum mille Liv. 42, 37, 1; mille sagittariorum
ac funditorum Liv. 22, 37, 8; mille talentum Liv. 33, 30, 7; 37,
1, 5; 37, 7, 1; 38, 8, 10 und mille Macedonum 33, 14, 4; mille
equitum atque lixarum calonumque Curt. 8, 4, 13; mille equitum
lustin. 31, 3, 8; mille nummum Gell. 9, 2, 8; Apul. Met. 2, 23
S. 146 und mille aureum Met. 7, 4 S. 452.
Noch führen Gell. 1, 16 und Macrob. Sat. 1, 5, 5; 6; 7 aus
Claud. Quadrig. (fragm. 44 ed. Peter p. 222, 4) an ihi occiditur
mille hominum^ aus Lucil. (ed. Lachmann 96; ed. L. Müller 3, 20;
ed. Baehrens 91) ad portam^ mille a yorta est^ sex inde (vergl.
die Ausgabe von Hertz) Salernum^ aus Varro ad Romuli initium
plus mille et centum, annorum est. Gell, giebt auch aus Gate
(Orig. I fragm. 29 ed. Jordan p. 9, 7; fragm. 26 ed. Peter p. 60, 2)
inde est f er ine mille passum. Beide aber bemerken, dafs Lucil.
(ed. Lachmann 423; ed. L. Müller 15, 14; ed. Baehrens 368)
den Ablat. milli bildete, indem er schrieb: hunc milli (L. Müller
schreibt millei) passum qui vicerit atque duobus, und (ed. Lachmann
297; ed. L. Müller 9, 65; ed. Baehrens 273) tu (Hertz schreibt
non) milli nummum potes uno quaerere centum. Daher sei bei
Cic. pro Milon. 20, 53 mille hominum versabatur, nicht versa-
bantur, die richtige Lesart. Gell, billigt auch die Redeweise mille
denarium in arca est^ und 7nille equitum in exercitu est.
Aufser den eben angeführten Stellen ist das mit einem
Genet. konstruierte mille als Sing, behandelt in: illo mille
nummum Philippum Plaut. Trinum. 4, 2, 117 (959) und illud mille
nummum 4, 2, 161 (1003); drachmarum mille dederat mutuum
Terent. Heaut. 3, 3, 40 (601); hoc mille denarium Varro L. L. 9,
49, 82 und 85 (in der ersteren dieser Stellen v?ird denarium für
ein Neutr. Sing, erklärt) ; qui huic mille nummum ferret expen-
sum Cic. Phil. G, 5, 15 und eaque cingemus excelsa porticu, ut
mille passuum conficiatur Ep, Att. 4, 16, 8 (14); cum non am-
plius hominum mille cecidisset Cornel. Nep. Dat. 8, 3; mille ta-
lentum daretur Liv. 37, 7, 1 und mille talentum dandum 38, 8, 10
— als Plural in; mille drachumarum redditae Plaut. Trin. 2,
4, 24 (425), Lambin sagt zu dieser Stelle: Redditae positum est,
quasi dictum esset, mille drachmae, ut spectarit illud quod in-
tellegitur, non, quibus verbis dicatur; zweifelhaft ist Cic. pro Mil.
20, 53; Gell. 1, 16, 15 und Macrob. Sat. 1, 5, 5 verlangen facile
hominum mille versabatur, dies findet sich in den schlechteren
Hdschr. und so schreiben Halm, Wirz, Bouterwek; den Plural.
— 304 —
versabantur aber haben die meisten und besten Hdschr., derselbe
wird auch durch Pompei Comment. S. 186, 3 bestätigt und von
Klotz, Kayser, Eberhard und C. F.W. Müller geschrieben; sicher
steht aber bei Cic. der Plur. ut mille hominum descenderent de
rep. lib. VI (2, 2 ed. C. F.W. Müller p. 367, 18) bei Nonius
S. 501 , 27 ; in mille fere passuum inter urbem erant castraque
Liv. 23, 44, 7 und mille armatorum ceperant partem 25, 24, 1;
mille nummum deponentur Apul. Met. 2, 23 S. 146 und expromptis
mille aureum 7, 4 S. 452.
Der Plur. vod mille wird müia^ Genet. milium, Dat. und
Abi. milibus geschrieben. Pompei. Comment. S. 202 (185, 16):
Quaesitum est hoc ipsum, utrum mille diceremus an mile, id est
utrum per geminum 1 an per unum'. Sed Plinius Secundus in
libris duhii sermonis ita expressit : Mille non debemus aliter di-
cere^ nisi per ge^ninum l. Et quid facimus de numero plurali?
quomodo habemus dicere? Dicit: In numero plurali unum l po-
nere debemus et dicere milia^ ut est (Verg. Aen. 5, 806) Milia
multa daret leto. Und S. 172 (172, 13): De isto mille tractavit
Plinius Secundus: in numero singulari duplici 1 scribitur et non
declinatur, in numero plurali unum 1 habet et declinatur, milia
milium milibus. Cledon. S. 1901 (45, 16): In plurali declinatur
7nilia milium milibus, uno 1 sublato, ut Milia multa daret leto.
Beda de orthogr. S. 2339 : Mille per' duo 1, licet milia per unum 1
scribatur. Dagegen kehrte Cassiod. de orthogr. exe. ex Papiriano
158 S. 2295 (166, 7) die Spitze um, wenn er sagt: Mille numerus a
quibusdam per unum 1 scribitur, quod milia dicimus, non millia.
Alii melius per duo 11 existimant scribendum. Doch hat die Form
mile keinen Anklang gefunden, Consent. S. 15 (392, 7) erklärt
mile für einen Barbarismus: per detractionem fiunt barbarismi
sie: litterae, ut siquis dicat vilam pro villam, mile pro mille.
Vergl. Lachmann zu Lucr. 1, 313.
Auf Inschriften steht meilia, milia und millia, so meilia in
einer Inschrift aus der ersten Hälfte des siebenten Jahrhunderts
der Stadt C. I. L. 1, 551 Z. 4 und 8, wo auch miliarios tabelarios-
que Z. 2 und 3 steht; meilia auch Lucilius in den Ausgaben von
Lachmann 324 und L. Müller 9, 21 ; Baehrens schreibt 265 miUa;
milia CLL. 3, 3198; 5, 121; 5, 4057; I. Neap. 1128 und viel-
leicht 1354 Col. 1 Z. 14; Or. 111; 4075; 4115; Henz. 7338; in
einem Gesetz des Jahres 745 bei Frontin. Aquaed. 129 zweimal.
In anderen Inschr. ist millia millium millibus, CLL. 1, 701;
1, 1012; 3, 3200; 5, 2482; L Neap. 1127; 1145; 4764; 6287,
- 305 —
und durchgängig (sechzehnmal) im monum. Ancyr., Taf. 1 Z. 16
und 18; Taf. 2 Z. 4; 5; 7 und 11; Taf. 3 Z. 14; 16; 18; 19; 21
und 41 ; Taf. 4 Z. 27; 33 und 48; Taf. 5 Z. 2; ferner Orelli 81;
132; 2548; 3195; 3312; 3324; Henz. 6634 Z. 7 und 7215 Z. 8. —
In Handschriften ist oft rni'ia, miJium^ milibus geschrieben, so
Plaut. Mil. 1, 46 in allen Büchern und Trin. 1, 2, 115 (152) in
allen aufser dem vet. ; Cato (Grat, reliq. XVIII, 3 ed. Jordan
p. 48, 4) bei Prise. 6, 3, 16 S. 684 (I 208, 3), derselbe (Orat.
reliq. LXIV, 1 ed. Jordan p. m. 8 und 9) bei Charis. 1, 17 S. 97
(121, 4) und Prise. 7, 8, 38 S. 750 (I 319, 2 und 4); Varro L. L.
5, 16, 89 und 9, 49, 82 im Goth.; 6, 5, 36 in allen Büchern und
6, 5, 37 und 38 im Flor, und Goth.; 9, 49, 85 einmal im Flor.;
Cic. Verr. 4, 6, 12 im Reg. und Leid.; de imper. Cn. Pomp. 5,
11; pro Cluent. 7, 22; 9, 27; 27, 74; 32, 87; pro Cael. 7, 17;
Phil. 2, 17, 43; 2, 39, 101; .3, 9, 22; Off. 2, 21, 73; 3, 15, 62;
3, 32, 114; Sallust. lug. 48, 3 in der Anführung bei Arus. Mess.
5. 496 im Ambr. (millia im Gud.); Liv. 1, 23, 3; 1, 33, 5; 1,
43, 1; 1, 43, 4; 1, 43, 5; 1, 43, 6; 1, 43, 8; 1, 43, 9; 1, 44, 2;
1, 55, 9; 2, 22, 5; 2, 32, 2; 2, 39, 5; 2, 52, 5; 10, 46, 5; 10,
47, 2, meistens im Par. und Med.; Tac. Ann. 1, 49; 4, 49; 11,
20; Germ. 33 im Periz. m. pr. und Agric. 35; 37. Auch in den
not. Tir. S. 41 ist zweimal und S. 101 und 102 dreifsigmal milia
geschrieben.
Der Plur. milia, milium, mihbus wird beinahe immer als Sub-
stantiv angewandt. Tot milia, gentes Italae Verg. Aen. 9, 132 und
tot milia, gentes iuter tela satae Sil. 1, 340 bilden Apposition.
Aber in den besten Hdschr. ist überliefert und danach in den
Ausgaben geschrieben : sestertiis milibus sexaginta Varro R R. 2,
1, 14; terna atque quaterna milia aulia succidia 2, 4, 11; qua-
draginta milibus sestertiis 3, 2, 17; sexaginta miha Fircelina 3,
4, 1; quadragena milia sestertia 3, 6, 6; dena milia sestertia 3,
16, 11; duodena milia sestertia 3, 17, 3; discrimina quingenta
milia ders. L. L. 6, 5, 36; quinquagies centum milia discrimina
6, 5, 38; milia denaria 9, 49, 82 schreibt 0. Müller und bemerkt
dazu: »denaria codd. ; denarium coni. Augustinus. Sed illud ne-
que hoc loco ausus sum mutare propter superiorem VI 36; 38 et
inferiorem IX 49, 85«, an letzter Stelle steht haec duo milia de-
naria; Spengel klammert 9, 49, 82 nach Scioppius denaria ein,
9, 49, 85 schreibt er nach Ghrist's Vorschlag denariorum, denaria
scheint an beiden Stellen das Richtige zu sein ; sestertiis octo
millibus Colum. 3, 3, 8; sestertia tria millia 3, 3, 9 und sestertia
Neue-Wagener, Lat. Formenlehre. 11. 3. Aufl. 20
- 306 -
duo milia 3, 3, 10 (auch 3, 3, 13 wurde früher duo miha se-
stertia geschrieben, aber Schneider hat duo miUa sestertiorum
nach den codd. Polit. , St. German. und Leipz. aufgenommen);
sestertiis centum mihbus Gell. 3, 9, 4 und sestertia duo et septua-
ginta milia 3, 17, 3; tribus millibus nummis Apul. de mag. 59 S. 527
(vergl. Hildebrand) ; milia angelicas legiones duodena Sedul. Carm.
5, 74 und Pasch. Oper. 5, 4; quindecim milia pedites Epitom.
lul. Valer. 1, 26 (ed. Zacher); sex milia drachmas Anonym, de
ponderib. (ed. Riese 486) v. 38; sestertis VI milibus CLL. 3,
5780; milHa passus XVDCGL 9, 6072; 9, 6075; millia passus
oooooo Jnschr. Grell. 3324; .. .milibus amforis Ephem. epigr. 3
S. 298 Nr. 132; Fest. Brev. 15, 3 steht cum Septem milibus cli-
banariis nach den besten Hdschr., doch scheint vor clibanariis die
Zahl quingentis ausgefallen zu sein, da bei Eutr. 6, 9, 1, aus
dem Festus schöpfte oder mit dem er aus gemeinsamer Quelle
geschöpft hat, quingentis steht.
Unsicher sind folgende Stellen; decem miHa talenta Cic. Rab.
Posth. 8, 21, G. F. W. Müller bat talentum; quattuor et XX millia
passus Plane, bei Cic. Ep. Fam. 10, 7, 1, Baiter und Wesenberg
schreiben passuum; circiter milia passus decem Corn. Nep. Milt.
4, 2 und circiter milia passus trecenta Hannib. 6, 3, an beiden
Stellen haben Halm, Nipperdey und alle anderen Herausgeber
passuum aufgenommen; sex milibus denariis Val. Maxim. 7, 6, 6,
so Kempf, Halm schreibt denariura ; quinis milibus sestertiis Plin.
N. H. 33, 11. 53 (147), Detlefsen hat sestertium gesetzt.
Durch die Wortstellung aber ist gerechtfertigt tritici modios
CXX miha Gaes. bell. civ. 2, 18, 4 und sagittarios III miha nu-
mero 3, 4, 3 ; capita quadragiens centum millia et sexaginta tria
millia monum. Ancyr. Taf. 2 Z. 4 (daselbst Z. 10 capitum quadra-
giens centum millia); capita centum quattuor millia ac centum
quattuordecim Liv. 3, 3, 9; capita centum quadraginta tria millia
septingenta quattuor "35, 9, 2; capita ducenta quinquaginta octo
millia trecenta decem et octo 38, 36, 10; Romanos cecidisse in
Hernico agro quinque millia ac ducentos 3, 5, 13; auxiliares mixti
omnium generum duo millia et septingenti 37, 40, 11; Philippe!
nummi aurei quattuordecim millia quingenti quattuordecim 34,
52, 7; tetrachnia Attica triginta quattuor millia ducenta, cisto-
phori centum triginta duo millia trecenti 37, 58, 4; tetrachma
Attica centum octodecim millia, Philippei nummi duodecim millia
trecenti vigiuti duo 39, 5, 15; pedes quattuor millia et octingen-
tos Colum. 5, 1, 10; pedes Septem millia et ducentos 5, 1, 10;
— 307 —
pedes novem raillia et sexcentos 5, 1, 11: pedes duodecim milHa
5, 1. 11: pedes quattuordecim millia et. quadringentos 5, 1, 11;
pedes sexdecim millia et octingentos 5, l, 11; pedes decem no-
vem millia et ducentos 5, 1, 11: pedes unum et viginti millia et
sexcentos 5, 1, 12: pedes vigiiiti sex millia et quadringentos 5, 1,
12 und pedes viginti octo millia et octingentos 5, 1, 12; stadiis
quattuor milibus DCCCXX Plin. N. H. 2, 73, 75 (183); stadia XV
DCLXXXX 6, 15, 17(45); annis VI CCCCLI 6, 17, 21 (59); mo-
dios VI 31, 7, 41 (89) und iuga boum III DC 33, 10, 47 (135);
Graecis peditibus mercede conductis triginta milibus praepositus
Curt. 3, 9, 2 und adiunctis peditibus suae gentis tribus milibus
quingentis 5, 1, 41; quinariis duobus milibus octingentis quinqua-
ginta Septem Frontin. Aquaed. 66: 67; quinarias duo milia non-
gentas quadraginta quattuor 67; quinarias quattuor milia sexcen-
tas nonaginta 67 ; quinariis duobus milibus quingentis viginti octo
67 ; quinarias tria milia trecentos decem duas 72 ; quinariis duo-
bus milibus octingentis quinquaginta quinque 72; quinarias tria
milia ducentas sexaginta tres 73 ; quinarias quattuor milia septin-
gentas triginta octo 73 ; quinariae tria milia octingentae quadra-
ginta Septem 78: quinariae quattuor milia sexaginta tres 78; qui-
nariae tria milia quadringentae nonaginta octo 86; olei metretis
tribus milibus impositis et frumenti modus octo milibus Scaev.
Dig. 19, 2, 61: ab love anni ad haec tempora prope millia
duo sunt Arnob. 2, 71; frumenti modios tria milia, hordei sex
milia, laridi libras duo milia, vini veteris sextarios tria milia
quingentas Treb. Poll. Claud. 14. 3; argenteos Philippeos mi-
nutulos tria milia Vopisc. Aurel. 12, 1 und aereos Philippeos
decem milia Prob. 4, 5; sestertia singula C. I. L. 10, 5056;
sestertia centum milia Macrob. Sat. 2, 4, 31; indigenas duo
milia septingentos Epitom. lul. Valer. 1, 26; onerarias tria milia
Gros. 2, 9, 2; annos iam paene sex milia Sulpic. Sev. Chron.
1, 2, 1; gradus duo milia quingenti Histor. de preliis 3, 17. Bei
Liv. 37. 59, 4 nummos aureos Philippeos centum quadraginta
milia läfst der ßamb. mit einigen anderen Büchern milia weg,
dann wird aber die Summe im Vergleich zu den vorhergehenden
und nachfolgenden Angaben zu geringfügig, wiewohl auch die ge-
meine Lesart nach tetrachmum Atticorum ducenta viginti quattuor
milia. cristophorum (in den Hdschr. cistophori, da doch tulit in
triumpho vorhergeht) trecenta triginta unum milia et septuaginta
durch die abweichende Konstruktion um so auffallender wird.
In der Verbindung der Tausende mit kleineren
20*
- 308 -
Zahlen gehen gewöhnlich die Tauseude voran, zuweilen
aber folgt mille den kleineren Zahlen nach. Centum et
mille Plaut. Rud. 5, 2. 41 (1328); Bacch. 2, 3, 38 (272) haben die
Hdschr. ducentos et mille, Pareus stellt die Zahlen um, mille et
ducentos und Fleckeisen schreibt auch so, aber Leo hat das hand-
schriftliche ducentos et mille wieder aufgenommen; ducentis et mille
Liv. 33, 3, 10; quingentorum et mille Mela 1, 13, 3 (73); quin-
quaginta et mille Aruob. 2, 71; quadraginta et mille Amm. Marc.
23, 6, 43; quingenta et mille 23, 6, 69; quingentos et mille 24, 1, 2.
Folgen auf Tausende nur Hunderte, so werden
diese häufiger mit et^ seltener ohne et angefügt. Richter
(Progr, Oldenburg 1880 S. 3) sagt, ohne weiter Beispiele anzu-
führen: »zwischen duo resp. viginti duo milia und ducenti zähle
ich 98 mal et, während es nur in 46 Fällen fehlt.« So finden
wir mille et octingentos monum. Ancyr. Taf. 4 Z.44; mille ac du-
centos Cic. de rep. 2, 20, 36; mille et quingenti Liv. 34, 26, 10,
quinque milia ac ducentos und duo milia et quadringentos 2, 5,
13; Septem milia ac treceuti und duo milia et centum viginti 10,
19, 22; duo milia et quingenti und Septem milia et quadringenti
10, 20, 15; mille ac centum 10, 29, 18; Septem milium ac ducen-
torum 10, 36, 14; duo milia ac ducenti 10, 36, 15 und 10, 37, 2
u. a. m. ; später scheint die Zufüguug von et seltener gewesen zu
sein; so finden wir ad mille et ducentos Censorin. 17, 15; III
milia et quingenti Eutr. 3, 10, 4; cum quattuor milibus et quin-
gentis 3, 20, 3; mille et quingeutas und mille atque quingenti lul.
Valer. 3, 18, aber mille duceutae llias Latina 221; sex miiium
quingentorum Frontin. Aquaed. 11; duo milia trecehtos 15; no-
vem milia quadringentos 15; quadraginta novem milia trecentos
15; quiuquaginta octo milia septingentos 15; mille sexcentae 72;
quattuor milia ducentae 73; mille quingeutarum Treb. Poll. Claud.
3, 6 und tria miha quingentos ders. 14, 3; mille octingeuta Aurel.
31, 8: mille octingentos Eutr. 2, 11, 3; mille quingenti 3, 13, 2;
cum Septem milibus quingentis 6, 9, 1 ; duo milia septingentos
Epitom. lul. Valer. 1, 26; duo milia quingenti Histor. de preliis 3, 17.
Folgen auf Tausende aufser den Hunderten noch
Zehner, oder Einer, oder Zehner und Einer, so wird
gewöhnlich keine Verbindungspartikel gesetzt. Richter
sagt, dafs bei Liv. für duo resp. viginti duo milia ducenti viginti
duo sich 6 Fälle mit und 94 ohne et finden, auch ac setzt Livius,
z. B. Septem milia ac centum quattuordecim 3. 3, 9; mille ac
centum quinquagiuta 3, 8, 10. Aber mille ducentos quadraginta
— 309 —
Frontin. Aquaed. 10: mille septingentae quiuquaginta 72; mille
octingentas quadraginta 67 ; quattuor milia sexcentas nonaginta
67; sex miJia trecentos sexaginta 5; undecim railium centum no-
naginta 5; triginta sex milium ducentorum triginta 14 — mille
centum quattuor Frontin. Aquaed. 67 ; mille centum quinque 72
und Veget. de re milit. 2, 6; mille ducentas sex Frontin. Aquaed.
69; mille quadringentos quinque 10; mille quingentae octo 80;
mille septingentae Septem 78; duo milia trecentae quattuor 84;
duo milia quingentos quattuor 70; quattuor milia quadringentae
una 78; quattuor milia sexaginta sex 78; quattuor milia sexa-
ginta Septem 72; decem quattuor milium centum quinque 10;
quadraginta sex milium quadringentorum sex 14; septuaginta milia
sexcentos quatuor Epitom. lul. Valer. 1, 26 — mille centum viginti
una Frontin. Aquaed. 65 ; mille centum triginta tribus 67 ; mille
ducentis sexaginta tribus 64; mille ducentis nonaginta quinque
72: mille trecentas quadraginta octo Q6; mille trecentae sexaginta
octo 69; mille trecentis nonaginta quinque 67; mille quadringen-
tae septuaginta duaeSl; mille quadringentis septuaginta quinque
73; mille quingentarum quadraginta unius 66; mille quingentis
sexaginta duabus 72; mille sescentis sexaginta sex Veget. de re
milit, 3, 14; 3, 15; mille septingentae decem et octo Frontin.
Aquaed. 78; mille septingentis quinquaginta duabus 72; mille sep-
tingentae septuaginta quattuor Q6; mille octingentas viginti quin-
que 65: mille octingentis quinquaginta duabus 70; duum milium
centum sexaginta duarum 67; duo milia trecentas sexaginta duas
66; duobus milibus quingentis viginti octo 67; duo milia septin-
gentae octoginta octo 66; duobus milibus octingentis quinquaginta
quinque 72; duobus milibus octingentis quinquaginta septem 66;
72; duo milia nongentas quadraginta quattuor 67; tria milia du-
centas sexaginta tres 73 ; tria milia ducentae nonaginta quinque
67 : tria milia trecentas decem duas 72 ; tria milia quadringentae
nonaginta octo 86; tria milia octiugentae quadraginta septem 78;
quattuor milia trecentas nonaginta octo 66; quattuor milia sep-
tingentas triginta octo 73 ; sexs milium quadringentorum septua-
ginta duum 7; 9; sex milia quadringentos nonaginta unum 15;
Septem milium quadringentorum sexaginta triurn 7 ; Villi milia
nongentae quinquaginta quinque 78; novem milia nongenti nona-
ginta sex Veget. de re milit. 3, 15; decem milium centum septua-
ginta sex Frontin. Aquaed. 14; decem duo milia septingentae quin-
quaginta quinque 64; decem duum milium octingentorum sexa-
ginta quinque 10; quindecim milium quadringentorum viginti sex 9;
— 310 —
viginti duum milium centum septuaginta duorum 11; quadraginta
duum milium septingentorum septuaginta novera 6: quinquaginta
quattuor milium ducentorum quadraginta Septem 7 : milia ducenta
sexaginta duo trecenta viginti unum Liv, 10, 47, 2; ducenta nona-
ginta duo milia trecenta triginta quattuor Eutr. 2, 18, 2; sehr
selten ist sex milium quadringentorum nouaginta et unius Frontin.
Aquaed. 14; tria milia octingenti et septuaginta Liv. 10, 42, 5;
interfecta quattuor milia et, exsequendo subtiliter numerum, du-
centos ait et triginta Liv. 3, 5, 13 und mille et quadringentorum et
sexaginta et unius anni lul. Firm. Matern, lib. I praef. — Fehlen
die Hunderte, so kommen Fälle vor wie mille decem quattuor
Frontin. Aquaed. 66; decem quattuor milia decem et octo 64; 78;
79; trium milium sexaginta sex 14.
Ordinalia.
10. Primvs, a, um, Griech. TrpaJroQ, Sanskr. prathamas, ist
ein Superlat., vergl. Adject. 64.
Secundus^ a, um, von sequi abgeleitet, wechselt mit alter,
a, um.
Tertius, a, um, Griech. -pizoQ^ Sanskr. trtijas.
Quartus, a, um, Griech. rizapzag, Sanskr. tschaturthas.
Quintus^ a, um, Griech. nip.uToq^ Sanskr. pantschathas. Für
quintus gab es eine ältere, die Ableitung von quinque vollständiger
darstellende Form quinctus. Diese haben Plaut. Irin. 2, 4, 123
(524) im Ambr. , so auch Fleckeisen u. a. ; Galba bei Cic. Farn.
10, 30, 1 im Med.; Verg. Ge. 1, 277 im Med. m. pr.; Fronto ad
Anton. Imp. 2, 5, und dieselbe hat Ritschi Plaut. Marc. 1, 1, ^^
aufgenommen, wo im vet. m. pr. quicto ist; quinct. in den fasti
COS. Capit. a. 737 (Abschn. 39) und CLL. 6, 873; öfters Quinctus
und Quincta als Praenomina, C. L L. 1, 1008 v. 1 ; Or. 2214. 2734;
Cic. Farn. 16, 3, 1 im Med.; Acad. 2, 26, 85 im Leid. A m. pr. ;
Leg. 2, 7, 18 und 2, 17', 43 im Leid. B, und beide an der Stelle
von Cognomina CLL. 2, 3695 und 5, 438; 5, 1175; 5, 2193;
5, 2240; Henz. 5265. Daher auch Quinct ins und Quinctia, Quinctio,
Quinctianus, Quinctilis, Quinctilius, Quinctilianus öfters in älteren
Inschr. und Hdschr. , gewöhnlich aber werden auch diese, wie
Quintus, ohne c geschrieben.
Sextus, a, um. Griech. sxtoq^ Sanskr. schaschthas.
Seijtimus, a, um, Griech. eßßopog, Sanskr. saptamas.
— 311 —
Octavus, a, um, Griech. oydoog, Sanskr. aschtamas.
Noinis, a, um, durch Synkope gebildet, Griech. ivarnq^ Sanskr.
navamas, Zend naumas.
Decimus, a, um, Griech. dixazog, Sanskr. dashamas.
In septimus und decimus stimmt die Endung mus mit dem Aus-
gange der zugehörigen Cardinaha auf m, während im Sanskr. die-
selben Ordinalia ebenfalls auf mas, die Cardinalia dazu aber auf n
enden. Für septimus und decimus hatte die ältere Sprache septu-
tnus und decumus, vergl. über die Superlative Adject. 54. Septumus
ist G.I. L. 6, 129 und Gr. 4598; Cic. de rep. 2, 10, 18; Verg. Ge.
1, 284 im Med.; Phn. N. H. 35, 12, 46 (159); und als Nom. propr.
C. I. L. 2, 1621; 3, 4884; 3, 5152; 3, 5467; 3, 6304; 6, 607, aber
Plaut. Pseud. 2, 2, 3 (597) septumas ohne Variante. Häufig sind in
Inschr. die Nomina propria Septümius, Septumia^ Septuminus, Sep-
tumina. — Decumus Or. 1756; Plaut, ßacch. 4, 9, 4 (928); Pseud.
4, 2, 1 (973); Stich 1, 3, 80 (233); 5, 4, 31 (708); Pompon. (56)
bei Non. S. 40, 20; Cic. Verr. 3, 47, 112 im Fabr., Lag. 29; 42
und Par. AB; 3, 48, 114 im Fabr. und Lag. 42; Ep. ad Q. fr. 2,
11 (13), 2 im Med.; Caes. bell. Gall. 2, 21, 1 im Bong. 1 und
Par. 1 m. pr. und im Egm. ; Verg. Ge. 1, 284 im Med., Aen. 9, 161
155 mit übergeschriebenem i in den sched. Vat. ; Liv. 2, 59, 11;
3, 33, 8; 5, 23, 10; 5, 25, 7; 6, 42, 2 und 9, 37, 5 im Par., und
neben demselben einigemale im Med. und im Harl. 1 und Leid. 1 ;
ferner 23, 35, 16 im Put., Colb. und Med.; Tac. Ann. 2, 57; 3, 21
und Hist. 1 , 20. Besonders elliptisch als Substant. decuma und
decumae C. L L. 1, 200 Z. 82 und 1, 542; 1, 1173; 1, 1175;
1, 1290; 10, 3956; Plaut. Stich. 2, 2, 62 (386) im Ambr., und
oft bei Cic. Verr. 3, wo jedoch Cap. 6, 13; 14, 36; 23, 56; 86,
199 im Lag. 42 decimae gelesen wird; decuma auch Liv. 5, 25, 5;
5, 25, 6 im Par. und Med. Decumus als Praenomen CLL. 2,
1232 und Tac. Hist. 2, 16; Decumus und Decuma in der Stellung
von Cognomina CLL. 2, 1619; 3, 5351 und 9, 751. Hiernach
auch duodecumus, tertius decumus, quartus decumus, quintus de-
cumus, sextus decumus Inschr. Or. 4505; Cic. Brut. 18, 72 in den
Lag. 8; 51 und im Ven. 1 und Ottob., und Verr. 5, 41, 106 im
Reg.; Liv. 8, 23, 17 im Par., Harl. 1 und Leid. 1, und 30, 11, 1
und 30, 18, 9 im Put.; Tac. Ann. 1, 37; 15, 7 und Hist. 1, 55;
5, 1. Und die abgeleiteten decumanus, duodecumanus, quarta-
decumanus, decumates agri, und die Nomina propria Decumius^
Decumia^ Decuminus^ Decu7nina.
Die zusammengesetzten Ordinalia zwischen zehn und zwanzig
— 312 —
giebt Prise. Fig. Dumer. 5, 21 S. 1352 (II 413, 8) so an: undeci-
mus, duodecimus, tertius decimus, quartus decimus, quintus deci-
mus, sextus decimus, septimus decimus, octavus decimus, nonus
decimus. Bei Cic. Invent. 1, 54, 104 und 105 lesen wir: un-
decimus, duodecimus, tertius decimus, quartus decimus, quintus
decimus, und 1, 55 und 56, 109 dieselben und sextus decimus.
Cbaris. ], 15 S. 55 (72, 21): Septimum decimum antiqui dixerunt,
quoniam observabant, ut minores numeros prius ponerent; sed
iam exoluit.
Über undecimus und duodecimus geht die entsprechende Bil-
dung nicht hinaus; quatuordecimum ist falsche Lesart bei Sen.
Consol. Marc. 24, 1 im Meil. 4, aber bei Tac. Hist, 1, 64 ist nach
Orelli im Med. nicht, wie bei ßekker angegeben wird, a legione
quattuordecima, sondern a legione quattuordecim, Halm schreibt
a legione quarta decuma; bei Mart. Cap 6 § 696 ist die frühere
Lesart sedecimam in sextam decimam verwandelt; doch bei Marcell.
Empir. 36 ist quindecimus.
Für undecimus heilst es Gromat. S. 278 Z. 13 primus et de-
cimus.
Für duodecimus steht C. I. L. 5, 1741 dodeeimus; sehr selten
ist secundus et decimus Amm. Marcell. 30, 6, 6.
Tertius decimus ist monum, Ancyr. Taf. 3 Z. 19 und Taf. 6
Z. 24; Cic. Att. 12, 37, 1; Liv. 27, 5, 9; Tac. Ann. 1, 37; Lamprid.
Diad. Anton. 6, 8; Aurel. Vict. Epitom. 41, 23; tertio fere atque
decimo Aurel. Vict. Caes. 17, 7; tertius ac decimus C. I. L. 10,
2752; tertius et decimus C. I. L. 5, 6734 v. 8; decimus tertius
Colum. 11, 2, 76 (im St. Germ, und Leipz. XIIII) und auch tre-
decimus Anthol. Lat, ed. Riese 736 (Baehrens 5 p. 354) v. 13.
Quartus decimus Cic. Brut. 18, 72; Liv. 8, 23, 17; Sen. Consol.
Marc. 24, 1; Tac. Ann. 1, 70; 13, 15; Hist. 2, 32; Vitruv. 9, 4
(2), 4 (p. 226, 11); Censorin. 14, 3; Capitol. Max. et Balb. 3, 4;
Lamprid. Diad. Anton. 8, 2; Plin. See. Med. 3, 25; decimus quar-
tus Lamprid. Commod. Anton. 1, 10; lul Valer. 1, 17; Mart.
Capella 8 § 866; quarta leuga signabatur et deeima Amm. Marcell.
16, 12, 8.
Quintus decimus Cic. Verr. 5, 41, 106: Liv. 5, 29. 2; Tac.
Ann. 1, 23; Spartian. Hadr. 2, 1; Capitol. Anton. Philos. 4, 5;
Treb. Poll. GaUieni duo 21, 5; decimus quintus Mart. Capella 8
§871 quintus et decimus monum. Aneyr. Taf. 3 Z. 1 ; lul. Valer.
1, 18; quintum annum et decimum CLL. 6, 10226 (Burmanns
Anthol. Latin. 4, 102; Meyer 1235) v. i.
— 313 -
Sextus decimus Cic. de rep. 2, 33, 57; Liv, 3, 29, 7; 4, 34, 5
(Richter Progr. Oldenburg 1880 p. 2); Epit. Liv. 30 (so Hertz
und WeifsenbornV. Vitruv. 1, 6, 7 (p. 26, 7); 3, 3 (5), 3 (p. 78, 5);
10, 16 (11), 8 (p. 271, 16); Frontin. Aquaed. 24; Plin. N. H. 7,
28, 29 (101); Tac. Ann. 1, 17; 1, 37; sextus et decimus Manil.
4, 478; Arnob. 3, 40; sextus ac decinaus Aurel. Vict. Caes. 12, 2;
sextum decimumque C. I. L. 10, 2311 v. 23.
Septimiis decimus Cic. pro Cluent. 27, 74; Liv. 29, 11, 13
(Richter Progr. Oldenburg 1880 p. 2); Vitruv. 9, 4 (2), 4; Trebell.
Poll. Claud. 12, 5; Statins in der Epist. vor dem vierten Buche der
Silv. ed. Baehrens p. 95, 9; decimus septimus Cels. 3, 4; Suet.
Tib. 73; septimus et decimus lustinian. Instit. 1, 6, 7.
Duodevicensimus monum. Ancyr. Taf. 3 Z. 15; Liv. 27, 12,
14; Vell. Paterc. 2, 7, 2; Censorin. 17, 15; Plin. N. H. 2, 73, 75
(184); 12, 1, 5 (9); Plin. Ep. 6, 20, 5; Plin. N. H. 35, 8, 34 (55),
bei welchem früher nach dem Polling. und Par. h duo enim de
vicesima Olympiade geschrieben wurde, da jedoch im Bamb., Rice,
Voss, und Par. d vielmehr enim duo ist, so haben die neuesten
Herausgeber auf Silligs Vorschlag etenim duodevicesima Olympiade
hergestellt; octavus decimus wurde später öfters gebraucht, so
Vitruv. 3, 3 (5), 5 (p. 78, 17); Tacit. Ann. 13, 6; Hist. 1, 27
Spartian. Sever. 1, 5; Capitol. Anton. Philos. 5, 6 und 18, 1
Maxim, duo 27, 2 (= Maxim, iunior 1, 2); Vopisc. Prob. 16, 6
lul. Valer. 3, 35; lustinian. Institut. 1, 6, 7; Amm. Marceil. 15
11, 18; decimus octavus Colum. 11, 2, 36; Ulpian. Big. 34, 1, 14
§ 1; octavus et decimus Papinian. Big. 35, 1, 101 (99), § 2; Sulp.
Sever. Chr. 1, 52.
Undevicesimus Cic. Cato Mai. 5, 14; Colum. 8, 5, 14; Quintil. 6
praef. 4; Censorin. 19, 2; Augustin. Civ. Bei 19, 5 (H 363, 1);
legio undevigesima Anth. Lat. ed. Burmann 4, 22 (Meyer 1572)
V. 2; unodevicensimo ist Plin. Epist. 5, 8, 8 im Med. und so
schreibt auch Keil, im Bresden. steht undevicesimo: nonus deci-
mus Tacit. Ann. 13. 6; de orat. 34; Frontin. Aquaed. 9; Ulpian.
Big. 34, 2, 19, § 3; 34, 2, § 19, 6; 47, 2, 7; 47, 7, 3, § 4; C. L L.
6, 1749; 6, 1767; nono et decimo Censorin. 7, 6.
Ber dichterischen Sprache angehörig ist septuraa post decu-
mam Verg. Georg. 1, 284; post decimum terti(a signa) CLL. 9,
3279 V. 19 und (terti)us a decimo 10, 2311 v. 15.
11. Für alle Zehner von viginti an, für die Hunderte und für
mille gehen die Ordinalia gleich den Superlativen auf simus oder
sumus aus. Bie nämliche Übereinstimmung in diesen Bildungen
- 314 —
kehrt im Sanskrit und im Griechischen wieder, von denen das
erstere in beiden Reihen von Formen tamas, das letztere otoq
anvs'endet. Dabei wirft das Lateinische in den Zehnern das inti
und inta der Cardinalia ab, wie das Griechische ebenfalls das
ovza. Also vicesimus oder vigesimus, tricesimus oder trigesimus,
quadragesimus, quinquagesimus, sexagesimus, septuagesimus, octo-
gesimus (octagensimus ülp. Dig. 38, 5, 1 § 77 Mommsen), nona-
gesimus, centesimus, ducentesimus, trecentesimus , quadringentesi-
mus, quingentesimus, sescentesimus, septingentesimus, octingente-
simus, nongentesimus, millesimus. Sextus millesimus ist das sechs-
tausendste Jahr bei Lact. Instit. 7, 14, 6 und 7, 14, 11.
Vicesimus und tricesimus sind die herrschenden Formen, doch
ist vigesimus C. L L. 5, 1693; Or. 1720; Cic. Verr. 2, 9, 25; Phil.
12, 10, 24 im Bern., Gud. und Ital.; Prop. 4 (3), 18, 15; Itin.
Alex. 33; und trigesimus Cic. Flacc. 9, 21 im Salzb.; Phil. 5, 17,
48 im Ital.; Cato Mai. 6, 19 im Erf.; beides Colum. 11, 2, 11.
Prise. Fig. num. 5, 22 S. 1352 (II 413, 16) giebt für die Or-
dinalia der Hunderte aufser den vollen, hier mitgeteilten Formen
noch eine zweite Reihe, worin das ent der Cardinalia ausgefallen
ist, nämlich ducesimus, trecesimus, quadrigesimus, quingesimus,
sescesimus, septigesimus, octigesimus, nongesimus, und fügt diesem
letzten eine neue Form noningentesimus, nach noningenti, vergl.
unter 7, hinzu. Er citiert für quingesimo Liv. 31. Sigonius be-
zieht dies auf 31, 5, 1, wo in allen unseren Hdschr. quingentesimo
163 gelesen wird. Überhaupt finden wir diese von Prise, überlieferten
verkürzten Nebenformen in den alten Schriftstellern nirgends.
In Inschr. und Hdschr. begegnet nicht selten die Schreibung
ensimus oder ensumus. Vicensumus CLL. 1, 198 Z. 21 und vi-
censuma 1, 199 Z. 27; undevicensumus 2, 3871; quinquagen(simae)
2, 5064; undevicensimus 3, 411; quadragensimo 3, 3335; tricen-
simae 5, 6891; tricensimo 6, 751 ^: vicensimus 6, 7872; tricensima
lex metalli Vipasc. (Ephem. epigr. vol. 3, fasc. 3) 1 Z. 26 und 2
Z. 17; quadragensimum monum. Ancyr. Taf. 2 Z. 3 ; duodevicen-
simum Taf. 3 Z. 15 und septuagens(imum) Taf. 6 Z. 28; tricen-
sima, centens. Or. 244 und alterum et nonagens. 2549; vicensi-
mum Henz. 6548; vicensimae Inschr. bei Marini atti de' frat. Arv.
S. 639; vicensimus Murat. 1551, 4; trigensimo Grut. S. 303, 2;
quadragensuma Münze des K. Galba bei Eckhel D. N. 6 S. 296;
vicensimus Plaut. Capt. 5, 3, 3 (980) vergl. Brix ; sexagensimo
Terent. Ad. 5, 8, 15 (938); vicensima Cic. Verr. Acc. 2, 75, 185;
vicensimam Att. 2, 16, 1 im Med. m. pr.; quinquagensimae Verr.
— 315 —
3, 79, 183 im Vat. Palimps., C. F. W. Müller schreibt quinqua-
gesimus; tricensirao in Vatin. 14, 33 im Par. m. pr. ; Ofi'. 2, 8, 29
im Würzb. und Bern, b und raillensimo Fat. 7, 13 im Leid. A
und Wien. m. pr., an den letzten Stellen hat C. F. W. Müller die
Formen auf — ensimus aufgenommen: tricensimus Asin. Poll. bei
Cic. Ep. Farn. 10, 31, 5 und quadragensimus ders. bei Cic. Ep.
Fam. 10, 33, 5, an beiden Stellen hat der Medic. die Form mit n
und so schreibt auch richtig Baiter, ohne n Klotz und Wesenberg;
duodequadragensimo Liv. 1, 40, 1 im Med.; vicensima 3, 71, 6 im
Med. m. pr. und Par. und 7, 16, 7 im Med.; trecentensimus sexa-
gensimus 5, 54, 5 im Med. m. pr. und Harl. 1: tricensimo Vell.
Paterc. 1, 6, 2 (so Halm nach dem cod. Murbac, Haase tricesimo,
an den anderen Stellen sind die Formen ohne n geschrieben); vicen-
simus Vitr. 9, 4 (1), 5 (p. 220, 9, hier haben der Gudian. alter
und der Harleian. vicesimus, der Gudian. vicessimus) ; 9, 4(1), 10
(p. 221, 25); 9, 4 (2), 4 (p. 226, 16 und 226, 19); tricensimus 9, 4
(1), 10 (p. 222, 1): sexagensimus 9, 4' (1), 8 (p. 221, 5); octogen-
simus 9, 4 (1), 9 (p. 221, 14); 9, 4 (1), 10 (p. 221, 16); vicensi-
mus Tacit, Ann. 1, 39; Hist. 1, 60; unaetvicensima Bist. 1, 61;
1, 67; 2, 43; 3, 14; 4, 68; 4, 70; duoetvicensima Hist. 1, 18;
1, 55; 1, 56; 2, 100; 4, 24; tricensimo Hist. 2, 49; quadragen-
simum Hist. 2, 70; 4, 11, dazu vicensimanus Ann. 1, 64, unaet-
vicensimanorum Hist. 2, 43; duoetvicensimanus Hist. 3, 22; 4, 37;
5, 1, alles im Med.; vicensimus Plin. Ep. 7, 1, 5 und 7, 24, 3;
Capitol. Ant. Phil. 11, 8; Gord. tres 22, 2; Maximian, duo 27, 2
(= Maximian, iunior 1, 2); Lamprid. Ant. Heliog. 12, 2; tricen-
simus Capitol. Ant. Phil. 9, 7 ; Lamprid. Alex. Sev. 39, 6 ; sexa-
gensimus Capitol. Ant. Phil. 18, 1 ; septuagensimus ders. Ant. Pius
12, 4; octogensimus Spart. Pescenn. Nig. 5, 1 ; vicensimus Censorin.
14, 10; duodevicensimus 17, 10: tricensimus 14, 3; duodetricen-
simus 14, 3; quadragensimus 14, 3: 14, 10; 14, 14; undequadra-
gensimus 18, 15; quinquagensimus 14, 3: 18, 12; undequinqua-
gensimus 14, 11: 14. 12; sexagensimus 14, 10; 14, 14; 21, 8;
21, 9; undesexagensimus 19, 2: septuagensimus 11, 2: 11, 8; octo-
gensimus 14, 10: 14, 14: 15, 1; 21, 7: 21, 9; nonagensimus 15, 3;
21, 6; vicensimus bei Eutr. fast an allen Stellen und zwar im
Goth. 7, 2; 7, 12; 8, 7, 3 (ed. C. Wagener p. 50, 5 und 50, 6);
9, 2; im Goth. und Fuld. 1, 5; 2, 27; 5, 9; 7, 11; 10, 11; die
Zahl fehlt 8, 8 in A. Ohne n ist vicensimus geschrieben 3, 7 im
Goth. und Fuld. und 4, 22 im Goth.; tricensimus kommt mit n
vor im Goth. und Fuld. 1, 2; 2, 8; 7, 15; 7, 17; 10, 8; 10, 9;
- 316 -
10, 13; 10, 15; 10, 18; im Goth., wo Sylburg aus dem Fuld.
oichts anführt, 1, 6; quadragensimus an allen Stellen : 1, 3; 3, 10;
7, 22; 8, 20; 10, 15; quinquagensimus 4, 1 ; 4, 10; 5, 3; 7, 18;
8, 1; sexagensimus 2, 1 ; 2, 15; 7, 20; 8. 5; 8, 14; 10, 8; sep-
tuagensimus 2, 18; 7, 8; 7, 11: 7, 16; 8, 1; 8, 8; octogensimus
8, 16; nonagensimus 4, 11 ; 6, 16; 6, 17; 6, 18; 7, 17 (vergl.
C. Wagener, Jahresbericht über Eutrop. im Philologus Bd. 44
p. 321 und 322); vicensimus Amm. Marcell. 14, 9, 8; 14, 11, 27;
trieensimus 14, 5, 1; 16, 10, '20 u. s. w. Während nur bei den
Formen auf — cesimus und — gesimus ein n eingeschoben wird,
findet sich bei Censorin. auch ducentensimus 11, 2; 11, 5; 11, 8
neben ducentesimus 18, 12; 21, 7; 21, 8; 21, 9 u.a.; quadrin-
gentensimus und quiugentensimus 17, 10; nongentensimus 21 , 6
neben nongentesimus 21, 9; auch millensimus Eutr. 9, 3; 10, 18;
Censorin. 21, 6 u. a.
In der Verbindung der Einer mit den Zehnern von
vicesimus an lassen auch die Ordinalia, wie die Cardinalia
(vergl. unter 6), am liebsten den Zehner mit et^ wie sextus
et quadragensimus (bei Liv. 30, 35, 10 auch sexto ac tricesimo),
oder den Einer ohne et nachfolgen wie quadragensimus sex-
tus Cic. Ep. Farn. 16, 21, 1 ed. Wesenberg (Baiter hat quadragensi-
mus et sextus). Selten ist die Anfügung durch que wie tricesimo
secundoque Aur. Vict. Caes. 41, 15; septimo vicesimoque Aur.
Vict. Epit. 41, 23 und quarto vicesimoque 42, 17. Doch findet sich
auch dem quinquaginta et quattuor, octoginta et quattuor, viginti
et Septem entsprechend, sexagesimum et quintum Colum. 11, 1, 3;
Sen. Contr. 1, 8, 4; sexagesimus et quartus Sen. Lud. de morte
Claud. 3, 1 ; quinquagesimum et quartum Suet. Aug. 61 ; septua-
gesimo et sexto Aug. 100; nonagesimo et quinto Otho 11; septua-
gesimum ac tertium Nero 40; nonagesimum et quintum Curt. 6,
5, 3; tricesimo et quarto Gell. 6 (7), 5, 1; vicensimo et primo
Capitol. Maxim, duo 27, 2 (=: Maxim, iunior 1, 2); vicensimo et
secundo Capitol. Gord. tres 22, 2; sexagensimo et primo Capitol.
Ant. Philos. 18, 1; quadragensimum et nonum Censorin. 14, 14;
octogensimum et unum Censorin. 14, 14; 15, 1; octogeusimum et
quartum Censorin. 14, 10; vicensimo et tertio Eutr. 2, 27, 1;
vicensimo et quarto Eutr. 1,5; tricensimo et octavo Eutr. 7, 17, 3;
quadragensimo et tertio Eutr. 1,3; septuagensimo et altero Eutr.
8, 1, 2; septuagensimum et tertium Eutr. 7, 16, 1; nonagensimo
et quinto Eutr. 7, 17, 3; vicensimo et quarto Amm. Marcell. 14,
9, 8. Ebenso kann der Zehner auch ohne et dem Einer
— 317 —
folgen. Charis. 1, 15 S. 55 und 56 (73, 3): Quintum tricensi-
mum annum dici sine (coniunctione vult) Varro Epistolicarum VII
et similia, nee interponendam con(iunctionem ipsa re) eohaerente;
velut si dixero: ad quintum et tricensimum praedium (habeo, iam
du)o significabuntur, alterum ad quintum, alterum ad t(ricensimum).
Quinta vicesima hat Varro bei Prise. 1, 7, 39 S. 556 (I 30, 16);
altero vicensumo Cic. Ep. Fam. 12, 25, 1; septimo quinquagensimo
Farn. 15, 4, 10; septimo quadragesimo Att. 5, 19, 1; sexto tri-
censimo Ofif. 2, 8, 29: qnintam tricensimam Galba bei Cic. Ep.
Fam. 10, 30, 1 (Hellmuth Über die Sprache der Epistolographen
G. Sulpicius Galba und L.Cornelius Baibus. Würzburg 1888 p. 11
und 12); quinto tricesimo Liv. 7, 18, 1; quinta tricesima Plin. 164
N. H. 2, 72, 74 (182); quarto vicesimo Gell. 1, 7, 10 im Reg.
und 16, 8, 6; uno vicesimo Gell. II, i, 5; sexto vicesimo 15. 28, 4
und tertio vicesimo 17, 7, 4.
W^ er den Einer und Zehner durch ein Wort ge-
trennt, so steht et oder ac (atque): octavum circa ac vice-
simum Aur. Vict. Caes. 42, 15; septimo circiter et quadragesimo
ders. Epitom. 31, 1 und octavo die vicesimoque 42, 3; nono anno
atque vicensimo Amm. Marceil. 14, 11, 27; vicensimo enim atque
octavo Eutr. 10, 11, 2; quinquagensimo anno et quinto Amm.
Marceil. 30, 6, 6; octavum enim et nonagensimum Quintil. 3, 1, 14.
Die mit ocfavus und nonus zusammengesetzten Ordinal-
zahlen sind in früherer Zeit nicht sehr gebräuchlich gewesen,
später kommen sie öfter vor: octavo et tricensimo Eutr. 10, 15, 2;
octava et quinquagesima Solin. 1, 112; octavo et septuagesimo
Tacit. Ann 6, 50; Suet. Tib. 73; nono et vicesimo Gell. 15, 17, 3;
nono atque tricesimo Aur. Vict. Epitom. 42, 17; nono et quadra-
gesimo Varro bei Gell. 3, 10, 7; octavum enim et nonagensimum
Quintil. 3, 1, 14; octavo die vicesimoque Aur. Vict. Epitom. 42, 3;
octavum circa ac vicesimum ders. Caes. 42, 1 5 ; nono anno atque
vicensimo Amm. Marceil. 14, 11, 27. — Vicesimo octavo Gell. 10,
12, 1; Aur. Vict. Epitom. 42, 10; tricesimus oetavus Gell. 13,
10, 2; Frontin. Aquaed. 7; 14; 15; Eutr. 1, 6; sexcentesimo
octavo Frontin. Aquaed. 7 ; septuagesimus oetavus Eutr. 6, 7, 1 ;
Aur. Vict. Epitom. 2, 10; nonagesimo octavo Epitom. Liv. 47;
vicensimo nono Eutr. 7, 12, 4; 8, 7, 3: tricesimus nonus Gell. 13,
10, 2; quadragesimo nono Aur. Vict. Epit. 16, 12; quinquagensimo
nono Eutr. 5, 3, 1 ; sexagensimum nonum Eutr. 7, 20, 2; octo-
gensimo nono Spart. Pescen. Niger 5, 1; Eutr. 6, 15, 1; Solin,
1, 31. — Vicensimus et oetavus Inschr, Henzen 6548; Suet. Otho
— 318 —
11 ; tricensimo et octavo Eutr. 7, 17, 3; quadragensimum et nonum
Censorin. 14, 14: quinquagesima et octava Solin. 1, 90; sexagesi-
mus ac nonus Suet. Vesp. 24; vicensimo enim atque octavo Eutr.
10, 11, 2; septingentesimo fere ac nono Eutr. 7, 1. Diesen Aus-
drücken stehen solche gegenüber, wie duodetricensimus Varro bei
Gell. 3, 10, 6; Anonym, de hello Afric. 98, 2; Augustin. Confess.
4, 1; Censorin. 14, 3; duodequadragesimo Liv. 1, 40, 1; duode-
quinquagesimus Cic. Brut. 44, 162; Colum. 9, 14, 4; duodesexa-
gesimus Vell. Paterc. 2, 53, 3; undetricesimus Liv. 25, 36, 14:
Gell. 10, 5, 1; Solin. 7, 6; Augustin. Confess. 5, 3, 3; undequa-
dragensimus Val. Maxim. 8, 7 ext. 10; Censorin. 18, 15; undequin-
quagesimus Cic. de imper. Cn. Pompei 12, 35; Vell. Paterc. 2,
17, 3; Censorin. 14, 11; 14, 12; undesexagensimus Censorin. 19, 2;
undenonagesimo schreibt Bücheier Frontin. Aquaed. 13 (p. 9, 12),
aber die Konjektur ist zweifelhaft, da Frontin. die Zahlen nicht
mit unde oder duo bildet, sondern 9 (p. 7, 5) septingentesimo
nono decimo sagt; undecentesimum Val. Maxim. 8, 7 ext. 11.
In den Zusammensetzungen mit eins ist unus üblicher als
primus. Uno et vicesimo Cic. Fam. 14, 5, 1; uno et octogesimo
Cic. Cato Mai. 5, 13; unum et centesimum Cael. bei Cic. Ep.
Fam. 8, 8, 3; unum et vigesimum Colum. 8, 5, 15; unum atque
octogesimum Sen. Epist. 58, 27; uni et vicesimo Geis. 3, 4 (ed.
Daremberg p. 80, 31): unum et vicesimum ders. 8, 7 (341, 1)
und uno vero et vicesimo 8, 9, 1 (p. 343, 7); uno et vicesimo
Tacit. de orat. 34; unetvicesima und una et vicesima Ann. 1, 64
und Hist. 1, 61; 2, 43; 2, 100; 4, 68; 4, 70; uni et vicensimae
Hist. 3, 14; unetvicesimae als Genet. Ann. 1, 45, dafür unaet-
vicensimae Hist. 1, 67; unum et tricesimum Hist. 1, 48; uno et
vicesimo Gell. 13, 12, 5 und unum et vicesimum 13, 13, 4; unum
et vicensimum Censorin. 14, 10; uno et tricensimo Eutr. 10, 8, 2.
— Nonagesimum unum Varro R. R. 1, 34, 1; quinquagesimo uno
Plin. N. H. 7, 8, 6 (46); octogesimo uno Frontin. Aquaed. 6; octo-
gensimum unum Censorin. 14, 12, auch octogensimum et unum
Censorin. 14, 14; 15, 1. Daneben jedoch primo et septuagesimo
C. I. L. 5, 6738; prima et quadragensima Solin. 1 , 23. — Quin-
quagesimus primus Liv. 31, 5, 1; vicesincia prima Manil. 5, 632;
vicesimo primo Gell. 10, 13, 4; octingentesimo primo Solin. 1, 29;
1, 30; nonagensimus primus Censorin. 21, 6; tricesimum primum
Cod. Impp. Theodos. et Valentinian. 7, 63, 2 im Anfang; vicen-
simo primo Eutr. 8, 7, 3; quinquagensimo primo Eutr. 4, 10, 1;
sexagensimo primo Eutr. 2, 15 und octogensimo primo 6, 8, 1,
— 319 —
auch sexagensimo et primo Capitol. Ant. Phil. 18, 1; vicensimo et
primo Capitol. Maxim, duo 27, 2 (= Maxim, iunior 1, 2); quin-
quagensimo et primo Eutr. 4, 1, 1.
In den Zusammensetzungen mit zwei wird vorzüglich alter
angewandt. Alterum et quadragensimum monum. Ancyr. Taf. 2
Z. 3; altero et septuagesimo Liv. 33, 21, 1; altero et octogensimo
Val. Max. 8, 7 ext. 3; altero et trigesimo Colum. 2, 8, 2; altero
et vicesimo Tac. de orat. 34: altero et quadragesimo Suet. Tit.
1 1 ; altero et trecentesimo und altero et vigesimo Epit. Liv, 3,
und 133; altero et quadragensimo Eutr. 7, 22, 1; altero et tri-
censimo Eutr. 10. 16, 2. — Trecentesimo altero Liv. 3, 33, 1 und
centesima et, opinor, altera Cic. pro Milon. 35, 98; quadragesi-
mum et alterum Colum. 4, 17, 4; trigesimum et alterum Colum.
12, 41, 1; vicensimo et altero Vitr. 9, 4 (2), 4 (p. 226, 16); quin-
gentesimo et altero Epit. Liv. 49; trecentesimo et altero Eutr. 1,
18; sescentesimo et altero Eutr. 4, 10, 1; septuagensimo et altero
Eutr. 8, 1, 2. Aber auch secunda et sexagesima Cic. de rep. 2,
15, 28; secundo et tricesimo Suet. Nero 57. — Vicesimo secundo
Gell. 12, 2, 3; quadragesimum secundum Frontin. Aquaed. 15;
Censorin. 14, 10; vicesimo secundo Aur. Vict. Caes. 1, 1; 14, 12;
Epitom. 1, 1; tricesimo secundo Aur. Vict. Epitom. 5, 8; 17, 6;
sexagensimo secundo Eutr. 5, 4 und vicensimo et secundo Capitol.
Gordian. tres 22, 2.
Für zwei und zwanzig sagte man auch duoetvicenmus^ was
Gell. 5. 4, 4 erwähnt. Derselbe erzählt 5, 4, 2: Grammaticus
autem quispiam de nobilioribus, ab emptore ad spectandos libros
adhibitus, repperisse se unum in libro mendum dicebat ; sed con-
tra librarius in quodvis pignus vocabat, si in una uspiam littera
delictum esset. Ostendebat grammaticus ita scriptum in libro
quarto (d. h. des Fabius ed. Peter p. 110, 7 und in der kleineren
Ausgabe p. 75, 27): »Quapropter tum primum ex plebe alter
consul factus est, duovicesimo anno postquam Romam Galli cepe-
runt« »Non«, inquit, »duovicesimo« sed r>duo et vicesimoi- scribi
oportuit. Auf die Frage: quid enim est duovicesimo, heilst es
nach einer Lücke §5: hie ita scripsit : »Mortuus est anno duo-
vicesimo; rex fuit annos XXI«. Aus Nonius S. 100, 9 ersehen
wir, dafs diese Stelle aus Varro Humanarum rerum lib. XVI her-
rührt. Derselbe Nonius führt auch aus Cato Orig. (ed. Peter
p. 77, 14, in der kleineren Ausgabe p. 57, 10: ed. Jordan 4 fr 10
p. 20, 11) an: »deinde duovicesimo anno post dimissum bellum,
quod quattuor et viginti annis fuit, Carthaginiensis sextum de
- 320 -
foedere decessere«. Duovicesimo schreibt L. Müller im Nonius
S. 139, 11 und jetzt Hertz im Gellius, während er früher duo-
etvicesimo schrieb, was auch Peter in dem Historiorum Roman,
fragm. und Jordan in der Ausgabe des Cato haben. Aber duo
165 et vicesimas hat Plin. N. H. 2, 23, 21 (87) und legio duoetvicesima
Tac. Hist. 1, 55; 1, 56; 2, 100; 4, 24 und wahrscheinlich 1, 18;
im Censorin. 14, 3 steht duo et quadragensimus. Davon duo-
etvicesimanus Tac. Hist. 3, 22; 4, 37 ; 5, I, wie auch unetvicesi-
manus Ann. 1, 31 ; 1, 51, wofür fälschlich unaeetvicesimanus ge-
schrieben ist Hist. 2, 43.
In der Zusammenfügung der Hunderte mit kleineren Zahlen
gehen gewöhnlich die Hunderte voran, aber es fehlt nicht an
Beispielen der umgekehrten Ordnung.
Hunderte mit Einern: trecentesimus alter Liv. 3, 33, 1;
sexcentesimus octavus Frontin. Aquaed. 7 (ed. Bücheier p. 5, 10). —
trecentesimo et altero Eutr. 1, 18; sescentesimo et altero Eutr. 4,
10, 1; septingentesimo fere ac nono Eutr. 7, 1. -^ Tertium et cen-
tesimum Val. Maxim. 8, 13, 6; septima et ducentesima Solin. 1,
29; octavo et quadringentesimo Censorin. 17, 10 (im Vat. quadra-
gesimo, im Darmst. quadraginsimo).
Hunderte mit Zehnern: ducentesimum decimum Censorin.
11, 5; quingentesimo duodevicensimo Censorin. 17, 10; ducentesima
quinquagensima Censorin. 18, 12; sescentesimo nonagesimo Eutr. 6,
16, 1. — Centesimo et tricensimo Eutr. 2, 8, 1; centesimo et qua-
dragesimo Cic. de rep. 2, 15, 29; quingentesimo et quadragensimo
Eutr. 3, 10, 1; octingentesimo et quinquagensimo Eutr. 8, 8, 1. —
Quadringentesimo octogesimoque Aur. Vict. Epitom. 1, 1. — Decimo
et ducentesimo Censorin. 11, 2; sexagesimo et quingentesimo Cic.
Ep. Att. 5, 13, I. -- Decimo centesimoque Censorin. 17, 9; duo-
decima centesimaque Solin. 32, 42. — Quinquagesimo CCC Cic.
de rep. 1, 16, 25 (in der Hdschr. ist CCC über der Zeile).
Hunderte mit Zehnern und Einern: ducentesimus
sexagensimus quintus Censorin. 21, 8; ducentesimus sexagensi-
mus septimus Censorin. 21, 9; ducentensimus septuagensimus quar-
tus Censorin. 11, 2; 11, 8; ducentesimus octogensimus tertius
Censorin. 21, 7; trecentesimo sexagensimo quinto Eutr. 2, 1; tre-
centesimo nontigensimo quarto Eutr. 1, 1, 2; quadringentesimo
sexagensimo primo Eutr. 2, 15; quadringentesimo septuagensimo
septimo Eutr. 2, 18, 1; quadringentesimo octogesimo uuo Frontin.
Aquaed. 6; quingentesimus quinquagesimus primus Liv. 31, 5, 1;
quingentesimum quinquagesimura octavum Liv. 34, 54, 6 ; sescen-
- 321 —
tesimo vicensimo Frontin. Aquaed. 8; Eutr. 4, 22; sescentesimo
tricensimo quinto Eutr. 4, 24; sescentesimo quinquagensimo nono
Eutr. 5, 3, 1: sescentesimo sexagensimo secundo Eutr. 5, 4; sescen-
tesimo septuagensimo sexto Eutr. 6, 6, 1; sescentesimo septua-
gensimo octavo Eutr. 6, 7, 1 ; sescentensimo octogensimo primo
p]utr. 6, 8, 1; sescentesimo octogensimo nono Eutr. 6, 15, 1;
sescentesimo nonagensimo tertio Eutr. 6, 17, 1 ; sescentesimo nona-
gensimo septimo Eutr. 6, 18, 1; septingentesimo nono decimo
Frontin. Aquaed. 9; nongentesimus octogensimus sextus Censorin.
21, 9: nongentesimus nonagensimus primus Censorin. 21, 6, —
Quingentesimo quinquagensimo et primo Eutr. 4, 1, 1; sescentesimo
tricensimo et tertio Eutr. 4, 23, 1. — Trecentesimo et quinto de-
cimo Eutr. 1, 19. — Septingentesimo vicesimoque secundo Aur.
Vict. Caes. 1,1. — Quarto decimo et quingentesimo Cic. Brut.
18, 72; quintum decimum et centesimum Val. Maxim. 8, 13, 6. —
Septimum et quinquagesimum atque centesimum Plin. N. H. 7,
52, 53 (175).
Tausend mit Hundert, Zehnern und Einern: millen-
simo centesimo et octavo decimo Eutr. 10, 18, 3.
Distributiva.
12. Singuh\ ae, a; bini^ ae, a (nach Varro L. L. 8, 30, 55
für duini, vergl. über bis unter 17); terni, ae, a; quaterni, ae, a;
quini, ae, a; seni, ae, a; sejjteni, ae, a; octoni, ae, a; noveni, ae, a;
deni, ae, a. Vergl. Prise. Fig. numer. 6, 23 S. 1353 (II 413, 24).
Bini steht aufser seiner nächsten Anwendung, wie in bis
bina Cicer. Nat. Deor. 2, 18, 49 oder bini consules cum binis
consularibus exercitibus Liv. 23, 42, 9 und binae acies consulares
23, 45, 7, neben den Pluralia tantum. Varro L. L. 10, 3, 67
fordert unae higne und binae (nicht duae) quadrigae, weil nicht
biga und quadriga , sondern bigae und quadrigae gesagt werde,
aber Livius sagt 1, 28, 10 auffällig duabus admotis quadrigis; und
Cicero tadelte, wie Serv. zu Verg. Aen. 8, 168 meldet, seinen Sohn
wegen des Ausdruckes direxi litteras duas. Bifias tabulas dici-
mus, sagt Caper de verb. dub. S. 2247 (108, 8), non duas: sem-
per enim pluraliter tabulas dicimus. Bini ludi Cic. Verr. Act. 1,
11, 34 und Accus. 1, 11, 30; 2, 52, 130; a binis hostium copiis
de imper. Cn. Pomp. 4, 9; inter bina castra Phil. 12, 11, 27;
binis in castris Liv. 22, 50, 4; bina castra hostium 25, 39, 11
Neue -Wagener, Lat. Formenlehre, n. 3. Aufl. 21
— 322 —
u. s. w. ; Richter (Zahlwort bei Liv p. 43) sagt, dafs bei Livius
bina castra 24 mal vorkomme. Aufserdem noch bei Epit. Liv. 30;
bina hostium castra Frontin. Strateg. 2, 5, 29 ; inter bina castra
Frontin. Strateg. 2, 5, 33 und bina castra 2, 5, 34; in binis
castris Flor. 3, 17, 5; binae litterae Cicer. Ep. Fam. 4, 14, 1; 10,
5, 1; 12, 30, 7 und Att. 5, 3, 1; 5, 3, 2; 5, 4, 1; 16, 9, und
Plane, bei Cic. Ep. Fam. 10, 18, 2; binis centesimis Cic. Verr. 3,
70, 165 und binas centesimas 3, 72, 168; bina opima spolia Liv.
1, 10, 7; bina spolia VaL Max. 2, 7, 15 und Plin. N. H. 7, 28,
29 (103); bina hostium spolia Frontin. Strateg. 4, 1, 18; bina
comitia Liv. 34, 53, 2; bina equestria arma Liv. 3, 17, 13 und
35, 23, 11.
Neben temi steht trini^ welches vorzugsweise mit den
Pluralia tantum verbündten wird. Varro L. L. 10, 3, 67 ver-
langt trinae nuptiae^ wie unae bigae, binae quadrigae und 9, 39,
166 64 neben unae bigae et binae auch trinae bigae. Mar. Victor. 1
S. 2467 (22, 22) : Non idem sunt tria, quod trina : tria enim sunt
singularia, trina autem multiplicia. Sic trinos calceos et trina
vestimenta, non tria (dicimus. Et trini) et terni dicuntur, ut bini
quini septeni deni. Prise. Fig. numer. 6, 23 S. 1353 (II 413, 29):
terni vel trini; sed terni äva zpetQ.^ trini rptyeiQ magis significat
vel rptaaoi, trini ludi. Trinae Athenae Varro L. L. 8, 18, 35;
trijios ludos Cic. pro Mur. 19, 40; ex trinis aestivis in Pison. 40,
97; trinas /ti^eras Ep. Att. 4, 6, 2; 11, 17, 1; trinis catenis Caes.
bell. Gall. 1, 53, 5; trinis hibernis 5, 53, 3; trina castra
7, 46, 4; 7, 66, 2; Hirt. bell. GalL 8, 33, 1; 8, 36, 2;
bell. Afric. 67, 3; 86, 1; Liv. 9, 43, 6; 23, 49, 6; 23, 49, 11;
25, 26, 2 und Sil. 15, 187; arma Irina Prop. 5 (4), 10, 2; in
trinis annalibus Liv. 10, 18, 7; trinis hostium sjjoliis Seu. Contr.
1, 8, 5; binae trinaeve Kalendae Mart. 10, 75, 7; ferner numina
trina Ovid. Fast. 5, 146; trina lustra Sil 16, 629; 17, 333 und
Stat. Silv. 5, 3, 253 (vergl. tertia lustra Sil 16, 689). Aber auch
ex radicibus trinis Varro R. R. 1, 1, 11; boves trinos 1, 19, 1
(in anderen Büchern ternos); vasa torcularia trina 1, 22, 4; de
trinis co/mlis Varro L. L. 9, 1, 4; trina fora Sen, de ira 2, 9, 1 ;
trinos soles PHn. N. H. 2, 31, 31 (99); lunae trinae 2, 32, 32
(99); trina (fulmina) 2, 52, 53 (138); trini partus 15, 23, 25 (92);
trini colores 15, 24, 27 (97); diebus noctibusque trinis quadrinisve
7, 50, 51 (169); trinis aut quadrinis diebus 11, 36, 43 (120); in
trinis diebus 17, 10, 14 (74); trinis commentationibus 18, 25, 57
(212); trina bella civilia Tae. Hist. 1, 2 und trinis praesidiis 3,
— 323 —
82 ; per Irina theatra Suet. Aug. 45 und trmis in die sacrificiis
Nero 56; trinis helUs lustin. 41, 1, 7; trini soles Nemes. Eclog.
2, 25 und nulla meae tritns tetigerunt gramina vaccae luciferis
2, 29; trinis paribus Manil. 2, 334; Irina lumina Avien. Arat. 199;
trinis civium corporibus Apul. Met. 3, 4 S. 180; deorum trinas
species Apul. Dogm. Fiat. 1 , 11 S. 204 und trinis animae regioni-
hus 2, 9 S. 234; de nostri animi trinis potestatihus Apul. Mag. 49
S. 507 ; Trivia trinis capitihus et multis manibus horrifica Minuc.
Felix 22, 5; trinis agminibus Amm. Marcell. 30, 2, 6, Gardthausen
schreibt tribus; tres arae trinis deis parent Tertull. Spect. 8 ; post
trinas Pompei aras Tertull, Fall. 1 ; per illa trina signa Tertull.
Resurr. 28 und et binae et trinae (animae) et trinae et quinque
usque uno utero resumuntur de anim. 31; officia trina Arnob. 3,
13 und trina nomina 3, 32. Als eigentliches Distributivum dient
terni, wiewohl Plaut. Pseud. 2, 4, 13 ter trina hat, worin vielleicht
ter von trina getrennt mit dem zu konstruieren ist. So tribuni
militum quod terni [exj tribus tribubus Ramnium, Lucerum, Titium
olim ad exercitum mittebantur Varro L. L. 5, 14, 81 ; ternae sunt
utriusque partes Cic. Orat. 60, 201 ; saepe singulis utendum est,
plerumque binis, et utrisque addi pedis pars potest, non fere ternis
amplius Orat. 67, 224 und binis aut ternis verbis, nonnumquam sin-
gulis 67, 226; in singulas colonias ternos cives Romanos facere pro
Balb. 21, 48; ut pro singulis decumis ternas decumas dare liceret
Verr. 3, 48, 115; tritici modios singulos cum aratoribus ternis
denariis aestimavit 3, 81, 188; pro tritici modus singulis dena-
rios ternos ab aratoribus exegit 3, 81, 189; ut pro singulis modus
denarios ternos dare liceret 3, 83, 191 ; det pro singulis modus tri-
tici ternos denarios 3, 87, 202; ne amplius in iugera singula quam
terna medimna exigeret 3, 48, 114; ternas in horaEp. Farn. 15, 16, 1
u. a. m.; ternis tetradrachmis triticum est Cass. bei Cic. Ep. Farn.
12, 13, 4. Ferner singulas binae ac ternae naves circumsteterant
Caes. bell. Gall. 3, 15, 1; turres cum ternis tabulatis exigebat bell,
civ. 1, 26, 1 u. a. m. ; muneraque in naves ternos optare iuvencos
Verg. Aen. 5, 247; captae iugera terna Corae Prop. 5 (4), 10, 26
je drei auf den colonus; conspicuis terna theatra locis und pro
tribus resonant terna theatra locis Ovid. A. A. 3, 394 und Trist.
3, 12, 24, drei an jeder bemerkenswerten Stelle, drei auf jedem
der drei Fora; in tria partitus quod ter cadit angulus astra, quae
divisa manent ternis distantia signis Manil. 2 , 278 ; inque vicem
ternis habitantur sidera signis Manil. 4 , 302 ; pariunt terna ova
Colum. 8, 14, 5; ternum pedum Plin. N. H. 11, 29, 35 (103); in
21*
— 324 -
vinea bidente pastinari debet ternos pedes bipalio alto N. H. 17,
21, 35 (159); hominis digiti ternos articulos habent N. H. 11, 43,
99 (244); intervallo ternorura pedum N. H. 16, 36, 67 (173);
scrobibus ternorum pedum in quamque partem N. H. 17, 22, 35
(167); anesi drachraae tres, papaveris duae miscentur melle ad
fabae magnitudinem et ternae diebus sumuntur N. H. 20, 17, 73
(188); quod ternis digitis prenderit seminis N. H. 20, 17, 73 (193);
pari mensura ternum digitorum N, H. 20, 17, 73 (194); densa ab
radice caules ternum cubitorum geniculati N. H. 25, 6, 30 (66);
componuntur ex syllabis minimum binis, plurimum ternis Censorin,
fragm. 13, 2; ex quibus omnibus ternos et quaternos filios dere-
liquit Capitol. Gordian. tres 19, 3: annonas binas aut teruas acci-
piebat Lamprid. Alex. Sever. 42, 3 ; habete igitur, commilitones,
pro imperio aureos ternos Lamprid. Diad. Anton. 2, 1 ; binas et
ternas mulieres Treb. Poll. Claud. 8, 6; gurgite tanto distautes
quantum ternis transire diebus evaleat navis Prise. Perieg. 145;
nam quotiens ternis pars inlibata gravarit corruptam dragmis sab
aqua Carra. de ponderibus 158, vergl. Leo, Observat. criticae ad
Sen. trag. p. 12, adnot. 10.
Wie trini neben terni, so steht quadrini neben quatemi, Varro
L. L. 8, 30, 55: Sicut est ab uno uni, a tribus trini, a quattuor
quadrini, sie a duobus duini, non bini diceretur. In früheren
Ausg. war quatrini, aber quadrini ist, wie in den anderen sogleich
aufzuführenden Stellen, so hier im Flor., Kopenh. und Par. a,
und vielleicht in allen Hdschr. Quadriuas molas Pompon. (com,
123) bei Non. S. 483, 27; a copulis divisionuui quadrinis Varro
L. L. 10, 2, 33; diebus noctibusque trinis quadrinisüe Piin. N. H,
7, 50, 51 (169); trinis aut quadrinis diebus 11, 36, 43 (120);
quadr 17118 annis 18, 25, 57 (217) und quadrinis diebus 20, 9, 39
167 (101); quadrinas temporum vices Apul. Dogm. Plat. 1, 10 S. 202;
quadrini cardines Arnob. 6, 5 und quadrinis de frufjibiis 7, 24.
Bei Cato R. R. 18, 1 ist in cod. P (cod. Marcian.), A (cod. Parisin.
6842 A), R (recentiora cod. Marcian. apographa) quadridis über-
liefert, Turneb. Adv. 7, 25 verbessert quadrinis, wie auch R. R.
18, 3 in den besten Hdschr. steht, Keil schreibt au letzter Stelle
vasis quadrinis, wie auch an erster quadrinis vasis.
Quina hat Caes. bell. civ. 3, 9, 4 in Verbindung mit dem
Plur. tantum castra, wie Stat. Theb. 12, 550 septena. Ebenso
duodena castra hostium Plin. N. 11. 7, 28, 29 (105), und Stat.
Theb. 12, 667 sagt centum urbes umbone gerit 6'e/<<e«aque Cretae
vioenia.
- 325 —
13. Von elf bis neunzehn lauten die Distributiv-
zahlen:
Undeni Horat. Ep. 1, 20, 27: Ovid. Amor. 1, 1, 30; Ilias
Latin. 207; Mart. 7, 67, 3; 10, 9, 1: Plin. N. H. 11, 25, 30 (91).
Duodeni Cic. leg. agr. 2, 31, 85; Caes. bell. Gall. 5, 14, 4
7, 36, 7: 7, 75, 3: Verg. Georg. 1, 232; Liv. 5, 33, 9: Ovid. Met
13, 618; Vitr. 10, 6, 12 (p 250, 14); Plin. N. H. 7, 28, 29 (105)
10, 63, 83 (178); Plin. Ep. 10, 54 (62), 1: Capitol. Pertin. 15, 7
Rutil. Namant. 1, 318: Anth. Lat. ed. Burmann 5, 45 (Meyer 1032
Riese 678 ; Baehrens 5 p. 350) v. 4.
Terni deni Plin. N. H. 18, 26, 62 (231).
Quaterni deni Tacit. de orat. 17.
Quini deni CLL. 3, 2072; 5, 5445; Or. 3947; 4834; Varro
R. R. 1, 2, 6; Cic. Verr. 3, 74, 173: Liv. 35, 40, 6; 41, 13, 7;
Plin. N. H. 19, 1, 3 (18); 23, 8, 80 (158); Vitruv. 3, 2, 6 (p. 69,
22); 3, 3, 12 (p. 74, 9); Gurt. 8, 9, 35; QuintiL 1, 10, 43 und
Suet. Claud. 10. Daneben kommt quindeni vor, so schreibt Rose
im Vitruv. 6, 9 (6), 2 (p. 146, 28) quindenum, aber 8, 7 (6), 4
(p. 208, 3) hat er nach der übereinstimmenden Schreibart des
Gudian. und HarL quinum denum gesetzt; quindenis diebus Mythogr.
1, 7. Früher schrieb man Plaut. Mosteil. 2, 1, 11 (358) ubi ali-
qui quindenis hastis corpus transfigi solent, Lorenz schreibt jetzt
vel ubiquomque denis hastis corpus transfigi solet, über andere
Vorschläge vergl. dessen Ausgabe p. 217. Im Bell. Gall. 8, 9, 3
ist quindenum im Leid. 1, aber denum quinum im Par. 1 und in
vielen anderen Büchern, sonst denum quinum, wie die Heraus-
geber auch schreiben, vergl. Nipperdey Quaest. p. 114. Bei Plin.
N. H. 10, 63, 83 (178) und 17, 18, 30 (136) sind quindenos und
quindenis vermutlich durch unrichtige Lesung der Zahlzeichen in
den Text gekommen.
Seni deni Liv. 9, 30, 3; sena dena Tacit. 1, 36; senum de-
num Vitruv. 6, 9 (6), 3 (p. 147, 16); senos denos C. L L. 6, 13876.
Sehr selten ist die Nebenform sedeni in dem Verse sedenis Fahruns
cito solus ab omnibus errat Anth. Lat. ed. Burmann 5, 68 (Meyer
390; Riese 680; Baehrens 5 p. 352) v. 15.
Senum septenumqne denum Cic. Verr. Acc. 2, 49, 122; sep-
tenis denis Anth. Lat. ed. Burmann 5, 68 (Meyer 390; Riese 680;
Baehrens 5 p. 352) v. 9.
Octonum denum Liv. 38, 38, 15, daneben auch duodevicenis
denariis Liv. 21, 41, 6.
Noveni deni führt Prise. Fig. num. 6, 24 S. 1353 (II 413, 33)
— 326 —
an, scheint aber sonst nicht vorzukommen, dafür sagt Quintil. 1,
10, 44 undeviceni. Aufser diesen mit duode und unde zusammen-
gesetzten Distributivzahlen kommt noch duodequadrageni Plin. N. H.
36, 2, 2 (6); 36, 15, 24 (114): duochquinquaijeni Plin. N. H. 2, 8,
6 (38); undetriceni Macrob. Sat. 1, 13, 4; Censorin. 20, 9 vor.
Die Distributiva der Zehner von viginti an gehen auf
eni, enae, ena aus, vergl. Prise. Fig. numer. 6, 24 S. 1353 (II 413,
33) : viceni, triceni, quadrageni, quinquageni, sexageni, septuageni,
octogeni, nonageni. Neben viceni gebraucht Colum. 4, 30, 2 auch
vigeni und in der Anth. Lat. ed. Riese 741, 16 steht: vigenam
quartam scripulus seu gramma retentat, auch scheint neben tri-
ceni eine Form trigeni existiert zu haben, denn Agroet. S. 2265
(114, 9) sagt: triceni de tricentis dices, trigeni de triginta und
Dosith. 31, 24 (402, 21): trigena abhinc, Belegstellen werden nicht
angeführt.
Auch die Hunderte der Distributiva endigen auf e??i,
enae^ ena aufser centeni mit Ausstofsung der Buchstaben ent: cen-
teni, duceni, treceni, quadringeni, quingeni, sesceni, septingeni,
octingeni, nongeni. Neben quadringeni ist quadrigeni (vergl. Fragm.
Bobiensia ed. Keil VII p. 544, 8) bei Varro R. R. 2, 8, 3; Liv. 8,
11, 16 im Par., Harl. 1 und in anderen Büchern, und Tac. Ann,
13, 31 im Med., dazu quadrigenarius Liv. 7, 7, 4 im Par. und
Leid. 1, und 10, 40, 6 im Leid. 1, Voss. 2 und in anderen Büchern,
vergl. über quadrigenti unter 7.
Prise. Fig. numer. 6, 24 S. 1353 (II 413, 35) stellt auch die
Formen ducenteni, trecenteni (tercenteno equite Incert. Auct. Carm.
adv. Marcion. 3, 92), quadringenteni, quingenteni, sescenteni, sep-
tingenteni, octingenteni, nongenteni auf. Dagegen heifst es Fragm.
Bobiensia (ed. Keil VII p. 544, 7): centenos, ducenos, trecenos,
quadrigenos, quingenos et deinde per omnia sie declinandum est
et dicendum est, non ducentenos, tricentenos. Doch steht sex-
centenos Cic. Verr. 5, 25, 62 im Guelf. 2 und in einigen Lag.;
trecentenae Liv. 32, 29, 4 im Thuan. und in anderen Büchern
(im Voss, und St. Vict. tres centenae); ducentenos 40, 18, 5 im
Voss.; quadringentenis 45, 16, 3 in den ältesten Ausg. ; sescenteni
Suet. Claud. 32 (im Memm. sesceni); ducentenis Macrob. Somn.
Scip. 2, 6, 3 im Bamb. (ducenis mit übergeschriebenem tenis im
Par.) und Mart. Capeila 6 § 610 sexcentena im Reichen. Aber
aus den kritischen Bemerkungen zu mehreren dieser Stellen ist
zu erkennen, wie unsicher diese Formen sind, und mit grofsem
Rechte sind dieselben von Drakenb. zu Liv. 45, 16, 3: Gernhard
- 327 -
zu Cic. Parad. 6, 3, 49 und Zumpt zu den Verr. 5, 25, 62 (p. 878)
an diesen Stellen verworfen worden, auch die neuesten Herausgeber
haben sich ihnen angeschlossen und hier nur die kürzeren Formen
in den Text gesetzt. Obwohl auch bei Columella an folgenden zwei
Stellen die Überlieferung für sexcenteni und trecenteni unsicher ist,
so hat doch Schneider mit Unrecht diese Formen geschrieben, so
3, 9, 3 sexcentenas, (im cod. Polit. sexcenas, im Leipz. sexenas,
im St. Germ, und Goes. septenas) und 5, 2, 10 quae consum-
mata efficiunt duo millia trecenteni et quadraginta (hier ist sowohl
das Distributiv wie auch der Nominativ falsch, vielmehr ist mit
Drakenb. zu Liv. 45, 16, 3 trecentos zu schreiben). Bei Colum.
3, 5, 3 ist die ältere Lesart sexcenteni, aber im Leipz. steht sex-
ceni, im St. Germ, in septeni verschrieben, Schneider hat quadra-
genos in den Text gesetzt. Bei einigen Schriftstellern, besonders
bei Späteren, finden sich die längeren Formen besser beglaubigt
und sind auch von den neuesten Herausgebern in den Text ge-
setzt, so quadringentena milia nummum bei Plin. N. H. 8, 43,
68 (170) von Detl'efsen, so trecenteni bei Amm. Marc. 18, 2, 11; 168
20, 4, 2; 20, 4, 3; 31, 11, 2; quingenteni 31, 10, 13 von Gardt-
hausen; Augustin. Serm. 113 (im Singular); sexcenteni bei Hygin.
Munit. castr. 5 von Lange und bei Orosius 5, 19, 11 von Zange-
meister; quingenteni Vulg. 2 Mach. 8, 22; ducenteni Gromat. S. 153,
29; 159, 10; 159, 13; 293, 11; 293, 16, dafür duoeenteni S. 2,
14; 110,4; sescentetd Gromat S. 213, Ib; 214,6; trecenteni ^.311,
32, vergl. Baunack, Zeitschr. für vergleichende Sprachforsch. 25
(1880) p. 235.
Milleni, welches Prise. Fig. numer. 6, 24 S. 1353 (H 414, 3)
den Distributiva der Hunderte anreiht, wird erst bei Späteren ge-
funden, Gaius Inst. 2 § 225; Scaev. Dig. 31, 89 § 1; Lamprid.
HeHog. 21, 7; 26, 7; Vulg. Numer. 31, 5; 2 Regg. 18, 4; 1 Esdr.
8, 27; 2 Mach. 8, 22; Augustin. Serm. 270, 3; Amm. Marc. 15,
11, 17; Boeth. Ars geom. p. 398, 15 (Fr.); Mart. Capella 6 § 610;
Nov. Valent. HI t. 5 § 4 (vergl. Paucker, De latinitate scriptorum
historiae Augustae p. 89); Tiberian. 4, 2 (Baehrens F. P. R. HI
p. 267 =r Anthol. Lat. ed. Riese 480); C. L L. 5 S. 621 No. 8 v. 5;
10, 451. Bei Plaut. Bacch. 4, 9, 4 (928) war millenum eine nicht
glückliche Konjektur von Camerarius, jetzt mille numero oder
milleique numero. .Bei den Älteren wird dafür gern der Plur.
milia gebraucht. Viritim millia nummum singula dedi monum.
Ancyr. Taf. 3 Z. 18: legiones auctas milibus peditum et centenis
equitibus in singulas adiectis Liv. 22, 36, 3; Stipendium praeterea
— 328 -
iis coloniis in milia aeris asses singulos imperari exigique quot-
annis Liv. 29, 15, 9; dona comitibus legatorum milium aeris Liv.
30, 17, 14; pro impensis deinde in bellum factis quindecim milia
talentum Euboicorum dabitis, quingenta praesentia, duo milia et
quingenta, cum senatus populusque Romanus pacem comproba-
verint, milia deinde talentum per duodecim annos Liv. 37, 45,
14; vicenos quinos et semisses in milia aeris quaestores urbani
cum cura et fide solverunt Liv. 39, 7, 5; item mancipia minora
annis viginti, quae post proximum lustrum decem milibus aeris
aut pluris eo venissent, uti ea quoque deciens tanto pluris quam
quanti essent aestimarentur et bis rebus omnibus terni in roilia
aeris adtribuerentur Liv, 39, 44, 3 ; Richter (Zahlwort bei Livius
p. 44) bemerkt, dafs bei Livius ,je tausend' durch milia »stets
ohne singula, aber immer in Verbindung mit in singulos oder
einem anderen Distributiv« ausgedrückt sei; paria singula milibus
singulis sestertiorum solita venire Colum. 8, 8, 9; pretia fuere in
libras denarium milia Plin. N, H. 12, 19, 42 (93); milibus dena-
rium sextarii veneunt Plin. N. H. 12, 25, 54 (123) und raro adhuc
fuere singulis testis milia nummum Plin. 14, 4, 6 (57); singulis
vestrum milia denarium dari iussi Curt. 5, 5, 22.
14. Die Distributiva der Einer können denen der
Zehner von viceni an nachfolgen oder vorangehen, und
auch in dem letzteren Falle ist, wie bei den Ordinalia. vergl.
unter 11, die Verbindungspartikel nicht erforderlich.
Singuli et triceni Censorin. 20, 10; quina et vicena, quinis et vi-
cenis, sena et vicena, senis et vicenis, octonis et vicenis privil.
veter. II. VII. IX. XL XII. XIII. XIV. XVL XVIII. XIX. XX.
XXI. XXII. XXIII. XXIV. XXV. XXVI. XXX. XXXI. XXXIII.
XXXIV. XLVI. LL LIIL LVI (CLL. 3 S. 845 folg.); quinis et
vicenis Ephem. epigr. 4 S. 496, Z. 16; S. 497, Z. 15; S. 500, Z. 12
und singulorum tricenorumque Macrob. Sat. 1, 14, 8 — die Zehner
ohne et nachgestellt: octogeni bini Liv. 10, 30, 10 und quadra-
genos binos 39, 7, 2; vicena quina 32, 26, 14 und vicenos quinos
39, 5, 17; 39, 7, 5; septuagenos quinos 45, 42, 3 und quadra-
genos quinos 45, 43, 7; quinquageuos senos 28, 9, 17; quadra-
geni singuli Colum. 5, 3, 2 ; sexagenum quinum Frontin. Aquaed.
55; 57; nonagenum quinum Aquaed. 61; vicena quina Spartian.
Did. lul. 3, 2; vicenum ternum Vopisc. Tacit. 10, 5; tricenos sin-
gulos Macrob. Sat. 1, 12, 38; 1, 13, 7 — aber auch quina octo-
gena Lucil. (so L. Müller 3, 6 und Baehrens 74, aber Lachmann
92 bis quinquagena) bei Non. S. 266, 26; quinum septuagenum
— 329 —
Varro bei Plin. N. H. 36, 13, 19 (92); (luini viceni Liv. 22, 54, 4;
37, 59, 6 und quinos vicenos 41, 7, 3, quinum quadragenum 38,
38, 15; sena vicena privil. veter. XV (daher die Wortbildung lex
quiuavicenaria Plaut. Pseud. 1, 3, 69) — selten quinquagena et
singula Liv. 41, 13, 5; tricenis et singulis Solin. 1, 36; Macrob.
Sat. 1, 12. 3 und vicenis quaternisque Plin. N. II. 29, 7, 99 (212);
sehr selten ist septuagenos vicenos aureos legatis dedit Spartian.
Sever. 6, 3.
Die Distributiva der Hunderte gehen gew öhnlich 169
denen der kleineren Zahlen voran. Centenos binos Liv. 10,
46, 15; ducenos septuagenos 34, 46, 3; duceni quinquageni 34, 52,
II; centenum denum, centenuna tricenum und centeuum quadra-
genum Plin. N. H. 7, 49, 50 (164); centenum vicenum Frontin.
Aquaed. 32; 33; 63; centenis quinquagenis Capitol. Gordian. tres
3, 5, doch, wenn auch selten, vicenos et centenos Colum. 8, 9, 3;
vicenis atque centenis Arnob. 2, 71. Folgen auf Hunderte
Zehner und Einer, so bleibt et fort: centeni vicini quini
Liv, 36, 40, 13; duceni quadrageni singuli Colum. 5, 3, 2; cen-
tenum vicenum quinum und centenum tricenum quinum Plin. N. H.
7, 49, 50 (164); septingenos vicenos quinos Lamprid. Comm. Ant.
16, 8.
15. Der Genet. Plur. des Mascul. und Neutr. der
Distributiva geht meistens auf um aus, aber stets singu-
lorum, z.B. Cic. Rep. 1, 39, 61; pro Cluent. 24, 64; 38, 107.
u. a. m. Über den Gen. PI. des Femin. vergl. unter bini und
septeni.
Binwn digitum Vitruv. 7, 1, 6 (p 164, 23); pedum binum
Sali. (Fragm. 36 ed. Peter p. 283, 1) bei Nonius 80, 4; Vitr. 7,
4, 5 (p. 171, 15); binum cubitorum Plin. N. H. 5, 5, 5 (34);
7, 16, 16 (75); 9, 30, 48 (93); 25, 5, 19 (44); 27, 12, 97 (123);
36, 8, 14 (69); Gurt. 8, 9, 28; binum digitorum Plin. N. H. 12,
19, 43 (96); 31, 6, 31 (57); binum palmorum 26, 11, 68 (108);
27, 12, 91 (116); binum Scribon. 8 (p. 8, 23), aber hmorum bene-
ficiorum Cicer. post red. in sen. 15, 36; binorum tabulatorum
Caes. bell. civ. 1, 25, 10; binorum hostium Eutr. 2, 13, 2 und
btnarum palmarum Plin. N. H. 7, 2, 2 (28).
Ternnm et quaternum qculorum Plin. N. H. 6, 30, 35 (194);
ternum cubitorum Plin. N. H. 13, 25, 50 (139); 25, 6, 30 (66);
ternum digitorum Plin. N. H. 20, 17, 73 (194); ternum pedum
Colum. 5, 6, 8; 5, 6, 10; Plin. N. H. 11, 29, 35 (103); pedum
quadratorum ternum Plin. N. H. 33, 4, 21 (75); ternum et qua-
— 330 —
ternum oculorum Plin. N. H. 6, 30, 35 (194), aber intervallo ter-
norum pedum Pliu. N. H. 16, 36, 67 (173); scrobibus ternorum
pedum in quamque partem 17, 22, 35 (167).
Qiiaternuvi digitum Varro bei Charis. S. 126, 26; quaternum
pedum Colum. 5, 9, 7; Vitruv. 10, 14 (9), 1 (p. 263, 14); 10, 14
(9), 5 (p. 264, 25); quaternum mensura Suet. Aug. 40; ternum et
quaternum oculorum Plin. N. H. 6, 30, 35 (194); quaternum digi-
torum Plin. N. H. 21, 4, 10 (21); 33, 3, 19 (61); quaternum iuge-
rum Plin. N. H. 9, 3, 2 (4); 36, 15, 24 (102); quaternum pedum
Plin. N. H. 17, 21, 35 (159); annorum quaternum C. I. L. 3, 2160,
aber quatemorum digitorum Colum. 11, 3, 57.
Quinum digitorum Colum. 11, 3, 57; quinum pedum Colum.
4, 33, 2; Vitruv. 5, 1, 6 (p. 106, 18); 10, 15 (10), 2 (p. 266, 15);
quinum cubitorum Plin. N. H. 7, 2, 2 (28); 9, 30, 48 (93); qui-
num aureorum Julian. Dig. 40, 9, 5 § 2 — quindenum Vitruv. 6,
9 (6), 2 (p. 146, 28), aber quinum denum 8, 7 (6), 4 (p. 208, 3);
denum quinum Hirt. bell. Gall. 8, 9, 3 vergl. S. 325 — quinum
quadragenum Liv. 38, 38, 15 — pedum quinum septuagenum Varro
bei Plin. N. H. 36, 13, 19 (92).
Senum pedum Caes. bell. civ. 2, 15, 1; digitorum senum Vitruv.
7, 1, 3 (p. 163, 20); senum pedum Colum. 4, 30, 5; Suet. Nero
19; denarium senum Plin. N. H. 20, 24, 100 (264) — seiium de-
num Vitruv. 6, 9 (6), 3 (p. 147, 16) — annorum senum septenum-
que denum Cic. Verr. Acc. 2, 49, 122.
Septenum amphorarum Colum. 12, 28, 1.
Octonum Vitruv. 8, 7 (6), 4 (p. 208, 4); octonum cubitorum
Plin. N. H. 6, 30, 35 (190) — octonum denum Liv. 38, 38, 15.
Denum Vitruv. 5, 11, 3 (p. 128, 6); 6, 9 (6), 2 (p. 146, 28);
8, 7 (6), 4 (p. 207, 26 und 208, 4); denum bominum Colum. 1,
9, 7; pedum denum Colum. 2, 10, 26; Plin. N. H. 17, 22, 35 (169);
31, 6, 31 (58); Vopisc. Firm. 3, 4, aber denorum tabulatorum Bell.
Alex. 2, 4; denorum equorum Liv. 43, 5, 9; denorum gallinaceorum
Spart. Peso. 10, 6.
Duodenum pedum Caes. bell. Gall. 7, 36, 7; Plin. N. H. 36, 3,
3 (7); Vitr. 10, 6, 12 (p. 250, 14); Gran. Licin. p. 9, 14 ed. Bonn.
Vicenum cubitorum Plin. N. H. 6, 23, 26 (99); 8, 13, 13 (35);
31, 2, 15 (18); vicenum pedum Plim.N. H. 17, 11, 15 (77); Veget.
de re milit. 4, 3 — pedum vicenum ternum Vopisc. Tacit. 10, 5.
Pedum tricenum Varro bei Plin. N. H. 36, 13, 19 (91); Plin.
N. H. 11, 33. 39 (113): Vopisc. Tacit. 15, 1, aber singulorum
tr icenorumque Macrob. Sat. 1, 14, 8.
— 331 —
Quadragenum pedum Caes. bell. Gall. 4, 17, 5; quadragenum
ciibitorum Plin. N. H. 9, 3, 2 (7) — quadragenum bmum cubito-
rum Plin. N. H. 36, 9, 14 (69) — quadragenum quinum Frontin.
Aquaed. 51 ; 53 — quadragenum octonum cubitorum Plin. N. H.
36, 9, 14 (65); 36, 9, 14 (67) — duodequadragemim pedum Plin.
N. H. 36, 2, 2 (16): 36, 15, 24 (114).
Quinqiiagernim pedum Varro bei Plin. N. H. 36, 13, 19 (91);
Vitruv. 9, 1, 5 (p. 213, 28 und p. 214, 1); quinquagenum cubi-
torum Plin. N. H. 15, 24, 28 (99).
Sexagenum quinum Frontin. Aquaed. 55.
Septuagenum quinum Frontin. Aquaed. 57, aber septuagenarum
librarum Cod. Theod. 14, 4, 4 § 1.
Octogenum quinum Frontin. Aquaed. 59.
Nonagenum quinum Frontin. Aquaed. 61.
Centenum Varro bei Plin. N. H. 36, 13, 19 (92); centenum
annorum, centenum denum, centenum vicenum quinum, centenum
tricenum, centenum tricenum quinum aut septenum, centenum
quadragenum Plin. N. H. 7, 49, 50 (164); Boeth. Ars geom. p. 399, 1
— centenum vicenum Frontin. Aquaed. 29; 32; 33; 63 — centenum
quinquagenum Plin. N. H. 36, 13, 19 (92).
Bucenum cubitorum Plin. N. H. 9, 3, 2 (4) ; ducenum sestertio-
rum Capit. Pertin. 2, 4, aber ducenorum peditum equitumque tre-
cenorum Liv. 7, 25, 8.
Quadringenorum equitum Liv. 45, 16, 3.
Immer ist der verkürzte Genet. neben milium im Gebrauch,
so: hinum milium Sisenna (Fragm. 36 ed. Peter p. 283, 1) bei
Nonius 80, 4; Liv. 42, 19, 6; 43, 6, 10; 43, 6, 14; 43, 8, 8;
44, 14, 4; 44, 15, 8; 45, 42, 11 — quatemum milium Liv. 6,
22, 8; 7, 25, 8; 33, 30, 8; 37, 3, 11 — qui^ium milium Liv. 30,
17, 14; 31, 9, 5; 45, 16, 3 ist als falsch eingeklammert — vice-
num millium C. I. L. 8, 6944 — centenum milium Sueton. Tib. 7.
16. Bei Dichtern vertreten Distributiva zuweilen die 170
Stelle der Cardina lia. Binas bidentis Verg. Aen. 5, 96 und
Corpora bina Ovid. A. A. 2, 72; terni ductores Verg. Aen. 5, 560;
terna saecula Tibull. 4, 1, 112; terna guttura Ovid. Met. 10, 22;
terna capita Sen. Herc. Für. 784; nomina trina Ovid. Fast. 6,
216; quina armenta mit quinque greges balantum verbunden Verg.
Aen. 7, 538: ad quinos (annos) Ovid. Met. 3, 351; sena vellera
Ovid. Met. 12, 429; septena volumina neben Septem gyros Aen.
5, 85 und septenos orbes 8, 448; septenas vias Prop. 4 (3), 22,
16; septenis fistula cannis Ovid. Met. 2, 682; septena fila lyrae
- 332 —
Ovid. Fast. 5, 105; septena ostia Ovid. Amor. 3, 6, 39: septena
culmina Stat. Silv. 1, 5, 23 und septenae portae Theb. 3, 39;
septenos luontes Mart. 8, 36, 5 und Claudian. B. Gild. 104; terga
novena boum Ovid. Met. 12, 97; denis hastis Plaut. Mosteil. 2, 1,
11 (358), vergl. S. 325; duodena astra Verg. Ge. 1, 232; duodena
castra Plin. N. H. 7. 28, 29 (105); centenas manus neben centum
bracchia Verg. Aen. 10, 566 und Stat. Theb. 10, 294, centenas
voces Sil. 4, 528.
In der Prosa werden die Distributiva entsprechend auf milia
angewandt. Quinis aut senis milibus passuum Caes. bell. Gall. 1,
15, 5; ducena quinquagena milia capitum Liv. 9, 19, 2: quinqua-
gena centena milia passuum Plin. N. H. 2, 103, 106 (234); cen-
tena milia Plin. N. H. 3, 5, 6 (45); octona milia equitum Plin.
N. H. 33, 10, 47 (136); quina milia Porapon. Dig. 32, 54. Aber
agrum minus dena milia reddere, villam plus vicena Varro R. R.
3, 2, 17 und dena milia HS ex melle recipere esse solitos 3, 16, 11
bezieht sich auf den Ertrag jedes Jahres; sexagena milia raodium
Cic. Verr. 5, 21, 53 auf die jährliche Auflage; praemissis Hippo-
crate atque Epicyde cum binis milibus armatorum Liv. 24 , 7, 1
auf die jedem der beiden Führer zugeteilte Truppenzahl ; per
centena milia et quinquaginta Plin. N. H. 8, 42, 65 (162) auf den
Ritt eines Tages; se iam bina milia passuum ambulare Quintil.
6, 3, 77 auf den täglichen Spaziergang, und quadrageua milia
nummum Cic. Cluent. 27, 74 wird durch das daneben stehende
in singulos iudices distributa gerechtfertigt, ebenso vicena milia
nummum singulis ob participatum imperium militibus promisissent
Capitol. Ant, Phil. 7, 9 ; anulorum cum milibus quadringenis Suet.
Caes. 33 für jeden einzelnen, ebenso congiarium dedit populo de-
narios centenos; praetorianis promisit duodena milia sed dedit
sena Capitol. Pertin. 15, 7.
Distributiva werden auch im Sing, gebraucht, be-
sonders von Dichtern. Vergl. Prise. Fig. numer. 6, 24 S. 1353
(II 414, 4) und 7, 29 S. 1356 (II 416, 1).
Singulum vestigium Plaut. Cist. 4, 2, 34; unum singulum
Varro (Sat. Men. 345 und 414) bei Non. S. 171, 18 und 19 und
nummo singulo ein Unbekannter ebendaselbst, S. 171, 21; nummo
singulo Gell. 18, 13, 6 und singulo numero 19, 8, 5; singulus quis-
que bomo Augustin. Civ. Dei 4, 3 (I 149, 13); singulum quemque
Daum Civ. Dei 10, 24 (I 437, 19); unum ac singulum Civ. Dei
12, 22 (I 549, 14); singulus quisque Doctr. Chr. 1, 5, 5; in illo-
rum singulo quoque Doctr. Chr. 4, 26, 56; Eugipp. Exe. Augustin.
— 333 —
246 S. 805, 26 und 27; Marc. Capeila sagt 3 § 325: iion dicimus
singulus vir, singula mulier, singulum scrinium.
Bina supellex Lucr. 4, 451 und corpore bino 5, 879; bina
lampade Nemes. 130; pectore bino Anthol. Lat. ed. Riese 791, 25;
cum anatocismo binae centesimae usurae 1. Neap. 2646 Z. 30.
Tenio ordine Verg. Aeu. 5, 120; terna cervice Sil. 1, 279;
terno ore Stat. Silv. 2, 1, 184; terna deprecatione Plin. N. H. 28,
4, 7 (36); terna Gratia Claudian. Laud. Seren. 88; terno cum
cimice Samon. 908; terni saecula tractus Auson. Idyll. 11, 13
(ed. Peiper p. 200).
Triniim nundinum und trino nundino C. I. L. 1, 196 Z. 22
und 1, 197 Z. 31; Cic. Phil. 5, 3, 8; de domo 16, 41; 17, 45
und Farn. 16, 12, 3; Liv. 3, 35, 1 und Quintil. 2, 4, 35; latratu
trino Sen. Thyest. 676; trino versu Plin. N. H. 10, 35, 52 (106)
und trina ustione 36, 21, 42 (155); trino foro Stat. Silv. 4, 9, 15;
trinae caedis cruore Apul. Met. 3, 1 S. 173; trini generis Arnob.
3, 13; cochlear trinum Samon. 312; trinam formam divinitatis
TertuU. ad nat. 2, 2; trina fraternitas scorp. 8; trina virtus de
anim. 48 und resurr. 28; trina fides Auson. Idyll. 1, 22 (p. 18
ed. Peiper); trina pietate Idyll. 1, 29 (p. 19); trinum columen
Orat. consul Ausonii (ed. Peiper p. 19, 8); trino aevo Idyll. 11,
12 (p. 200); trinum genus Idyll. 11, 63; 11, 66 (p. 203); trino
capite Mamert. Panegyr. Maxim. Aug. 2 (p. 90, 26 B.); trina face
Avien. Arat. 903; trina unda Avien. Descr. orb. 149; trina frons
364 und trino sinu 831; trinae in annum condemnationis Impp.
Arcad. et Honor. Cod. 1, 54, 6 § 3; trinae illationis Impp. Valent.
et Valer. Cod. 11, 65 (64), 4; munera trinae laudis Sedul. Pasch,
Oper. lib. 2, 9 und trina negatio 5, 36; trinum genus Chalcid.
Tim. 50 C (p. 63, 12); trina incorporatio Chalcid. Tim. c. 136
(p. 198, 17); trina ratio vivendi Chalcid. Tim. c. 245 (p. 279, 2);
ordine trino scutorum Amm. Marceil. 24, 4, 10; machina trina
Ven. Fort. 3, 6, 52 ; trinum consortium Ennod. Op. 9, 6 (ed. Hartel
p. 417, 8; ed. Vogel p. 19, 20); trino vocabulo lordan. Getica 29,
151 und trino flore 48, 252; trina aqua Alcim. Avit. ex homilia-
rum lib. 24 ed. Peiper p. 142, 20 und trinum deum ders. ex
homiliarum lib. 26 ed. Peiper p. 146, 32; trino versu Anth. Lat.
ed. Riese 485, 2 (Baehrens 3 p. 272) und trina tempestas 726, 34
(Baehrens 3 p. 64).
Aere quaterno Mart. 12, 76, 1 und quadrini circuitus febrem
Plin. N. H. 7, 50, 51 (170).
Quino semipede Phn. N. H. 17, 11, 16 (80).
— 334 —
Seno pede Stat. Silv. 5, 3, 92.
Gurgite septeno Lucan. 8, 445; septeno tegmine Val. Flacc.
6, 349 und septeno murmure 7, 464; septeno partu Plin. N. H.
13, 7, 14 (57) und septeno circuitu 28, 16, 66 (228); septena
harundine Sil. 1, 197 und 14, 471; septenus Hister Stat. Silv. 5,
2, 136 und septena fama 5, 3, 95; septena canna Calpurn. 4, 45;
septeno cimice Samon. 980; septena arce Pacat. Panegyr. Theod.
Aug. 45, 7; septena voce Claudian. Olybr. et Prob. 176 und sep-
teno gurgite in Rufin. 1, 185; septeno numero Impp. Valentin.
Theodos. et Arcad. Cod. 3, 12, 6 (7), 3.
Octono Inscbr. Henzen 7215 Z. 10; octonus numerus Hilar.
prol. in psalm. 14.
Novena lampade Stat. Silv. 1, 2, 4.
Dena Luna Ovid. Heroid. 11, 46 (Ehwald 11, 48 nova); de-
nam (vulpem) Anthol. Lat. ed. Riese 736, 15 (Baehrens 5 p. 355).
Undeno fiue Antb. Lat. 736, 10 (Baebrens 5 p. 355).
Duodeni laboris Herculei Apul. Met. 3, 19 S. 208; ex duo-
dena tribu Commod. Apol. 946; duodenus apex Sedul. Carm. 1,
361; Op. lib. 1, 31 (p. 196, 7 Huemerj; duodena cobors Antb.
Lat. ed. Riese 736, 18 (Baebrens 5 p. 355); duodenus (seil, liber)
Auct. argument. II ad Stat. Theb. v. 12; duodena cum vitula I.
Neap. 1399.
Quindena summula Boetb. Aritb. 2, 50; quindenum Antbol.
Lat. ed. Riese 736, 12 (Baebrens 5 p. 354).
Viceno spatio Plin. N. H. 17, 23, 35 (211); vigena quarta
pars Antbol. Lat. 741, 16.
Aliam tricenum (fructum), aliam sexageuum, aliam centenum
Augustin. Civ. Dei 21, 27 (II 551, 29) und ad numerum suum
vel tricenum vel sexagenum vel centenum unoquoque eorum per-
veniente Civ. Dei 21, 27 (II 552, 7).
Quadrageno spatio Plin. N. H. 17, 23, 35 (211).
Sexac/esinms fructus usurae Augustin. Serm. 216, 3; Civ. Dei
21, 27 vergl. tricenus.
Sejjtuaqeno coitu Plin. N. H. 26, 10, 63 (99).
Ceidena arbore Verg. Aen. 10, 207; centeno gutture Pers. 5, 6
centeno verbere Sil. 11, 490; centeni iudicis Stat. Silv. 4, 4, 43
centeno pondere Silv. 5, 1, 190; centeni Aegaeonis Tbeb. 4, 535
centeno vulnere 5, 533; centenus eques 6, 213; centena voce 12
797; centeno ligone Mart. 4, 64, 32 und centeno consule 8, 45, 4
centena quinquagena fruge Pliu. N. H. 17, 5, 3 (41) und centeno
quinquageuo filo 19, 1, 2 (11); centeno amni Apul. Flor. 6 S. 20
— 335 -
in einem Verse; centeno lumine Claudian. Cons. Stil. 1, 312; cen-
tenus cousul ders. VI cons. Honor. 301 und centeno motu Rapt.
Proserp. 1 , 47 ; centenum fructum Sedul. Pasch. Carm. 1 , 59 ;
Augustin. Civ. Dei 21, 27 vergl. tricenus; centena littera lul. Valer.
1, 32 V. 44; centeno reditu Ven. Fort. 3, 9, 105.
Terceyiteno equite Inc. Auct. Carmen adv. Marcion. 3, 92.
Quingentenus numerus Augustin. Serm. 113.
MUleniis numerus Boeth. Art. geometr. p. 398 und 399 (Fr.);
millenum triticum August. Serm. 101, 3; millenum Cassiod. Var.
2, 37; milleno milite Anthol. Lat. ed. Burmann 5, 46 (Meyer 388;
Riese 483; Baehrens 5 p. 357) v. 5.
Dazu kommen bis bina cervice Sedul. Carm. 3, 90; bis quino
mense Ovid. Fast. 3, 124; bis quina parte Manil. 4, 465; labore
bis seno Sen. Herc. für. 1282 (1289) und Agam. 813 (851); bis
seno sidere Val. Flacc. 4, 93; bis septeno vere Apul. de mag. 9
S. 403 in Versen ; bis octono sub consule Auson. Epitaph. 33, 1 ;
bis denum folium Samon. 1073; bis deno circine Anth. Lat. ed.
Meyer 1373, 3; bis deno C. I. L. 9, 4756; vota bis deni orbis
Inschr. Orell. 2335 in Versen; bis undena Manil. 4, 451: bis duo-
dena Manil. 4, 451 ; ter quinae noxia Manil. 4, 455; ter dena
bove Sil. 15, 259; ter dena luce Stat. Silv. 5, 5, 24.
Adverbia.
17. Semel; bis (nach Cic. Orat. 45, 153 für duis, Griech. dtg,
Sanskr. dvis, vergl. über bini unter 12); ter^ Griech. rpcg und
Sanskr. tris, mit der gleichen Verkürzung wie in den Adjectiva
(vergl. Adject. 6); quäter^ Sanskr. tschatur. Die folgenden Zahl-
adverbien haben die Endung iey^s oder ies: quinquiens oder quin-
quies; sexiens oder sexies; septiens oder septies; octiens oder octies;
noviens oder novies; deciens oder decies. Neben novies kommt
auch nonies vor, so in Not. Tir. p. 100 und in der unächten Inschr.
Orell. 806 decies nonies (C. I. L. 2, 464* steht decies novies).
Die ältere Form der Zahladverbien von quinquies an vvrar die
auf iens. Mar. Victor. 1 S. 2469 (24, 23): Adverbia cum n scri-
benda, quotiens deciens totiens et similja per numerum. Andere
Grammatiker verlangen das n nur in quotiens totiens aliquotiens
multotiens. Caper de orthogr. S. 2241 (95, 8): Sine n scribenda
sunt millies centies decies; sed quotiens totiens cum scribitur, per
n scribenda sunt, Prise. 15, 4, 22 S. 1014 (II 77, 15) sagt, von
— 336 —
den Adverbia auf es handelnd: Pleraque a numeris nascuntur, id
est a quinque usque ad mille, ut quinquies sexies decies vieles
centies quingenties milies. 15, 4, 24 S. 1015 (II 78, 22): In ens
totiens a tot, et quotiens a quot, et a multo multotiens, et ali-
quotiens ab aliquot. Sallustius in I Historiarum : Neque detrusus
aliquotiens terretur. Und 15, 6, 37 S. 1022 (II 88, I5): Ä duo-
bus pro Graeco dcg nos bis dicimus ; ceteri enim numeri a voci-
172 bus suis faciunt adverbia, tres ter quattuor quater. A quinque
vero usque ad mille in es produetam desinunt adverbia, ut quin-
quies sexies septies ; sie reliqui, ut supra dietum est. A quot
vero et tot in ens terminantur, quotiens et totiens. Derselbe Fig.
numer. 7, 28 S. 1354 (II 415, 17): Adverbia ex omni numero
inveniuntur, ab uno quidem et duo iuaequaliter, semel et bis, a
ceteris vero aequaliter, ter quater. Reliqua omnia in es pro-
duetam desinunt, quinquies sexies septies octies novies decies,
undecies duodecies terdecies quaterdecies quinquiesdecies sexies-
decies septiesdecies octiesdecies noviesdecies, vicies trieies qua-
dragies quinquagies sexagies septuagies octogies nonagies, centies
dueenties trecenties quadringenties quingenties sescenties septin-
genties octingenties noningenties et nongenties milies. Infinitis
tarnen numerorum adverbiis etiam n interponitur, quotiens totiens,
similiter multotiens. Dagegen Albinus de orthogr. S. 2343 (308,
14); Quoties et toties sine n, licet veteres per n.
Gegenüber der allgemeinen Grammatikertheorie steht im
monum. Ancyr. nicht allein quotienscumque Tat. 4 Z. 28, sondern
auch (quin)quiens Taf. 1 Z. 25 und 26, dafür durch Versehen quin-
queus Taf. 4 Z. 31, sexsiens Taf. 3 Z. 24, terdeciens Taf. 1 Z. 29,
quadragiens Taf. 2 Z. 4. 7. 10, sexiens et viciens Taf. 4 Z. 41,
sescentiens und quingentiens Taf. 3 Z. 25 und 35, milliens Taf. 3
Z. 24. 25. 34. 38 und Taf. 4 Z. 26. Ebenso quinquiens I. Neap.
320 und 2232, und quotiens C. I. L. 1, 198 Z. 48 und 1, 200 Z. 25,
desgleichen 2, 1963 Col. 1 Z. 38. 39, Or. 4358 Z. 20 und 4374
Z. 16, quotiens und totiens CLL. 2, 3367; quinquies in einer
Inschr. des sechsten Jahrb. nach Chr. I. Neap. 1306, und sexxies
in einer christlichen Inschr. L Neap. 2071.
Auch in den älteren Hdschr. ist die Endung ens häufig.
Deeiens Plaut. Stich. 3, 2, 45 (501) und miliens Pseud. 4, 5, 6
(1057) im vet,, decurt. und Vat. ; centiens iMil. 2, 2, 32 (189) in
denselben und im Ambr. ; eompluriens Persa 4, 3, 65 im vet.,
decurt. und Vat. und in einem gloss. Plaut.; eompluriens Cato
bei Gell. 5, 21, 17 und bei PauL Festi S. 59 (Non. S. 87, 12 hat
- 337 -
in der Stelle aus Plautus Persa und in zwei Stellen des Cato
compluries) : miliens Terent. Andr. 5, 4, 43 (946) im Vat. und
Par. m. iDr. , und wie es scheint, im Bemb,; miliens Phorm. 3,
2, 2 (487) in denselben Büchern; centiens Heaut, 5, 1, 8 (881)
im Bemb.; quotiens Hec. 1, 1, 3 (60) und totiens Ad. 1, 2, 48 (128),
aber milies oder millies Eun. 3, 1, 32 (422) in allen Büchern,
namentlich im Bemb., Dziatzko schreibt aber miliens; nonagiens
und tricentiens Cic. Verr. 3, 70, 163 im Lag. 42: triciens pro Font.
3, 4 im Vat. Palimps. , septiens miliens Phil. 2, 37, 93 im Vat.
und Teg., und quadringentiens daselbst im Teg., septiens miliens
5, 4, 11: 12, 5, 12 und 13, 5, 12 im Teg., milliens zweimal und
triciens de rep. 3, 10, 17; totiens pro Arch. 11, 29 im Erf., totiens
und quotiens in Vatin. 12, 29 im Lemma des Schol. Bob. und im
Par., totiens auch im Gembl., quotiens pro Milon. 14, 38 und 15,
41 im Teg., Erf. und Salzb., in der ersten Stelle auch im Lemma
des Schol. Bob.; quotienscumque Plane. 6, 14 im Teg. (quociens-
cumque im Erf.); noviens Verg. Ge. 4, 480 im Rom. und in den
sched. Vat. (in diesen ist das n durchstrichen), und Aen. 6, 439 173
im Pal., öfter in allen Büchern quotiens, wie Ecl. 3, 72, und
totiens, wie Ge. 1, 488 und Aen. 10, 483; octiens Liv. 3, 58, 8
im Par. und Med., und milliens 30, 28, 5 im Put. und Bamb. ;
decies Prop. 2, 4, 26, aber totiens 1, 5, 21; 1, 9, 21; 2, 1, 1;
3 (2), 15, 45: 3 (2), 18, 18: 3 (2), 23, 5; 3 (2), 28, 6; 3 (2),
28, 37; 3 (2), 33, 5; 4 (3), 11, 34; 4 (3), 19, 1; 4 (3), 24, 7;
5 (4), 3, 2; 5 (4), 8, 27; quotiens 1, 3, 27; 1, 5, 13; 1, 10, 4;
1, 16, 43; 1, 18, 21; 2, 1, 27; 3 (2), 16, 56; 3 (2), 17, 3; 3 (2),
19, 27; 3 (2), 33, 11; 4 (3), 7, 27; 4 (3), 15, 13; 4(3), 15, 15;
5 (4), 7, 17; Vitruv. 5, 8 (7), 2 (p. 120, 23); triciens 1, 6, 9
(p. 27, 6); im Martial schreiben die neuesten Herausgeber Fried-
länder und Gilbert totiens 1, 3, 9; 1, 14, 3; 1, 26, 2; 2, 29, 3;
2, 91, 3; 3, 50, 8; 5, 39, 10; 5, 73, 2; 6, 7, 5; 6, 64, 11
8, 54, 1; 11, 21, 3; 13, 10, 2 und quotiens 1, 105, 2; 1, 117, 1
2, 14, 2; 4, 66, 12; 5, 4, 5; 5, 7, 1 ; 5, 18, 9; 5, 47, 2; 5, 50, 1
5, 52, 3; 6, 36, 2; 6, 93, 8; 7, 18, 5; 7, 37, 3; 7, 86, 3; 8, 18, 5:
8, 76, 4; 9, 35, 7; 9, 84, 7; 10, 42, 5; 10, 51, 5; 10, 80, 1
11, 7, 2; 11, 7, 13; 11, 16, 5: 11, 43, 3; 11, 95, 1; 11, 99, 1
Jl, 102, 5; 11, 102, 8; 11, 104, 14; 12, 29, 18; 12, 56, 3; 12,
57, 28; 13, 18, 2; 13, 70, 1; 13, 101, 2; 14, 7, 2; 14, 115, 2:
14, 119, 2, aber quinquies 12, 75, 8; octies 8, 64, 2; decies 1.
11, 2; 1, 26, 10; 1, 58, 6; 1, 103, 1; 1, 103, 12; 2, 65, 5; 2,
67, 3; 3, 52, 3; 3, 62, 3; 4, 37, 3; 4, 51, 3; 4, 66, 17; 4, 78, 7
Neue -Wagener, Lat. Formenlehre. U. 3. Aufl. 22
— 338 — •
9, 82, 5; 9, 93, 5; 11, 23, 3; 12, 56, 1; 12, 77, 10; 14, 170, 2;
undecies 5, 79, 1; 5, 79, 2; quindecies 7, 10, 15; 10, 23, 2;
vieles 1, 99, 1; 12, 77, 10; tricies 4, 37, 4; 5, 39, 1; centies 1,
99, 4; 1, 99, 9; 3, 22, 2; 5, 70, 2; 5, 70, 5; 6, 49, 5; 8, 42, 3;
ducenties 5, 37, 24; trecenties 3, 22, 1; milies 1, 99, 17; 12,
10, 1 vergl. Gilbert in der Ausgabe des Martial von Friedländer 1
p. 111 ; ter miliens Tac. Ann. 12, 53 im Med. (kurz vorher centies
quinquagies), und septuagienses durch Verbindung beider Endungen
Hist. 4, 42 in demselben; milliens Fronto ad M. Anton, de orat.
S. 157 Naber (4, 1, 8); deciens ad amic. 1, 14 (1, 18, 2j; quotiens
ad Verum Imp. 2,' 8 (3, 6), quotienscumque und quotiensquomque
ad Anton, Aug. de eloq. 3 S. 152 Naber und ad amic. 1, 3 (1, 5, 2),
totiens ad M. Anton, de eloq. 1 S. 142 Naber (2, 7), aber quinquies
ad M. Anton, de eloq. 1 S. 139 Naber; totiens Panegyr. (V) Con-
stantio Caes. 10 (p, 129, 16) und quotiens Mamert. Genethl. Maxim. 2
(p. 102, 29); sexiens Eutr. 5, 4 im cod. Goth. und cod. Fuld., aber
5, 3 sexies; decies 8, 3; triciens 7, 9 im cod. Goth. und cod. Fuld.;
6, 17 ist im cod. Goth. ein Schreibfehler trices; octiens Amm.
Marcell. 16, 1, 1 u. s. w. Vergl. Freund zu Cic. pro Milon. S. 23.
18. Von elf bis neunzehn lauten die Zahladverbien
(vergl. Prise. Fig. numer. 7, 28 S. 1354 [II 415, 17]):
Undecies Colum. 5, 2, 7; Mart. 5, 79, 1 und 5, 79, 2.
Duodecies Cic. Verr. Acc. 2, 75, 185; Liv. 38, 24, 4; Laetant.
Carm. de phoenice v. 28; Mart. Capeila 6 § 616; 7 § 737; 8
§ 861 u. a.
Ter decies Vitruv. 9, 4, 6 (p. 220, 16); luven. 14, 28; Auson.
Epist. 7, 32 (p. 251 ed. Peiper). Statt der früher herrschenden
Lesart tredecies bei Cic. Verr. 3, 80, 184 zweimal haben das
erste Mal der Vat. Palimps. und der Nann. terdecieus, der Lag,
42 und Par, A terdecies, das zweite Mal der Lag. 42 terdeciens,
die übrigen Lag, und die Par. AB terdecies, an beiden Stellen
schreibt C. F. W. Müller terdecies; tredecies steht Beda de num. 1
p. 100; bei Censorin, 18, 2 hat Hultsch tridecies geschrieben,
Quater decies Cic. Verr. 1, 39, 100; Suet Aug. 101; quattuor-
deeiens war bei Pliu, N, H. 3, 7, 13 (84); 4, 12, 24 (77); 4, 22,
35 (115); 6, 1, 1 (1), wahrscheinlich überall durch willkürliche
Substitution anstatt des Zahlzeichens entstanden.
Quinquies decies scheint nur von Prise, a. a. 0. S. 415, 20
aufgeführt zu sein, sonst ist quindecies durch das Versmafs ge-
sichert Mart. 7, 10, 15; 10, 23, 2 und Auson, temp. XII Caes. 12,
und dasselbe steht ohne Var. bei Cic, Verr. Acc. 2, 25, 61; Plin.
- 339 -
N. H. 2, 17, 14 (76); 2, 108, 112 (247); 6, 3, 15 (36); 7, 48, 49
(158); Tac. Ann. 11, 4; Solin. 56, 7; Mart. Cap. 6 § 609.
Sexies decies nur bei Prise. a.a.O. S. 415, 20, aber sedecies
in Versen Rutil. Namat. 1, 135 und Rem. Favin. de pond. et mens.
66 (Anthol. Lat. ed. Riese 186; Baehrens 5 p. 71) und auch bei
Plin. Epist. 5, 7, 3; Paul. Dig. 38, 10, 10 § 17 und 18; Mart.
Cap. 6 §672; 6 §675; 7 § 753.
Septies decies bei Prise, a. a. 0. S. 415, 21; aber decies sep-
ties Solin. 54, 10.
Octies decies bei Prise, a. a. 0. S. 415, 21, aber decies octies
Solin. 56, 7 und decies et octies Pallad. 2, 12.
Novies decies bei Prise, a. a. 0. S. 415, 21, aber decies novies
Oros. 2, 11, 8; 3, 17, 8.
Die Formen duodevicies und undevicies lassen sich nirgends
nachweisen, aber duodetriciens kommt bei Cic. Verr. 3, 70, 163
und undequadragiens bei PHn. N. H. 7, 25, 25 (92) vor.
Von den Adverbia der Zehner haben einige zuweilen
die Endung esies.
Für vicies ist vigesies im Bell. Afric. 97, 2 und bei Apul.
Dogm. Plat. 1, 7 S. 195 wenig beglaubigt.
Tricesies für tricies schreibt Eyssenhardt im Mart. Capell. 8
§ 861 (p. 320, 4), im Bamb. und Reichen, ist an dieser Stelle das
Zahlzeichen XXXIII; in demselben Kapitel (p. 319, 23 und 320, 3)
hat Eyssenhardt tricies gesetzt; trigies schreibt Kopp im Mart.
Capell. 7 § 737, Eyssenhardt XXXII ; tricesies im Bell. Afric. 97, 2
ist wenig beglaubigt.
Quadragesies für quadragies steht Val. Maxim. 3, 7, 1 zwei-
mal im Guelf.
Quinquagensies für quinquagies ist Plaut. Men. 5, 9, 99 (1161)
überliefert, aber disr ganze Vers von Schwabe in Fleckeis. Jahrb.
1872 S. 418 für unplautinisch erklärt (vergl. Brix z. d. St.); quin-
quagecies ist Plin. N. H. 6, 9, 10 (27) im Münchn. geschrieben.
Sexagesies für sexctgies wurde früher Mart. Capell. 6 § 610
gelesen, Eyssenhardt schreibt sexagies.
Septuagesies für septuagies ist bei Mart. Capell. 7 § 737 im
Darmst. zweimal, aber im Bamb. das zweite Mal septuagies und
das erste Mal m. pr. septuages, m. sec. septuagies geschrieben;
septuagesies steht noch Ps. Ascon. ad Cic. I Verr. 56 p. 152, 9 B.
Octogesies für octogies ist nirgends überliefert.
Nonagesies für nonagies findet sich Euseb. Chron. Ol. 197, aber
nach Schöne zu dieser Stelle S. 147 ist die Form wenig beglaubigt.
22*
— 340 —
Die Adver bia der Hunderte heifsen nach Prise. Fig.
numer. 7, 28 S. 1354 (II 415, 22): centies, ducenties, trecenties,
quadringenties, quingenties, sescenties, septingenties, octingenties,
noningenties et noiigenties.
Für quadringenties ist quadrigenties Cic. Verr. Acc. 1, 10,
27 im Lag. 29, vergl. unter 7 und 13; die von Prise, bemerkten
Formen noningenties et nongenties sind bei keinem alten Schritt-
steller gefunden.
Dafs sowohl milies oder miliens wie millies oder milliens ge-
schrieben wird, zeigen die obigen Nachweisungen, vergl. über milia
und millia unter 9.
19. Zehner werden mit Einern, Hunderte mit
Zehnern oder mit Einern, ebenso bei diesen Adverbia
verbunden, wie bei den übrigen Numeralia. Semel atque
vicies Tac. Ann. 1,9; semel ac vicieus Plin. N. H. 7, 48, 49 (157);
bis et viciens oder bis et vicies Cic. Att. 11, 1, 2 und Tac. Hist.
174 1, 20; ter et vici(ens) monum. Aucyr. Taf. 4 Z. 36; ter et viciens
Liv. 45, 39, 16 und Suet. Aug. 43; quater et viciens Liv. 40, 47,
10 und 42, 34, 11 ; sexiens et viciens monum. Ancyr. Taf. 4 Z. 41;
bis et tricies Suet. Caes. 25; novies et tricies Solin. 1, 107; ter et
quadragies Cic. pro Flacc. 13, 30; quinquies viciesque Gell. 2, 11, 2;
— vicies quater Mart. Capell. 8 § 861; vicies quinquies Cic. Verr.
Acc. 1, 36, 92; octogies quinquies Mart. Capell. 6 § 612; octogies
sexies Mart. Capell. 6 § 613; nonagies octies Mart. Capell. 6 § 611 ;
— vicies ac septies Suet. Calig. 37: viciens et ter Amm. Marcel).
25, 3, 13; tricies et quater Solin. 1, 102; quadragies et quater
1, 113; quinquagies et bis 1, 106; — octies vicies Mart. Capell. 8
§ 856, dafür duodetricies Cic. Verr. 3, 70, 163; — centies et vicies
Cic. Verr. 3, 70, 163; centies et octogies in Pison. 35, 86; ducen-
ties quadragies Liv. 38, 55, 9.
Während terdecies und quaterdecies notwendig dreizehnmal
und vierzehnmal bedeuten, ist bis decies Mart. 1, 11, 2; 4, 51, 3; 9,
82, 5; Rem. Faviu. de ponderibus et mens. (Riese 486; Baehrens 5
p. 71) V. 86 ebenso sicher zwanzigmal, wie ter novies Varro R. R.
1, 2, 27; Ovid. Met. 14, 58 und Plin. N. H. 30, 6, 17 (51); Plin.
See. 2, 13 dreimal neunmal, oder bis milliens monum. Ancyr. Taf. 3
Z. 25 und bis mihens Cic. Rab. Post. 8, 21 ; Liv. 38, 55, 12; quin-
quies miliens Plin. N. H. 2, 23, 21 (85); sexsiens milliens monum.
Ancyr. Taf. 3 Z. 24; septiens miliens Cic. Phil. 2, 37, 93; 5, 4, 11;
8, 9, 26; 12, 5, 12; 13, 5, 12; novies millies Inschr. Orell. 805,
zweitausendmal, fünftausendmal u. s. w.
— 341 —
20. Die Adver bia numeralia werden gern mit Distri-
butiva verbunden. Bis quiiios C. I. L. 2490; bis (juinos denos
Inscbr. Or. 4834; quater quinis Plaut. Pseud. 1, 3, 111 (34;')); bis
quaternas Varro L. L. 5, 1, 6 und ter deni 5, 16, 91; bis terni L. L.
8, 9, 24 und ter terni R. R. 2, 1, 12; bis bina Cic. N. D. 2, 18, 49 und
septenos octies de rep. 6, 12, 12; bis senos Verg. Ecl. 1, 43; Aen.
1, 393; bis denis Aen. 1, 381 ; bis quinos Aen. 2, 126; bis seni Aen.
5, 561; ternos ter Horat. Carm. 3, 19, 14; deciens centena Serm. 1,
3, 15; quater undenos Epist. 1, 20, 27; bis dena Epist. 2, 2, 33; ter
centenas Tibull. 1, 4, 69; ter quinos Ovid. Met. 3, 351 und decies
senos Fast. 3, 163; ter novenae Liv. 27, 37, 7; 31, 12, 9 und
Obsequ. 27 (86) und 34 (94); centies centenos Colum. 5, 2, 1;
centies vicies duceni quadrageni 5, 2, 3; quiuquagies centeni 5,
2, 6; septuagies septuageni 5, 2, 7; septuagies centeni quadrageni
5, 2, 8; tricies triceni 5; 2, 10; ter septenis 8, 5, 10; bis seni
Ilias Latina 461; bis viceni 182; 189; 214; bis triceni 174; bis
quadrageni 186; 207; ter deni 188; 194; 219; ter triceni 178;
bis octonis Stat. Silv. 4, 1, 1 ; ter vicenas Manil. 1, 681; 2, 308;
quater quina 4, 478; bis centena Mart. 11. 76, 4; ter centena 2,
1, 1; centena decies 2, 65, 5; bis septeni Plin. N. H. 16, 25, 42
(104); bis septenis N. H. 8, 36, 54 (127); ter septeni N. H. 11,
36, 43 (120); ter septenae N. H. 30, 6, 16 (47); ter septenos
N. H. 11, 37, 87 (216); ter septenis N. H. 30, 4, 12 (40); 30,
10, 27 (92); ter novenis N. H. 10, 59, 79 (161); N. H. 11, 21,
24 (73); quater septenis N. H. 11, 36, 43 (120); quater novenis
N. H. 18, 7, 10 (56); septies septeni Censorin. 14, 11; sexagies
centenis C^tpitol. Verus 5, 5; ducenties centena Aur. Vict. Epitom.
1, 6; deciens centena Eutr 8, 3, 1; triciens centena 6, 17, 3;
deciens centena Festi ßreviar. 8,, 2; centies centena Oros. 7, 7, 8;
bis senas Auson, Eclog. 11, 1 (ed. Peiper p. 99); bis sena Avien.
Arat. 910; bis senis Arat. 1051; ter septenis Plin. See. 3, 21; bis
senos Anth. Lat. ed. Baehrens 4 p. 57 v. 7; bis sena Anth. Lat.
ed. Burmann 2, 186 (Meyer 288; Riese 671; Baehrens 5 p. 85)
v, 124; ter centeno Incert. Auct. Carm. adv. Marcion. 3, 92.
Doch sind auch Cardinalia neben den Adverbia
nicht selten, wie quadragiens centum millia monum. Ancyr.
Taf. 2 Z. 4. 7. 10; quinquagies centum railia Varro L. L. 6, 5,
38; vicies centum milium Caes. bell. Gall. 5, 13, 7; decies cen-
tum millia Liv. 33, 42, 8; 43, 6, 11 und decies centum millium
43, 8, 9; decies centum milibus Val. Max. 6, 4 ext. 3; viciens
centum milia Plin. N. H. 2, 23, 21 (85); 30, 1, 2 (4); decies milia
— 342 —
centum Mart. 1, 103, 1; bis et tricies centum millia Suet. Caes
25; vieles et semel ducentos et unum Colum. 5, 3, 3; tricies sexies
centum milium Censorin. 18, 11; bis centum Ovid. Met. 5, 208
5, 209; 12, 188; Sil. 10, 588 und luven. 13, 72; ter centum Verg
Ge. 1, 15 und Aen. 1, 272; 4, 510; 9, 370; Horat. Serm. 2, 3
116; Ovid. Met. 14, 146 und Fast. 3, 163; Val. Flacc. 6, 397
Sil. 2, 4; 6, 637; 7, 46; 7, 56; 7, 64; 14, 284: Stat. Theb. 4
152; 7, 305 und Mart. 13, 12; ter centum et quater Manil. 3,
419; quater centum Sil. 14, 387; bis duo metr. Inschr. im C. I. L. 5,
7917; bis duas Ovid. Met. 13, 641; bis trium Horat. Epod. 4, 8
175 und bis tribus Ovid. Fast. 4, 614; bis quinque Horat. Epist. 2,
1, 24 und Ovid. Met. 8, 500; 8, 580; 11, 96; Fast. 1, 28; 1, 564;
Ibis 1 und Her. 3, 33; bis sex Verg. Aen. 9, 272; 12, 163; 12,
899; Prop. 3 (2), 20, 7; 4 (3), 6, 40; Ovid. Med. form. 63; Met.
6, 72; 6, 571; Fast. 4, 817; Ibis 393; (389) und Her. 3, 34; bis
Septem Verg. Aen. 1, 71; 9, 161; Ovid. Met. 11, 302 und Fast.
5, 414; Sil. 12, 468; luven. 14, 324 und Samon. 989; bis novem
Ovid. Met. 14, 253; ter quinque Ovid. Met. 2, 497; 8, 740 (749)
und Trist. 1, 1 ; 1, 117; 3, 14; 3, 19; Nemes. Eclog. 2, 9; Rutil.
Namant. 1, 205; quater tribus Orid. Trist. 4, 10, 10; novies de-
cem Trist. 4, 10, 4; decies decem Trist. 2, 94.
Wie diese letzteren Ausdrücke der dichterischen Sprache eigen
sind, so hat eben diese statt des üblichen duo milia, tria milia
gern bis mille, ter mille, wie Horat. Epod. 9, 17; Sil. 8, 615;
Stat. Theb. 4, 63; Claudian. in Ruf. 2, 491 und IV cons. Honor.
624. V\i^ohl wurde quinquiens mille und quater mille im PUn. N. H.
6, 13, 15 (36) in früheren Ausgaben geschrieben, aber vielleicht
ist dies nur eine Erklärung des in anderen Büchern gebrauchten
Zahlzeichens, und diese hat auch Detlefsen hier gesetzt. Die
Verbindung des Cardinale mit dem Distributivum in quinqua-
ginta novem centena octoginta quattuor milia Tac. Ann. 11, 25
ist um so weniger zu verteidigen, da der Med. und andere Bücher
das Zahlzeichen haben, deshalb haben auch die neueren Heraus-
geber die Zahl quinquagiens nongenta octoginta quattuor milia
geschrieben; doch hat Prudent. Apoth. 983 per sex septena viro-
rum nomina descendens und 993 cui nihil ex Septem septenis
defuit.
21. Die numeralia multiplicativa stehen auf die Frage:
wievielfach? und sind Adjectivia einer Endung auf — plex. Im
Gebrauch waren: simplex^ duplex^ triplex^ quadruplex, quincuplex,
septemplex^ decemplex, centuplex.
- 343 -
22. Die numeralia proportionalia stehen auf die Frage:
wievielmal so grofs? wievielmal genommen? und sind Adjectiva
dreier Endungen auf us, a, um. Ihre Zahl ist sehr gering, vergl.
Prise. Fig. numer. 6, 30 S. 1356 (II 416, 2).
Sim/'Ia morte Prudent. Perist. 10, 878.
Duplus findet sich öfter. Cic. Tim. 7, 22 sagt: fuit autem
talis illa partitio : unam principio partem detraxit ex tote, secun-
dam autem primae partis duplam, deinde tertiam, quae esset
secundae sesquialtera, primae fripla, deinde quartam, quae secun-
dae dupla esset, quintam inde, quae tertia tripla^ tum sextam
octuplam primae, postremo septimam, quae septem et viginti par-
tibus antecederet primae. Deinde instituit dupla et tripla inter-
valla explere partis rursus ex toto desecans: Liv. 29, 19, 7 du-
plam pecuniam: Suet. Domit. 2 duplum donativum; Hygin. Munit.
castr. 3 duplum numerum und duplam pedaturam; öfters bei Veget.
de re milit., so duplum pondus 1, 11 (15, 10); dupli ponderis 1,
II (15, 12); 1, 12 (16, 18): duplis annonis 1, 13 (17, 6); duplas
annonas 2, 7 (42, 5). In einem Fragm. des Plautus bei Prise. 7
p. 751 las Putsch duplos sexagenos, Keil I p. 321, 3 schreibt tu
plus sexagenos.
Trip)lus vergl. duplus; Chalcid. Tim. 46 (114, 13 und 17);
96 (167, 12 und 15); Boeth. Music. 4, 18.
Quadruphis Suet. Tib. 34; Apul. Met. 10, 17 S. 709; Chalcid.
Tim. 46 (114, 8); 96 (167, 13); Macrob. Somn. Scip. 1, 19, 21;
2, 1, 19.
Quincuplus Boeth. Arith. 1, 23.
Septuplus Augustin. Epist. 78, 16; Rufin. Orig. in num. hom.
23, 11.
Octiip/us vergl. duplus; Chalcid. Tim. 96 (167, 14).
Zahlzeichen.
23. Die einfachen Zahlzeichen sind I für eins, V für fünf,
X für zehn, L für fünfzig, C für hundert, D oder 10 für fünf-
hundert, M oder CIO oder oo oder oo für tausend. Wird I oder
X oder C oder M oder CIO zwei oder drei oder viermal an-
einander gereiht, so bedeutet dies, dafs der Wert des einfachen
Zahlzeichens ebenso vielmal verstanden werden solle. Also CIO
CIO CIO Cic. Verr. 3, 36, 83 und Att. 1, 16, 13 dreitausend, wie
III drei, XXX dreifsig, CCC dreihundert. In Zusammensetzungen
ungleicher Zeichen zeigt die Hinzufügung der kleineren zur Rechten
- 344 —
der gröfseren eine Addition, die Stellung der kleineren zur Linken
der gröfseren eine Subtraktion an. So ist VI sechs, XIII dreizehn,
IV vier, IX neun, XIX neunzehn, XLII zweiundvierzig, VL fünf-
undvierzig, LXXIV vierundsiebzig, IC neunundneunzig, XC neunzig.
Bei 10 bedeutet die Hinzufügung eines 0 zur Rechten , bei CIO
die Hinzufügung eines 0 zur Rechten und eines C zur Linken
das Zehnfache, bei 10 die Hinzufügung von zwei 0 und bei CIO
die Hinzufügnng von zwei 0 und zwei C das Hundertfache. Vergl.
Prise. Fig. numer. 1, 7. 8 S. 1346 (II 407, 6). So ist 100 Cic. 1.
agr. 2, 35, 96 fünftausend (in den Hdschr. ist mo): cxdIOO im
CLL. 6, 4787 viertausend; 1000 pro Rose. Com. 4, 11; 4, 12;
8, 22; 8, 23; 8, 24 fünfzigtausend; CCIOO Att. 1, 8, 2 zehn-
tausend; also CCIOO CCIOO CCCC daselbst zwanzigtausend vier-
hundert; CCCIOOO pro Rose. Com. 1, 4; 10, 28; 10, 29; 11, 32
und Farn. 2, 17, 4 hunderttausend, daher CCCIOOO CCCIOOO
pro Rose. Com. 8, 23 zweihunderttausend, und CCCIOOO CCCIOOO
CCCIOOO ebendaselbst dreihunderttausend, CCIOO 1000 Att. 2,
176 7, 5 vierzigtausend, oder CCIOO 100, wenn dies daselbst die
richtige Lesart sein sollte, fünfzehntausend; loOO CcIoO CcIoO
CcIoO Inschr. Henz. 6155 achtzigtausend, CCcIoOO CCcIoOO
CCcIoOO loOO CcIoO CcIoO CcIoO Or. 1294 dreihundert-
achtzigtausend.
Prise. a.a.O. (II 407, 15) fügt noch hinzu, nachdem er die
Bezeichnung von hunderttausend durch CCCJLOOO bemerkt hat:
Vel quod verisimilius est, decem milia notantur per M circum-
scriptam ex utroque latere (quomodo mille, id est yiha^ per X
circumscriptam ex utroque latere, sie oo), et hoc ad imitationem
Graecorum, quia ixüpui eam litteram habent principalem sui no-
minis; sed differentiae causa media linea altior facta est, quia
milies quoque mille per M circumscriptam solet notari, sie CCIOO-
Ergo quinque milia cum sint dimidia pars decem milium, dimi-
diam partem scripturae servaverunt, sie ±00, quomodo quinqua-
ginta milia dimidia pars centum milium, qui numerus per ean-
dem notam decem milium scribitur, additis tarnen ex utroque
latere singulis circumscriptionibus. Quingenta milia per Q , quod
CTO
est initium nominis, et apostrophon, J. . Mille similiter milia
per M, unde incipit nomen, ex utraque parte circumscriptam, ut
CCIOO, vel etiam sie (oo).
Die Tausende werden in Hdschr. öfters durch eine Linie über
- 345 -
den gewöhnlichen Zahlzeichen angezeigt. So sind XXXIII drei-
unddreifsigtausend Cic. Verr. 3, 30, 7-2 im Par. B, LX sechzig-
tausend 3, 31, 73 in den übrigen Büchern aufser dem Lag. 42
und Naun., XV HI 3, 32, 75 in fast allen Lag.,_XXI und XTl
3, 32, 76 und 3, 34, 79 im Lag. 42 und Nann., V 3, 36, 83 in
den Lag. 29. 42 und Par. AB. Und mit Hinzufügung kleinerer
Zahlen XXVDCC fünfundzwanzigtausend siebenhundert Verr. 3,
32, 76 im Par. A, VlIIC achttausend einhundert 3, 33, 77 im
Nann., und VIID siebentausend fünfhundert daselbst im Lag. 42
und Nann. Vergl. jnoch X und IOC Verr. 3, 30, 72, XXX und
XXXnr 3, 31, 73, IIICC 3, 34, 78. So ist auch Att. 1, 7 XXCD
zu schreiben, d. i. zwanzigtauseud vierhundert, die nämliche Summe,
für welche Att. 1, 8, 2 die oben angeführte Bezeichnung CCIOO
CCIOO CCCC gebraucht ist^ Vergl. Zumpt zu Verr. 3, 30, 72.
So wird ferner CCXL, CLXVT und GLXXV Plin. N. H. 3, 3, 4,
28^ 29, XIT, CCCLXX und CCXLVIII 3, 4, 5, 32, 37, CXXXVI,
CG, LXXX und 1^3, 5, 6, 44. 45, CCLXXXIIII 3, 5, 8, 51, CL,
XVI, X, Villi, IT de LXXX, XL 3, 5, 9, 53. 58. 62. 63 ge-
schrieben.
Mittelst der Einschliefsung durch | 1 werden Jlundert-
tausende bezeichnet. So |XTm| Plin. N. H. 3, 7, 13, |X| 3, 19,
23, 132, jXVIll 3, 26, 29, jXlj 4, 11, 24, 77, |XXV| 4, 13, 28,
|XIIIl| und IXXVII 4, 22, 35, 115. 118. Diese Bezeichnungen
der Hunderttausende können mit denen der Tausende verbunden
werden, wie iXXJ XLiX Plin. 3, 5, 6, 44. XlX| XXV 4 Prooem., 177
XXHIi LX, XXIHI XXV, XIHIl LXXVIHL iXlII| XXXVH D,
XIIII VI und XI; XXV 4, 12, 24, 77. 78, jXXXXVHI LXXV
4, 16, 30, IXVIIj L 4, 17, 31, |XH| L und |XXVHH| XXIIII 4,
22, 35, 114. 118, |LXXVII| XIIH, ,Xl| L, X| XX, |XIJ LXVIIII
und iXHJ XLHl 4, 23, 37.
Das von Prise, erwähnte Zahlzeichen n (Q) in Verbindung
mit CCcIoOO für fünf hunderttausend ist CLL. 5, 3447, und
für sich allein in gleicher Bedeutung daselbst 5, 3402 und 3867,
und bei Cdc. Att. 9, 9, 4 (im Med. NSQ. für HSQ). Vergl. über
die nämliche Bedeutung des Zeichens Q :> Mommsen im Hermes
Bd. 3 S. 467; Bd. 10 S. 472; Bd. 29 S. 317. Über die Entstehung
der Zahlzeichen ist Ritschi im Rhein. Mus. 1869, Bd. 24 S. 12: 14:
18; 78 (Opusc. 4 S. 704: 70ß; 710; 722), Mommsen im Hermes
Bd. 22 S. 596 und Zangemeister Berichte der Preufsischen Akademie
der Wissenschaften 1888 S. 1011 — 1078 zu vergleichen.
Pronomina personalia.
178 1. Die charakteristischen Buchstaben der Pronomina perso-
nalia sind für die erste Person Sing, m, für die erste Person
Plur. n, für die zweite Person Sing, t, für die zweite Person
Plur. V, für die dritte Person s.
Aber der Nominativ des Pronomen der ersten Person
Sing, ist ego, wie im gemeiogriecb. iyu), im Aeol. und Dor. Dialekt
iywv, im Sanskr. aham. Das auslautende o in ego, das ursprüng-
lich lang war und auch noch bei den ältesten Dichtern so vor-
kommt, wird bei den Dichtern der besten Zeit wie Catull, Vergil,
Horaz u. a. ausschliefslich kurz gemessen (vergl. Corssen, Aus-
sprache und Vokalismus II p. 488). Mar. Victorin. S. 2473 (28,
24) sagt: pronomen ego pro brevi habere ultimam o deprehendi-
tur, ut est »non ego Myrmidonum«, item »ast ego quae divum«.
Bei späteren Dichtern findet sich wieder das lange o, z. B. Val.
Flacc. 8, 158; Auson. Praef. 35 (ed. Peiper p. 2); Lud. Sapient.
2, 42 (p. 171); 4, 105 (p. 174); 5, 136 (p. 176); 7, 175 (p. 178);
Epigr. 33, 6 (p. 435); Maxim. Eclog. 2, 55; Carm. de Vespae
iud. 41 (Wernsdorf, P. M. 2 p. 233) u. a.
Der Nominativ des Pronomen der zweiten Person
Sing, ist tu, im gemeingriech. (tu, im Dor. Dialekt ry, im Boeot.
ro'j und to'ju, im Sanskr. tvam, im Zend tum (Corssen, a.a.O.
II p. 54).
Das Pronomen der dritten Person, welches in seiner Flexion
denen der ersten und zweiten Person Sing, entspricht und sich
in den einzelnen Casus der gleichen Formen für den Sing, und
Plur. bedient, hat keinen Nomin., weil es nur als reflexivum ge-
braucht wird. Prise. 8, 1, 3 S. 783 und 784 (I 370, 13): Sui,
sihi, se, a se: nominativum hoc pronomen habere non potest ideo,
quia, quotiens hoc pronomen ponitur, ostendit tertiam personam
vel ipsam et agere simul et pati a se, ut paenitet illum sui, in-
— 347 —
videt sibi, accusat se, vel et ipsam agere et aliam extrinsecus in
eam, ut rogat ut sui causa facias, petit ut sibi concedas, precatur
ut se custodias. Quod cum fit, id est quando eadem persona et
agit et patitur vel a se vel ab alia, non indiget nominativo casu,
sed eo, cui solet adiungi verbum, quod actum significat, id est
genetivo vel dativo vel accusativo vel ablativo, quos et habet hoc
pronomen: ipsum enim verbum agentis personae nominativum in
se habet. Si enim dicam, rogat te ut ad se venias, sine dubio
intellegis in eo quod dixi rogat, simul et ille, qui est nominativus.
2. Der Genet. Sing, lautet für die drei Personen gewöhn-
lich mei\ tili, sui (das letztere gilt zugleich für den Plur.), wel-
ches eigentlich die Genetive der Possessiv-Pronomina meum, tuum,
suum sind. Diese haben die ursprünglichen Genetive der Personal-
Pronomina mis^ tis^ sis verdrängt, welche nach Corssen, Kritische
Beiträge p. 565 aus *mi — us, "'^ti — us, *si — us entstanden sind wie
cuis, huis, eis aus cui — us, hui — us, ei— us, nach Stolz, Lateini-
sche Grammatik § 90 p. 215 aber durch Hinzufügung des Genetiv-
zeichens s aus me te. Charis. 1, 17 S. 118 (145, 14): Tu: qui-
dam hunc nominativum non per eandem aliis viam rationemve
duxerunt, sed ita: tu, t is ^ i\h\^ te, tu, a te; hi vos, vestri, vobis,
vos, 0 vos, a vobis. Und 2, 7 S. 135 (161, 20): Aliis ita placuit
declinare: persona prima singulariter ego, mei, mihi, me, o, a me,
pluraliter nos, nostrum, nobis, nos, o, a nobis; secunda persona
singulariter tu, tut vel tis^ tibi, te, tu, a te, pluraliter vos,
vestrum, vobis, vos, o, a vobis. Prob, instit. art. S. 346 (131, 179
34): Tu pronomen .... quod declinabitur sie: numeri singularis
tu, tis vel tui\ tibi, te, tu, a te, numeri pluralis vos, vestrum et
vostrum, vobis, vos, vos, a vobis. Donat. 2, 11, 7 S. 1753 (381, 1):
Sunt item (pronomina) sine vocativo, ut ego, mei vel mis^ mihi,
me, a me. Pompei. Comment. S. 254 (208, 18): Ecce item ubi
genetivus duplex, mei vel mis\ nam dicebant antiqui mis causa
fecit et tis causa fecit, pro eo quod est mei causa fecit, tui causa
fecit. Serg. Expl. in Donat. 1 S. 506 (502, 2): In genitivo ple-
rumque geminantur, ut mis vel mei^ tis vel tui\ dicimus enim y>tui
causa te rogo« et r,tis causa te rogo«, »mis causa te rogo« et
»mei causa te rogo«. Sed mis et tis a consuetudine recesserunt,
habes tamen in Plauto. So auch Serv. Comm'. in Donat. S. 1786
(410, 34): Item invenitur genetivus duplex, ut mei vel mis, tui
vel tis, nam possumus dicere »mei causa te peto« et »mis causa
te peto« et »tui causa te peto« et »tis causa te peto«. Sed mis
et tis de usu recesserunt. Mis und tis bezeugen ferner Serv. zu
— 348 —
Verg. Aen. 2, 595: Nostri autem et vestri genetivus pluralis est
antiquus et ex Graeco descendens, sicut singularis est mis et tis,
und Serv. Coniment. in Donat. S. 1848 (436, 5): Genetivo singu-
lari, ut mei vel mis, tui vel tis. Tui vel tis erwähnt Serg. Explan,
in Donat. 2 fol. 65 (546, 22). Prise. 13, 2, 4 S. 955 (II p. 2, 26):
Nominativus primae personae dissonus est a genetivo, tertiae vero
deficit. Ut ego mei vel mis, tu tui vel tis^ sui quod debuit secun-
dum analogiam esse sui vel sis^ quod dubitationis causa, ne ver-
bum esse putetur, recusaverunt proferre. Nam ad Graecorum
imitationem bis quoque utimur duplicibus genetivis pronominum ;
apud illos enim kfj.rvj et kfjLooQ Dorice et aoo et an-jq (vielmehr
reoyg), et <iü et ooq dici solet. In ouq autem desinens genetivus
solet apud nos in is definiri, ut Ar]iwaäivooQ Demosthenis, 'Epfio-
yevooQ Hermogenis, in oo vero in i, Flpidfiou Priami, K'jrjoo Cyri.
Sic ergo krioo aoo oh mei tui sui, s.fj.ooc, aooQ ooq mis tis sis.
Sed propter supra dictam causam tacitus est tertiae huiuscemodi
genetivus. Ennius in II : Ingens cura mis concordibus aequipe-
rare; mis dixit pro mei. Vahlen (Rhein. Mus. 1861, 16 S. 574)
bat daran gezweifelt, dafs Ennius (131) in diesem Verse rais und
besonders als Genet. geschrieben haben könne, aber die neueren
Bearbeiter des Ennius, wie L. Müller (Ann. 145) und Baehrens (90)
haben mis als Genet. beibehalten (vergl. Ausgabe von L. Müller
p. 267 unter ego) ; ferner ist rais wahrscheinlich Plaut. Capt. 3,
5, 107 (765) zu schreiben. »B a giebt quia miseret neminem,
das fehlende mei ist erst von zweiter Hand hinzugefügt. Prise. 1
p. 207, 9 giebt miseret mei, Nonius p. 143, 18 nam me miseret.
Aus diesem Fehlen des mei und seiner verschiedenen Stellung wird
es sehr wahrscheinlich, dafs Plautus schrieb: quia mis miseret
neminem«. Luchs Hermes VI p. 274. Nach der gemeinen Lesart
bei Quint. 8, 3, 25 sollte selbst Virgil den Archaismus mis ge-
braucht haben, was Wagner zu Eclog. 7, 54 von einer Zusammeu-
ziehung aus meis verstehen wollte; aber in unserem Text des Virgil
ist mis weder für mei noch für meis vorhanden, und die Hdschr.
des Quintilian geben teils mus (cod. Ambros., Bamb. und Monacens.),
teils tuis (cod. Argentorat.), nur aus dem Ambros. m. sec. ist miis
bemerkt, Halm hat nach Ribbeck nioerus geschrieben. — Tis steht
bei Plautus: quia tis egeat Mil. 4, 2, 42 (1033); ne tis alios mi-
sereat Irin. 2, 2, 62 (343); tis respondendi mihi Pseud. 1, 1, 4
schreibt Fleckeisen nach dem Reg. des Gell. 20, 6, 9 (im Leid,
des Gell, et uitis resp., im Guelf. und in den übrigen Hdschr.
tuitis resp., im vet., decurt. und Vat. des Plaut, te resp., im Leipz.
- 349 -
und bei Non. S. 501, 15 tui resp., so auch Lorenz); ne tis quam
mea mavellem Bacch. 5, 2, 84 (1200), so Fleckeisen nach C. E. Ch.
Schneiders Vermutung (im vet. , decurt. , Vat. und Leipz. ne is
quam, Leo schreibt neminis quam mea mavellem). — Sis für sui
ist ohne Beleg und wird nur von Prise, an der angeführten Stelle
erwähnt.
Die Genet. mei und tui stehen einsilbig Plaut. Mil. Glor. 4,
1, 24 (971) nunc te orare atque opsecrare iussit ut tui copiam,
Lorenz schreibt eam für tui: ferner Terent. Eun. 4,7, 31 u. 32
(800 u. 801) und Heaut. 5, 3, 18 (1020).
3. Der Dat. Sing, ist ?m7<z, tibi, sihi (das letztere ist zu-
gleich Dat. Plur.), im Sanskr. mahjam tubhjam, vergl. Corssen, 180
Aussprache und Vokalismus II p. 476.
Alte Schreibung ist mihei (vergl. Ritschi , Opusc. 2 p. 640)
CLL. 1, 1016; 1, 1277; 4, 1846 und mihe CLL. 1, 1049; —
tihei CLL. 1, 542; 1, 1453; 9, 4672 und ^t^»e CLL. 1, 33 Z.5;
6, 7579 Z. 11; 9, 6086, 27: 10, 5469; Ephem. epigr. 6 S. 36 No. 27
und vielleicht C L L. 5, 668: — sihei C I. L. 1, 38; 1, 196 Z. 4;
1, 198 Z. 9, 18, 60; 1, 200 Z. 2; 1, 205 CoL 2 Z. 55; 1, 207;
1, 587 Z. 2, 3; 1, 1008 Col. 2 Z. 1, 9; 1, 1056; 1, 1180; 1, 1185;
1, 1217; 1, 1229: 1, 1267; 1, 1271; 1, 1276: 1, 1418 Z.5, 14;
2, 1619; 2, 3444; 3, 6507; 5, 110; 5, 116; 5, 1848; 5, 2264;
5, 2452; 5, 2866; 6, 6906; 6, 6997; 6, 9589; 6, 9953; 6, 11194;
6, 12318; 9, 743; 9, 1715; 9, 3989; 9, 6285; 10, 1329; 10. 6268.
10, 8242; Henz. 7271; 7364 und seihi CLL. 1, 1223; 5, 1289!
10, 4059; 10, 4350; 10, 5436 und sibe CLL. 1, 1267; 3, 1808;
5, 300; 5, 379: 5, 398; 5, 702; 5, 2019; 5, 2960; 5, 3162;
5, 3499; 5, 8485; 9, 3407; 9, 4010; 10, 4661; lOj, 5786; 10,
5870; Grut. 958, 1. Darüber sagt Quintil. 1. 7, 24: Sibe et quase
scriptum in multorum libris est, sed an hoc voluerint auctores,
nescio. T. Livium ita bis usum ex Pediano comperi, qui et ipse
eum sequebatur. Haec nos i littera finimus. Sibe wird Liv. 9,
5, 10 aus dem Med. bemerkt (si bene quiquam d. i sibe nequi-
quam); tibe schreibt Keil in Varro R. R. 3, 7, 11 und 3, 16, 9.
Für mihi ist häufig mi, wie Ennius (Ann. 101 ed. L. Müller)
bei Macrob. Sat. 6, 1, 15; (Ann. 196) bei Cic. Ofi". 1, 12, 38;
(Sat. 74) bei Cic. Tuscul. 5, 17, 49; (Fab. 237) bei Cic. de orat.
3, 58, 218; (Fab. 243) bei Cic. Acad. pr. II 28, 89; (Fab. 279)
bei Cic. de nat. deor. 3, 25, 65; (Fab. 301) bei Cic. Tuscul. 3,
19, 44; (Fab. 361) bei Nonius S. 246, 11; Plaut. Trinum. 1, 2,
57 (94); 1, 2, 78 (115); 1, 2, 149 (186); 2, 2, 32 (313); 2, 4,
— 350 -
127 (528); 2, 4, 199 (600); 3, 2, 9 (635); 3, 2, 63 (689); 3, 2,
99 (725); 4, 3, 59 (1056) und in anderen Komödien desselben
gleich häufig; Terent. Andr. 1, 1, 140 (167); 4, 1, 11 (635);
Heaut. 2, 1, 8 (220); 3, 1, 89 (488) u.a.; Lucil. (ine. 32 ed.
L. Müller; 992 Lachmann) bei Cic. de finib. 1, 3, 8; (29, 19
L. M.; 780 L.; 639 Baehrens) bei Nonius S. 315, 29; (26, 95
L. M.; 614 L.; 425 B.) bei Nonius S. 437, 12; (5, 48 L. M.;
184 L.; 150 B.) bei Nonius S. 445, 25; (12, 5 L. M. ; 370 L.;
317 B.; bei Nonius S. 513, 2; L. Müller schreibt noch mi, wo
die anderen Herausgeber andere Lesarten aufgenommen haben:
6, 35 bei Nonius S. 500, 17; 29, 24 bei Nonius S. 36, 9 und ine.
72 bei dem Schol. zu Pers. 1, 26; Lachmann hat noch v. 194 bei
Prise. 9, 6, 33 S. 861 (I 470, 11) und 10, 8, 47 S. 903 (I 536, 13)
mi gesetzt; Naev. Colax 1 (v. 27 ed. Ribbeck); Accius (v. 56)
bei Nonius S. 156, 19; (v. 167) bei Nonius S. 487, 18; (v. 316)
bei Nonius S. 2, 24; Pacuvius (v. 127) bei Nonius S. 184, 4;
(v. 244) bei GelL 2, 26, 13; CaeciL (v. 228) bei Gell. 6 (7), 7, 9;
(v. 230) bei Cic. pro CaeL 16, 37; TurpiL (v. 35) bei Nonius
S. 408, 26; (v. 41) bei Nonius S. 2, 32; (v. 89) bei Nonius S. 514,
27; Titin. (v. 136) bei Nonius S. 95, 4; Afran. (v. 268) bei Nonius
S. 219, 26; (v. 406) bei Isid. Orig. 12, 8, 16; Novius (v. 63) bei
Nonius S. 479, 7; Varr. Sat. Men. 89; 374; R. R. 1, 12, 2; 2,
4, 12; 2, 5, 1; Cicer. Ep. Farn. 3, 6, 5; 7, 24, 2; 9, 15, 3; 11,
24, 1; 12, 30, 1; 13, 16, 4; 14, 3, 2; 16, 15, 1 und Ep. Att. 1,
8, 3; 1, 13, 5; 4, 8b, 3; 4, 12; 5, 13, 1; 6, 1, 19; 11, 7, 6;
12, 21, 1; 12, 32, 1; 12, 42, 1; 12, 52, 2; 13, 25, 3; 13, 28, 3;
13, 31, 2; 13, 38, 1; 13, 44, 3; 13, 46, 3; 13, 46, 4; 13, 51, 2;
16, 3, 6; Q. Cicero bei Cic. Ep. Fam. 16, 27, 1; Vatin. daselbst
5, 10, 1; 5, 10, 2; 5, 10, 3 (vergl. J. H. Schmalz, Über die La-
tinität des Vatinius p. 33); Plane, daselbst 10, 11, 1; 10, 11, 2;
D. Brut, daselbst 11, 11, 1; Cael. daselbst 8, 4, 5; 8, 17, 1
(Becher, Über den Sprachgebrauch des Caelius p. 11: »auch 8,
17, 1 sollte man mi oder eigentlich mei in den Text setzen, denn
so schrieb man noch zu jener Zeit cf. Bücheier, Rh. Mus. 11
p. 515 und lat. Dekl. p. 112«); Balb. bei Cic. Ep. Attic. 9, 13 A, 2
(vergl. Hellmuth, Über die Sprache der Epistolographen S. Sul-
picius Galba und L. Cornelius Baibus p. 33) : an allen diesen aus
Cicero und den Epistolographen citierten Stellen steht im cod.
Med. mi und es ist Unrecht, dafs Baiter und Wesenberg überall
dafür mihi gesetzt haben, da sicherlich sich Cicero dieser Form
in der Umgangssprache bedient hat. Es ist gewifs kein Zweifel,
- 351 —
sagt Hellmuth a. a. 0. p. 34, dafs Cicero in den Briefen ad famil.
so selten diese Pronominalform gestattete, die aus der höheren
Stilgattung verbannt war; während er in den Mitteilungen an seinen
innigsten Freund Atticus sich keinen Zwang auferlegte; ferner Lucr.
1, 924; 3, 105; Catull. 5, 7; 10, 21; 14, 10; 30, 6; 31, 5; 51, 1;
51, 7; 67, 43; 72, 6; 76, 26; 83, 1; 92, 1; 99, 13; 107, 4; Verg.
Aen. 6, 104; 6, 123; (beidemale in der Arsis stehend und dadurch
nachdrücklich hervorgehoben; »Ribbeck, der 2, 738 durch Kon-
jektur diese Form dem Dichter aufdrängen wollte, übersah dabei,
dafs sie hier in der Thesis stehen und noch dazu durch das fol-
gende vokalisch anlautende Wort elidiert würde.« Wölke, Über
alte Formen bei Virgil in Wiener Studien 8 p. 140); Horat. Serm.
1, 1, 101; 1, 2, 57; 1, 2, 131; 1, 3, 23; 1, 4, 108; 1, 4, 116;
1, 9, 50; 1, 9, 71; 2, 6, 27 und Epist. 1, 18, 112; Prop. 1, 12,
19;" 3 (2), 18, 29; 3 (2), 18, 30; 3 (2), 22, 1; 3 (2), 22, 18; 3 (2),
30, 25; 5 (4), 1, 62; 5 (4), 8, 53; 5 (4), 11, 47; Ovid. Met. 9,
191; 13, 503; Phaedr. 3, 18, 9; Pers. 1, 2; luven. 10, 82; Tac.
Ann. 11, 29 im Med.; Fronto Epist. ad Caes. 28, 43 (p. 84, 7
Naber) und später Venant. Fort. 9, 7, 33; 11, 13, 2 und Appen-
dix 9, 22; Dracont. Satisf. 265; Anthol. Lat. ed. Burm. 84
(Meyer 382; Riese 18; Baehrens 4, 208) v. 35 und ed. Burm. 2,
198 (Meyer 437; Riese 512; Baehrens 4, 137) v. 1; CLL. 6,
7652. In Senec. Contr. 1, 1, 5 hat Kiefsling (p. 70, 4) mi (vergl.
M. Sander, Der Sprachgebrauch des Rhetors Seneca II p. 18;
J. H. Schmalz a. a. 0. p. 33 und Hellmuth a. a. 0. p. 33), aber
H. J. Müller schreibt hier (p. 18, 7), wie auch an folgenden Stellen, wo
die codd. Antverpiens. und Bruxellens. meistens mi haben, immer
mihi, so: Controv. 1, 1, 16 (p. 24, 11 und 12); 1, 2, 1 (p. 30, 9);
1, 2, 2 (p. 30, 17); 1, 2, 13 (p. 37, 6); 1, 3, 11 (p. 49, 14); 1,
6, 7 (p. 67, 9); 1, 7, 8 (p. 75, 9 und 14); 2, 1 (9), 16 (p. 115, 7);
2, 1 (9), 27 (p. 122, 5); 2, 3 (11), 11 (p. 143, 3); 2, 6 (14), 8
(p. 181, 1); 9, 6 (29), 11 (p. 427, 2); Suas. 2, 8 (p. 537, 4 und 6);
4, 5 (p. 554, 1).
Für mi ist das einsilbige viel in den Hdschr. des Plaut. Most.
1, 3, 37 überliefert, Ritschi und Lorenz schreiben mi (über die
Form mei vergl. Ritschi, Opusc. 2 p. 572); mei steht bei Novius
(v. 49) bei Nonius S. 336, 13; Varr. Sat. Men. 383; Catull 77, 3,
vergh Lachmann zu Lucr. 4, 602, Auch im cod. Med. des Cic.
Epist. Att. 12, 13, 2 und 13, 40, 2 ist mei für mihi {geschrieben,
aber von keinem Herausgeber in den Text gesetzt. Serv. zu Verg,
Aen. 6, 104 will die Synaeresis von mihi nicht anerkennen, indem
— 352 —
er sagt : Sciendum pronomen mihi numquam in synaeresim venire,
ne incipiat esse blandientis adverbium; et licet quidam huius loci
nitantur exemplo, non procedit, vel quia unum est, vel quia potest
esse etiam blandientis adverbium. Dafs bei Plaut, mi für mihi
vor Konsonanten nicht zugelassen sei, macht Ritschi wahrschein-
lich Rhein. Mus. 1851, 7 S. 590 folg. (Opusc. 2 S. 588 folg.).
In der alten Schrift wurde auch sonst e statt des gewöhn-
lichen i vielfach angewandt. Wenn jedoch Fest, unter me S. 161
181 sagt: Me pro mihi dicebant antiqui, ut Ennius, cum ait L. II
(Ann. 126 L. Müller): Si quid me fuerit humanitus, ut teneatis;
et Lucilius (ine. 98 L. Müller; 1092 Lachmann; 36 Baehrens):
Nunc ad te redeo, ut, quae, res iiie impeudet, agatur, so beweisen
die angeführten Stellen für me pro mihi nichts, da bei Ennius,
wie Dacier annahm, me der Ablativ ist, wie in den Stellen bei
Gebh. und Gronov. zu Liv. 27, 16, 8 und bei Zumpt zu Cic.
Verr. Acc. 2, 16, 40, oder der Accusativ, wie L. Müller in der
Anm. zu Enn. Ann. 126 p. 181 behauptet, jedenfalls aber nicht
der Dativ; bei Lucilius ist aber me ohne Zweifel der Accusativ,
wie mare quae impendent saxa Lucr. 1, 326, tantum cum instat
exiti Plaut. Poen. 4, 2, 96 (918), gladium incumbat Lucil. (26, 43
L. Müller) bei Non. S. 502, 8. So ist ferner tanta te impendent
mala Terent. Phorm. 1, 4, 2 (vergl. Dziatzko zu v. 180). si magis
me instabunt Plaut. Cure. 3, 6, nescis quid te instet boni Persa
4, 3, 45 im Ambr. und vet. (in den übrigen Büchern fehlt te),
gladium faciam culcitam eumque incumbam Gas. 2, 4, 28. Bei
Plaut. Bacch. 3, 6, 36 (565) ist jedoch nisi occiperes tute ipse
amare et me ires consultum male in allen Büchern, und 4, 4, 32
(684) Bacchidem atque hunc suspicabar propter crimen me male
consuluisse in allen Büchero aufser dem vet. , welcher das Pro-
nomen ausläfst; Ritschi und Fleckeisen haben beidemale mi, Leo
beidemale mei geschrieben. Bei Varro L. L. 7, 2, 8 in einer
Formel der Augurn ist tescaque (in den Hdschr. testaque) me ita
sunto von Spengel und Müller festgehalten, ebenso von Keil here-
ditate me cessa Varro R. R. 3, 16, 2. Catull. 37, 11 puella nam
me, quae meo sinu fugit, amata tantum quantum amabitur nulla,
consedit istic, Heinsius schrieb mi, ebenso M. Haupt und L Müller
(namque Baehrens); Prop. 3 (2), 20, 9 me licet aeratis astringant
bracchia nodis, auch hier ist mi hergestellt. Im Umbr. ist der
Dativ mehe und tefe nach Aufr. und Kirchh. S. 133.
4. Der Accus. Sing, ist me, te, archaisch med, ted, und
Accus. Sing, und Plur. se, archaisch sed (vergl. Corssen, Aussprache
- 353 —
und Vokalismus II p. 456, 463: Stolz, Lat. Gramm. 215). So
Novios Plautios med Romsd fecid CLL. 1, 54; inter se<^ daselbst
1, 196 Z. 13, 14: apud sed 1, 197 Z. 21 und med feced in einer
sehr alten Inschr. bei Jordan im Hermes 16 S. 228. Wegen des d
citieren Charis. 1, 15 S. 87 (112, 5) und Diom. 2 S. 436 (441, 17)
quo ted hoc noctis dicam proficisci foras Plaut. Cure. 1, 1, 1.
So praeter med Amph. 1, 1, 244 (400): negas med esse Amph.
1, 1, 278 (434); iuro med esse Amph. 1, 1, 279 (435); med erga
Asin. 1, 1, 5 (20); adsimulabat Sauream med esse Asin. 3, 2, 35
(581); med amantem Asin. 3, 3, 42 (632); neque med umquam
deseruisse te Captiv. 2, 3, 45 (405); haec edepol remorata med
est Epid. 5, 1, 23 (629); tuam med esse amicam Bacch. 1,1,
27 (61) im decurt. und Vat. (me esse im vet.); neque secum ab-
ducet med et Mnesilochum Bacch. 2, 3, 122 (357); numquam med
istoc vinces Stich. 5, 5, 15 (756) im vet. (sonst me); solitudine
ego ted atque ab egestate abstuli Asin. 1, 3, 11 (163); quot pondo
ted esse censes nudum Asin. 2, 2, 33 (299); non veto ted amare
Asin. 3, 1, 33 (536); ted amo Gas. 2, 3, 16; tollam ego ted in
Collum Bacch. 3, 6, 42 (571); ted obsecro Bacch. 4, 8, 68 (909).
In manchen Stellen ist dieses d in allen Hdscbr. ausgefallen und
mufste zur Beseitigung eines unstatthaften Hiatus angehängt wer-
den, wie in ego faxim te Amphitruonem esse malis quam lovem
Amph. 1, 3, 13 (512); qui te expendi Asin. 2, 2, 34 (300); me
erum tuum non esse Men. 5, 7, 37 (1028); ut ad te eam iam
deducas domum Mil. Glor. 3, 1, 195 (790); culpam omnem in me
imponito Mil. Glor. 3, 3, 54 (928) ; postquam te aspexit Mil. Glor.
4, 6, 58 (1273); servorum praeter me esse fidelem neminem Mil.
Glor. 4, 8, 60 (1370) u, a. m. Die Accusative wurden mit d ge- i82
schrieben bis gegen Ende des 6. Jahrhunderts. Über das aus-
lautende d im Accusativ und Ablativ der persönlichen Pronomina
hat Ritschi in seinen Neuen Plautinischen Exkursen (Auslautendes d
im alten Latein) Leipzig 1869 eingehend gehandelt, aber grofsen
Widerspruch bei Th. Bergk, Beiträge zur lat. Grammatik (Aus-
lautendes d im alten Latein) Halle 1870 gefunden, der mit Bezug
auf die persönlichen Pronomina p, 37 sagt: Es sind 35 Stellen,
von denen jedoch Ritschi selbst die beiden letzten als unsicher
bezeichnet, und zwar weit mehr Beispiele für den Accusativus als
für den Ablativus, was auf den ersten Blick auffallend erscheint,
aber von Ritschi auf überzeugende Weise erklärt wird. Aufserdem
weifs Ritschi nur noch aus Ennius (Epicharm. fragm. 1, Sat. 36
ed. L. Müller: nam videbar sompniare med ego esse mortuum)
Neue -Wagener, Lat. Formenlehre. II. 3. Aufl. 23
- 354 -
einen handschriftlichen Beleg für med beizubringen; denn wo sonst
in den Bruchstücken der scenischen Dichter diese Formen sich vor-
finden, beruhen dieselben lediglich auf Konjektur. Solche Stellen
sind bei Ribbeck Scaen. Rom. poes. fragm. 1 p. 309 und 2 p. 421
unter ego zu finden.
Einer alten Nebenform mehe gedenkt Quintil. 1, 5, 21: Mehe
quoque pro me apud antiquos tragoediarum praecipue scriptores
in veteribus libris invenimus. Mehe ist im Ambr. m. sec. , mehi
in demselben m. pr., mee in den meisten Büchern; das Wort wird
aber von Quintil. mit vehementer, comprehendere und mihi wegen
des darin enthaltenen h zusammengestellt. »Verwechselte Quin-
tilian, fragt Bücheier, Lat. Deklin. p. 25, me mit dem Dativ, der
mibe oder älter wohl auch mehe wie im Umbrischen lautete, oder
ward me durch eine Partikel verstärkt wie griech. e/Jtiye, goth.
mih, sodafs h aus urspr. gh entstand?« Wir finden diese Form
weiter nicht, 0. Ribbeck hat dieses mehe durch Konjektur in
die Stelle des Pacuv. bei Non. S. 424 gebracht: Et meJie piget
paternum nomen, maternum pudet profari. Andere ziehen ei mihi
vor, wie Umpfenbach, Meletem. Plaut, p. 5; L. Müller, De re metr.
p. 443 und Bücheier a. a. 0., in den Hdschr. ist et mihi.
5. Der Ablat lautet dem Accus, gleich me^ te, se, archaisch
med, ted, sed. Med haud invita Plaut. Amph. 2, 2, 31 (663);
abs ted accipiat Asin. 4, 1, 27 (772); sine ted arbitro Gas. 1, 2;
absque ted esset Men. 5, 7, 33 (1024) im decurt. und Vat. (te
esset im vet. m. pr.). Das d ist in den Hdschr. ausgefallen in
quid ego ex te audio Most. 2, 1, 18 (365); quom abs te abeam
Mil. 4, 8, 33 (1343); dasselbe ist in o korrumpiert in fecisti funus
meo absenti prandio Men. 3, 2, 27 (491), wo med absente richtig
von Bothe hergestellt ist; die Ablativformen med und ted sind
öfter durch Konjektur hergestellt, vergl. Lorenz zu Plaut. Pseud.
V. 14.
6. Im Accus, und im Ablat. begegnet auch ?neme, Ute, und
besonders sese. Prise. 12, 5, 24 S. 947 (I 592, 4): Tete utraque
producta accusativus esse geminatus osteuditur vel ablativus, quod
et in prima et in tertia solet fieri persona, ut meine, sese: com-
posita tamen ostenduutur accentu paenultimo acuto. Nee mirum,
eam compositionem in bis solis casibus inveniri, qui soll inter
obliquos supra dictorum pronominum siugulares sint monosyllabi;
supra dicta enim geminatio in aliis casibus ficri non solet. Gegen
meme führte einst Wesenberg, Emendationes M. Tullii Ciceronis
epistularum 1840 p. 59, eine heftige Polemik, wodurch auch Buiter
— 355 —
veranlafst wurde, me statt meme zu schreiben, aber in letzter
Zeit haben sich die Stimmen (vergl. J. H. Schmalz, Über die Lati-
nität des Vatinius p. 33; F. Becher, über den Sprachgebrauch des
Caelius p. 11) gegen Wesenberg gekehrt, und es mehren sich die
Ansichten, dafs meme eine ebenso gute lateinische Form sei als
tete und sese und in den Text gesetzt werden müsse.
Meme als Accus, findet sich Cic. de domo 46, 121 im Gembl.;
ferner im cod. Med. von Cic. Ep. Fam. 13, 1, 2, wo deshalb auch
meme herzustellen ist, wie auch im Vatinius bei Cic. Ep. Fam.
5, 9, 1, wo auch meme im cod. Med. steht; Cael. bei Cic. Ep.
Fam. 8, 2, 1 schreibt Mendelssohn (Fleckeisen Jahrb. 1886 p. 64)
meme praesente; Sil. 9, 651; aber richtiger me, me Cic. Sest.
57, 121; Verg. Aen. 9, 427; Senec. Tro. 680 (689); Stat. Theb.
1, 651.
Tete als Accus. Terent. Phorm. 3, 1, 3 (467) im Bemb. und
Vict, und Ad. 1, 1, 8 (33); Cic. Tusc. 2, 26, 63; Catull. 101, 5;
Verg. Aen. 12, 891; Rutil. Lup. 1, 4; Apul. de mag. 45 S. 503;
Hygin. Fab. 221 in einem Verse; Claudian. bei Sidon. Epist. 4, 2;
Sedul. Carm. 2, 203; Claud. Mamert. Epist. pr. (199, 19); lul.
Valer. Res gest. Alex. M. 1, 42; 2, 13; Itin. Alex. 2 (3); Anthol
Lat. ed. Riese 316 (Baehrens 4, 470) v. 4 und 882 (Burmann 3,
109; Meyer 937) v, 6; durch Konjektur ist tete geschrieben von
Ribbeck im Pompon. (177) bei Nonius S. 112, 4 (L. Müller schreibt
hier ted); von L. Müller im Lucilius 28, 21 und 28, 23; und von
Baehrens in dem Carm. precatio terrae v. 13 (P. L. M. 1 p. 139),
Riese Anth. Lat. 5 v. 13 hat te; tete als Ablat. Plaut, Epid. 1, 1,
76 (82) und durch Konjektur von L. Müller im Lucilius 26, 52
hergestellt, aber te, te Cic. Rose. Com. 13, 37; Mur. 38, 81; Sest.
20, 45; Har. resp. 11, 22; Sil. 17, 325. Unrichtig ist tu tete
deseris Plaut. Epid. 1 , 1 , 88 (97) im vet. ; es ist berichtigt in
tute te deseris.
Sese kommt sehr oft vor. Die Unterscheidung, welche Caesar
nach Charis. 1, 15 S. 86 (111, 3) zwischen se und sese machte,
ut se dicamu^, cum aliquem quid in alium fecisse ostendimus, ut
puta ille dicit se hoc illi fecisse, cum autem in se ipsum, tunc
dicamus sese, velut dixit sese hoc sibi fecisse, läfst sich wohl auf
eine Stelle anwenden, wie Cic. Invent. 2, 2, 7 hie quidem ipse et
sese ipsum nobis, et eos qui ante se fuerant, in medio posuit,
ut et ceteros et se ipsum per se cognosceremus, im Allgemeinen
jedoch wird dieselbe durch den Gebrauch nicht bestätigt. i83
Häufig ist die vollere Form sese nur wegen derWort-
23*
— 356 —
Stellung gewählt, a) Besonders am Ende des Satzes.
Si satis efficeret ipsa per sese Cic. de orat. 3, 57, 215; dixit
ipse pro sese Brut. 30, 115; ut nee perficere oratorem possit ipsa
per sese Brut. 31, 120; dieit hoc ipse de sese Brut. 31, 121;
dissimiles erant inter sese Brut. 40, 148; discessit a sese Brut.
79, 273; potuit ipsa per sese 1. agr. 1, 7, 20; pellexit Decianus
ad sese pro Flacc. 30, 72; productus a vobis potius quam ipse
per sese pro Cael. 8, 19; qui valebat ipse per sese pro Plane.
10, 25; aget ipse per sese Phil. 11, 11, 26; ultus est ipse sese
Ep. Fam. 1, 9, 2; cum mens moveatur ipsa per sese Acad. 2,
15, 48; satis est instructa parata armata per sese Tusc. 4, 23, 52;
et nascuntur et educantur ipsa per sese Nat. Deor. 2, 52, 129;
quod provideat animus ipse per sese Divin. 1, 30, 64 und agi-
tatur ipse per sese 2, 67, 139; omni ratione colenda et retinenda
iustitia est, cum ipsa per sese, tum propter amplificationem ho-
noris et gloriae Off. 2, 12, 42; qui est totus aptus ex sese Parad.
2, 17; ad istius pedes abiecit sese Cornificius 4, 52, 65 und in
templum lovis contulit sese 4, 55, 68; recepit ad sese Verg. Aen. 2,
525 und abdiderat sese 2, 574.
b) Auch aufser dieser Stellung ist sese häufig mit
Beziehung auf ein vorausgehendes ipse. lam vero ipsa
per sese quantum afferat honoris gratiae dignitatis Cic. de orat.
1, 45, 198; nimium inquirens in se atque ipse sese observans
Brut. 82, 283; qui vel ipse sese in cruciatum dari cuperet Rose.
A. 41, 119; ea magis ex aliorum contentione quam ipsa per
sese cognosci possunt de imper. Cn. Pomp. 13, 36; qui ager
ipse per sese restitisset 1. agr. 1, 7, 21 und quod est ipsum per
sese amplissimum 2, 1, 3; nihil audacter ipsos per sese facere
potuisse pro Sulla 24, 67; ut ipsa ex sese suos cives genuisse
dicatur pro Flacc. 26, 62; qui ipse ad sese iam dudum vocat pro
Sest. 5, 13; verecundius ipsi de sese scribant necesse est Ep. Fam.
5, 12, 8; quae ipsa per sese expetenda Acad. 1, 6, 22; quae ipsa
ex sese habeat constantiam Acad. 2, 8, 23; ut ipsa per sese ea
quae sint, nobis ita ut sint indicet Acad. 2, 14, 45; undique ipsa
in sese nutibus suis conglobata N. D. 2, 39, 98. Selten aber
ist sese, wenn ipse nachfolgt. So ist zwar cum pro sese ipse
dixisset Cic. Brut. 33, 127; nee sese ipsi accusarent Fin. 5, 10,
29 ; cum sese ipsa morte multavisset de rep. 2, 25, 46 ; dagegen
ut se ipse videat Tusc. 1, 27, 67; a coiistantia atque a mente
atque a se ipse discessit Divin. 2, 55, 114 und sive per se ipsi
animi moventur 2, 61, 126; motus voluntarius eam uaturam in
— 357 —
se ipse continet Fat. 11, 25; se ipse conversans Tim. 8, 27. Se
steht jedoch zuweilen aucli nach t/jse. Ut voluptatem ipsara
per se semper optandam putet Tusc. 5, 33, 95; ut debeat ipsa per
se ad se colendam allicere sapientem Divin. 1, 41, 116 und omnes
partes undique aequabiles ipsae per se atque inter se continentur
2, 45, 116; perspicuum sit ipsam per se naturam longius progredi 184
Leg. 1, 9, 27.
c) Sehr oft steht sese am Anfange eines Satzes oder
Satzgliedes. Si quis apud nos servisset seseque liberasset Cic.
de orat. J, 40, 182; hoc a se Cotta animadversum esse dicebat,
omne illud tempus Crassum in acerrima cogitatioue posuisse, sese-
que, qui vultum eius, cum ei dicendum esset, probe nosset, in
eam exedram venisse de orat 3, 5, 17; unum id egit, seseque
cotidianis commentationibus acerrume exercuit Brut. 71, 249; cum
id a se esse deprehensum, seseque chirographa testificationes in-
dicia quaestiones manifestam rem deferre diceret Brut. 80, 277;
sese hoc incolumi non arbitratur huius Patrimonium posse obtinere
pro Rose. Am. 2, 6; illum pecuniam grandem amissurum, sese
capitis periculum aditurum pro Rose. Am. 38, 110; videt, si a
pueris nobilibus, si a quadruplatoribus accusandi voluntas ad viros
fortes spectatosque homines translata sit, sese in iudiciis diutius
dominari non posse Divin. in Caec. 7, 24 und Siculos hoc dicere,
cum eidem sint irati, cui tu te inimicum esse dicis, sese tamen
te actore ad iudicium non adfuturos 8, 28; ut dictitet, non sine
causa se cupidum pecuuiae fuisse, sese tempus ipsum emisse iu-
dicii sui Verr. Act. 1, 3, 8; qua de re Charidemum Chium testi-
monium priore actione dicere audistis, sese, cum esset trierarchus
et Verrem ex Asia decedentem prosequeretur iussu Dolabellae,
fuisse una cum isto Sami, seseque tum scire spoliatum esse fanum
lunonis et oppidum Samum Verr. 1, 20, 52; orant Lampsacenos,
ut gravius apud eos nomen legationis quam iniuria legati puta-
retur; sese intellegere hominem illum esse impurum ac nefarium
Verr. 1, 27, 69; dicerent, se potuisse iudicio populi Romani in
amplissimum locum pervenire, si sua studia ad honores petendos
conferre voluissent. Sese vidisse, in ea vita qualis splendor in-
esset pro Cluent. 56, 153; dicit frequentissimo senatu consul
Kalendis lanuariis sese, si status hie rei publicae maneat neque
aliquod negotium exstiterit, in provinciam non iturum 1. agr. 1,
8, 26; erat scriptum ipsius manu Allobrogum senatui et populo
sese, quae eorum legatis confirmasset, facturum esse.Catil. 3, 5,
10; quaero, num Sullam dixerit Cassius. Nusquam. Sese aiunt
— 358 -
quaesisse de Cassio, quid Sulla sentiret pro Sulla 13, 36: dixeritne
L. Vettius in contione tua rogatus a te, sese auctores et inpul-
sores et socios habuisse sceleris illius eos viros in Vatin. 10, 24;
subito reliquit annum suum seseque in annum proximum trans-
tulit pro Milon. 9, 24 ; cum legio Martia Albae constiterit, in mu-
nicipio fidelissimo et fortissimo, seseque ad senatus auctoritatem
populique Romani libertatem contulerit Phil. 3, 15, 39; reliquit
in Thessalia seseque ad Brutum contulit Phil. 10, 6, 13; tum sen-
sim incipit progredi seseque agnoscere et intellegere Fin. 5, 9, 24;
qui sibi cari sunt seseque diligunt Fin. 5, 10, 29; quibus fuisset
minima cum corporibus contagio seseque ab iis semper sevoca-
vissent Tuscul. 1, 30, 72; qui aut investigarent aut conarentur
magna quaedam seseque suarum rerum finibus continerent ütf. 1,
26, 92; ut ne ipse de se bene existimans seseque diligens hanc
causam habeat ad iniuriam Off. 3, 6, 21; et regentem paene pren-
derit seseque non . . . agnoverit Legg. 1, 23, 31.
d) Dann in anderer Stellung mit stärkerem Nach-
druck, der meistens in einem Gegensatz begründet ist.
Voluntate similes sunt (Isocratis discipuli) et inter sese et ma-
gistri Cic. de orat. 2, 23, 94; quam scieutiam Varro noster acce-
ptam ab illo auctamque per sese pluribus et illustrioribus litteris
explicavit Brut. 56, 205; coloni ipsi intellegunt, non Pompeianos
a Sulla magis quam sese esse defensos pro Sulla 21, 60; rei pu-
blicae dignitas, quae me ad sese rapit pro Sest. 3, 7 ; virtus, quae
pulsa loco manet tarnen atque haeret in patria, splendetque per
sese semper Sest. 28, 60; caelestem naturam, quae per sese omnia
gigneret Nat. Deor. 2, 24, 64.
e) Endlich aber steht sese auch ohne solchen Nach-
druck. His opposuit sese Socrates Cic. Brut. 8, 31 und sie sese
res habet 18, 71; dicit sese minus iam servire numeris quam
solitus esset Orat. 52, 176; non vident mollissiraum a sese nume-
rum praeteriri Orat. 57, 192; nee generibus inter sese, sed facul-
tatibus different Opt. gen. orat. 2, 6; quae duobus milibus num-
mum sese dicit emisse pro Rose. Am. 2, 6; quicquid ex sese posset
efferre Verr. 2, 2, 5 ; putet aliquid oratione mea sermonis in sese
aut invidiae esse quaesitum pro Flacc. 5, 13; Cn. Pompeius dixit
sese otii mei causa . . censere pro Sestio 34, 74; in quo spes fuit
posse sese aliquando ad fortunas suas pervenire? pro Rabir. Post.
10, 27; cum intellegat sese, quod cogitabat, ut a Pompeio redu-
catur, adsequi non posse Ep. Farn. 1, 5'', 2; quosdam inter sese
non solum similes, sed . . ita pures Acad. pr. 2, 17, 55; nihil
- 359 —
habere in sese eius appetitiouis Fin. 4, 21, 58; me ipsum huc
modo venieiitem convertebat ad sese Coloneus ille locus Fin. 5,
1, 3; l'acile patiuntur sese contineri Fin. 5, 20, 56; prudentiae
vero quid respondebis docenti virtutem sese esse contentam Tuscul.
3, 17, 37; obduruisse iam sese contra fortunam arbitrantur Tuscul.
3, 28, 67; ranae autem marinae dicuntur obruere sese harena
solere de nat. deor. 2, 49, 125; vergl. Verg. Eclog. 3, QQ; 6, 57;
Georg. 1, 336: 1, 489; 2, 145; 3, 78; 3, 232; 4, 174; 4, 196;
4, 420; 4, 441; 4, 444.
7. Der Nomin. und Accus. Plur. der Pronomina der ersten
und zweiten Person ist nös und ras. Für nos ist enos in dem
Carmen arvale CLL. 1, 28 (acta fratr. Arval. a. 218 Z. 32, 33,
37) in der wiederholten Anrufung enos Lases iuvate und enos Mar-
mor iuvato. Enos scheint aus der Interjektion e (vergl. Corssen,
Aussprache und Vokalismus II p. 856, 857; Jordan, Beiträge zur
Geschichte der Lat. Sprache p. 333) und nos zusammengesetzt zu
sein (Stolz, Lat. Grammatik p. 215) wie e — quidem, e — depol, e — di.
8. Der Genet. Plur. der ersten und zweiten Person ist nostri
und vestn\ archaisch vostri, von der dritten Person immer sui; in
partitiver Anwendung vornehmlich nostrum und vestrum, archaisch
voitrum. Den Unterschied zwischen nostri, vestri und nostrum,
vestrum bespricht auch Luchs (Genetivbildung der Pronomina
p. 384): »Als Bedeutung von nostri vestri hat sich uns ergeben
»eines von uns wer es auch immer sei, eines von euch wer es
auch immer sei«, was sich von selbst modificiert in »eines jeden
von uns, eines jeden von euch«; der Plural hiervon, nostrum
vestrum, kann demnach nur bedeuten »von uns (allen), von euch
(allen)«. Hält man diesen Unterschied fest, so heben sich alle
Schwierigkeiten von selbst. Um zuerst das Leichtere abzumachen,
so ist die Notwendigkeit von nostrum, vestrum (nicht nostri, vestri)
in Verbindung mit omnium und im partitiven Gebrauch klar und
leicht einzusehen: denn omnes sind eben mehr als einer, und
wenn ich aus einer Anzahl von Personen eine herausnehme, so
müssen diese Personen ebenfalls mehr als eine sein, folglich mufs
der Plural stehen. In den übrigen Fällen aber werde ich den
Singular nostri vestri da angewandt finden, wo ich mehr den
Einzelnen als die Gesamtzahl ins Auge fasse, dagegen nostrum
vestrum, wo ich umgekehrt das Ganze mehr als die Einzelnen,
aus denen es besteht, betonen will«.
Für nostrum und vostrum hat die alte Sprache auch 185
nostrorum und nostrarian^ vostrorum und vostrarum. Gell. 20,
— 360 —
6, 12 belegt diesen Gebrauch mit maxima pars vestrorum intellegit
Plaut. Most. 1, 3, 123 (280). Ebenso uter vostrorum est celerior
Aulul. 2, 4, 42 (321); ne dictum esse actutum sibi quaepiam
vestraruvi mihi neget Pseud. 1, 2, 53 (186); tua causa nemo
nostrorum est suos rupturus ramices Poen. 3, 1, 37 (540); nostru-
rum nemo dignus est Poen. 4, 2, 39 (861); certumne est neutram
vostrarum persequi imperium patris Stich. 1, 2, 84 (141); ubi
quamque nostrarum videt prope aedis adgrediri Truc. 2, 1 , 40
(252); qui nequeas nostrorum uter sit Amphitruo decernere Plautus
Amph. (fragm. XIX bei Leo p. 44) bei Nonius S. 285, 31; quis
vestrarum fuit integra aetatula Caecil. (153) bei Gell. 2, 23, 10;
is vestrorum uter sit Pacuv. (62) bei Nonius S. 85, 8; aliquis
vestrorum nuntiat Titin. (51) bei Nonius S. 306, 35; quis est tan-
dem, qui vestrorum^ quod ad sese attineat, aequum censeat [quem-
piam] poenas dare ob eam rem, quod arguatur male facere vo-
luisse Cato (p. 24, 4 ed. Jordan; ed. Peter fragm. 95'^ p. 84, 5)
bei Gell. 7 (6), 3, 36; hunc oculis suis nostrorum numquam quis-
quam vidit Terent. Eun. 4, 4, 10 (678); nescire arbitramini, quo
quisque pacto hie vitam vostrarum exigat Hec. 2, 1, 18 (216);
vostrarum nuUa est, quin gnatum velit ducere uxorem Hec. 2, 1,
43 (240). Plierher gehört auch res rationesque vestrorum omnium
bene expedire voltis Plaut. Amph. Prol. 4 und vitam tuam con-
sidero omniumque adeo vostrorum, volgus quae ab se segregant
Terent. Heaut. 2, 4, 5 (386), sowie nostrorum in der Gebetsformel
divi quorum est potestas nostrorum hostiumque Liv. 8, 9, 6, doch
wollen einige in den letzten Beispielen nostrorum und vostrorum
als das Pronom. possess. ansehen. Des Versmafses wegen mufste
auch inimicum ego hunc communem meum atque vostrorum om-
nium Plaut. Pseud. 2, 1, 9 (584) geschrieben werden, in den
Hdschr. ist vostrum. Selbst bei Cic. ist quem ignorare nostro-
rum putat pro Gluent. 68, 194 in den Lag. 1 und 12 und im
Salzb., und bei Tac. nee quemquam nostrorum, quamquam modo
laudati sumus, iis quos insectatus est Aper comparamus, de orat.
24 im Periz. und Farn.
9. Der Dativ und Ablativ Plur. der Pronomina der ersten
und zweiten Person ist nobis und vobis mit langem i, wie Plaut.
Asin. 3, 3, 52 (644); Merc. 2, 3, 62 (396); Terent. Andr. 4, 4, 15
(754); Hec. 5, 2, 12 (778); Cic. Divin. 2, 30, 64; Verg. Ecl 1, 6;
3, 81; 10, 35; Georg. 4, 315; Aen. 2, 349; 6, 187; 6, 542; 8, 37;
8, 200; 8, 472; 11, 419; 11, 428; 11, 440: Horat. Epist. 1, 2, 18;
2, 2, 55; Prop. 1, 18, 23; 2, 4, 27 (17); Üvid. Amor. 2, 6, 13;
- 361 -
2, 10, 8: 2, 11, 17; Ars am. 1, 204; 1, 206; Met. 3, 637:
4, 637; 8, 118; 15, 596; Trist. 1, 1, 127; 1, 2, 11; 1, 2, 105
3, 1, 75; 3, 6, 19; 3, 6, 22; 5, 1, 25; 5, 6, 34; 5, 10, 29; Ep.
ex Pont. 1, 1, 50; 1, 3, 61; 1, 6, 50; 1, 7, 53; 2, 3, 79; 2, 5,
70; 2, 8, 59; 2, 11, 12; Val. Flacc. 1, 565; 6, 731; Lucan. 1.
107; 1, 449; 3, 247; 3, 329; 5, 43; 9, 85; 9, 731; Sil. 1, 389:
4, 78; 5, 375; 6, 204; 6, 437; 7, 147; 7, 230; 7, 399; 11, 92;
11, 317; 12, 579; 13, 677; 15, 60; 15, 205; 16, 220; 17, 549
Stat. Theb. 2, 168; 7, 522; Mart. 4, 62, 3; 7, 42, 4; 7, 93, 3
7, 99, 5; 8, 51, 20; 9, 48, 12; 9, 55, 3; 10, 73, 5; 10, 75, 10;
11, 23, 13; 11, 65, 4; 12, 95, 6; 14, 43, 1; 14, 73, 1; luven.
5, 136; 6, 147 u. a.; daher die archaische Schreibung noheis und
vühels CLL. 1, 196 Z. 29; 1, 201 Z, 5. 8 (aber vobis Z. 11 nach
Mommsen add. S. 556); 1, 1008 CoL 2 Z. 4; 2, 3871 und 4, 26;
Plaut. Poen. 3, 3, 30 (643); 3, 3, 51 (664); 3, 3, 65 (678); 5, 4, 186
43 (1213); 5, 4, 46 (1216); 5, 4, 47 (1217); 5, 4, 83 (1253);
5, 4, 107 (1277), überall im Ambr.
Vereinzelt und unerwiesen ist die Notiz bei Paul. Festi unter
callim S. 47, dafs die Alten nis für nobis gesagt hätten.
10. An die meisten Formen der Pronomina perso-
nalia kann enklitisch die Pronominalsilbe —met (vergl.
Corssen, Aussprache und Vokalismus II p. 846), an einige auch
—pte (vergl. Corssen II p. 575) treten. Charis. 2, 7 S. 134 (160,
13): Pronominum alia sunt simplicia, aha composita, ut haec,
ecquis quemnam meapte suapte quispiam quippiam quoipiam hae-
cine. Etiam eorum quorundam dispar praecedentibus natura est,
ut tute^ temet, segnet ^ nosmet. Nam bis non pars orationis, sed
adiectameutum quoddam accedit; qua ex causa numquam hae
voces bis pronominibus separari possunt, aut si separantur, nus-
quam utiles esse possunt, sicut praepositioues et coniunctiones
ceteraeque lexis. Prise. 12, 5, 23 S. 946 und 947 (I 591, 1):
Met primae quidem personae omnibus adiungitur casibus, egomet,
meimet, mihtmet, memet; secundae vero personae obliquis solis,
tuimet^ tihimet: Statins in Villi Thebaidos (v. 67): Ceu tihimet
sceptra et proprios laturus honores; temet. Nominativo autem
ideo non addüur, ne dubitationem faciat, cum etiam verhum in-
tellegi possit^ si dicamus turnet. Itaque brevem te syllabam pro
met ei addere solent auctores vel temet, Lucretius in primo
(v. 269): Accipe praeterea, quae corpora tute necesse est. Idem
in eodem (v. 102): Tutemet a nobis iam quovis tempore vatum.
Ennius (Ann. 108 ed. L. Müller): 0 Tite tute Tati tibi tanta
— 362 —
tyranne tulisti. Alphius Avitus in II Excellentium (Baehrens Fragm.
Poet. Rom. p. 384, 3): Seu tute malis hospites, seu tute captivos
habes : sunt enim dimetri iambici. ünde neque in alio casu ean-
dem te syllabae adiectionem invenies, nee non pluralis numeri
casibus additur met aliis absque genetivo, nosmel^ nohismet et
vosmet, volnsmet. Cicero de domo sua (cap. 17, 45): Vobismet
ipsis, pontifices. Tertiae quoque personae triptoto, id est sinmef,
sihimet, seniet. Derselbe Prise, fährt c. 24 S. 947 (I 591, 24) fort:
Sciendum tarnen, quod met et te adduntur supra dictis pronomi-
nibus vel discretionis causa plerumque vel significantiae , ut Te-
rentius in Adelphis (4, 4, 20 = 628) egomet rapui, intellegimus
enim »ego et non aliusa. Cicero pro Murena (cap. 36, 77): quid?
quod, cum admoneris, tamen quasi tute noris, ita salutas? tute
dixit pro tu tpse per te et non per alium. Diese Behauptung
wird durch den Gebrauch sehr oft nicht bestätigt, bei den Komi-
kern tritt met häufig ohne besondere Hervorhebung des Prono-
mens an dasselbe. Wir finden:
Egomet Plaut. Amphitr. 2, 1, 51 (598); 2, 1, 60 (607); 3, 2,
49 (930); Aulul. 2, 2, 4 (181); 2, 8, 9 (379); Merc. 5, 2, 11 und
12 (852 und 853); Mil. Glor. 2, 6, 4 (484); Mostell. 2, 1, 20 (367);
Poenul. 1, 3, 33 (442); Stich. 1, 2, 20 (67); Rudens 3, 5, 8 (787;
Ritschi und Fleckeisen schreiben equidem); Terent. Andr. 1, 1, 55
(82); 1, 1, 88 (115); 4, 1, 12 (636); Heaut. 1, 1, 120(172); Eunuch.
2, 2, 21 (252); 4, 2, 1 (629); Phorm. 1, 4, 39 (217); Adelph. 4,
3, 13 (604); 4, 4, 20 (628); Naev. (v. 120) bei Varro L. L. 7, 53;
Caecil. (v. 147) bei Gell. 2, 23, 10; Enn. (Ann. 194 ed. L. Müller)
bei Oros. 4, 1, 14; Lucil. (7, 19 ed. L. Müller; 235 ed. Lachmann;
208 ed. Baehrens) bei Nonius S. 21, 19; Cicer. Verr. act. pr. 11,
32; Verr. 1, 19, 50; 5, 17, 44; 5, 63, 163; pro Tüll. 12, 30;
1. agr. 2, 34, 92; pro Mur. 32, 68; pro Sulla 33, 92; pro Arch.
6, 13; post red. ad Quirit. 8, 20: de domo 7, 17; pro Sest. 56,
120; pro Cael. 11, 25; pro Balb. 12, 30; in Pison. 26, 63; Sulpic.
Ruf. bei Cic. Ep. Fam. 4, 5, 4; Com. Nepos Attic. 21, 5; Sali,
lug. 85, 13; 85, 47; 110, 2; Auct. bell. Afric. 54, 3: Verg. Aen.
5, 650: 6, 505; Horat. Sat. 1, 2, 131; 1, 3, 23; 1, 8, 23: Epist.
2, 1, 220; Gell. 17, 9, 25; Claud. Mamert. praef. (18, 9 ed.
Engelbrecht); 1, 6 (41, 17); 1, 8 (41, 8); 2, 7 (127, 18): 2, 9
(137, 8); 2, 12 (150, 21); 2, 13 (153, 5); 3, 2 (156, 8); 3, 8
(168, 1); 3, 16 (187, 13); Epist. prior (198, 11; 199, 15; 199,
19; 199, 22): Epist. poster. (204, 17; 205, 5); lul. Valer. 3, 1;
Epitom. lul. Valer. 3, 20; Maxim. Eleg. 5, 71; Anthol. Lat. ed.
- 363 -
Riese 719, 70: — mihimet Plaut. Amphitr. '1, 1, 50 (597); Cicer.
pro Quinct. 10, 34; Verr. 2, 73, 179; 3, 70, 164; pro Mur. 3, 5;
Phil. 1, 5, 12; Claud. Mamert. 2, 9 (135, 12); 3, 12 (176, 15); —
memet (Accus, und Ablat.) Cicer. 1. agr. 2, 1, 2; pro Sulla 12,
35; de orat. 3, 9, 32; 3, 20, 74; Catull. 64, 182; Verg. Aen. 4,
606; Sali. lug. 4, 2; 85, 4; Pacat. Panegyr. 47 (313, 24); Vulg.
Gen. 22, 16; lerem. 22, 5; Ihren. 1, 20; Ezech. 29, 3; 2 Mach.
9, 22; lul. Valer. 1, 22 und die Epitom. (p. 25, 4 ed. Zacher);
Claud. Mamert. praef. (18, 6); 1, 23 (83, 9); 2, 7 (121, 1); 2, 7
(121, 22); 2, 10 (139, 3); 3, 8 (167, 15); 3, 10(170, 5); Dracont
Carm. prof. 4, 18; Histor. de preliis 2, 20; 3, 22; — nosmet
(Nominat. und Accus.) Terent. Phorm. 1, 3, 20 (172); Cicer. pro
Mur. 19, 39; pro Sulla 29, 80; post red. ad senat. 1,1; pro
Milon. 8, 20; 30, 83; fragm. orat. A. XV 4 (ed. C. F.W. Müller
par. IV vol. III p. 282, 29 = fr. B. XVI, II, 2 ed. Kayser vol. XI
p. 33); Fin. 3, 19, 64; de orat. 3, 9, 32; Caes. bell. Gall. 7,
38, 7; Sallust. Catil. 20, 6; Quint. 9, 2, 11; Pacat. Panegyr. 17
(286, 16); lul. Valer. 3, 16; Claud. Mamert. 3, 18; Histor. de
preliis 2, 17; — nohismet (Dativ und Ablat.) Cicer. post redit.
ad Quirites 4, 8; Nat. Deor. 2, 18, 47; Liv. 30, 34, 24; Claud.
Mamert. 1, 25 (92, 2 und 14).
Turnet^ welches Prise, an der oben angeführten Stelle für un-
gebräuchlich erklärt, wird von Diom. 1 S. 320 (332, 10) neben
mihimet, tibimet, sibimet; memet, temet, semet; egomet und ille-
met aufgestellt. Es wurde bei Cic. pro Caecin. 20, 56 gelesen, ist
aber von den Herausgebern nach dem Erf , Teg., Pal. und anderen
Büchern in tu verwandelt. Dasselbe hat jedoch lul. Valer. 2, 1.
Für tumet war im Nominat. tute im Gebrauch: Plaut. Capt. 3, 4,
49 (581); 3, 4, 57 (589); Amphitr. 2, 2, 14 (746); 2, 2, 15 (747);
Curcul. 1, 1, 9; Poenul. 3, 3, 98 (710); Terent. Andr. 1, 1, 124
(151); 4, 3, 12 (727); Heaut. 1, 1, 14 (66); Eunuch. 1, 1, 19
(64); 3, 1, 36 (426); 5, 2, .54 (894); Phorm. 2, 1, 50 (280); 2,
2, 4 (318): Hec. 3, 1, 37 (317); Adelph. 3, 1, 3 (290); 4, 5, 55
(689); Liv. Andr. (v. 8) bei Vopisc. Numer. 13, 5; Caecil. (v. 97)
bei Prise. 10, 4, 21 S. 888 (I 513, 6); Afran. (v. 70) bei Charis. 2
S. 185 (207, 23); Naev. (v. 36) bei Prise. 6, 7, 39 S. 695 (I 229, 5);
Accius (v. 372) bei Nonius S. 256, 16; Enn. (Ann. 108 ed. L. Müller)
bei Prise. 12, 5, 23 S. 947 (I 591, 3); (Sat. 35) bei Nonius S. 469,
24; (Fab. 224) bei Nonius S. 475, 3; Lucil. (17, 7 ed. L. Müller;
475 ed. Lachmann; 386, 5 ed. Baehrens) bei Nonius S. 25, 31;
Cicer. pro Rose. Am. 28, 76; 33, 94; Divin. in Caecil. 8, 27;
- 364 -
10, 31; Verr. 1, 31, 80; 1, 33, 84; 1, 43, 112; 2, 55, 137; 3, 61,
14] ; 5, 8, 19; pro Rabir. 9, 25; pro Mur. 36, 77; pro Sulla 16,
46; pro Sest. 14, 33; in Pison. 37, 91; Phil. 2, 3, 5; Ep. Farn.
1, 8, 2; Ep. Att. 1, 19, 4; 3, 12, 1; 12, ISA, 2; de rep. 1, 38,
59; Tuscul. 2, 20, 47; Catull. 20, 3; 30, 7; Verg. Eclog. 3, 35;
Sali. lug. 85, 35; 102, 11; Gell. 20, 1, 36; Commodian. Instruct.
1, 23, 11; Claud. Mamert. praef. (18, 7); 1, 3 (35, 7); 2, 10,
(139, 15); 3, 8 (167, 15); Epist. prior (198, 9; 199, 4); Epist.
poster. (204, 18). — Auch an tute ist met gehängt und so tufe-
met gebildet, was Priscian bestätigt, wie auch Donat. zu Tereut.
Adelph. 3, 1, 3. Dasselbe findet sich bei Terent. Heaut. 2, 3,
133 (374) in allen Hdschr. ; bei Lucr. 1, 102; 4, 912 schwankt
die Überlieferung, indem aus der einen Leidener Hdschr. die Form
tutimet überliefert ist, welches nach Ritschi im Rhein. Mus. 7, 576
(Opusc. 2, 567), weil e in Kompos. vor met und ne in i übergeht,
die allein richtige Form sein soll, vergl. dagegen Corssen, Aus-
sprache und Vokalismus II p. 323. Wagner und Dziatzko haben
im Terenz tutimet in den Text gesetzt, Bernays im Lucrez tute-
met. — Nach dem von Ritschi aufgestellten Gesetze ist aus tute
und ne tutine bei Plaut. MiL Glor. 2, 3, 19 (291) gebildet, wie
Brix schreibt, und dann tutin Plaut. Mostell. 2, 1, 22 (369). —
Von den obhquen Kasus findet sich tuimet bei lul. Valer. 2, 17;
— tibimet Senec. Phaedr. 1222 (1232); Avien. Arat. 1182; 1859;
Vulg. Prov. 9, 12; 4 Esdr. 4, 20; 5, 25; lul. Valer. 1, 6; 2, 7
und an beiden Stellen die Epitome: Claud. Mamert. Epist, poster.
(205, 15); Anthol. Lat. 3, 172 ed. Burmann (Meyer 951; Riese
156; Baehrens 4, 343) v. 5; — temet (Accus, und Ablativ) Mamert.
Panegyr. Maxim. 6 (94, 20 ed. Baehrens); Panegyr. Constantio 2
(194, 4); Vulg. Exod. 32, 13; Deut. 4, 9; Eccl. 30, 22; Dan. 9,
17 und 9, 19; 4 Esdr. 10, 15; Prov. 3, 7 und 6, 3; Marc. 15,
30; Luc. 23, 39; loan. 17, 5 und 18, 34; Act. 26, 1; Rom. 14,
22; Claud. Mamert. 1, 3 (34, 15); 1, 25 (87, 17); 2, 3 (107, 1);
2, 10 (138, 19); 3, 11 (174, 19); 3, 4 (182, 13); Histor. de preliis
3, 32, über tete vergl. unter 5 S. 355; — vosmet (Nominativ und
Accusativ) Plaut. Capt. 3, 5, 18 (676); Mostell. 1, 2, 13 (96);
Cicer. pro Rose. Am. 29, 79; 36, 104; Verr. 1, 8, 22; 3, 12, 29;
4, 59, 132; pro Caecin. 4, 9; de imper. Cn. Pomp. 22, 64; 1. agr.
2, 28, 77; 2, 29, 79; Catil. 3, 10, 24; pro Mur. 25, 50; pro Flacc.
27, 65; de domo 56, 142; pro Cael. 18, 43; de prov. cons. 9,
23; Liv. 3, 56, 3; 7, 35, 4; 34, 17, 9; Verg. Aeu. 1, 207; Mamert.
Geneth. Maxim. 6 (106, 19); 7 (108, 8); Mamert. Grat. act. 30
- 365 -
(268, 13); Vulg. Levit. 19, 34; lerem. 26, 15; 2 Macch. 7, 23;
Rom. 12, 16 und 12, 19; 2 Cor. 13, 5; Coloss. 3, IG; Hebr. 3,
13; lacob. 1, 22 und 2, 4; 2 loann. 8; luda 20; Claud. Mamert.
1, 27 (97, 22); Alcim. Avit. Carm. 2, 417; — vobismet (Dativ und
Ablativ) Cicer. pro Caecin. 14, 40; 1. agr. 2, 36, 98; pro Flacc.
39, 99; post redit. ad Quirit. 2, 5; de domo 17, 45; 58, 147;
Vulg. Esai. 5, 21; lerem. 7, 6; Ezech. 44, 8; Zach. 7, 6; Matth.
23, 31; Coloss. 3, 13; 1 Petr. 4, 8.
Suimef lul. Valer. 2, 22; — sihimet Sali. Hist. 1, 43, 23 D.
(Kr. 45; Gerl. p. 141); Liv. 3, 61, 1 ; 4, 51, 3; 5, 23, 10; 5, 45, 7;
6, 35, 3; 6, 37, 1 ; 9, 5, 8; 10, 17, 2; 22, 57, 2; 26, 48, 10; 27,
3, 2; 29, 7, 9; 29, 36, 12; 34, 17, 6; 39, 52, 9; 45, 5, 8; 45,
5, 12; Censor. 8, 6; Manil. 4, 439; Sil. 13, 663; lustin. 17, 1, 12;
Apul. Flor. 21 S. 100; Pacat. Panegyr. 39 (306, 22); 41 (308, 23);
Spart. Hadr. 7, 1; Capitol. Ant. Phil. 9, 5; Capitol. Gord. tres
7, 2; Lamprid. Alex. Sev. 2, 4; Treb. Poll. Claud. 8, 2; Vopisc.
Aurel. 37, 6; Carin. 18, 2; Carus l, 4; Firm. 6, 5; Prob. 8, 2;
Aurel. Vict. 13, 8; 22, 1; lul. Valer. 1, 34; 2, 1; 2, 7 und Epitom.
lul. Valer. 2, 7; Mythogr. 1 (3), 231; 2, 144; 2, 230; Avian. Fab.
2, 5; Avien. Arat. 935; 1021; 1330; 1341; 1426; 1492; 1757;
Claud. Mamert. 1, 3 (23, 9); 1, 4 (37, 23); 1, 24 (85, 4); 2, 5
(117, 7); 2, 7 (125, 10); 3, 12 (176, 13); Priseian. Perieg. 404
700; Alcim. Avit. Carm. 2, 188; 4, 20; 5, 284; 5, 508; Anthol
Lat. ed. Riese 893, 83; — semet (Accusativ und Ablativ) Sali
Catil. 44, 2; lug. 18, 7; 41, 9; 56, 2; 60, 1; 76, 6; Horat. Sat
1, 6, 78; Liv. 2, 12, 7; 2, 42, 9; 2, 44, 8; 3, 35, 8; 8, 10, 3
8, 26, 3; 10, 40, 11; Vell. Paterc. 1, 16, 2; 2, 60, 2; 2, 72, 3
2, 112, 6; Quintil. 5, 13, 30; 12, 1, 3; Manil. 1, 869; 2, 470
2, 581; 2, 634; 4, 294; 4, 540; 4, 839; 4, 873; 5, 10; lustin
5, 8, 5; 13, 6, 3; 15, 4, 23; Flor. 2, 19, 4; Mamert. Genethl
Maxim. 16 (114, 5); Mamert. Grat. act. 12 (253, 19); Panegyr
Constantio 14 (203, 21); Pacat. Panegyr. 13 (283, 7); 24 (293
20); 38 (306, 7); 40 (308, 11); 41 (309, 6); Dictys 2, 3; 2, 11
Veget. de re miUt. 3, 5 (ed. Lang p. 73, 23); Vopisc. Carus 2, 5
Vopisc. Prob. 18, 5; Aurel. Vict. Caes. 4, 4; 5, 15; 21, 3; 34, 4
40, 23; 42, 9; Epitom. 5, 7; 7, 2; 10, 14; 36, 2; 40, 17; de vir
illustr. 70, 4; 80, 4; Auson. Epigr. 139, 6 (ed. Peiper p. 432)
Avien. Arat. 631; 1780; 1875; lul. Valer. 3, 11; Am. Marceil. 14
2, 10; 16, 10, 3; 16, 12, 20; 16, 12, 70 u.a.; Claud. Mamert
1, 3 (28, 13); 1, 6 (44, 3); 2, 1 (100, 6); 2, 7 (122, 7); 2, 7
(123, 6); 2, 7 (127, 6); 2, 7 (127, 13); 2, 9 (131, 21); 2, 9 (136,
— 366 -
12); Cass. Fei. 34; Alcim. Avit. Carm. 2, 40; 3, 217: 6, 247;
ders. contra Eutich. haer. II ed. Peiper 27, 31; ex homil. libr. 7
(117, 32); 29 (130, 17); Histor. Apoll, reg. 5; Mythogr. 1 (3), 231;
2, 70; Histor. de preliis 2, 7; 3, 4; Anthol. Lat. ed, Burmann 2,
192 (Meyer 862; Riese 1, XII; Baehrens 4, 176, 122) v. 2.
Das Suffix — pte (entstanden aus pote, das in ut— pote er-
halten ist) tritt sehr selten an Pronomina personalia ; so mepte bei
Plaut. Men. 5, 8, 10 (1059) im vet. (meapte im decurt. und Vat.);
miliipte geben Fest, und Paul. S. 152 und 154 aus Cato (p. 87,
22 ed. Jordan); vopte pro vos ipsi Paul. S. 379 aus demselben
(p. 88, 19). Sepse (mit übergeschriebenem i) hat Cic. de rep. 3,
8, 12, und dies wird mit der Erklärung se ipse zusammen mit
reapse von Sen. Epist. 108, 31 aus Cic. de rep. bemerkt (in den
Hdschr. des Sen. ist jedoch sese) ; sepse ist auch Plaut. Pseud.
3, 2, 44 (833) vermutet, vergl. Leo, Rhein. Mus. Bd. 38 (1883),
S. 6. Bei lul. Valer. 2, 14 (18) ist seapse.
Über die gleichen Anhängesilben bei den Pronom. possess.
vergl. unter 1 1 .
Pronomina possessiva.
187 11. Von den Pronomina personalia sind die possessiva ab-
geleitet, meus^ a, um, tuus^ a, um, suus, a, um, noster, stra,
strum, vester (archaisch voster), stra, strum. Für suus ist eine
alte Form sovos (vergl. Ritschi, Monum. epigr. tria S. 35 = Opusc. 4
S. 159; Corssen, Aussprache und Vokalismus I p. 668) anzunehmen,
von welcher sich die Formen sovo {= suo) C. I. L. 1, 1007; sovom
(= suorum) CLL. 1, 588; soveis {= suis) CLL. 1, 198, 50;
1258; 1297 nachweisen lassen. Die Pronomina possessiva werden
gleich den Adjectiva auf us, a, um dekliniert.
Neben mens wurde von den alten Grammatikern, von Charis.
2. 7 S. 133 (159, 17), in den Excerp. Art. gramm. S. 117 (561, 4);
Diomed. 1 S. 319 (331, 14); Vel. Long, de orthogr. S. 2236 (77,
12) eine Nebenform mins (Ritschi, De declinatione quadam S. 22
= Opusc. 4 S. 466) aufgestellt, so virtutes generis viieis (einsilbig
zu sprechen) moribus accumulavi in dem Elog. eines Scipio C. I. L.
1, 38; miis nuptiis führt Vel. Long. S. 2236 (7 7, 15) aus Terent.
Heaut. 4, 3, 21 (699) an, wo diese Schreibart in keiner unserer
Hdschr. erhalten ist; mieis (einsilbig) ist Plaut. Men. 1, 3, 19 (203)
im vet. und decurt., in dem ersteren mit einem Punkt unter dem i,
— 367 —
meis mit übergeschriebenem i im Vat. , Brix meis; mi is Pseud,
2, 4, 74 (7G4); 3, 1, 13 (779) im vet, an diesen Stellen Fleckeisen
und Lorenz meis; mis Trin. 4, 1, 3 (822) im vet. und decurt.,
so auch Ritschi, meis Fleckeisen und Brix; mieis schreibt Scholl
Truculent. 4, 1, 11 (709), vergl. dessen Note; a mieis Laribus
Cic. Farn. 1, 9, 20 im Med.
12. Der Vokativ Singul. von mens heifst mi. Charis. 2, 7
S. 133 (159, 17) sagt: veteres mius dicebant, ut merito et voca-
tivus secundum regulam manserit, ut sit o mi\ nam omnia quae
nominativo ante us novissimam syllabam i habent vocativo i ter-
minantur, velut hie Sallustius o Sallusti, hie Horatius o Horati,
hie Laelius o Laeli: sie et mius o mi. Dieselben Worte stehen
in den Excerp. art. gramm. S. 117 (561, 4) und fast ebenso bei
Diomed. 1 S. 319 (331, 14). Nach Scaurus bei Charis. 1, 17
S. 110 (136, 17) wurde darüber gestritten, ob der Vocat. o mi
oder 0 7neus sein müsse, und in den Exe. ex Charis. arte gramm.
S. 117 (560, 34) wird ein Vocat. o mens., dann auch o tuus auf-
gestellt.
Mens wird in der Anrede angewandt, wenn zugleich das
Substant. die Form des Nomin. behält. Da, meus ocellus, mea
rosa, mi anime, mea voluptas, Leonida, argentum mihi Plaut.
Asin 3, 3, 74 (664) ; sine vero amari te, meus festus dies, meus
pullus passer, mea columba, mi lepus Cas. 1, 49; (tu) meus ocu-
lus, mea Silenium Cist. 1, 1, 55; enge, oculus meus Most. 1, 3,
153 (311); meus ocellus Poen. 1, 2, 153 (366) und meus mollissi-
mus caseus Poen. 1, 2, 154 (367); sed amabo, oculus meus, quin
lectis nos actutum commendamus Persa 5, 1, 13; meus oculus,
da mihi savium Stich. 5, 6, 3 (764). Ave, mi Gai, meus asellus
iucundissimus, d.i. qui meus es asellus, Brief des Augustus bei
Gell. 15, 7, 3; proice tela manu, sanguis meus Verg. Aen. 6, 835
(vergl. Wotke, Über alte Formen bei Virgil in den Wiener Studien
8 p. 134); vos o superi, meus ordine sanguis Stat, Theb. 3, 239;
semper mi vale, animus meus, vale, meus magister und valebis
mihi. Fronto mellitissime , meus amor, mea voluptas M. Caesar
an Fronto 2, 13 (2, 11, 4); 3, 21; 4, 6; ecce ianitor, fidelissime
comes et pater meus et frater meus Apul. Met. 1, 17 S. 56; sie
me ludibrium famulis risumque relinquis, dux quondam rectorque
meus Claudian. in Eutr. 2, 535; tertia lux rediit, surge, sepulte
meus Ven. Fort. 3, 9, ßQ und die homo note meus 7, 12, 109;
tu famulus meus, inquit, ames cum mille puellas Anthol. Lat. ed.
Burmann 3, 205 (Meyer 977; Riese 698; ßaehrens 4, 99) v. 5.
- 368 —
In der einfachen Anrede ist populus noeus Tert. adv. Marc. 4, 15
und Resurr. 27; "29, und in der Vulg., wie lesa. 26, 20 und Psalm
49, 7, aber popule meus Psalm 77, 1; lesa. 3, 12; Hieronym. in
Mich. II ad 6, 3; deus meus Tert. adv. Marc. 4, 13 und adv.
Prax. 25; 30; Ennod. Op. 5, 8 (p. 396, 2 ed. Hartel; p. 301, 32
ed. Vogel) und 5, 19 (p. 398, 18 Hartel; p. 303, 1 Vogel); deus
fortis meus Vulg. ludic. 16, 28; deus meus Psalm 21, 2: do-
mine deus meus Hieronym. in Abac. I ad 1 , 13 : sancte deus
meus Augustin. Confess. 10, 31, 45; pater meus Optat. 4, 2, und
wiederum Solli meus Sidon. Epist. 1, 9, 5; domine meus 4, 10, 1;
Eriphi meus 5, 17, 1 und Marcelline meus perite legum Carm.
188 23, 465; domine meus Victor Vitens. 2, 9: Augustin. Confess. 9,
4, 12; 9, 13, 37; 10, 3, 4; mi domine et dulcis meus Salvian.
Epist. 8, 2; Aeneas ingrate meus Anthol. Lat. ed. Burmann 1, 173
(Meyer 1610; Riese 83: Baehrens 4, 271) v. 144. Vergl. Voss, de
anal. 4, 7 und Subst. 27, Adject. 17.
Seit Apuleius wird der Vokativ mi auch als Fem. ge-
braucht. Mi parens meine Mutter Apul. Met. 4, 26 S. 292; mi
herilis Anrede an eine junge Frau 4, 27 S. 297 und 9, 16 S. 623;
mi soror 5, 16 S. 351; mi coniux meine Gattin 8, 8 S. 531; mi
uxor Lamprid. Anton. Diadum. 7, 5; mi mater Brief des K.
Alexander Severus bei Capitol. Maxim. 29, 2 ; domina mi ecclesia
Salvian. ad eccles, 4, 1, 1; mi domina Eustochium Hieronym.
Epist. 22, 2; mi catella Epist. 22, 29; mi Marcella Epist. 38, 2;
mi Blaesilla Epist. 39, 1; mi Paula Epist. 39, 2; mi mulier lul.
Valer. 1, 12; mi mater lul. Valer. 1, 22; mater mi lul. Valer. 3,
27, sowie auch in den von lulius Valerius abhängigen Schriften ;
Epitom. lul. Valer. 1, 12 (mi mulier); ], 22 (mi mater) und Histor.
de preliis 1, 22 (mi mater); 3, 20 (mi seil. Antigene); 3, 28 (mi
carissima mater); mi domina Ennod. Epist. 2, 2 (p. 41, 22 Hartel;
p. 36, 14 Vogel); Epist. 3, 15 (p. 82, 23; 112, 23); Epist. 3, 28
(p. 92, 9; 126, 9); Epist. 5, 7 (p. 130, 4; 173, 30); Epist. 6, 3
(p. 151, 4; 216, 24); Epist, 6, 38 (p. 171, 25; 231, 17); Epist.
7, 14 (p. 182, 20; 237, 13); domina mi Epist. 2, 3 (p. 42, 19;
36, 33); Epist. 6, 18 (p. 159, 21; 224, 4); Epist. 6, 26 (p. 164,
24; 227, 8); Epist. 6, 35 (p. 169, 24; 230, 8); Epist. 7, 14 (p. 184,
6; 238, 3); Epist. 9, 17 (p. 241, 5; 305, 9); Epist. 9, 25 (p. 247,
15; 308, 31), an den Stellen, wo mi bei Ennodius nach domine
steht, ist in den Hdschr. mihi oder michi geschrieben, aber von
den Herausgebern überall mi hergestellt; mi genetrix Dracont.
Carm. prof. 8, 9G. Fälschlich wird dafür mi dulcis anus aus
- 3f)9 —
TibuU. 1, 6, 63 angeführt. Mi sidus, welches aus Apul. de mag.
10 S. 407 bemerkt wird, hat keine Autorität, indem die lateinische
Übersetzung der von Apul. citierten griechischen Verse in den
besten Hdschr. fehlt. Die Grammatiker verwerfen den Gebrauch
von mi als Femin. Caper de orthogr., S. 2244 (102, 7): Mi Paula
et mi AemiUa non dicendum , quia mi masculini est generis pro-
nomen, non feminini, et ortum est a prima positione meus (mens
schreibt Keil nach den codd. Montepessul. und Berneus. 338; im
cod. Bernens. 330 steht mius); sed dicendum mea Paula et mea
Aemilia, o meum caput, o meumque brachium. Charis. 1, 15
S. 86 (111, 10): Mi vocativus, ut o mi puer vel o mi senex.
Nam venit a nominativo meus, nee aliud significat in mascuHno
0 mi, quam in feminiao o mea. Deuique in omnibus fere comoe-
diis mi ad masculinum dicitur, ad femininum numquam. Quod
si interiectio esset, etiam diverso sexui communis esset. Prise.
13, 3, 16 S. 962 (II 11, 4): Notandum, quod meus, cum secun-
dum regulam vocativum deberet facere o mee, euphoniae causa
duas e breves in i longam convertit. Terentius in Adelphis (2, 4, 4):
0 mi Aeschine, o mi germane. Idem in Eunucho (2, 3, 60): Eho,
Parmeno mi, nostin? Adeo autem masculini est vocativus pos-
sessivi, et non genetivus vel dativus primitivi per syncopam, quod
quibusdam videtur, quod numquam vocative positum feminine vel
neutro adiungitur.
Mi steht als Vokativ Plur. Masc. in mi homines und mi
spectatores Plaut. Cist. 4, 2, 8 und 9 (wo jedoch M. Haupt, Opusc.
III p. 451 mei lesen will); o mi, inquit, hospites Petron. 116, 4;
mi dilectissimi Salvian. Epist. 1, 2; mi dulcissimi ac dilectissimi
mei Epist. 1, 4 und mi domini venerabiles Epist. 7, 5; mi parentes
lul. Valer. 1, 16; öfter im Ennodius, wie mi domini Epist. 1, 25
(p. 36, 19 ed. Hartel; p. 33, 33 ed. Vogel); Epist. 3, 32 (p. 95, 1;
128, 7, domini cod. Bruxell. , die übrigen domine); Epist. 5, 1
(p. 124, 12; 154, 9, domini cod. Bruxell. m. sec. und cod. Vatic,
die übrigen domine); Epist. 5, 21 (p. 143, 7; 196, 18); Epist. 6,
30 (p. 166, 21; 228, 11); Epist. 6, 36 (p. 170, 15; 230, 21, do-
mine cod. Bruxell., die anderen domini); domini mi Epist. 1, 11
(p. 21, 18; 21, 15); Epist. 5, 20 (p. 142, 3; 195, 24); Epist. 6,
33 (p. 168, 15; 229, 18); Epist. 7, 10 (p. 181, 1; 235, 18); Epist.
8, 35 (p. 223, 5; 288, 19), an den letzten Stellen, wo mi nach-
gestellt ist, haben die meisten codd. mihi, woraus aber M. Haupt
a. a. 0. mi hergestellt hat, was auch von Hartel und Vogel auf-
genommen ist, dagegen schreiben beide Herausgeber Epist. 4, 26
Neue-Wagener, Lat. Formenlehre. II. 3. Aufl 24
— 370 -
(p. 117, 8; 146, 29) domini mei und 6, 34 (p. 169, 10: 229, 31)
domine mi, wo auch Haupt domini mi lesen wollte.
13. Im Genet. Sing. Fem. ist die Endung ai wegen des
Versmafses ita istast huius similis nosfrai tua Plaut. Mil. 2, 6,
39 (519) von Fleckeisen geschrieben, aber von Brix und Lorenz
das handschriftlich überlieferte nostrae beibehalten. Vergl. Ad-
jectiva 19.
Häufiger ist im Genet. Plur. um. Prise. 7, 6, 26 S. 743
(I 308, 23): Quod et in pronominibus quoque fecerunt antiqui,
meum pro meorum, tuum pro tuorura, nostrum pro nostrorum
dicentes. Plautus in Trinummo (3, 2, 30= 656): Ut rem patriam
et gloriam maiorum foedarim meum. Idem in Poenulo (5, 2, 102
= 1062): Ecquid meministi tuom parentum nomina? Idem in
Menaechmis (1, 2, 25^ 134): Averti praedam ab hostibus no-
strum Salute socium. Aufser diesen für meum, tuum, nostrum
aus Plautus angeführten Beispielen lassen sich noch nachweisen:
189 pietate factum est mea atque maiorum m,eum Plaut. Gas. 2, 6, '6^\
quis tu homo es, qui meum parentum nomen memoras et meum
Epid. 5, 1, 31 (637); di penates meum parentum Mercat. 5, 1, 5
(834); meum parentum rem Mercat. 5, 1, 6 (835); maiorum meum
fretus virtute Pseud. 2, 1, 6 (581); pol deum virtute dicam et
maiorum meum Persa 3, 1, 62 (391) von Nonius 495, 13 ange-
führt; benefacta maiorum meum Stich; 2, 1, 31 (303); antiqui
amici maiorum meum Pacuv. (80) bei Cic. Grat. 46, 155; quae
meum venenis flexit socium pectora Pacuv. (401) bei Serv. zu Verg.
Aen. 5, 28: unde quis non mortalis florem liberum invidit meum?
. Acc. (424) bei Nonius S. 500, 13 und Cic. Tuscul. 3, 9, 20; 7neum
factum pudet pro meorum factorum, in einer bei Cic. Divin. 1,
31, 66 angeführten Stelle des Enn. (Fab. 24 ed. L. Müller), wird
von Cic. Grat. 46, 155 für eine weniger übliche Verkürzung er-
klärt (inusitatius contraxerat) ; — cum lassitudo poplitum [tuwn]
cursum levet Acc. (456) bei Nonius S. 336, 28, tuum hat Ribbeck
hinzugefügt und auch von L. Müller im Nonius in den Text ge-
setzt; — similis maiorum stiom Terent. Adelph. 3, 3, 57 (411);
foedera maiorum suum Sisenna (fragm. 112 ed. Peter p. 292, 12)
bei Nonius S. 495, 7; — ego virtute deum et maiorum nostrum
dives sum satis Plaut. Aulul. 2, 1, 44 (166): virtute deum et
maiorum nostrum Captiv. 2, 2, 74 (324); corruptela nostrum libe-
rum Terent. Adelph. 5, 3, 7 (793): maiorum iiostrum Varro R. R.
3, 3, 6 ed. Keil: — vostrum familiarium Plaut. Mil. Glor. 2, 2,
18 (174): [curj non exsecrattis parasitum nee vestrui» aspellis
— 371 -
domo? Titin. (47) bei Nonius S. 495, 11, vestruin ist Konjektur
von Ribbeck: per vos et vestrurn ducum imperium Enn. (Fab. 144
ed. L. Müller) bei Nonius S. 472, 27, vostrum schlägt L. Müller
vor, Ribbeck (Fab. 158) schreibt vostrorum. Vergl. Adjectiva 22.
14. In der Deklination von tnus und suus wird in der älteren
Poesie das u öfters mit dem folgenden Vokal zu einer Silbe ver-
schmolzen und zuweilen in der Schrift ausgestofsen. So steht tis
für tuis in der Inschr. Orell. 4847: cum vita functus iungar fift
umbra figuris (vergl. Ritschi, Opusc. 4, 109). Festus unter sos
S. 301, 19 sagt: Interdum pro suos ponebant, ut cum per dati-
vum casum idem Ennius effert (Ann. 151 ed. L. Müller): Post-
quam lumina sis oculis bonus Ancus reliquit und derselbe unter
sas S. 325, 17: Sas Verrius putat significare eas, teste Ennio (Ann.
102 ed. L.' Müller), qui dicat in 1. I.: Virgines nam sibi quisque
domi Romanus habet sas; cum suas magis videatur significare.
Durch suas wird sas in diesem Verse auch von Paul. Festi S. 324, 1
erklärt, welcher unter callim S. 47, 3 sagt: Sam pro suam. Schol.
des Pers. 1, 108: Sis pro suis apud antiquos ponebatur, et sos
pro suos. sas pro suas, deträcta u littera. So für suo C. I. L. 5, 190
2007. Bei Cic. Leg. 2, 9, 22 ist überliefert: Deorum Manium iura
sancta sunto. Nos leto datos divos habento ; für das handschrift-
liche nos, das gegen den Sinn ist. haben Baiter und Halm sos,
eine der daselbst angewandten archaischen Gesetzsprache wohl
angemessene Konjektur, in den Text gesetzt, aber »der Umstand,
dafs, wie es scheint, keine Spur des Pronomens bei Plautus, Terenz,
Lucilius, in den Urkunden seit dem Kannibalischen Kriege mehr
erscheint,' macht stutzig« (vergl. Jordan, Beiträge zur Geschichte
der lat. Sprache p. 248) und da nach Leg. 2, 10, 27 (indicat om-
nium quidem auimos immörtalis esse, sed fortium bonorum divi-
rios) nur die Seelen der Guten göttlich seien, so schlägt Urlichs,
Rhein. Mus. 1878 S. 155 bonos für nos vor, was auch C. F. W. Müller
aufgenommen hat. Den zuerst angeführten Vers des Enn. giebt
Lucr. 3, 1025 in folgender Gestalt wieder: Lumina sis oculis etiam
bonus Ancus reliquit.
15. Die verschiedenen Casus von meus, mea, mexim ge-
statten in der älteren Poesie die Synizesis. So ist ein-
silbig zu sprechen meus, mea, nieum, mei, meae, meo, meam,
meis, meos, meas und zweisilbig meorum, mearum Plaut. Epid.
1, 2, 2 (105); 3, 2, 1 (337); 3, 2, 12 (348); 3, 4, 45 (481); 3, 4,
46 (482): 3, 4, 74 (511): 4, 2, 3 (572); 4, 2, 16 (586); 5, 2, 22
(686); Merc. 1, 1, 2; 1, 1, 8 (17); 1, 2, 68 (180); 2, 3, 13 (.347);
24*
— 372 —
2, 3, 28 (363); 2, 3, 74 (409); 4, 3, 12 (711); 4, 4, 47 (787);
Pseud. I, 3, 2 (231); 1, 3, 82 (316); 1, 3, 110 (344); 2, 2, 53
(648); 4, 1, 9 (913); 4, 7, 92 (1189); Poen. 4, 2, 49 (871); 5, 4,
64 (1234); Persa 1, 1, 47; 2, 1, 4; 4, 4, 69; Stich. 1, 1, 12;
1, 1, 38; 1, 2, 8; 1, 2, 9; 1, 2, 21; 1, 3, 3; 2, 1, 2; 4, 1, 35;
Truc. 5, 33 (925); 5, 71 (963); 5, 73 (965); Terent. Andr. 2, 6,
22 (453); 3, 3, 3 (535); 4, 1, 27 (651); 5, 3, 16 (887); Eun. 1,
2, 50 (130); 2, 1, 25 (231); 2, 2, 3 (234); 4, 4, 34 (702); 4, 7,
28 (798); 4, 7, 36 (806); 4, 7, 39 (809); 5, 2, 15 (854); 5, 2,
59 (898); 5, 5, 1 (971); 5, 8, 4 (1034); 5, 8, 8 (1038); 5, 8, 18
(1048); Heaut. Prol. 41; 2, 3, 74 (315); 2, 4, 1 (381); 2, 4, 17
(397); 2, 4, 18 (398); 2, 4, 21 (401); 3, 3, 13 (574); 4, 1, 33
(646); 4, 2, 2 (669); 5, 3, 14 (1014); 5, 4, 4 (1027); 5, 5, 23
(1067); Phorm. 1, 4, 20 (198); 1, 4, 23 (201); 2, 1, 23 (253);
2, 2, 21 (335); 3, 2, 15 (500); 3, 2, 25 (510); 3, 2, 35 (520);
3, 2, 48 (533); 3, 3, 15 (548); 3, 3, 30 (563); 4, 3, 68 (673);
5, 1, 9 (736); 5, 3, 5 (788); Hec. Prol. 2, 20 (28); 2, 34 (42);
2, 40 (48); 2, 47 (55); 3, 3, 1 (361); 4, 4, 10 (632); Ad. 5, 4,
20 (874); 5, 4, 21 (875); 5, 9, 2 (959): vergl. Corssen, Aussprache
und VokaHsmus II p. 762. Zweisilbig ist meopte Plaut. Most. 1,
2, 77 (156) und meapte Truc. 2, 5, 18 (471). Über die Schreibung
mis im Dativ und Ablativ Plur. und mi im Vokativ Plur. vergl.
unter 11 und 12 S. 366 und 367.
Einsilbig zu sprechen ist tui, tuo, tua, tuae, tuam, tuis und
zweisilbig tuorum, tuarum Plaut. Epid. 2, 2, 82 (267); 4, 2, 14
(584); 4, 2, 17 (587); 4, 2, 18 (588); 5, 2, 22 (688); Mil. Glor.
4, 2, 22 (1013); Pseud. 1, 3, 59 (293); 2, 2, 66 (661)» 4, 7, 85
(1181); Persa 2, 2, 30; 3, 1, 10; Stich. 1, 2, 54 (111); Irin. 1,
2, 80 (117); Truc. 5, 19 (911); Terent. Andr. 3, 2, 30 (510); 5,
2, 10 (851); 5, 4, 36 (939); 5, 4, 38 (941); 5, 6, 11 (975); Eun.
4, 6, 28 (766); Heaut. 2, 3, 70 (311); 2, 3, 94 (335); 2, 4, 5
(385); 3, 1, 54 (463); 4, 1, 33 (646); 4, 5, 19 (767); 4, 5, 24
(772); 5, 1, 7 (880); 5, 4, 14 (1037); Phorm. 2, 3, 83 (430); 2,
4, 9 (449); 3, 1, 2 (466); 3, 1, 3 (467); 3, 1, 5 (469); 3, 3, 10;
(543); Ad. 5, 9, 17 (974); C. I. L. 1, 542 v. 3; vergl. Corssen,
Aussprache und Vokalismus II p. 761. Zweisilbig ist tuopte Plaut.
Mil. Glor. 3, 1, 10 (605).
Einsilbig ist sui, suo, sua, suam, suos, suas, suis und zwei-
silbig suarum Enn. (Ann. 233 ed. L. Müller) bei Fest, unter puelli
5. 249, 17 und bei Non. S. 158, 23; Plaut. Epid. 2, 2, 28 (212);
4, 1, 42 (569); 4, 2, 20 (590): Mero. 1, 1, 48 (50): Pseud. 1, 3,
— 373 —
5 (234); 4, 7, 74 (1170); Persa 4, 4, 50: 4, 4, 91; Stich. 1, 1,
55; 1, 2, 5 (62); 2, 1^ 2 (275); Terent. Audr. 1, 1, 68 (95); 2, 3,
19 (393); 4, 2, 9 (692); 4, 4, 35 (774); 4, 5, 11 (806); 5, 3, 9
(880); 5, 4, 29 (932); 5, 6, 5 (969); Eun. 2, 2, 39 (270); 3, 2,
28 (481); Heaut. 2, 1, 4 (216); 2, 1, 7 (219); 2, 3, 39 (280);
2, 3, 117 (358); Phorm. 1, 2, 46 (96); 1, 4, 35 (213); 3, 2, 6
(491); 5, 5, 8 (836); Hec. 1, 1, 12 (69); Ad. 5, 4, 9 (883); CLL.
1, 542 V. 3; Lucr. 1, 1022 (5, 420); soueis CLL. 1, 1297; vergl.
L. Müller, De re metr. S. 272 und Corsseu, Aussprache und Voka-
lismus II p. 761. Zweisilbig ist suompte Plaut. Mil. Glor. 2, 4,
38 (392); suapte Plaut. Merc. 5, 4, 9 (970); Acc. (234) bei Cic.
Tusc. 2, 5, 13 und ders. (492) bei Non. S. 336, 33.
Einsilbig sind bei den Komikern auch tuus, tuum, suus, suum,
Plaut. Bacch. 1, 1, 21 (55); 1, 1, 60 (93); Most. 1, 3, 25 (180);
2, 1, 19 (365); 2, 1, 29 (375); 2, 2, 54 (485); Pseud. 1, 1, 118
(120); 4, 7, 96 (1193); Stich. 1, 1, 41; 1, 2, 39 (96); 1, 2, 76
(133); Truc. 5, 40 (932); Terent. Andr. 1, 1, 141 (168); 2, 2, 16
(353); Heaut. 5, 4, 2 (1025); Phorm. 2, 3, 37 (384); 2, 4, 14
(454); 4, 5, 12 (724); Hec. 4, 1, 9 (524); 4, 2, 6 (582); 4, 4,
47 (669); 5, 4, 19 (859); Ad. 1, 2, 34 (114); 2, 1, 47 (201);
3, 3, 45 (399); 3, 3, 46 (400).
16. An die Pronomina possessiva kann, wie an die
Pronomina personalia (vergl. unter 7), 7net oder pte ange-
hängt werden.
Met an eine Possessivform gehängt kommt bei Cicero und
Caesar nicht vor, aber auch sonst findet sich diese Verbindung sel-
ten, und zwar fast nur met mit einem Kasus des Sing, verbunden,
so meämH Sali. lug. 85, 24; meämet Plaut. Poenul. 1, 3, 37 (446);
tno7net Claud. Mamert. 2, 10 (141, 11); 3, 8 (167, 20); tuismet
Apul. Mag; 100 S. 598; suämet Liv. 3, 57, 6; SalL Catil. 23, 2;
suimet sanguinis Sali, fragm. 1, 41, 25 D. (Kr. 45; Gerl. p. 141);
suomet Sali. lug. 31, 6; suämet Sali. lug. 8, 2; suismet Liv. 2,
19, 5: 8, 25, 6; Sali fragm. 2, 52 D. (Kr. 59; Gerl. 53).
Pte findet sich vornehmlich beim Ablat. und meistens vor
einem Substantiv. Fest. S. 310: Suopte ipsius, ut meopte meo
ipsius, tuopte tuo ipsius. Diomed. 1 S. 321 (332, 11): meapte,
tuapte, suapte, nostrajjte, vestrapte. Prise. 12, 5, 24 S. 947 (I 591,
22) : Pte quoque ablativum [trium] pronominum possessivorum in-
venio asciscere: meapte, tuopte, suopte, nostrapte, vestrapte. Und
12, 6, 30 S. 950 (I 595, 17): Pte quoque ea sola (pronomina pos-
sessiva) in eodem ablativo assumere solent: meapte, tuopte, suapte.
— 374 —
nostrapte, oestrapte. Wir lesen: meojjle ingeoio Plaut. Most. 1, 2,
77 (156); Pseud. 3, 2, 14 (803); meapte malitia Trucul. 2, 5, 18
(471); menjjfe causa Terent. Heaut. 4, 3, 8 (686); — tuopte con-
silio Plaut. Mil. Glor. 3, 1, 11 (605); tuopte ingenio Capt. 2, 3,
11 (371), aber sponte tuapte Trinum. 3, 2, 40 (666); — suopte
cibo Naev. (22) bei Macrob. Sat. 3, 18, 6; suopte corde Apul.
de deo Socrat. 19 S. 164; suopte corpore Plin. N. H. 10, 50, 71
(139); suapte culpa Plaut. Merc. 5, 4, 9 (970); suapte doctrina
Apul. de mag. 51 S. 511; suopte genere Varro R. R. 2, 8, 1;
suopte ingenio Sali. Hist. 1, 61 D. (Kr. 61; Gerl. 81 und 82) bei
Nonius 496, 1; Liv. 1, 18, 4; L 25, 1; 25, 18, 2; 29, 6, 2; Plin.
N. H. 7, 40, 41 (130); Tacit. Ann. 3, 26; Hist. 2, 63; 4, 68;
5, 14; Amm. Marcell. 14, 11, 3; 15, 5, 7; 16, 12, 68; 18, 6, 18;
27, 11, 5; 29, 3, 2; 29, 5, 52; suapte invidia Lact. Instit. 2, 8, 4;
suapte manu Cic. de orat. 3, 3, 10; suopte motu Amm. Marcell.
22, 11, 4; 25, 8, 14; suapte natura Acc. (234) bei Cic. Tuscul.
2, 5, 13; Cic. de orat. 2, 23, 98; Orat. 49, 164; Fin. 1, 16, 54;
5, 22, 61; Fat. 18, 42; Rutil. Lup. 2, 7; Colum. 2, 1, 5; 2, 17, 3;
3, 11, 3; 7, 2, 4; 9, 1, 6; 11, 2, 69; 12, 19, 2; Senec. Benef.
4, 17, 2; Cons. Marc. 11, 3; de otio 5 (32), 5; Nat. quaest. 3,
27, 8; Plin. N. H. 11, 8, 20 (63); 19, 4, 19 (49); Tacit. Ann. 4,
12; Histor. 4, 14; 5, 6; Amm. Marcell. 14, 8, 12; 16, 11, 8; Lact.
Instit. 5, 14, 2; Apul. de deo Socrat. 10 S. 142; 12 S. 146; Dogm.
Plat. 2, 5 S. 227; Claud. Mamert. 1, 21 (77, 7); 2, 3 (110, 20);
Epist. poster. (205, 7); natura suapte Lucr. 6, 755; suopte nisu
Apul. de deo Socrat. 10 S. 142; suopte nutu Cic. TuscuL 1, 17,
40; suapte perfidia Lact. Instit. 5, 9, 11; suopte pondere Cic.
Nat. Deor. 1. 25, 69; suapte potestate in einem alten tribun.
Dekret bei Gell. 7 (6), 19, 5; suapte specie Claud. Mamert. 3,
15 (184, 12); suapte sponte Varro R. R. 3, 7, 1; suapte vi Gell
18, 10, 5; suapte vi et natura Cic. Fat. 19, 43; suopte vitio Alcira.
Avit. ex homiliar. Hb. VII ed. Peiper p. 115, 13, aber sonitu suopte
Catull. 51, 10; — nostrapte culpa Terent. Phorm. 5, 2, 1 (766).
Beachtenswert ist Apul. Met. 9, 25 S. 641 : adseverans, brevi abs-
que noxa nostri suapte inimicum eins violentia sulfuris periturum,
vergL Hildebrand zu dieser Stelle (I p. 816 und 817).
Aber auch an einen anderen Kasus als den Ablativ wird,
wenn auch selten, pte angefügt, so: illos suapte induxit virtus
Acc. (492) bei Nonius S. 336, 33 (Lachmann zu Lucr. 6, 755,
S. 391 empfiehlt vi illos suapte), und content! bis quae suapte
natura ferebat Varro L. L. 5, 22, 108; wahrscheinHch verderbt
- 375 -
ist sua-pte uatio sua separata seorsum aus Cato (p. 85, 12 ed.
Jordan) bei Charis. 2, 13 S. i95 (219, 19), und sed natura loci
opus efficit ipsa sua-pte Lucr. 6, 755 (Lachmanii bat vi ibus ot'ficit
für opus efficit geschrieben, in mehreren Büchern, wie in den
Brit. 1 und 3, ist sua vi für suapte). Ferner suompte amicum
Plaut. Mil. Glor. 2, 4, 38 (391) nach Gruter's Verbesserung (in
den meisten Büchern suum , im vet, m. pr. sumptu) ; tuipte pu-
doris Amph. 2, 2, 187 (819) bei Fleckeisen, Götz und Löwe, in
den Hdschr. steht tute, danach Leo tute si pudoris; suipte patris
Arguni. von Plaut. Rud. 4; suapte propter opera Hygin. Fab. 145.
Auch an das Pronomen possessivum kann im Ablat. Singul.
d angefügt werden, so schreibt im Drix im Plaut. Mil. Glor. 3, 3,
58 (932) a tuad uxore nach Bücheier, Lat. Gramm. S. 50, vergl.
Lorenz S. 277 und Brix S. 159 zu v. 932.
Pronomina demonstrativa.
a) is, ea, id.
n. Der Stamm des einfachen Pronomen der dritten Person
ist i, welches jedoch vor einem Vokal der Endung in e übergeht,
sowie zu dem Infin. ire ein eo, eunt, eam gehört. Der Nomin.
Sing, lautet also für die drei Geschlechter is^ ea, id.
Der Pronominalstamm i im Nomin. Sing. Masc. kann auch
zu ei erweitert werden, und so ist als Nominativ eis (für *eios,
vergl. Luchs, Genetivbildung der Pronomina S. 341, 342) CLL.
1, 198 Z. 9; 24; 83 geschrieben. Das ursprünglich lange i in is
wurde später kurz gesprochen (vergl. Corssen, Aussprache und
Vokalismus II p. 631). Für is findet sich auch in Inschr. wie
Orell. 5580 (vergl. Brambach, Neugestaltung der lat. Orthographie
p. 314) und Hdschr. wie z. B. im cod. Laur. 51, 10 des Varro L. L.
7, 19 his, wofür 0. Müller und Spengel is geschrieben haben.
Das d im Neutrum dieses Pronomen und der übrigen Pro-
nomina giebt das t des Sanskr. wieder, vergl. Bopp, Gramm.
§155, 356, 369. It ist geschrieben in der lex col. lul. Genet.
(Ephem. epigr. vol. 2 fasc. 2) 1, 2; 1, 12; 2, 10; 4, 5; 5, 8
zweimal; 6, 8; 6, 37; 7, 24; in mehreren Inschr. der Kaiserzeit,
wie CLL. 5, 875 Z. 6; L Neap. 460; 3281; 6828 Z. 6; inscr.
de l'Alger. 1166: Or. 775; Henz. 6086 Col. 1 Z. 12; Plaut. Bacch.
4, 4, 80 (732) im Vat.: Mil. 2, 2, 59 (214) im vet. und Vat. m.
pr. und im decurt.; Mil. 2, 3, 81 (352) im vet. m. pr. ; Mil. 3,
— 376 —
1, 89 (683); 3, 1, 170 (765); 3, 3, 19 (892) und 4, 8, 55 (1365)
im decuri; Mil. 4, 1, 1 (947) und 4, 4, 22 (1158) im decurt. und
Vat. ; Pseud, 1, 3, 50 (284) im vet. , decurt. undVat. ; Stich. 1,
3, 35 (189) im Ambr. und Trin. 3, 2, 73 (699) im vet: Terent.
Eun. 4, 1, 6 (620); 5, 1, 13 (829); 5, 2, 23 (862); 5, 4, 8 (930)
und Adelph. Prol. 5 im Bemb.; Cic. pro Tüll. 42 im Tur. Palimps.:
Verr. 5, 40, 105 im Vat. Palimps.; Phil. 4, 1, 1; 10, 7, 14 im
Vat. Vergl. illut, aliut, quit, quot, aliquit, quotcumque, quit-
quam, quitquit.
192 18. Der Genet. Sing, aller Genera ist eius. Der Genet.
auf ius, welcher in anderen Pronomina wiederkehrt, entspricht
dem im Sanskr. ebenfalls vorzüglich den Pronomina der dritten
Person angehörigen Genet. auf sja. Manche schrieben eiius, wie
überhaupt das zwischen zwei Vokalen stehende, zum Halbvokal ge-
wordene i durch ii bezeichnet wurde. Vergl. Caesell. bei Cassiod.
de orthogr. S. 2317 (206, 6): Pompeiius, Tarpeiius et eiius per duo i
scribenda sunt et propter sonum (plenius enim sonant) et propter
metra. Numquam enim longa fiet syllaba, nisi per i geminum
scribatur; Prise. 1, 4, 18 S. 545 (I 13, 27): Et i quidem modo
pro simplici modo pro duplici accipitur consonante: pro simplici,
quando ab eo incipit syllaba in principio dictionis posita subse-
quente vocali jin eadem syllaba, ut luno, luppiter; pro duplici
autem, quando in medio dictionis ab eo incipit syllaba post vo-
calem ante se positam subsequente quoque vocali in eadem syl-
laba, ut malus, peius, eius^ in quo loco antiqui solebant gemi-
nare i litteram et maiius, peiius, eiius scribere, quod non aliter
pronuntiari posset quam si cum superiore syllaba prior i, cum
sequente altera proferretur, ut pei — ius, ei — ius^ mai — ius und
ders. 7, 5, 19 S. 739 (I 303, 4); nam solebant illi non solum in
principio, sed etiam in fine syllabae ponere i loco consonantis,
idque in vetustissimis invenies scripturis, quotiens inter duas vo-
cales pouitur ut eiius ^ Pompeiius, Vulteiius, Gaiius, quod etiam
omnes, qui de littera curiosius scripserunt, affirmant. Wir finden
eiius oder eiius CLL. 2, 1065; 2, 1923; 2, 1953, und besonders
auf dem aes Malac. 2, 1964 CoL 1 Z. 41 ; Col. 2 Z 11 zweimal;
Col. 3 Z. 3; Col. 4 Z. 7; 21; 33; CoL 5 Z. 4; 6; 12; 17; 21; 24;
43; ferner CLL. 3, 1365; 3, 1412; 3, 5692; 5, 4877: inscr. de
Lyon S. 388 No. 35, dafür etius und etlus C L L. 2, 1276; 2, 1687;
eilusdem auf dem aes Malac. C L L. 2, 1964 Col. 1 Z. 15; Col. 2
Z. 43; Col. 3 Z. 36 und 2, 4171; eliusdem 2, 4157: oft findet sich
in Inschriften «das, so C I. L. 5, 4444: 5, 8523: 6, 9201; 6,
— 377 -
11931; 8, 164; 8, 4623: 8, 5836: <J, 365: 9, 3967: 9, 5805: 10,
2068 u.a.; CLL. 6413. Vergl. huiius, cuiius oder cuilus oder
cullus, cuilusque oder quilusque. Für eius modi ist eimodi Cicer.
de domo 44, 116 im Gembl. und Vat. , vergl. illimodi und isti-
modi, alii modi und alimodi, cuiniodi und cuicuimodi; über den
Genet. eae vergl. unter 19 S. 380.
Der Genet. eius ist einer dreifachen Aussprache fähig:
a) eius kann trochäisch gemessen werden, diese Aus-
sprache ist die gewöhnliche, vergl. S. Brandt , De varia quae est
apud veteres Romanorum poetas scaenicos genetivi singularis pro-
nominum forma ac mensura p. 54, der 80 Beispiele aus Plautus,
20 aus Terenz und 3 aus den scenischen Fragmenten nachweist.
b) Häufig ist eins in der älteren Poesie einsilbig, wie
Plaut. Bacch. 2, 3, 133 (367): 4, 4, 25 (675); Mil. Glor. 3, 1,
206 (801): 4, 1, 14 (960); 4, 1, 28 (975): Merc. 1, 1, 104 (105):
5, 4, 35 (995); Stich. 1, 3, 15 (169); 3, 1, 29 (432); Irin. 2, 2,
56 (337); 3, 3, 9 (737); 3, 3, 13 (741); 4, 2, 125 (967); Terent.
Andr. 1, 1, ^^ (93); 1, 3, 5 (210): 3, 3, 25 (557); 3, 3, 47 (579);
4, 5, 4 (799); 5, 1, 12 (831); Eun. 4, 1, 7 (621); 5, 1, 23 (839);
5, 2, 61 (900); Heaut. 1, 1, 45 (97); 1, 2, 27 (201); 2, 3, 106
(347); 2, 3, 125 (366); 3, 1, 5 (414); 3, 1, 44 (453); 3, 2, 17
(528): 3, 2, 44 (555): 4, 5, 25 (773); 5, 1, 5 (878); Phorm. 1,
3, 2 (154); 1, 4, 11 (188); 2, 3, 7 (354); 3, 1, 17 (481); 4, 1, 3
(569); Naev. bell. Poen. 69 (vergl. L. Müller Comment. p. 251);
Acc. (praef. 23) bei Cic. Divin. 1, 22, 44; Cic. selbst Nat. Deor.
2, 42, 109.
c) Dafs die erste Silbe von eius in der Komödie kurz
gemessen werden könne, will Lachmann zu Lucr. 3, 374
(S. 161) nachweisen an Plaut. Poenul. 4, 2, 60 (882): fäcere, faciat
male, eius merito? tum aütem si quid tu adiuvas; Terent. Eunuch.
1, 2, 51 (131): nuper: eius frater äliquautum ad rem est avidior;
Phorm. 1, 2, 63 (113): ut si'bi eius faciat cöpiam illa enim se
negat; Phorm. 1, 4, 8 (185): quöd cum audierit, quod eius reme-
dium inveniam iraciiudiae? Turpil. (75) bei Nonius S. 182, 6:
eru' stüpidus adstat: ita eius aspectüs repens, wozu auch noch
Terent. Phorm. 3, I, 19 (483) zu rechnen ist: nam per eius unam,
ut audio, aut vivam aüt moriar seutentiam. Diese Annahme hat
bei Luchs a. a. 0. p. 346, 347; S. Brandt p. 54; C. F. W. Müller,
Plaut. Pros. p. 388 und Dziatzko, Anm. zu Terent. Phorm. v. 113
(p. 102) Widerspruch gefunden, und man hat durch Konjekturen
nachzuhelleu versucht, so schreibt Scholl Plaut. Poen. 882 : fäcere,
— 378 —
faciat, eius luerito? tum aütem, si quid tu adiuvas, und Ribbeck
Turpil. 75: erus stüpidus adstat: ita [enim] eius aspectüs repens,
vergl. die Note z. d. St., oder man stellte die Wörter um, so
Dziatzko in der mit Anmerkungen verseheneu Ausgabe des Terent.
Phorm. 113: sibi ut eius faciat copiam, illa enim se negat: Phorm.
185: quüd cum audierit, eius quod remedium inveniam iracün-
diae? Fleckeisen und Dziatzko, nicht Umpfenbach, Phorm. 483:
nam eius per unam, ut audio, aut vivam aüt moriar sententiam ;
über Eunuch. 131 vergl. C. F. W. Müller a. a. 0. Doch eius nach
vorhergehender kurzer Silbe nehmen an W. Wagner, Einleitung
zu Terent. Heaut. p. 22, 23; L. Müller, Anmerkung zu Turpilius
bei Nonius (S. 267) und Dziatzko hat in der von ihm bei Beruh.
Tauchnitz besorgten Textausgabe des Terenz die Umstellung nicht
vorgenommen ; vergl. huius und cuius oder quoius.
Ein Beleg für eius, dreisilbig gemessen, wird sich schwerlich
aus der Literatur beibringen lassen, vergl. Luchs a. a. 0. p. 345.
19. Für den gebräuchlichen Dativ ei ist eiei geschrieben
CLL. 1, 198 Z. 12; 37; 60; 68; 77; 80, und wahrscheinlich
Z. 10, wo jetzt eine Lücke ist; eei CLL. 10, 1453 Z. 10; iei
CLL. 1, 205 Col. 2 Z. 12; 30.
Wie eius, so hat auch der Dativ ei bei den älteren Dichtern
eine dreifache Messung:
a) ei wird öfter als Spondeus gemessen, bei Lucrez nur
im letzten Fufse. Die Beispiele aus Plautus. Terenz und Lucrez
hat Ritschi vor dem Bonner Lect. Catal. des Wintersemesters 1841
bis 1842 S. 10 und 11 und Brix in der Anmerkung zu Plaut. Mil.
Glor. argum. I v. 4 zusammengestellt. Es sind: Plaut. Aul. Prol.
13; 2, 4, 37 (316); Cure. 1, 1, 43; 4, 3, 12 (544); 5, 2, 5 (603);
Gas. Prol. 35; 37; 53; 66; 2, 8, 27; Cist. 1, 2, 19; 2, 3, 7; 2, 3,
25; Epid. 1, 1, 34; Bacch. 3, 6, 25 (554); 4, 9, 99 (1022); Marc.
2, 3, 115 (452); Most. 2, 2, 50 (481); 4, 2, 32 (947): 4, 2, 70
(986); Pers. 5, 1, 24; Pseud. 2, 4, 29 (719); Rud. Prol. 25; 68;
Terent. Audr. 2, 6, 12 (413); Heaut. 3, 1, 46 (455); 4, 4, 25
(747); 4, 5, 29 (777); Phorm. 4, 3, 40 (645): 5, 8, 79 (972);
5, 9, 41 (1030); Hec. 4, 1, 58 (573); Lucr. 2, 1136; 3, 556;
5, 284; 5, 300; 5, 754; 6, 674; 6, 710; 6, 729; 6, 795.
b) ei ist oft einsilbig gebraucht, wie Plaut. Capt. 2, 3,
193 68 (428); 2, 3, 100 (460); Trin. Prol. 14; 1, 2, 138 (175); 2, 2,
58 (339j; 2, 2, 96 (377); 2, 4, 121 (522); 3, 3, 42 (772); 4, 2,
23 (865); 4, 2, 119 (961); 5, 1, 9 (1123); Mil. Glor. argum. II
12; 2, 1, 69 (147); 2, 101 (256); 2, 3, 28 (298); 3, 2, 56 (870)
— 379 —
u. a. in.; Terent. Andr. 2, 3, 16 (390); 4, 1, 17 (641); 4, 5, 18
(813); Heaut. 1, 1, 69 (121); 5, 2, 13 (966); Phorm. 1, 4, 11
(188); 4, 3, 26 (631); auch Enn. (Fab. 204 ed. L. Müller) bei
Cic. Tusc. 3, 13, 28; Catull. 82, 8. Prise. 7, 5, 21 S. 740 (I 303,
26) sagt: ei qnoque cum rationabiliter monosyllabum esse deberet,
cum genetivus eins sit disyllabus, per diaeresin a poetis proferri
invenitur differeutiae causa, ne, si monosyllabum sit, iuteriectio
esse putetur, ut Vergilius in II (274): ei mihi, qualis erat, quan-
tum mutatus ab illo Hectore, und 13, 3, 14 S. 961 (II 10, 2):
huius, huic, cuius, cui, eins, ei monosyllaba sint accipienda in
dativo, und II 10, 9: inveniuntur tarnen, sed raro, bisyllaba, et
maxime ei diö'erentiae causa, ne interiectio esse putetur, quod de
nomine quoque tractantes memoravimus.
c) ei ist als Jambus gemessen: Plaut. Cure. 2, 3, 81 (360);
Bacch. 1, 1, 11 (45); Mil. Glor. argum. I 11; 4, 2, 96 (1088);
Pseud. 3, 2, 109 (899); Dichter bei Fest, unter ungulus S. 375:
Ovid. Halieut. 34; Germ. Arat. 457; Terent. Maur. 605; 1542.
Oft ist die Lesung ei und ei möglich, und es ist schwer, sicher
zu bestimmen, ob die Paenultima lang oder kurz ist.
In diesem ei ist das i elidiert Plaut. Bacch. 2, 3, 31 (265),
Pseud. 4, 8, 5 (1242) und Persa 2, 1, 11; Terent. Eun. 5, 4, 4
(926) und Phorm. 2, 3, 67 (414); in ei Plaut, Cure. 1, 1, 43;
5, 2, 5 (603); Cas. Prol. 66; Bacch. 4, 9, 99 (1022); Most. 1, 3,
129 (287); 4, 2, 32 (947); Pseud. 2, 4, 29 (719); Rud. Prol. 25;
68: zweifelhaft ist die Quantität des e vor elidiertem i Terent.
Phorm. 3, 2, 40 (525); 3, 3, 5 (538). Vergl. Lachmann zu Lucr.
3, 374 und C. F. W. Müller Plaut. Prosod. S. 66 und Nachtr. S. 8.
In der höheren Poesie werden die Kasus obliqui von is ver-
mieden, so ist z. B. bei Horaz, welcher in den Sermonen und
Episteln eins, eum, eo, eorum, earum, eos, eas und den Accus.
Plur. ea hat (in den Carmin. nur eius zweimal), doch kein ei
nachweisbar; vergl. Stern, Grundrifs einer Grammatik römischer
Dichter p. 61 ; für Lucan. vergl. J. Obermeier, Der Sprachgebrauch
des M. Annaeus Lucanus I p. 15; für Venant. Fortun. vergl. Adalb,
Schneider, Lesefrüchte aus Ven. Fortun. p. 8; 9; für das Juristen-
latein vergl. W, Kalb, Das Juristenlatein p. 40.
Eae wird als Dat. Sing. Fem. erwähnt bei Varro L. L. 8,
28, 51: Ut est ab is ei, sie ab ea eae diceretur, quod nunc dici-
tur ei; pronuntiaretur ut in iis viris, sie eis mulieribus; et ut est
in rectis casibus is ea, in obliquis esset eius eaius. Nunc non
modo in virili sicut in muliebri dicitur eius, sed etiam in neutris
— 380 -
articulis, ut eius viri, eius mulieris, eius pabuli, cum discrimi-
uentur iu rectis casibus is ea id, und bei Charis. '2, 7 S. 136
(162, 10) schreibt Keil: feminina singulariter ea, eius vel eae, ei
vel eae, eam. Dieser Dativ eae ist in den tab. cer. Dac. III ex-
empli inter. pag. 1 Z. 5 und exempli ext. p. 1 Z. 10 (CLL. 3
S. 930, 931), ferner Cato R. R. 142 (p. 89, 3 ed. Keil): quo modo
vilicam uti oportet et quo modo eae imperari oportet. Unsicher
ist es, ob eae bei Cato R. R. 46, 1 (50, 7): quam simillimum
terrae eae, ubi semina positurus eris Genetiv oder Dativ ist: der
Vorschlag Ritschis bei Plaut. Mil. Glor. 2, 3, 77 (348) sed hie
illi supparasitatur semper: hie eae proxumust zu schreiben, weil
im vet. m. pr., decurt. und Vat. ea proxumust ist, nicht ei proxu-
must, auch im Ambr. . a. prox . . . steht, hat bei den neueren
Herausgebern Fleckeisen und Brix Anklang gefunden, aber nicht
bei Lorenz, der dafür ei gesetzt hat: auch ist es nicht ratsam,
sagt mit Recht Bücheier (Lat. Gramm, p. 60), solche Vermutungen
(z. B. Mil. Glor. 4, 5, 5 (1204) donavique eae) zu vermehren,
vergl. noch Ritschi opusc. 2, 413 Anm.
20. Der gebräuchliche Accus. Sing, ist emn, eam, id.
Statt eum hatte die alte Sprache im und em (vergl.
Scholl, Leg. duodecim tabul. p. 62 adn.). Charis. 1, 17 S. 107
und 108 (133, 1): Im pro eum\ nam ita Scaurus in arte gram-
matica disputavit, antiquos im ques hunc eundem significare con-
suesse, et declinari ita: is, eius, ei, eum vel im, numero plurali
(is), ut est locutus Pacuvius in Medo: Ques sunt is? Ignoti nescio
ques. Gloss. Lab.: im ahzov et im eum zw a>jzbv\ Paul. Festi
S. 103: Im ponebant pro eum, a nominativo is. Derselbe S. 47:
194 Callim antiqui dicebant pro clam, ut nis pro nobis, sam pro suam,
im pro eum. S. 77: Em pro eum, ab eo quod est is. Und S. 76:
Emem eundem. Macrob. Sat. 1, 4, 19 (aus Gell. 8, 1) führt aus
den zwölf Tafeln an: Si nox furtum factum sit, si im occisit, iure
caesus esto. Er fügt hinzu: In quibus verbis id etiam notandum,
quod ab eo quod est is, non eum casu accusativo, sed im dixe-
runt. Porphyr, zu Horat. Serm. 1, 9, 65 giebt aus den zwölf
Tafeln (Scholl a. a. 0. tab. 1, 1 p. 115): Si in ius vocat, ito, ni
it, antestamino, igitur, em (in den Hdschr. en) capito; und Gell.
20, 1, 45 in einer längeren Stelle aus denselben: qui em vinctum
habebit, wo jedoch Hertz eum hat. In der verderbten Stelle bei
Cic. Leg. 2, 24, 60 ist doch im mit Sicherheit zu erkennen, und
so schreiben auch Baiter, Vahlen, du Mesnil und C. F. W. Müller.
Cato (ed. Jordan p. 59, 3j bei Fest, unter pro scapulis S. 234
- 381 —
schreibt: si em percussi. Er im wird bezeugt von Fest, und Paul.
S. 162, 163, welche necerim durch nee eum erklären, vergl. 0. Müller
S. 386. Die Form im hat man einzuführen versucht, so schlägt
Bücheier (Fleckeisen, Jahrb. 1863 p. 333) im Liv. Andron. bei
Prise. 6, 1, 6 S. 678 (I 198, 12) filia im docuit vor, was aber von
Baehrens (F. P. R. p. 40 fr. 25) nicht aufgenommen ist. Bothe
schreibt an zwei Stellen bei Plautus im, so Mil. Glor. 5, 31 (1424)
an im amittis (vergl. Bücheier, Lat. Gramm, p. 26), Fleckeisen hat
dafür an eum amittis, Brix und Lorenz an iam mittis (an iam
amittis M. Haupt im Herrn. 3 p. 148); Poenul. 1, 2, 75 (287)
liest Bothe ebenfalls im, Ritschi und Scholl schreiben dafür eum.
Auch Linker (Fleckeisen, Jahrb. 1864 p. 719) hat im Ennius im
super vorgeschlagen, wofür L. Müller (p. 139, dub. 1) quem super
schreibt.
Auch für den Accus. Sing. Fem. eam findet sich in den Hdschr.
des Varro eine seltene Form iam^ so Varro L, L. 5, 35, 166 lectica,
quod legebant, unde eam facerent und L. L. 8, 23, 44 nunc
ponam potissimum eam divisionem, an beiden Stellen haben die
besseren Codices iam, vergl, Aug. Müller, De priscis verborum for-
mis Varronianis p. 48.
Für eam ist auch aeam (vergl. Gen. aeius S. 375 und 377)
geschrieben C. L L. 6, 12055.
Eum statt id hat Dosith. praef. fab. Aesop. p. 24 Boecking;
Greg. Tur. Vit. patr. 19, 3 p. 1248 D. (vergl. Haase, Greg. Tur.
de curs. stell. 15 p. 31).
Der Ablativ Sing, heifst eo, ea, eö, in der lex Spolet. bei
Bruns Font. iur. Rom. 4. Ausg. S. 45 steht auch eod.
21. Der Nomin. Plur. Masc. heifst a, ü, e, der Dativ
und Ablativ Plur. eis, iis, is. So sagt Diomed. 1 S. 319 (331, 5):
Pronomen articulare subiunctivum vel relativum qualitatis finitae
generis masculini: is eins ei eum o ab eo, pluraliter ei eorum
eis eos o ab eis\ Prob. Instit. art. S. 348 (132, 23): is declina-
bitur sie: numeri singularis is eins ei eum is ab eo, numeri plu-
ralis ii et ei^ eorum, iis et eis^ eos, ii et e?', ab iis et ab eis
und Prise. 7, 4, 15 S. 737 (I 298, 9), nachdem er über das ein-
silbige dii und diis und das zweisilbige dei und deis gesprochen
(vergl. Substant. 30) : Idem accidit etiam in pronomine ei et m,
eis et iis. E quibus illud apparet, quod vetustissimi , ut supra
diximus, pro una longa vocali solebant duas scribere. Ecce enim
vestigium antiquitatis in bis adhuc servatur, cum duae i pro una
longa ponantur, taiu in supra dicti nominis quam pronominis
- 382 -
ternis casibus, hi dii bis diis ab bis diis, ii iis ab iis. Nam si
dicas dei deis a deis, ei eis ab eis, disyllaba sunt, sicut ostendi-
mus. luvenaHs in quinto (Sat. 14, 30): Implet et ad moecbos
dat eisdem ferre cinaedis. Puto autem, quod in bis dilferentiae
causa servata est geminatio i, ne, si di et dis et i et is dicamus,
dubitatio fiat significationis; nam di etiam praepositio est et dis
et praepositio est et i et is verba. In pluribus autem invenis
differentiae causa buiuscemodi quasdam fieri syllabarum vel litte-
rarum additiones vel ademptiones vel accentuum mutationes, ita-
■que in compositione idem et isdem per unam i scripsisse, quia
nulla confusio fit significationis, inveniuntur pro eidem et eisdem.
Aus dieser geschraubten Erklärung, bemerkt Brambacb, Neu-
gestaltung der lat. Ortbograpb. 140, kann man immerhin soviel
entnehmen, dafs die gewöhnliche Aussprache di und dis, is, idem,
isdem, vielleicht auch i hatte, dafs aber die vorwiegende
Schultheorie in diesen Formen ii schrieb. So sagt auch
Meusel, Lexic. Caes. 2 p. 250: Quae cum ita sint, recte Spill-
mannus (Prog. St. Gallen 1878 p. 21, 22) mihi videtur statuisse,
Oaesarem semper usum esse formis ii et iis.
Ritschi Proleg. zu Plaut. Irin. S. 98, Fleckeisen Epist. crit.
S. 9, Brix, Anm. zu Trinura. prol. 17 und Lorenz zu Mil. Glor.
3, 1, 140 (735) wollen im Nomin. Plur. nur i und ei, im Dat.
und Ablat. Plur. nur is und eis dulden und haben im Trin. Prol.
17 aus dem Ambr. i aufgenommen, während im vet. ii, im decurt.
und Vat. hi ist; ebenso schreiben dieselben Menaechm. I, 4, 3,
(222), Mil. Glor. 3, 1, 158 (753) ohne handschriftliche Autorität,
die Hdschr. haben ii oder hi. I ist ferner bei Plaut. Pseud. 4,
7, 7 (1108) im decurt. und Vat. (babenti für habent i), und Truc.
4, 2, 32 (745) im vet., decurt. und Vat. (irem oder iraem für
i rem), I auch CLL. 2, 1964 Col. 1 Z. 16 und 9, 1618 Z. 12
vergl. Brambacb a. a. 0. p. 323. Auch Plaut. Bacch. 3. 6, 19 (548)
schreiben Ritschi und Pleckeisen i ohne handschrittliche Autorität,
Leo aber ei; bei Terent. Adel. Prol. 23 ist im Bemb. und in einigen
anderen Büchern ii (sonst hi und hü), dasselbe bei Prop. 3 (2),
24, 51 in einem Teile der Bücher (im Gron. , Neap. und Hamb
hi), das Versmafs verlangt aber an beiden Stellen ein einsilbiges
Wort, trotzdem schreiben an erster Stelle Fleckeisen, Dziatzko ei,
Spengel aber i, an zweiter Stelle Lachmauu ii, L. Müller aber ni.
Auch in manchen Ausgaben von Prosaisten wird i für ii geschrie-
ben, so Bücbeler in Q. Cic. de petit. consul. 46 p. 56; Hertz im
Gell. 6 (7), 11, 7; Peter in den Script. Histor. Augustae, wie
- 383 —
Spartian. Sever. 14, 9; Capitol. Pertin. 11, 3; Lamprid. Alex.
Sever. 39, 3; 54, 6: 59, 6: Trebell. Poll. Claud. 11, 5; Gallien,
duo 3, 2.
Viel häufiger als i ist ei, CLL. 1, 200 Z. 11; 28; 45; 93;
1, 202 Col. 1 Z. 40 und Col. 2 Z. 3 ; 8; 12; 1, 204 Col. 1 Z. 8; 195
1, 206 Z. 22; 75: 80; 82; 151; lex colon. Genet. (Ephem. epigr.
vol. 2 fasc. 2) 1, 1 Z. 8; 3,7 Z. 33 und (Ephem. epigr. vol. 3
fasc. 2) 4, 10 Z. 16; 33; 4, 11 Z. 6; 26: 38; 5, 12 Z. 6; 7; 5,
13 Z. 37; 5, 14 Z. 35; Or. 156 Z. 7: Plaut. Mil. 2, 4, 32 (385)
im Ambr. (sonst hi); Merc. 5, 2, 28 (869); Pseud. 3, 2, 30 (819);
Persa4, 6, 2; Stich. 1, 3, 47 (201); Varro L. L. 5, 16, 90; 8, 38,
72; 10, 3, 62; Cic. de orat. 1, 19, 87; 2, 16, 68; 3, 30, 120;
Brut. 2, 9; 54, 199; 59, 214; Orat. 56, 188; pro Caec. 34, 99;
L agr. 2, 1, 1 im Erl; 2, 4, 9; 2, 7, 19; 2, 9, 23; 2, 10, 26 im
Pith.; 2, 11, 29; 2, 26, 68; 2, 37, 103; PhiL 2, 15, 38; Ep. Farn.
1, 2, 2; 1, 9, 17; 14, 16; Tusc. 1, 13, 29; 4, 36, 78; 4, 37, 80;
5, 27, 77; Nat. Deor. 2, 23, 62; 2, 55, 137; Off. 3, 23, 90; Sen.
Vit. beat. 14, 1. Ei ist in et verderbt Cic. Verr. 5, 20, 50: 1. agr.
2, 29, 81 und Ep. Att. 3, 24, 1. Dafür ist eei geschrieben C. I. L.
10, 1453 Z. 8.
Der gänzlichen Verwerfung von ii jedoch widerstreitet die
Schreibung /e/,. welche CLL. 1, 185; 1, 202 Col. 1 Z. 7; 1, 204
Col. l Z. 5; 17; 30 und CoL 2 Z. 4; 15; 1, 205 CoL 1 Z. 48:
1, 206 Z. 24: 9, 439; Varro L. L. 9", 1, 2 und 9, 27, 35 im Flor.
(lei im Par. a und Goth., in der zweiten Stelle auch im Kopenh.)
begegnet. Das in den Hdschr. sehr gewöhnliche n ist auch
I. Neap. 212 Z. 16.
In den älteren Sprachdenkmälern findet sich ein Nomin. Plur.
eis: eeis: ieis. So steht eis (vergl. Ritschi, Opusc. 4 p. 316) C L L.
1, 197 Z. 16; 23; 1, 198 Z. 26; 27; 57; 67 und 1, 199 Z. 29 (hier
eus) (Ritschi, Opusc. 4 p. 136); eeis 1, 196 Z. 4; ieis 1, 577 CoL 3
Z. 12. — Auch is (Brambach a. a. 0. p. 312) steht als Nomin.
Plur. in einem Verse des Pacuv. (221) bei Charis. 1, 17 S. 108
(133, 4): ques sunt is? Ignoti nescio ques ignobiles (vergl. Ritschi,
Opusc. 4 p. 318 Anm.); in der Anführung bei Charis. 1, 15 S. 70
(91, 19) lautet der nämliche Vers: ques sunt? ignoti, nescio ques
ignobiles, ohne is, und bei Prise. 13, 3, 13 S. 960 (II 9, 16) ist
statt desselben isti. Vergl. Substant. 30 und Adject. 21, und eis-
dem oder isdem, heis oder hisce und illisce.
22. Der Dat. und Ablat. Plur. heifst eis und iis.
Oft lauten sie auch is, wie C L L. 1, 198 Z. 48 (wenn anders
— 384 —
die vorhergehende und die nachfolgende Lücke richtig ergänzt
sind); 2, 1963 Col. 1 Z. 15; 17; 2, 1964 Col. 1 Z. 16; 21; 29;
Col. 2 Z. 47; 61; 63; Col. 3 Z.21: 34: Col. 4 Z. 49; 69 und Col. 5
Z. 3; 62; 5, 4091 Col. 1 Z. 10 (Z. 11 iis); 10, 3750 Z. 4 und 7 ;
Or. 4031 Z. 9 (vergl. Brambach a. a. 0. p. 323) und 4430 Z. 6;
10, Henz. 6858 a zweimal und 6955 a: Enn. (320) bei Fest, unter
suppernati S. 305 (bei Paul. S. 304 bis, und so auch L. Müller
(vergl. dessen Quintus Ennius, Einleitung in das Studium römischer
Poesie p. 198); Plaut. Mil. 3, 1, 137 (732) im Ambr. und 3, 1,
140 (735) im vet. und Vat. m. pr. und im decurt. ; Pseud. 4, 7,
8 (1109) im vet.; Asin. 2, 4, 31 (437); Trucul. 2, 6, 50 (531),
die Herausgeber des Plautus schreiben hier auch is, dagegen die
des Terent. Eun. 5, 5, 31, obwohl im Vat., Vict., Ambr. und
Par. is, im Bemb. iis steht, eis; Cic. pro TuU. 18, 42 im Ambr.
Palimps.; de rep. 1, 2, 2; 1, 2, 3; 1, 33, 50; 1, 43, 67; 2, 21,
37; 4, 4, 4; Leg. 1, 18, 48 in den Leid. AB, die Herausgeber
haben iis; Sallust. lug. 17, 2 (in den Guelf. 4, 6 und Par. c und
102, 2 im Eccard., Guelf. 6 und Meissn. is), die Herausgeber eis;
Verg. Aen. 9, 274 im Med. is, sonst bis, und so auch Ribbeck;
Liv. 1, 2, 5 und 1, 50, 7 im Par.; 1, 20, 3 im Par. und Harl. 1;
1, 31, 8; 1, 40, 2 und 3, 39, 8 im Par. und Med.; 1, 32, 10 und
3, 29, 2 im Par. m. pr. und Med.; 2, 14, 3 im Med. m, pr. und
Par.; 2, 42, 9 im Med.; 22, 33, 9 im Put. und Colb.; 22, 34, 10;
,23, 24, 12 das zweite Mal; 23, 26, 5; 23, 35, 10; 23, 43, 3 im
Put. ; 30, 27, 3 im Put. und Leipz., an allen diesen Stellen haben
die Herausgeber bald iis, bald bis, einmal 1, 32, 10 ist is ein-
geklammert; Tacit. Ann. 3, 11 das zweite Mal, Halm schreibt is,
Nipperdey und Pfitzner streichen dasselbe. Manche Herausgeber,
besonders die der Schriften späterer Zeit, schreiben is für iis, so
Roth im Sueton, z. B. August. 15 (43, 30); Calig. 15 (125, 6); Galba
14 (205, 38); 20 (208, 25); Peter in den Script. Histor. August.:
Capitol. Ant. Pius 12, 7; Maxim, duo 2, 5; 15, 5; Pertin. 5, 4;
7, 9; 12, 8; Lamprid. Ant. Heliog. 6, 6; 30, 8; 35, 5 (Konjektur
von Peter); Alex. Sever. 4, 3; 37, 7 (Konjektur von Peter); 55, 3;
57, 3; 58, 2 (269, 31 und 270, 2); Conim. Anton. 20, 5; Spart.
Anton. Carac. 2, 5; 8, 4; Hei. 3, 8; 5, 3; Pesc. Nig. 9, 3: Treb.
PoU. triginta tyr. 18 (Ballista) 9; Claud. 11, 7; Gall. duo 9, 3
(Konjektur von Peter); 20, 1; Vopisc. Aurel. 19, 2; 31, 6; 36, 5
(161, 27 und 161, 28); 40, 2; 41, 2; Firm. 6, 2; Procul. 12, 1;
Gardthausen im Amm. Marceil. 14, 5, 9 u. a.; Rose im Cass. Fei. 1 :
im Plin. Secuud. Med. 3, 4; 3, 21; im Gargil. Med. 'Ab vergl. Ind.
I
— 385 —
p. 217. Öfter haben die Herausgeber das in Hdschr. überlieferte
bis in is oder iis oder eis verwandelt. In Betreff dieser Frage
sagt Hartel, Eutrop und Paulus Diaconus p. 59: «Wenn wir bei
Eutrop auf Grund der Überlieferung hi und bis wieder eingeführt
haben, so geschieht es in der Meinung, dafs dem Schriftsteller
diese Pronomina in jener abgeschwächten Bedeutung geläufig waren,
die ihnen in der späteren Zeit eigen ist,« vergl. C. Wageuer, Jahres-
bericht über Eutrop im Philolog. 44 p. 305. Peter bemerkt im
Jahresbericht über die Script, histor. August. Philolog. 43 p. 177:
»Es mufs anerkannt werden, dafs der Gebrauch der Demonstrativa
in der späteren Latinität ein schwankender wird (Dräger, Histor.
Synt. 1 p. 71), und so könnte man sich allerdings versucht fühlen,
an allen Stellen , wo die Handschriften hi oder bis statt des
klassischen i oder is lesen, das erstere Pronomen zu belassen, wie
dies die Berliner Herausgeber (der Script, bist. August.) gethan
haben und Petschenig (Beiträge zur Textkritik der Script, bist.
August.) p. 13 — 15 von Neuem empfohlen hat. Dagegen aber mufs
Folgendes eingewandt werden: auch in alten, guten Handschriften
von klassischen Schriftstellern, z. B. in denen Quintilians, steht
für i und is sehr oft hi und bis, was ohne Bedenken geändert
worden ist; ferner finden wir andere Formen von hie nur selten
in Beziehung auf ein Relativum so, dafs der Gebrauch vom Klassi-
schen sich wesentlich entfernt (am häufigsten noch in der Verbin-
dung ob hoc quod oder ob hoc ne), wohl aber andere Kasus von
is in grofser Anzahl und zwar zuweilen bis neben Formen von is,
welche mit einem e beginnen, z. B. Hei. 3, 8 : fertur denique ab
bis, qui — , Hadrianum Veri scisse genituram et eum quem e. q. s.^
Pert. 5, 4: bis horis quibus — solvebat. Primus sane omnium ea
die, qua et q. s., dagegen i ei, ii und is, eis, iis ganz vereinzelt
(Petschenig hat nur zwei Stellen für is notiert). Bedenkt man
nun, dafs die mafsgebenden Hdschr. B(ambergensis) und P(ala-
tinus) öfters hisdem schreiben (Carac. 4, 3; Heliog. 25, 6; 35, 5;
tr. tyr. 23, 4; Gar. 11, 2, was Petschenig nicht beachtet hat) und
an sechs Stellen B und P hü (den fünf bei Petschenig Pert. 10, 3;
Comm. 14, 1; 14, 6; Gord. 14, 3: tr. tyr. 30, 9 ist noch hinzu-
zufügen Aur. 40, 4), an zwei B (Pert 11, 3; Sev. 14, 9) ebenso
den Nominativ bis (anstatt is Opil. 3, 3: Max. 25, 2; Sat. 11, 1),
so wird es wohl nicht bezweifelt werden können, dafs auch in der
historia Augusta oft fälschlich von den Abschreibern die Formen
hi und bis für i und is gesetzt worden sind.«
Zuweilen ist eis oder iis geschrieben, wo das Versmafs die
Neue -Wagener, Lat. Formenlehre. II- 3. Aufl. 25
- 386 -
einsilbige Aussprache verlangt: so Terent. Andr. 1, 1 , 36 (63);
Eun. 5, 8, 59 (1089); Heaut. 3, 1, 92 (501); Hec. Prol. 2, 6 (14);
196 5, 2, 22 (788). Bei Lucrez ist nirgends ein zweisilbiges eis oder
iis, die Herausgeber schreiben aber nicht is, sondern dem sonstigen
Gebrauch dieses Dichters in Beziehung auf die Pronomina gemäfs
his, auch da, wo in den besten Hdschr. iis oder is gelesen wird.
Vergl. 3, 34; 3, 267; 4, 238; 4, 1154; 5, 1091; 5, 1312: 6, 1212,
und Lachmann zu 4, 934 S. 262. Iis hat Plaut. Men. 5, 6, 7
(973) in der Lesart des vet. und Vat., während eine lange Paenult.
erforderlich ist, daher auch Brix is.
Die Form eieis (vergl. Windisch, Relativpronom. p. 41, 42) ist
CLL. 1, 201 Z. 11 und 12 geschrieben, eeis 1, 106 Z. 5 und 25
(vergl. Ritschi, Opusc. 2, 421). Und wie iei und ieis im Nomin.
Plur. (vergl. unter 14), so ieis im Dat. und Ablat. Plur. C. L L.
1, 204 Co). 1 Z. 5; 8; 15; 17; 18; 20; 24; 34 und Col. 2 Z. 16;
24; 33; 34; 1, 205 Col. 1 Z. 42; 49 und Col. 2 Z. 42; 43; 1, 206
Z. 56; 59; 70; 148; 154; 155; 1, 624 Z. 10; 6, 877" Z. 7; 10,
3886; elog. dar. vir. 32; Or. 546 und Varro L. L. 9, 1, 5.
Die gewöhnliche Form iis kommt besonders häufig auf den
Militärdiplomen vor, in der Zeit vom Jahre 52 bis liO auf den-
selben 67 mal, vergl. Mommsen, Hermes 1 p. 465. Eine genauere
Übersicht der Formen mit doppeltem I giebt Brambach a. a. 0.
p. 323.
Die alte Form ihus kommt in Inschriften nicht vor, wird aber
von Nonius S. 486, 1 1 belegt : ibus pro iis, minus latinum putat
consuetudo , cum veterum auctoritate plurimuni valeat und führt
dafür an: eu ecastor, si sitis moratae ambae ibus pro ut ego
moribus Titin. (59, vergl. Ribbeck z. d. St.); nunc quando voluisti
facere, fac voluptati sies ibus Pompon. (104) und latroues, ibus
(hibus Fleckeisen) dinumerem Stipendium Plaut. Mil. Glor. 1, 1,
74 (auch von Donat zu Terent. Eun. 3, 1, 42 citiert). Ibus ist
auch geschrieben bei Plaut. Trucul. 1, 2, 14 (110) ibust ibi pugna
et virtust de praedonibus praedam capere (vergl. Scholl z. d. St.) ;
Bacch. 1, 2, 34 (142) praesente (praesto Leo) ibus illic paeda-
gogus ut siet; Captiv. prol. 5 et in ibus emit olim amissum filium;
Varro L. L. 7, 5, 94 führt aus Lucilius an: atque aliquos ibi ab
rebus clepsere foro qui, für ibi schlägt Soaliger ibus vor, was
auch L. Müller (ine. 114) und ßaehrens (fragm. 829) aufgenommen
haben. Lachmann (v. 1085) schreibt dafür illi. Im Lucrez ist von
Lachmann und Bernays ibus an folgenden Stellen geschrieben:
ponderibus solidis neque quicquam a tergo ibus (in den Hdschr.
— 387 —
a tergibus, Abraham Preiger zuerst a tergo ibus) 2, 88: tundier
atque ab ibus crebro pulsarier ictu (in den Hdschr. atque eius,
Lachmann z. d. St. atque ab ibus oder aque ibus) 4, 931 (933)
und sed natura loci vi ibus officit ipsa suapte (in den Hdschr.
opus efficit) 6, ibb: über die Quantität der Paenultima vergl.
Lachmann zu Lucr. 4, 933 S. 262. In Prosa findet sich ibus in
einem Senatsbeschlusse aus dem Jahre 655 der Stadt bei Gell.
4, 6, 2 (vergl. Hertz z. d. St.), vergl. Placid. Gloss. 57, 21 D.
Im Femin. wurde auch eabus gebraucht, vergl. Adject. 23
5, 51. Prise. 7, 3, 11 S. 733 (I 294, 4): Ea/ms etiam pro eis
differentiae causa in feminino Emina protulit in IUI Annalium
(fragm. 32 ed. Peter p. 105, 12): Scriba poutificius, qui cum eabus
stuprum t'ecerat. Dicit enim de Vestalibus. Dasselbe ist auch
bei Cato R. R. 152 (96, 6 ed. Keil).
23. Über den Genetiv Plur. lehrt Paul. Festi S. 77, 8: Eum
antiqui dicebant pro eorum, wie auch C. I. L. 1, 206 Z. 52 steht.
Wie aeius und aeam S. 376, 377, 381 geschrieben ist, so auch
aeorum CLL. 5, 3811; 5, 4410: 6, 7583; 6, 7784; 6, 8606;
6, 8685: 6, 8716: 6, 8875; 6, 9035; 6, 10647; 6, 10718; 6,
10755: 6, 10791; 6, 10812; 6, 10984; 6, 12016: 6, 13712; 6,
15102; 9, 4711: 10, 1870: 10, 2073; 10, 3330; 10, 3349; 10,
3659 u. a.
Arvorsum fnd CLL. 1, 196 Z. 24 beweist nicht, dafs das
Neutr. Plur. im Nomin. oder im Accus, auf d ausgehen könne, son-
dern dieser Ausdruck ist mit antea, interea, praeterea, propterea
zu vergleichen, worin die notwendige Länge des a die Herleitung
von dem Neutr. Plur. ausschliefst. Vergl. Lachmann zu Lucr.
2, 518.
24. Eum, eam, eo, ea (als Ablat.), eos, eas, eorum, earum
können in der älteren Poesie die Synizesis erleiden, wie Plaut.
Gas. Prol. 18: Epid. 2, 2, 31 (215): Bacch. 4, 9, 51 (975); Most.
2, 2, 51 (482); 4, 3, 59 (975); Men. 3, 1, 12 (459); Mil. 2, 5,
64 (474): 3, 3, 52 (926); 4, 2, 6 (996); Merc. 2, 3, 66 (400);
5, 2, 6 (847); Pseud. 1, 1, 53; 1, 1, 90; 1, 2, 9 (142); 1, 2, 51
(184); 1, .3, 35 (269); 1, 5, 115 (529); 2, 2, 42 (637); 2, 3, 16
(682); 4, 2, 55 (1012); Poen. Prol. 61; 96; 2, 9 (457); 2, 32
(478); 2, 39 (486): 3, 4, 14 (724); 5, 2, 135 (1095); Stich. 1, 1,
22; 1, 2, 20 (78); 1, 2, 44 (102); 1, 3, 51 (205); Irin. 1, 1, 11;
1, 2. 178 (215); Truc. 4, 4, 20 (873); Terent. Andr. 1, 2, 29 (200);
2, 3. 11 (385); 2, 3, 18 (392); 3, 3, 44 (576); 4, 2, 11 (694);
4, 3, 4 (719); 4, 3, 12 (727); 4, 4, 42 (781); 5, 4, 9 (912); 5, 5,
25*
— 388 -
197 4 (960); 5, 6, 7 (971); 5, 6, 15 (979); Eun. Prol. 31; 1, 2, 17
(97); 2, 3, 94 (385); 3, 1, 25 (415); 4, 3, 23 (665); 4, 4, 31
(698); 4, 7, 27 (797); 5, 4, 30 (952); Heaut. 1, 2, 16 (190);
3, 3, 12 (572); 4, 5, 39 (787); 5, 2, 49 (1002)- 5, 3, 11 (1013);
Phorm. 1, 3, 19 (171); 2, 2, 33 (347); 2, 4, 4 (444); Hec. Prol.
2, 23 (30); 2, 46 (54); 1, 2, 88 (163); 2, 1, 41 (238); 2, 2, 20
(262); Adelph. 5, 8, 9 (932); Acc. (Ann. fragm. 3 ed. Baebrens
p. 267) bei Macrob. Sat. 1, 7, 37. Vergl. über das einsilbige eis
unter 22 und über die Synizesis in eundem, eandem, eodem, eadem
(als Ablat.), eaedem, eosdem, easdem, eorundem S. 396.
Alte Nebenformen waren sM?n, sam^ sos, sas für eum, eam,
eos, eas, vergl. H. Jordan, Kritische Beiträge zur Geschichte der
lateinischen Sprache p. 247, 248. Fest. S. 298 : Sum pro eum
usus est Enuius 1. 1. (v. 99): At tu non, ut (astu, non vi Vahlen
und L. Müller) surn summam (in der Hdschr. summa) servare
decet rem. Et 1. II (v. 144): At sese, su7n quae dederat in lu-
minis oras. S. 301 : Sos pro eos antiqui dicebant, ut Ennius 1. I.
(v. 23): Constitit inde loci propter sos dia dearum (in der Hdschr.
dea diarum). L. III (v. 153): Circum sos quae sunt magnae gentes
opulentae. L. VII (v. 236) : Dum censent terrere minis, hortantur
ibi (in der Hdschr. be) sos. L. XI (v. 380) : Contendunt Graios,
Graecos memorare solent sos. Und S. 325 : Sas Verrius putat
significare eas, teste Ennio, qui dicat in LI (v. 102) : Virgines
nam (iam L. Müller) sibi quisque domi Romanus habet sas; cum
suas magis videatur significare. Sicuti eiusdem 1. IUI fatendum
est eam significari, cum ait (v. 225): Nee quisquam sophiam (in
der Hdschr. philosophiam) , quae doctrina Latiua lingua non ha-
betur (in der Hdschr. habet), sapientia quae perhibetur, in somnis
vidit prius, quam sam discere coepit. Ennius gebrauchte, sagt
L. Müller, Quintus Ennius, Einleitung in das Studium der röm.
Poesie 198, sum, sam, sos, sas nur in den Annalen, nicht im
Drama, da er hier kein Bedenken trug, eum u. ä. durch Synizese
einsilbig zu macheu. Sam schreibt Scholl in einem Zwölftafel-
gesetz (tab. VII 7) nach Mommsens Vorschlag, vergl. Scholl, Leg.
duodecim tab. reliq. p. 61, 62, 138.
Eine Form sumpse schlägt Bergk im Plaut. Trucul. 1, 2, 58
(159) vor: quia qui alterum incusat probri, sumpse enitere oportet,
was auch Scholl in den Text gesetzt hat und Bücheier billigt. In
den Hdschr. steht entweder sumpsit seniteri oder se ipsum in-
tueri, Bothe schlug se eumpse vor, Spengel eumpse sapere oportet,
vergl. Niemöller, De pronominibus ipse et idem apud Plaut, et
- 389 —
Terent. p. 26 ; auch SchöU vermutet Trucul. 4, 3, 78 (852) sapse
(vergl. praef. XXIII), in den Text hat er die Konjektur Bothe's
eapse gesetzt.
Festus unter sas S. 325 fügt noch folgendes hinzu: Idem
(Ennius) cum ait sapsam pro ipsa nee alia, ponit in 1. XIII (Ann.
406 ed. L. Müller) : Nam res sapsa loco sese ostentatque iubet-
que. Et Pacuvius in Teuere (324): Nam Teucrum regi sapsa res
restibiliet.
25. An IS, ea, id können auch Suffixe treten:
a) Paul. Festi S. 110 giebt in eopte mit der Erklärung eo ipso.
b) Gewöhnlicher ist bei mehreren Kasus von /*•, ea, id
die Anhängesilbe — pse^ vergl. unter ipse.
c) Die Anhängung von ce an Kasus von w, ea, id ist
für die älteren Schriftsteller unstatthaft, vergl. Ritschi,
Opusc. 2 p. 455 Anm. Bei Plaut. Merc. 1, 1, 92 schrieb Camerar.
gegen das Versmafs iisce, im Leipz. ist isce, in den älteren Büchern
isset, woraus Bothe bis sie gemacht hat. Bei Cic. pro Caec. 34,
99 gab Lamb. aus der Aid. iisce rebus, in den meisten Büchern
ist das verderbte visceribus, im Par. k und in der lunt. das richtige
hisce rebus. Bei Sen. Nat. Quaest. 1, 3, 2 und 1, 5, 14 ist das
überlieferte eiuscemodi in eiusmodi berichtigt, in beiden Stellen
nach dem Berl., in der zweiten auch nach dem Bamb. und den
codd. Grut. Unrichtig wurde ferner bei Vitruv. 2, 6, 3 eiuscemodi
geschrieben, im Gud. und Harl. ist eiusdem modi, in einigen an-
deren Büchern eins modi. Bei Pacat. Panegyr. Theod. Aug. 9, 4
ist eiuscemodi im Vat. 10, in den übrigen Büchern cuiuscemodi,
Baehrens (p, 279, 9) schreibt cuiusquemodi. Bei Gell. 16, 8, 10
hat Hertz eiusdemmodi statt der sonstigen Lesart eiuscemodi ge-
schrieben, aber 17, 19, 1 eiuscemodi für Gronovs huiuscemodi
in den Text gesetzt, vergl. 0. Gorges, De quibusdam sermonis
Gelliani proprietatibus observat. p. 10, der auch 16, 8, 10 eius-
cemodi hergestellt wünscht. Aber bei Tert. de anima 53 : Lamprid.
Heliog. 26, 9: Hieronym. Epist. 82, 6: Hygin. Poet. Astron. 4, 13
und lul. Valer. 3, 17; 3, 25; 3, 34; 3, 47 (28. 40. 55. 77) ist
eiuscemodi unangefochten.
b) idem, eadem, idem.
26. Idem, eadem, idem folgt in seiner DekHnation dem ein-
fachen is, ea, id. Das Suffix — dem ist ursprünglich eine Accu-
sativform für diem und bedeutet eigentlich »den Tag, die Zeit,
— 390 —
dann« und in verallgemeinerter Bedeutung »gerade, eben, selbig,«
vergl. Corssen, Aussprache und Vokalismus II p. 855.
Das Mascul. iclem hat lange Paenultima und wird auch eidem
geschrieben, wie CLL. 1, 551 Z. 9; 12: 1, 577 Col. 3 Z. 2; 1,
591; 1, 594 (6, 1275): 1, 600: 1, 1011 Col. 2 Z. 8: 1, 1244; 6,
358; Or. 3288; eide.qtie CLL. 1, 1223; eidq. 1, 1245: edemque
9, 2996. Eidem haben auch die Hdschr. des Varro L. L. 10, 2,
10: Cic. Ep. Fam. 13, 1, 3 und Att. 1. 11, 1; 1, 14, 1: 1, 14, 5:
Corn. Nep. Phoc. 2, 1: 2, 4, vergl. Lachmann zu Lucr. 1, 120
und Nipperdey Spicileg. p. 49; mit Ausnahme von Varro steht an
den angeführten Stellen idem im Texte.
In dem Citat aus Ennius bei Cic. Orat. 47, 157 hat die Erlang.
Hdschr. isdem campus habet, und dies ist dem Zusammenhange
der Ciceronischen Stelle gemäfs, dieselben Worte werden aber auch
von Servius zu Verg. Aen. 11, 326 angeführt, und hier steht idem
statt isdem: L. Müller schreibt Aen. 560 idem und sagt in Quintus
Ennius, Einleitung in das Studium der röm. Poesie p. 198: »Irrig
ist die Ansicht, dafs Ennius im Nominativ des Singularis isdem
für idem gebraucht.« Warum dies irrig ist, giebt er nicht an,
auch Baehrens (102) hat idem aufgenommen (vergl. Ritschi, Opusc.
4, 319 sq.) Dagegen will H. Jordan, Beiträge zur Geschichte der
lat. Sprache 295 isdem statt idem schreiben im Acc. (260 ed.
Ribbeck: splendet saepe, ast idem nimbis interdum nigret) bei
Nonius S. 144, 12, wo aber auch L. Müller idem hat. Sicher
jedoch ist isde7n als Nominat. bei Plaut. Amph. 3, 2, 64 (945):
verum eadem si isdem purgas vergl. Ritschi, Opusc. 2 p. 432,
ferner isdem Inschr. Henz. 5080 und Grut. S. 360, 2 und dafür
eisdem CLL. 1, 576; 1, 577 Col. 2 Z. 9: 11; 13; 1, 1468: 1470
(3, 1772; 3, 1785): 6, 1330, Ritschi, Opusc. 4 p. 315 u. folg.
Das Neutrum idem hat kurze Paenultima: aus Unachtsam-
keit ist eidem ious geschrieben CLL. 1, 204 Col. 2 Z. 20, aber
Z. 27 richtig idem, vergl. Ritschi, Opusc. 2 p. 421.
27. Der Dativ Sing. Masc. eidem ist gewöhnlich dreisilbig,
ist aber zweisilbig gebraucht von Lucil. (ed. L. Müller ine. 18:
ed. Lachmann 1020*", 4; ed. Baehrens 1, 9, 4) bei Lact. Instit.
5, 9, 20 uni se atque eidem studio omnes dedere et arti und
von Manil. 3, 73 ordine sub certo duxit, pars semper ut eidem
Confinis parti vicinis staret in arvis.
Für eidem kommt in Inschriften öfter ein Dativ idem vor,
80 CLL. 6, 5360: 6, 5778; 6, 6788: 6, 7368: 6, 7788: 6, 8449:
6, 8801; 6, 9975; 6, 10219; 6, 12162; 6, 13773; 6, 14529; 6,
— 391 —
14841; 6, 14930; 6, 14970; 9, 1884; 9, 1915; 10, 542; 10, 573
(id geschrieben); 10, 1883; 10, 2412; Orell. 4106; 4425; 4777
u. a. m., auch gelegentlich in Hdschr. wie bei Cic. Verr. 3, 40, 91
in den Lag. 29 und 42.
Auch isdem und iisdon lautet in späterer Zeit der Dativ.
»Und doch ist es keinem Zweifel unterworfen, sagt Ritschi, Rhein.
Mus. 1859, 14 p. 380 (Opusc. 4 p. 385 Anm.), dafs man in späteren
Zeiten so sprach und schrieb. Es kann dies nur auf einer durch-
aus irrationellen Vermischung beruhen, zu der sich die Sprache
durch das Nebeneinanderbestehen von idem und isdem im Nom.
Plur. und vielleicht selbst noch Sing, verleiten liefs.« Solche Dative
sind isdem im CLL. 6, 9719; 6, 11368; 6, 11840; 6, 12930;
isde CLL. 6, 9590; 6, 14592; isd CLL. 6, 10522; iisd CLL.
13, 819, vergl. Fabretti Inscr. antiq. S. 291, No. 225 bis 238.
Für den Dat. Sing. Femin. eidem findet sich auch eaedem
Anth. Lat. ed. Burmann 4, 323 (ed. Meyer 1536) v. 2.
28. Für den Gen et. Sing, eiusdem ist CLL. 6, 8860 und
6, 8861 auch isdem geschrieben.
Im Accus. Sing. Masc. und Femin. sowie im Genet. Plur.
geht das auslautende m vor dem in n über, so sagt Prise. 1, 7, 38
S. 556 (I 29, 16); m transit in n et maxime d vel c vel t vel q
sequentibus, ut tantum tantundem, idem itentidem, eorum, eorun-
dem und 12, 5, 21 S. 946 (I 589, 25): mutatur enim m in n
ante d euphoniae causa, ut eundem^ eandem^ quod in aliis quo-
que compositis fieri solet propter eandem consonantem, ut quen-
dam, quandam, quorundam, quarundam, quae tamen possunt et
per adiectionem habere extremam syllabam.
29. Über den Nomin. und den Dat. und Ablat. Plur.
sagt Prise. 12, 5, 22 S. 946 (I 589, 29): Ceteri casus supra dicto-
rum pronominum, hoc est eadem^ eiusdem^ eidem ^ eodem, eadem,
eisdem, easdem, eosdem, ex integro et corrupto inveniuntur. Ita-
que regula exigit per duas i vel per e et i tam nominativum
pluralem masculini quam dativos et ablativos omnium plurales
scribi, id est iidem vel eidem et iisdem vel eisdem. luvenalis in
V Saturarum (Sat. 14, 30): Dat eisdem ferre cinaedis. Solent
autem auctores etiam per synaeresin unam i ponere pro dua-
bus. Die nämliche Stelle des luven, giebt Prise. 7, 5, 21 S. 740
(I 304, 17) als Beispiel einer Diaeresis, zusammen mit Sat. 14,
122 eidem incumbere sectae. Vorzüglich aber ist Prise. 7, 4, 15
S. 737 (I 298, 9) zu beachten: Puto autem, quod in his diffe-
rentiae causa servata est geminatio i, ne, si di et dis et i et is
— 392 —
dicamus, dubitatio fiat significationis ; nam di etiam praepositio
est et dis et praepositio est et i et is verba. In pluribus autem
invenis differentiae causa buiuscemodi quasdam fieri syllabarum
vel litterarum additiones vel ademptiones vel accentuum mutatio-
nes, itaque in compositione idem et isdem per u?iam i scripsisse^
quia nuUa confusio fit significationis, inveniuntur pro eidem et
eisdem. Denn wenn auch der hier aufgestellte Grund, weshalb i
und is, nicht aber idem und isdem vermieden seien, unerheblich
ist, so scheint doch die Beobachtung richtig zu sein, dafs wohl ii
und iis, selten aber iidem und iisdem gebraucht wurden. Unklar,
weil nicht sicher überliefert, ist Cic. Orat. 47, 157, GöUer schreibt:
Isdem Campus habet inquit Ennius, et In templis isdem. At eis-
dem erat verius, nee tarnen probavit, ut opimius. Male sonabat
iisdem (Ritschi, Prooem. zum Bonner Lect. Catal. für den Winter
1855 auf 56 p. 8 und 9 = Opusc. 4 p. 320—322 will hierfür isdem,
was auch Kayser in den Text gesetzt hat): impetratum est a con-
suetudine, ut peccare suavitatis causa liceret. Ganz anders Stangl
nach dem Vorschlage von Heerdegen: -»Isdem campus habet«, in-
quit Ennius; et in templis: »EIDEM PROBAUIT« : at isdetn erat
verius, nee tamen eisdem ut opimius; male sonabat isdem: impe-
tratum est a consuetudine (a ratione Augustini Regulae p. 517,
4 sq. ed. Keil) ut peccare suavitatis causa liceret.
Idem als Nomin. Plur. wird meistens von den Dichtern an-
gewandt, so Plaut. Asin. 2, 2, 75 (342): Lucr. 1, 165; 2, 693;
3, 48; 5, 349; Verg. Aen. 3, 158; 3, 504; 3, 541; 3, 564; 8, 639;
Horat. Carm. 3, 4, 67 und Epist. 1, 1, 82; Tibull. 1, 10, 15;
4, 1, 136; Ovid. Amor. 3, 12, 25; Met. 1, 239; 8, 135: 8, 626; 10,
739; 14, 93; Trist. 1, 2, 17; 3, 7, 19; Her. 7, 8; 19 (20), 73;
200 Germ an. Phaen. 523; Manil. 1, 186; 2, 518; Aetna 82; Lucan.
4, 524; Sil. 5, 86; 9, 508; 16, 322; Nemes. 299; Claudian. in
Eutrop. 2 praef. 69; — C. I. L. 3, 3286; 5, 3924; 5, 4131 : 5, 4294
9, 422 Z. 62; 10, 4650; 10, 5688; fasti Venus, a 726; I. Neap
3952; 5501; 6759; Orell. 4517 Z. 14; Henzen 5314; 5667; 6155
6789; — Varro bei Gell. 13, 12, 6; L. L. 5, 10, 57 (zweimal)
5, 10, 65; 6, 4, 34; 6, 7, 52; 8, 36, 64; 9, 8, 14; 9, 9, 15
9, 13, 19; 9, 19, 26; Cicer. de orat. 3, 44, 74; Verr. 2, 28, 68
2, 29, 71; 2, 59, 145; 3, 37, 85; 3, 68, 159; 4, 67, 151; de
imper. Cn. Pomp. 17, 51; 18, 55; pro Cluent. 34, 92; 1. agr. 1,
4, 10; 1, 5, 14: 2, 28, 75; Catil. 2, 7, 15; 3, 1, 2; 3, 8, 20;
pro Süll. 12, 34: 29, 82; de prov. consul. 6, 13; 18, 43; 19, 44;
19, 45; de domo 11, 28; pro Sestio 62, 129; pro Cael. 2, 5;
— 393 —
15, 35: in Pison. 16, 38; 17, 39: pro Plane. 5, 13; 17, 42; 42,
102; Philipp. 1, 2, 5: 10, 7, 14; 10, 8, 16; Off. 2, 12, 42; 3, 3,
14; 3, 4, 20; Cat. Mai. 7, 24; Legg. 2, 9, 21; Ep. Farn. 1, 1, 3;
2, 8, 2; Att. 4, 5, 1; 10, 8, 5 (Baiter idem, Wesenberg iidem);
Lentul. bei Cic. Ep. Farn. 12. 55, 5; Caes. bell. Gall. 1, 31, 1;
5, 42, 5; 6, 13, 5: bell. civ. 2, 28, 1, vergl. Meusel, Lexic. Caes.
II 16); Auct. bell. Alexand. 12, 2; 18, 3 (in den Ausgaben von
Nipperdey und Em. Hoffmann iidem); Sallust. lug. 27, 1; 31, 12;
Liv. 2, 39, 12; 3, 30, 1; 3, 31, 1; 3, 64, 1; 4, 50, 8; 5, 25, 13;
6, 42, 2; 21, 41, 6; 23, 6, 5 (Zingerle schreibt überall iidem);
Plin. Panegyr. 46; 61; Quintil. 8 praef. 4; 9, 3, 31; 12, 1, 30;
Tacit. Histor. 2, 33; Ann. 1, 13; Flor. 3, 11, 10; lustin. 14, 4,
11; 18, 1, 2; 38, 4, 7; Veget. de re milit. 1, 11.
Iidem ist in Inschriften äufserst selten, so Grut. p. 187, 4,
welche Inschrift sonst beinahe ganz mit der auf Seite 187, 12
übereinstimmt, in welcher eidem ist; öfter findet sich iidem auch
iß besseren Hdschr., sehr oft in den gewöhnlichen. Es steht Cic.
Ein. 1, 2, 4; 1, 14, 48; 1, 18, 61; 3, 13, 44; 3, 14, 47; 3, 16,
81; 4, 3, 7; 4, 7, 16; Tuscul. 2, 27, 65; 4, 15, 34; 4, 19, 43;
Nat. Deor. 3, 6, 14; Divin. 1, 40, 88; 1, 40, 89; 2, 53, 108;
2, 54, 111; Off. 1, 24, 84; de rep. 1, 8, 13; 2, 37, 62; 3, 11,
18; 3, 35, 48; Legg. 1, 1, 4; 1, 6, 18; 2, 2, 5; 2, 20, 50; 2, 21,
52; 3, 4, 10; Ep. Att. 3, 23, 4; Liv. 6, 7, 6 ed. Hertz; Senec.
de ira 2, 26, 5; de vit. beat. 1, 5; de otio 6 (32), 5; Cons. Polyb.
18 (37), 6; Nat. quaest. 5, 18, 2.
Eidem CLL. 1, 197 Z. 17; 1, 202 Col. 1 Z. 11; 16; 20;
24; 28; 1, 566 Z. 10; 1, 567 Z. 9: 1, 1161; 1, 1162; 1, 1163;
1, 1178; 1, 1189; 1, 1216; 1, 1247; 1, 1251; 6, 7; L Neap. 219;
2241; 4065; Grut. p. 187, 12; C. I. L. 1, 1227 (eidq.) und L Neap.
4221 (eid.); — Cic. de orat. 2, 24, 103; 3, 33, 134; 3, 35, 140;
pro Sestio 4, 9; 6, 14; 14, 33; 62, 130; Harusp. resp. 7, 13;
26, 55: Tuscul. 2, 27, 65 (einige Reihen vorher in demselben
Paragraphen iidem): Ep. Fam. 1, 9, 20; Sulpic. Sever. bei Cic.
Ep. Fam. 4, 12, 3; Corn. Nep. Alcib. 6, 5; Vitruv. 9 praef. 1
(212, 12).
Neben den angeführten Formen des Nomin. Plur. kommen
auch eisdem oder isdem vor, wie eis, eeis, ieis. Charis. 1, 15
S. 86 (110, 23): Is homo idem compositum facit, nisi quia Caesar
libro II singulariter idem, pluraliter isdem dicendum confirmat;
sed consuetudo hoc non servat. Da in diesen Worten unklar ist,
inwiefern Caesars Lehre von der des Charisius abweiche, so schlug
— 394 —
Ritschi , De miliar. Popill. deque epigr. Sorano p. 20 (Opusc. 4
p. 138) vor, nach compositum facit die Worte et singulariter et
pluraliter einzuschalten. In der späteren Abhandlung de idem
isdem prononiinis formis p. 4 (Opusc. 4 p. 314) zeigt er sich ge-
neigt, idem pluraliter, singulariter isdem zu schreiben, indem er
Nipperdey zu Caes. Fragm. p. 757 anführt, wo vielmehr die Ver-
besserung idem pluraliter et isdem mit Weglassung von singula-
riter empfohlen wird. Eisdem als Nomin. Plur. C. I. L. 1, 198
Z. 27; 1, 1143; 1, 1149; 1, 1187; 1, 1192: isdem CLL. 6, 2041
Z. 56; 6, 2075 Col. 2 Z. 26; 6, 2078 Col. 2 Z. 10: 20 (acta fratr.
Arv. aus den Jahren 58 und 59, 105 und 118); Grut. p. 43, 5,
welch letztere Inschrift jedoch eine Fälschung von C. I. L. 1, 1149
zu sein scheint.
Im Dat. und Ablat. Plur. ist isdem (in Hdschr. oft his-
dem) die gewöhnliche Form: Pacuv. (245) bei Gell. 2, 26,
13; Verg. Aen. 2, 654; 7, 70; Horat. Carm. 3, 2, 27; Epist. 1,
1, 71; 2, 2, 154; Prop. 3 (2), 26, 43; Ovid. Ars am. 2, 362;
Met. 2, 160; 2, 748; 3, 330; 3, 592; 4, 92; 9, 720: 11, 742;
12, 121; 13, 576; Trist. 3, 1, 58; Epist. ex Pont. 2, 5, 65; 3, 9,
41; 4, 8, 82; Ibis 163 (159) und Heroid. 9, 55; 18 (19), 149;
Manil. 2, 97; 3, 78; 3, 487; 4, 510; 4, 589; 4, 652; Aetna 330:
331; Lucan. 6, 467; Val. Flacc. 2, 162; 3, 122; 4, 143; 6, 1;
6, 241; Calpurn. 7, 71; Sil 15, 151; Stat. Theb. 6, 595; luven.
7, 153; 10, 175: 11, 73; 15, 157; AnthoL Lat. ed. Burmann 2,
131 (Meyer 820: Riese 462; Baehrens 4, 72) v. 31; — CLL.
1, 206 Z. 3; 4, 1278; 5, 4016; — Varro L. L. 7, 2, 8; 8, 18, 35;
Cic. Verr. 5, 57, 148; pro Font. 14, 30 (10, 20); pro Caec. 14,
39; de imper. Cn. Pomp. 7, 18; 22, 63; pro Cluent. 22, 59; 40,
112; pro Süll. 3, 7; 20, 56; pro Arch. 3, 5: de dom. 11, 27: 11,
29; 18, 48; 25, 66; 40, 105; de prov. consuL 10, 25; Harusp.
resp. 8, 15; 21, 45; 22, 46; pro Sestio 6, 14; 8, 18: 15, 33: 15,
34; 22, 50; in Vatin. 9. 23: pro Cael. 9, 20: 15, 36: 23, 57; pro
Plane. 9, 22; pro Milon. 7, 17; 36, 99; Philipp. 3, 7, 18; 11, 5,
12; Fin. 3, 7, 23; 3, 12, 40; 3, 14, 48; 4, 4, 10: 4, 8, 19; 4, 11,
26: 4, 16, 45: 4, 27, 74; 5, 4, 10; 5, 4, 11; 5, 7, 19; TuscuL
1, 15, 32: 1, 19, 43; 1, 39, 93; 3, 15, 32; 3, 22, 53; 4, 1, 2;
Nat. Deor. 1, 2, 4; 1, 31, 87: Divin. 1, 3, 5: 1, 14, 25; 1, 34,
76; 1, 44, 100; 2, 71, 146; de fato 1, 2; Ofi. 1, 25, 89: 1, 26,
91; 1, 30, 108: 1, 37, 135; Cat. Mai. 23, 82; LaeL 18, 65; 27,
101; de rep. 1, 1, 1: 1, 5, 9: 3, 11, 18; Legg. 1, 5, 15; 1, 7,
23; 1, 12, 33; 1, 17, 47; 2, 7, 17; 2, 17, 43; Ep. Farn. 15, 1, 2;
- 395 —
Att. 4, 16, 14; fi, 1, 3 (Baiter isdem; Wesenberg iisdem): Caes.
bell. Gall. 2, 3, 5; 2, 7, 1:3, 3, 3; 3, 12, 4; 7, 35, 5; 7, 41, 2;
bell. civ. 1, 81, 2: 2, 19, 4; 2, 23, 1; 3, 20, 1; 3, 39, 1; 3, 81, 1;
3, 94, 4; 3, 101, 1, vergl. Meusel, Lexic. Caes. II 16: Videtur
Caesar semper formis idem et isdem usus esse; Hirt. bell. Gall
8, 14 (iisdem Nipperdey. Em. Hoffmann, Frigell, Whitte); Auct
bell. Alexandr. 33, 4 (iisdem Nipperdey): 55, 4 (iisdem Nipperdey
Em. Hoffmann); Sallust. Cat. 39, 6; 42, 1; 49, 1; lug. 14, 11
25, 2; 54, 1; 54, 9; 85, 1; Liv. 1, 86, 8; 1, 43, 9; 3, 55, 13
3, 57, 8; 6, 12, 4; 7, 1, 6; 8, 2, 5; 8, 6, 15; 8, 25, 1; 21, 10, 5
21, 18, 14; 22, 34, 4; 23, 7, 10; 23, 30, 6 (Zingerle überall iis
dem); Vitruv. 1, 3, 1 (15, 16); 4, 1, 3 (84, 22); 4, 1, 7 (86, 2)
4, 1, 12 (87, 26); 4, 2, 1 (88, 7); 4, 2, 4 (89, 19): 4, 6, 6, (98
24); 4, 7, 2 (99, 21): 4, 6 (8), 2 (101, 9); 4, 6 (8), 4 (101, 16)
4, 6 (8), 5 (102, 1); 4, 6 (8), 6 (102, 7 und 102, 10); 5, 1, 7
(106, 27); 5, 8 (7), 1 (119, 29); 5, 9, 3 (122, 20); 5, 10, 1
(125,7); 6, 3, 1 (140, 12); 8, 3, 19 (200, 20), fast immer in den
besten Hdschr. bisdem; Senec. Benef. 7, 10, 2; de ira 2, 8, 2;
3, 9, 4; Cons. Helv. 6; 8; Nat. quaest. 7, 6, 1; Suet. Aug. 48;
71; 98; Nero 12; Tit. 8; Reiffersch. Reliq. 217, 2 und 227, 3;
Plin. Pauegyr. 15; 23; 30; 35; 61; 90; 104; Censorin. 6, 4;
fragm. 8, 2; Frontin. Aquaed. 76; Tacit. Ann. 1, 17; 1, 31; 1,
43; 2, 49; 3, 72; 4, 25; 4, 28; 6, 13; 6, 23; 6, 38; 6, 49; 11,
11; 11, 22; 11, 25: 12, 22; 12, 27; 12, 37; 13, 30; 13, 48; 14,
22; 14, 46; 15, 22; 15, 35; Histor. 1, 20; 3, 13; 4, 3; Agric. 1;
de orator. 1; Quintil. 7, 3, 1; 8, 6, 3; 9, 4, 99 (von Halm ein-
geklammert): 11, 3, 46; Flor. 1, 11, 5: 1, 18, 11: 3, 12, 11;
3, 17, 6: 4, 2, 58; lustin. 13, 5, 4; 18, 2, 8: 23, 1, 7; 29, 1, 1;
43, 2, 9; Mamert. Genethl. Maxim. 4; Spartian. Anton, Carac.
4, 3; Sever. 8, 17; Capitol. Maxim, duo 30, 2 (= Maxim, iunior
4, 2); Lamprid. Ant. Heliog. 25, 6; 35, 5; Alex. Sever. 16, 1;
Treb. Poll. Gallieni duo 16, 6; triginta tyr. 23 (Saturninus), 4;
31 (Victor.), 12; Vopisc. Tacit. 9, 5; 10, 1; 11, 5; Dictys 2, 42;
3, 1; Amm. Marceil. 14, 7, 19: Veget. de re milit. 2, 2; 3, 25;
Cass. Felix 75; 76; Gargil. Med. 4; 25; 42.
Iisdem kommt wohl bei Dichtern vor, wird aber immer zwei-
silbig gelesen; in Inschriften ist die Form sehr selten: CLL. 1,
206 Z. 5 (aber Z. 3 isdem): Henzen 5534 Z. 11; auch in Hdschr.
findet sich iisdem selten: Varro L. L. 8, 18, 35; Cic. Fin. 1, 2, 6;
1, 3, 8: Liv. 5, 36. 4 und 7, 33, 3 ed. Hertz: Vell. Paterc. 1, 2, 4
und 2, 102, 1.
- 396 -
Eisdem Anthol. Latina ed. Burmann 2, 176 (Meyer 869; Riese
242; Baehrens 4, 185) v. 5; — CLL. 1, 204 CoL 2 Z. 27; 1,
1187; 9, 5052; — Varro L. L. 9, 27, 34; Cic. de orat. 1, 18, 84;
2, 7, 30; Verr. 2, 29, 70; pro Sestio 26, 57; 29. 63 (zweimal);
pro Plane. 39, 94; Fin. 4, 27, 74; Ep. Fam. 1, 9, 22; Att. 3,
17, 2; 3, 20, 1; 13, 12, 1; Caes. bell. Gall. 1, 17, 5; bell civ.
1, 8, 4; 1, 82, 3 ed. Dinter, vergl. Meusel, Lexic. Caes. II p. 16;
Auct. bell. Alexand. 37, 2; 76, 1; Liv. 3, 14, 5; 3, 55, 11; 22,
34, 8; 23, 39, 2; Vell. Paterc. 1, 7, 3; Vitruv. 3, 2 (3), 2 (71, 4);
8, 3, 19 (200, 14); 9, 4 (1), 6 (220, 17); 9, 8 (7), 5 (235, 6);
9, 9 (8), 1 (237, 4); 10, 6, 13 (251, 5); 10, 8 (3), 9 (255, 21);
10, 10 (5), 1 (257, 5); 10, 22 (16), 1 (280, 6); 10, 22 (16), 5
(281, 12); lustin. 38, 3, 1; Mamert. Panegyr. Maxim. 4; Veget.
de re milit. 2, 19 und 3, 3.
30. Mit Synizese mufs gelesen werden : eundem Plaut. Mosteil.
1, 3, 63; Mercat. 5, 2, 15 (853); Terent. Eunuch. 2, 1, 20 (226)
eandem Plaut. xMenaech. 4, 3, 16 (690); 5, 1, 30 (730); Terent
Phorm. 3, 2, 10 (495); Adelph. 5, 3, 26 (812); eodem Plaut
Menaech. 5, 1, 49 (750); Mercat. 1, 1, 38; PoenuL 4, 2, 73 (895)
Persa 3, 3, 24; Trinum. 3, 2, 84 (710); TrucuL 4, 3, 5 (779)
Terent. Andr. 5, 3, 14 (885); Eun. 2, 2, 10 (241); Hecyr. prol
2, 2 (10); Adelph. 4, 5, 61 (695); LuciL (20, 13 ed. L. Müller
506 Lachmann) bei GelL 3, 14, II und (9, 5 ed. L. Müller; 312
ed. Lachmann) bei Scaur. S. 2255 (18, 20); Cic. Arat. 229; Lucr.
2, 662; 6, 961; Verg. Eclog. 8, 81; Aen. 12, 847; Prop. 2, 8,
26; Dracont. Satisf. 181; eadem als Ablat. Plaut. Bacch. 1, 1, 15;
Mosten. 4, 3, 45 (1039); Pseud. 1, 3, 97 (333); 4, 2, 49 (1006);
Terent. Heaut. 2, 3, 88 (329); Phorm. 2, 3, 57 (404); 2, 3, 59
(407); 5, 8, 7 (901); Hecyr. 1, 1, 16 (74); 3, 1, 29 (309); Adelph.
1, 2, 48 (128); Lucr. 1, 480; 4, 744; 4, 786; 4, 959; Verg. Aen.
10, 487; Prop. 4 (3), 6, 36; C. L L. 5, 6693 v. 5; Dracont. Satisf.
161; eaedem Plaut. Mil. Glor. 3, 3, 16 (889) nach Ritschl's Ver-
mutung (in den Hdschr. eadem) und Lucr. 1, 306; eosdem Prop.
5 (4), 7, 7; 5 (4), 7, 8; easdem Terent. Hecyr. prol. 2, 10 (18);
2, 1, 45 (242); eorundem Enn. (Ann. 202 ed. L. Müller) bei Cicer.
de off. 1, 12, 38.
c) iste, ista, istud.
31. Iste ist nach Corssen (Aussprache und Vokalismus II 843)
aus is und dem »demonstrativen Pronomen — tu — s, — ta, — tu — d,
von dem selbständig die Accusativformen tum und tam mit ad-
— 397 —
verbieller Bedeutung erhalten sind«, zusammengesetzt, nach Stolz
(Latein. Grammat. p. 216) ist es aus *is — pte entstanden, nach
Schweizer -Sidler (Grammat. der lat. Sprache I 122) steht te für
— *se, — *so. In späterer Zeit scheint iste immer mehr ange-
wandt zu sein, so sagt Ebert, De M. Cornelii Frontonis syntaxi
p. 19: iste a Frontone multo saepius adhibitum est, quam ab aliis
scriptoribus , neque apud eum differt ab ille ; für Seneca vergl.
Rauschning, De Latiuitate Seuecae p. 70 und J. Obermeier sagt:
Sprachgebrauch des M. Anuaeus Lucanus p. 15: iste hat bei Lucan.
die übrigen Demonstrativa geradezu verdrängt.
32. Für den Nom. Sing. Masc. iste ist istus Plaut. MiL
Glor. 4, 6, 18 (1233) im decurt., Vat. und Leipz., wird auch von
Fleckeisen geschrieben, aber von Brix im Krit. Anhange p. 166
verworfen, indem er annimmt, dafs istus wohl nur durch die
Endung des Nachbarwortes entstanden sei, da eine solche Form
bei Plautus unerhört sei.
Für das Neutr. istud steht Terent. Phorm. 3, 2, 39 (524) im
Bemb. isfAit^ und danach schreiben auch Umpfenbach und Dziatzko
istud, während an allen anderen Stellen im Terenz istuc (vergl.
unter 33 S. 400) gelesen wird, vergl. Fr. Schmidt, De pronomi-
num demonstrativorum formis Plautinis p. 81, 82 und Studemund,
Fleckeis. Jahrbuch. 1876 p. 75. — Auch steht isfian in einer
Inschr. von Aquileja aus später Zeit C. L L. 5, 1703 (hec invisa
tellus istum voluit corpus habere) und Vulg. Luc. 23, 48 ad spec-
taculum istum im Fuld,
Der Gen et. Sing, ist istius mit langer Paenultima (vergl.
Ritschi, Opusc. 2, 690), wie Plaut. Bacch. 2, 3, 18 (252); Merc.
4, 3, 37 (738); Mil. Glor. 4, 4, 27 (1163); 4, 4, 28 (1164): 4, 4,
29 (1165); Trinum. 4, 2, 49 (894); Terent. Heaut. 3, 3, 10/571);
4, 8, 28 (879); Afran (v. 35) bei Festus S. 364 u. a. — Die
Paenultima ist aber verkürzt, also istius^ wie Ovid. Ep. ex Ponto
4, 6, 38; Avien. Arat. 37; 204; 353; 1074; 1475; 1548; Alcim.
Avit. Poem. 1, 160. — Ist ms ist zweisilbig bei Plaut. Epid.
1, 2, 16 (119); Merc. 1, 2, 33 (144); MostelL 3, 2, 58 (746);
Rud. 2, 2, 15 (321); Trinum. 2, 4, 151 (552); Terent. Phorm. 5,
8, 76 (969); Heaut. 2, 4, 7 (387); Incert. trag. (v. 59) bei Cicer.
Off. 3, 26, 98. — Indem man istius zweisilbig las, lag es nahe,
auch die zweisilbige Form isti zu schreiben, welche Ritschi an den
aus Plautus angeführten Stellen (Epid. 119; Merc. 144; Mostell. 746)
auch in den Text aufgenommen wünschte, aber die neueren Heraus-
geber behielten istius bei. Auch Prise. 6, 7, 36 S. 694 (I 228, 4)
— 398 —
belegt diese Form mit Cato (fragm. 20, 1 ed. Jordan p. 50, 4):
idem de moribus Claudii Neronis isti pro istius: Pecunia mea rei
publicae profuit, quam isti modi, uti tu es. Dieselbe finden wir
noch bei Plaut. Trucul. 5, 38 (930); Terent. Heaut. 2, 4, 2 (382),
und Accius (v. 136) bei Macrob. Sat. 6, 2, 17 schreibt Ribbeck
(I p. 153) nach Ritschi isti modi, in den Hdschr. steht istius modi.
Der Dat. Sing, heifst gewöhnlich isti, aber isto gebraucht
Apul. Met. 5, 31 S.378; 6, 17 S.413; 7, 26 S. 498; 11, 15 S. 783
und istae Plaut. Trucul. 4, 3, 16 (790).
33. a) An tste kann die Partikel — ce treten, welche sich
aber nur in wenigen Kasus unverkürzt erhalten hat, wie istiusce
negotii Claud. Mamert. 3, 11 (173, 10); ist.ace dape in einer Ge-
betsformel bei Cato R. R. 132, 2 und istisce aedibus bei Plaut.
Mil. Glor. 2, 5, 11 (421); Rud. 2, 4, 40 (745).
b) Gewöhnlich wird — ce in — c verkürzt und es entsteht ein
Pronomen (vergl. Ritschi, Opusc 2, 556) : istic, istaec^ ifitoc oder
istuc. Da diese Formen denen von hie so ähnhch sind, dafs
sie daraus zusammengesetzt erscheinen können, so nahmen einige
Grammatiker auch wirkhch diese Bildung an. Prise. 12, 5, 21
S. 945 (I 589, 13): Componuntur iste et hie secum, ut istic, istaec,
istoc. Und 12, 5, 22 S. 946 (I 590, 14): Iste et hie non compo-
nitur nisi per eos casus, qui in c desinunt. absque dativo, id est
per nominativum, accusativum, ablativum singularem, per plura-
lem vero nullum nisi nominativum neutri, qui est et accusativus.
Nam hie solus in plurali numero c habet finalem, ut hie istic^
haec istaec^ hoc istoc ^ hunc istunc^ hanc istanc — Terentius in
Heautontimorumeno (5, 2, 41): Suspicionem istanc ex illis quaere
— hoc istoc^ hac istac, haec istaec^ qui semper singularem sequi-
tur feminini. Quidam tamen haec quoque per metaplasmum finis
quam per compositiouem proferri confirmant, unde nee aspirationem
servant, quomodo nee illie illaec; quod autem composita servant,
ostendunt adverbia adhuc, abhinc. So finden sich folgende Kasus:
Istic als Nomin. Sing. Plaut. Trinum. 4, 2, 78 (923); Terent.
Heaut. 3, 3, 1 (562).
Istaec als Nomiu. Sing. Femin. Plaut. Bacch. 4, 2, 1 (583);
Mercat. 3, 1, 25 (523); 3, 2, 18 (561); Mil. Glor. 1, 1, 46; 2, 2,
55 (210); 2, 6, 36 (516); 2, 6, 55 (536); 3, 1, 28 (622); Persa
3, 1, 16; 3, 3, 40; Pseud. I, 5, 33 (448); Trinum. 2, 4, 11 (413);
3, 3, 10 (738); Terent. Andr. 1, 1, 16 (43); 3, 2, 21 (501); 4, 3,
15 (730); 5, 4, 21 (924); Eun. 2, 3, 26 (317); 2, 3, 90 (381);
Heaut. 3. 3, 5 (566); Phorm. 2, 2, 11 (325); 3, 3, 25 (558);
— 399 —
4, 1, 22 (588); Hecyr. 1, 1, 17 (74); Adelph. 2, 4, 10 (274):
3, 3, 34 (388); 3, 3, 64 (418); 5, 3, 19 (805); 5, 9, 28 (985);
Lucil. (ed. Lachmann 544; ed. L. Müller 36, 14) bei Nonius S. 88,
32: Gell. 1, 23, 11; 15, 3 Überschrift; 17, 2, 15; 18, 2, 11; 18,
3, 5; Terent. Maur. 1078.
Istnc als Neutr. Sing. Plaut. Amphitr. 2, 2, 115 (747); 3, 2,
68 (949); Asin. 1, 1, 12 (27); 1, 1, 17 (32); 1, 1, 23 (36); 1, 1,
25 (38); 2, 2, 42 (308); 2, 2, 65 (331); 3, 3, 22 (612); 3, 3, 56
(646); 3, 3, 68 (658); Aulul. 3, 6, 10 (546); 4, 10, 17 (747);
4, 10, 43 (77.3); Bacch. 4, 2, 1 (583); 5, 2, 83 (1201); Captiv.
1, 2, 46 (149); Casin prol. 68; 2, 2, 14; 2, 5, 39, bezeugt von
Paul. Fest. S. 366: 3, 5, 25; 3, 5, 35; Cistell. 1, 1, 80; 2, 1, 33;
Curcul. 1, 1, 31: 5, 2, 32 (631); 5, 2, 42 (641); 5, 2, 67 (666);
Epid. 1, 1, 86 (95); l, 2, 47 (150); 4, 1, 26 (553); Menaech. 2,
1, 17 (242); 3, 3, 5 (527); Mercat. 1, 2, 93 (206); 2, 2, 29 (300);
2, 2, 35 (306); 2, 4, 16 (484); 2, 4, 25 (493); 4, 4, 26 (494);
4, 4, 40 (780); 4, 5, 10 (825); 5, 4, 25 (985); Mil. Glor. 1, 1, 19;
2, 2, 29 (185); 2, 4, 42 (395); 2, 6, 87 (570); 4, 3, 32 (1125);
4, 5, 11 (1210): 4, 8, 11 (1321); 4, 8, 37 (1346); 4, 8. 58 (1368);
Mosteil. i, 3, 126 (283); 4, 2, 63 (979); 4, 3, 16 (1008); Persa
1, 3, 49 (131), in Vat. und Leipz. istoc; 1, 3, 85 (165); 2, 1, 9
(178); 2, 4, 5 (276); 3, 1, 21 (388); 3, 1, 22 (389); 4, 3, 67
(536); 4, 3, 68 (537); Pseud. 1, 3, 137 (391); 2, 2, 14 (608);
2, 4, 26 (716): 3, 2, 85 (875); 4, 1, 8 (914); 4, 1, 21 (931);
4, 1, 35 (945); 4, 6, 33 (1095); 4, 7, m (1165); Poenul. 1, 2,
150 (363); 1, 3, 18 (427); 1, 3, 19 (428); 2, 41 (488); 3, 2,
18 (595); 3, 3, 24 (637); 3, 3, 32 (645); 3, 3, 69 (682); 4, 2,
55 (877); 4, 2, 90 (912); 5, 2, 42 (1002); 5, 2, 61 (1021);
5, 3, 53 (1172); 5, 4, 11 (1184); 5, 4, 71 (1241); 5, 6, 10
(1347); Rud. 2, 3, 23 (353); 2, 7, 7 (565); 3, 5, 13 (792); 4,
3, 39 (978); 5, 2, 34 (1321); Stich. 1, 1, 26; 1, 2, 50 (107);
1, 2, 61 (118); 2, 8 (332); 2, 22 (346); 3, 2, 20 (474); 4, 1, 43
(549); 5, 4, 26 (703); Triniim. 1, 2, 51 (88); 1, 2, 86 (123);
1, 2, 158 (195): 2, 1, 18 (246); 2, 2, 37 (319); 2, 2, 72 (353);
2, 4, 144 (545); 2, 4, 181 (582); 3, 1, 1 (602); 3, 2, 49 (675);
Trucul 4, 3, 41 (815); 5, 50 (942), Scholl hat istic; 5, 68 (960);
Vidul. 1,6; 2, 28. Dieser Menge von Beispielen für istuc bei
Plautus stehen nur folgende wenige für istud gegenüber: Asin. 3,
3, 54 (644); 4, 2, 18 (827); Aulul. 3, 2, 4 (418); 3, 5, 16 (490);
Captiv. 4, 2, 118 (898); vergl. Brix z. d. St. im krit. Anhang p. HO;
unsicher sind Casin. 2, 6, 23; Cistell. 1, 1, 29 und 1, 1, 77, vergl.
— 400 —
Schmidt a. a. 0. p. 81 u. w. ; istoc steht bei Plautus Bacch. 3, 1,
15 (382). Für Terenz will derselbe als einzige übliche Neutral-
form istuc nachweisen, dieselbe steht Andr. 2, 2, 13 (350); Eun.
4, 4, 8 (675); Heaut. 1, 1, 58 (HO); 3, 3, I (562); Phorm. 3, 2,
23 (508); Hecyr. 4, 3, 2 (608), aber Andr. 5, 4, 38 (941) schreibt
Dziatzko istud, Spengel aber istuc. Sonst findet sich noch istuc
bei Lucil. (ed. Lachmann 62; ed. L. Müller 2, 25) bei Nonius
5. 268, 5; ders. (v. 459; 16, 4) bei Gell. 4, 1, 3; ders. (v. 721
29, 86) bei Nonius S. 248, 8; ders. (v. 962; 30, 25) bei Nonius
S. 420, 21; Pacuv. (58) bei Nonius S. 182, 1; Accius (299) bei
Charis. ed. Keil p. 288, 17; ders. (460) bei Nonius S. 111, 23
Turpil. (176) bei Nonius S. 1, 29; Varro R. R. 1, 2, 18; Cic
Brut. 3, 13; pro Quinct. 18, 57: Divin. in Caecil. 9, 27; Verr. 3
67, 156; 3, 67, 157; 3, 92, 215; 5, 64, 165; pro Tüll. 21, 49
pro Pison. 26, 62; pro Süll. 7, 23; pro Flacc. 19, 44; Philipp
2, 16, 40; 11, 9, 23; 13, 17, 34; Acad. 1, 4, 13; Tuscul. 1, 11
25; 1, 11, 26; 3, 6, 12; Divin. 1, 5, 8; 2, 15, 35; Cato Mai. 2, 6
3, 8; Lael. 4, 16; 0£f. 3, 18, 75; Legg. 1, 1, 1; 1, 20, 53; 1, 21
55, die Form des Neutrums, sagt Seyffert zu Lael. § 16 (2. Aufl.)
p. 93, istuc ist bei Cicero fast gewöhnlicher als istud, namentlich
in der Verbindung mit quidem, wo ein euphonischer Grund, das
Zusammentreffen des c und q hinzukommen möchte; Auct. bell.
Afric. 22, 2; Liv. 7, 13, 8; 9, 3, 13; Gell. 3, 1, 3; 17, 2, 11;
20, 2, 2; Fronto Fer. Als. p. 227, 14 ed. Naber.
Istic als Dativ Sing. Plaut. Menaech. 5, 7, 22 (1013); Mil.
Glor. 4, 2, 9 (1093); Rud. 1, 2, 30 (118); Trucul. 1, 2, 100 (203);
5, 50 (942); Terent. Phorm. 5, 1, 26 (753); mit Ausnahme von
Mil. Glor. 1093, wo istic vor einem Konsonanten überliefert ist,
bieten die Hdschr. isti mit Hiatus, vergl. Brix zu Mil. Glor. 352.
Istunc als Accus. Sing. Plaut. Asin. 2, 4, 50 (456); Bacch.
4, 2, 2 (584); Captiv. 4, 4, 11 (919); Curcul. 5, 2, 3 (601);
Menaech. 5, 5, 51 (954); 5, 7, 24 (1015): Mil. Glor. 3, 1, 176
(771); 4, 1, 41 (988); Terent. Eun. 2, 3, 67 (358); Heaut. 2, 3,
117 (358); 3, 2, 19 (530); Adelph. 5, 9, 3 (960); Pacuv. (228)
bei Diomed. 1 S. 378 (382, 18) und Nonius S. 246, 3: Senec.
Epist. 12, 3.
Istanc als Accus. Sing. Femin. Plaut. Casin. 1, 19; Curcul.
1, 2, 64 (151); 5, 2, 63 (663); Mercat. 2, 3, 91 (427); 2, 3, 111
(447); 3, 4, 41 {ß2Q)\ 4, 4, 58 (798); 5, 2, 114 (955); Mil. Glor.
3, 1, 156 (751); 3, 1, 175 (770); Trinum. 4, 2, 31 (873); Terent.
Eun. 3, 2, 41 (494); Heaut. 5, 2, 41 (994): Phorm. 4, 3, 13 (618);
— 401 —
4, 3, 53 (658): Adelph. 4, 7, 37 (755); Incert. fab. (142) bei Cic.
Orat. 49, 164.
Isfoc als Ablat. Sing. Plaut. Amphitr. 1,1, 222 (378); Curcul.
1, 1, 2; Phorm. 5, 1, 17 (744); 5, 1, 20 (747); Trucul. 1, 2, 60
(161); Terent. Adelph. 3, 3, 82 (436); Pacuv. (364) bei Cicer.
Nat. Deor. 2, 36, 91; Gell. 12, 13, 17; Claud. Mamert. 3, 11
(173, 10).
Istac als Ablat. Sing. Femin. Plaut. Curcul. 5, 2, 20 (618);
Mercat. 4, 3, 34 (735); Poenul. 5, 5, 27 (1306); Rud. 2, 2, 10
(316); Trinum. 5, 2, 38 (1162); Trucul. 4, 4, 8 (861); 5, 52
(944).
Istaec als Nomin. Plur. Femin. Plaut. Captiv. 5, 2, 16 (969);
Menaech. 3, 2, 54 (520); 5, 2, 16 (764); Pers. 4, 3, 28 (498);
Pseud. 1, 3, 9 (238); Rud. 2, 7, 5 (563), daneben bat Plautus
aber auch istae: Casin. 2, 5, 25 (vergl. Schmidt a. a. 0. p. 73;
Studemund p. 74); Epid. 2, 2, 45 (229); Menaech. 1, 2, 36 (145);
Mostell. 1, 3, 117 (274); Persa 4, 3, 29 (499); Poenul. 1, 2, 5
(214); Rud. 3, 4, 47 (752); 4, 4, 62 (1106); 4, 4, 69 (1113);
Trinum. 4, 3, 73 (1080); Trucul. 4, 3, 27 (801). Terenz hat istaec
Hecyr. 4, 2, 17 (593), dasselbe Gell. 3, 3, 13.
Istaec als Neutr. Plur. bei Plaut. Amphitr. 2, 2, 124 (757);
2, 2, 183 (815); 2, 2, 204 (834); 4, 2, 10 (1030); 4, 2, 13 (1033);
5, 1, 49 (1101); 5, 1, 53 (1105); Asin. 1, 3, 35 (187); 5, 2, 59
(909); Bacch. 1, 1, 62; 1, 2, 55 (163); 1, 2, 59 (167); 3, 3, 6
(410); 4, 2, 17 (599); 4, 9, 95 (1018); 5, 2, 80 (1196); Captiv.
2, 2, 67 (317), Brix hat hier istuc; 2, 3, 69 (429); 4, 2, HO
(890); Casin. 5, 4, 17; Cistell. 1, 1, 54; 2, 1, 34; Curcul. 2, 1,
30 (245), Fleckeisen hat ista; Epid. 2, 2, 40 (224); 3, 4, 73 (510);
Menaech. 1, 1, 18 (94); 2, 3, 24 (375); 4, 2, 41 (625); 5, 1, 19
(719); 5, 1, 21 (721); 5, 1, 38 (733); Mercat. 1, 2, 35 (147);
2, 4, 9 (477); 3, 3, 16 (577); 4, 4, 24 (764); Mil. Glor. 1, 1, 31;
2, 2, 41 (195); Mostell. 2, 1, 41 (388); 2, 1, 48 (395); 2, 2, 86
(519); 4, 2, 45 (961); 4, 2, 69 (985); 4, 2, 71 (987); 5, 2, 13
(1134); Persa 1, 1, 31; 5, 2, 21 (800); Poenul. 1, 2, 24 (233);
3, 1, 47 (550); 3, 1, 71 (574); 3, 4, 16 (726); 5, 5, 38 (1317);
Pseud. 1, 3, 128 (362); 1, 5, 15 (430); 1, 5, 17 (432); 1, 5, 117
(531); Rud. 2, 7, 20 (578); 4, 4, 56 (1100); 4, 4, 92 (1136);
4, 8, 1 (1265); 5, 2, 35 (1322); Stich. 1, 1, 23; Trinum. 1, 2,
40 (77); 2, 2, 32 (313); 3, 2, 29 (655); 3, 3, 18 (747); 4, 4, 6
(1098); Trucul. 1, 2, 80 (183), in Folge dieser vielen Beispiele
will Schmidt a. a. 0. p. 80, dafs auch an den Stellen, wo ista
Neue-Wagenei-, Lat. Formenlehre. II. 3. Aufl. 26
— 402 —
überliefert ist, istaec geschrieben werde, aber die neueren Heraus-
geber sind ihm nicht gefolgt und setzen isla: Araphitr. 2, 1, 42
(589); Asin. 3, 2, 32 (578); 5, 2, 10 (860); Captiv. 2, 3, 54 (414),
vergl. Brix p. 101; 5, 2, 11 (964), Brix hat hier istaec; Casin.
2, 2, 34. Nach Schmidt soll auch bei Terenz überall istaec ge-
schrieben werden, wie Andr. 1, 1, 1 (28); 2, 6, 25 (456); 5, 4, 18
(921); Eun. 1, 2, 9 (89); 2, 3, 26 (317); 5, 1, 12 (828); Heaut.
4, 5, 35 (783); 5, 4, 15 (1038); Phorm. 1, 2, 27 (77); 1, 3, 18
(170); 1, 4, 24 (202); 3, 2, 32 (517); 4, 3, 34 (639); Hecyr. 5,
2, 18 (784); Adelph. 2, 4, 11 (275); 3, 4, 32 (478); 4, 3, 8
(599); 5, 3, 52 (838), aber Spengel und Dziatzko haben Adelph.
2, 1, 31 (186) und 4, 5, 42 (677) das handschriftliche ista bei-
behalten. Durch Konjektur ist istaec Pacuv. (202) bei Cic. Acad.
pr. 2, 27, 88 durch Manutius und Accius (623) bei Nonius S. 227,
31 durch Bothe hergestellt; ferner steht istaec Novius (117) bei
Prise. 10, 9, 57 S. 910 (I 546, 17); Mummius ebendaselbst; Cicer.
Ep. Att. 12, 18% 2; Pompei. bei Cic. Ep. Att. 8, 12 C. 1 ; CatuU.
67, 37; Gell. 1, 7, 14; 1, 16 Überschrift; 2, 23, 19; 3, 3, 13;
14, 5, 4: 16, 19, 18; 19, 1, 18; 20, 1, 10; Fronto Ep. ad Caes. 5
(p. 12, 11 ed. Naber).
c) Auch an istic kann das fragende — 7ie treten (vergl.
Ritschi, Opusc. 2, 556), doch kommen nur wenige Formen vor:
istucinest operam dare bonum sodalem? Plaut. Merc. 3, 4, 36
(620); istucin mihi responsis? Trucul. 2, 7, 45 (606), über die
verschiedenen Vorschläge vergl. Scholl z. d. St.; istucine intermi-
uata sum hinc abiens tibi? Terent Eun. 5, 1, 14 (830); — istocine
pacto me adiuvas? Plaut. Pseud. 1, 1, 83; istocine (so Dziatzko,
Spengel schreibt istocin, vergl. dessen Note auf Seite 124) pacto
oportet? Terent. Adelph. 4, 7, 14 (732); — cum istacine te
oratione? Plaut. Aulul. 4, 10, 16 (746); istacine caussa? Pseud.
3, 2, 58 (847); — istoscin patrem aequomst mores liberis lar-
girier? Plaut. Asin. 5, 2, 82 (932). M. Warren, On the enclitic
ne in early latin p. 14, führt aus Glossen istacine, istamcine,
istanccine und istancine an.
34. In der lateinischen Volkssprache verklang, wie Corssen,
Aussprache und Vokalismus II 629 richtig erwähnt, der Vokal i
vor ste fast ganz, so dafs er weder geschrieben noch gesprochen
wurde. Daher finden sich auch in den Handschriften der alten
Schriftsteller gelegentlich die den Abschreibern gebräuchlichen
Kasusformen von ste, wie quemadmodum ste Cic. Verr. Acc. 1,
47, 123 im Vat. Palimps.; me sla res Ep. Fam. 4, 3, 2 und
— 403 -
utrum sta Cassius bei Cic. Ep. Farn. 15, 19, 4 im Med. So auch
quem ste Chio sustulit Cic. Verr. 5, 72, 185 im Reg., hastam stius
venditionis Phil. 2, 40, 103 im Vat. und et stud et ordo iste Leg.
3, 2, 5 im Leid. A m. pr., et studet ordo im Leid. B. An allen
diesen Stellen sind von den Herausgebern die volleren Formen
iste, ista, istius, istud hergestellt. Vielfach sind die verstümmelten
Nebenformen (vergl. Lachmann zu Lucr. 3, 954 p. 197) in den
Citaten des Nonius erhalten. Dieser giebt S. 476, 20 iam stoc
dicto aus Plaut. Bacch. 4, 4, 28 (679); S. 127, 19 ingenio si sto
aus Caecil. (v. 137); S. 219, 23 at stuc periculum aus Terent. Andr.
3, 3, 34 (566); S. 448, 23 und 536, 32 quam storum aus Varro
(Sat. Men. 313); S. 428, 6 quae sti rhetores aus Cic. de orat. 1,
19, 87. Auch an diesen Stellen haben die Herausgeber aufser
Ribbeck Caecil. 137 die unverkürzten Formen geschrieben. Hertz
hat in den Versen des Plautus bei Gell. 3, 3, 5 ubivis sta kon-
jiziert, was auch Fleckeisen, Zur Kritik der altlat. Dichterfragm.
bei Gelhus S. 20 billigt. In den Worten des GelHus selbst hat
Hertz in der ersten Auflage 2, 22, 24 stum, 3, 9 Überschrift stius,
5, 11, 14 sta und 18, 2, 16 starum angewandt, in der zweiten
Auflage aber mit Ausnahme von 3, 9 stius die vollen Formen
aufgenommen. Auf starum personarum Gaius Instit. 2 § 96 und
stis modis 3 § 136 hatte Lachmann schon in dem krit. Beitr.
zu Ulpian's Fragm., Zeitschrift für geschichtliche Rechtswiss. 9
S. 189, aufmerksam gemacht, aber Studemund, Huschke und
Krüger schreiben istarum und istis. Auch die Verbesserungs-
vorschläge von Bergk und Fleckeisen haben keine Zustimmung
gefunden, so will Bergk, Beiträge zur lat. Grammatik 1 p. 51
Plaut. Trinum. 4, 3, 73 (1080) aedes stae und Fleckeisen a. a. 0.
p. 22 Anm. Trinum. 1, 2, 60 (97) stac huc causa schreiben. So
bleiben in den Texten der alten Schriftsteller nur sehr wenige
Stellen für die verkürzten Formen.
d) ipse, tpsa, ijjsum.
35. Ipse ist zusammengesetzt aus is und pse (Corssen, Aus-
sprache und VokaUsmus II p. 846, 847 ; Kvicala , Untersuchungen
auf dem Gebiete der Pronomina p. 64 — 68) und wird in älterer
Zeit häufig in seinem ersten Teile dekliniert, in der späteren Zeit
geht ipse mit Ausnahme des Genetiv und Dativ Sing, nach der
zweiten und ersten Deklination.
36. Die Deklination des ersten Teiles findet nur in bestimmten
2ü*
— 404 —
Kasus von is, ea, id statt, besonders in denen, welche auf ä, ä, o
und m ausgehen, wozu durch Konjektur auch die Form auf ae
kommt, vergl. Niemöller a.a.O. p. 14 — 24:
Eapse als Nominat. Sing, ist überliefert Plaut. Curcul. 1, 3, 4
(161); eist. 1, 2, 17; Rudens 2, 3, 80 (411); Casin. 3, 4, 12 im
Ambr. — durch Konjektur hergestellt Casin. 3, 4, 14 für ea ipsa;
Menaech. 1, 2, 66 (180) Acidalius für ab se; Mil. Glor. 2, 1, 63
(141) Turnebus, ea se BD; 3, 3, 65 (940) Acidalius, ab se codd.;
Rudens 2, 5, 21 (478) Ritschi, eapse ß, ab se C (vergl. Ribbeck
trag. Rom. fragm. coroll. I p. 38 u. 39); Stich. 3, 2, 45 (501) Ritschi,
et ipse BC; Trucul. I, 1, 3 (24) Scholl, abse BL, absqse CD;
2, 6, 15 (496) Scholl, apsa se B, abse se CD, Scioppius Susp,
lect. IV 11 p. 204 schlug hier sapsa vor, eine Form, die schwer-
lich Plautus geschrieben hat: 2, 6, 32 (513) Scholl, vergl. dessen
Note; 2, 7, 31 (587) Scholl; 4, 3, 77 (851) Seyffert, vergl. Scholl
z. d. St.; 4, 3, 78 (852) Bothe, ab se codd., Scholl schreibt eapse,
aber praef. XXIII vermutet er sapsa; die Konjekturen eapse von
Bothe Aulul. 1, 2, 23 (101) und von Acidalius Mil. Glor. 3, 2, 55
(869) sind von den Herausgebern nicht aufgenommen.
Eumpse findet sich nirgends in den Handschriften, ist aber
hergestellt Mostell. 1, 4, 32 (346) Gruter, eum ipse codd.; Persa
4, 4, 53 (603) Ritschi, eumsi A, eum ipse BCD, eum ipsum F;
Trinum. 4, 2, 108 (950) Lindemann, eum ipsum codd ; Trucul.
1, 2, 18 (114) Bothe, eum ipsum A, um sumBC; 1, 2, 31 (133)
Bothe, eum ipsum B, eum CD, ipsü B; 4, 3, 37 (890) Bothe,
eum ipse codd.; Pacuv. (30) bei Nonius S. 124, 4 Vossius, eum
ipsum cod.; Caecil. (29) bei Cic. Cat. Mai. 8, 25 Fleckeisen, vergl.
C. F. W. Müller praef. ad Cic. Cat. Mai. p. XVI. Seyfi'ert schlug
Bacch. 2, 3, 34 (268) und Trucul. 4, 3, 68 (842) eumpse vor,
fand aber keine Zustimmung bei den Herausgebern.
Eampse Aulul. 5, 1, 7 (815); Cist. 1, 3, 22; Menaech. 5, 2,
22 (772); Rudens 4, 8, 14 (1278) in Hdschr., aber hergestellt
Menaech. 4, 2, 74 (637) Ritschi, eam ipsus oder eampsus codd.;
die Form eampsus billigt L, Müller de re metr. p. 304 und Koch,
Neue Jahrb. 105 p. 832 stimmt ihm zu, vergl. noch Brix zu
Menaech. 637 p. 102; Mil. Glor. 4, 2, 77 (1069) Ritterhusius,
eam ipse codd.; Poenul. 1, 2, 60 (272) Camerarius, eam ipse
BCD, eam ipsi F; Trucul. 1, 2, 31 (133) Camerarius, eampsa A,
vergl. Scholl z. d. St.; 2, 5, 14 (467) Scholl; die Konjekturen von
Fruterius Amphitr. prol, 109 und von Leo Merc. 1, 1, 4 fanden
bei den Herausgebern keinen Anklang.
— 405 —
Eopse Curcul. -1, 3, G (538); — Bacch. 4, 7, 17 (815) Ritsclil,
eo ipso cocld.
Eäpsc Curcul. 4, 3, 2 (534): Trinum. 4, 2, 132 (974); -
Bacch. 2, 3, 78 (312) Ritschi; Epid. 2, 2, 69 (254) Kampmann.
Eaepse schreibt Lorenz Pseud. 3, 2, 44 (833), aber Fleckeisen
und die anderen Herausgeber ipsae, vergl. Niemöller a. a. 0. p. 22.
Eorumpse schlägt Leo (Rhein. Mus. 38 p. 3) Trinum. 4, 3,
42 (1049) vor, was jetzt auch in der Ausgabe von Brix-Niemeyer
geschrieben ist; dieselbe Form Niemöller a. a. 0. p. 23, 24 für
Trucul. 1, 2, 16 (112).
Earumpse für earumque schlägt Leo Mil. Glor. 2, 2, 31 (186)
vor, ebenso Terent. Hecyr. 1, 2, 88 (163), doch hat die Einführung
dieser Form bei Terenz bei Niemöller a. a. 0. p. 24 und bei
Wölfflin im Archiv 4, 336 keinen Anklang gefunden.
Eine Form apse erwähnt Consent. Ars ed. Keil V p. 396, 35,
wozu der Herausgeber bemerkt: apse pro eapse scriptum propter
definitionem barbarismi quae sequitur errori grammatici tribuen-
dum videtur. Aber Ribbeck im CoroUarium zum ersten Teil der
tragic. Roman, fragm. sagt p. 38 und 39: ipse nominativus apse
nescio an Plauto reddendus sit und führt dann einige Beispiele
aus Hdschr. an, welche unter eapse auch erwähnt sind.
Die Form eapse ist enthalten in reapse^ was besonders aus
reque eapse Scip. Afric. bei Fest. S. 286 hervorgeht, wofür jedoch
Meyer (Orat. Rom. Fragm p. 104) reque ipsa lesen will. Bei
Plautus findet sich reapse nur einmal Trucul. 4, 3, 41 (815), wo
Camerarius reapse hergestellt hat, vergl. Scholl z, d. St. C. F. W.
Müller, Plaut. Prosod. p. 277 will für re ipsa Plaut. Trinum. 4,
3, 43 (1050) und Terent. Adelph. 5, 8, 31 (955) reapse schreiben,
was aber nicht nötig ist und deshalb die Herausgeber nicht auf-
genommen haben. Bei Pacuvius kommt die Form zweimal vor:
(v. 24) bei Festus S. 278 und (v. 374) bei Cornific. 2, 23, 36. Bei
Cicero ist reapse durch das alte Zeugnis des Senec. Epist. 108,
32 verbürgt: Eosdem libros cum grammaticus explicuit, primum
reapse dici ab Cicerone, id est re ipsa, in commentarium refert,
nee minus sepse, id est se ipsa (vergl. Seyffert- Müller, Anm. zu
Cic. Lael. p. 325), so findet es sich Fin. 5, 10, 27; Divin. 1, 37,
81; Lach 13, 47; Off. 1, 43, 154 (vergl. C. F.W. Müller); de rep.
1, 2, 2; 2, 39, 66; de leg. 3, 8, 18; Ep. Farn. 9, 15, 1 und dann
erst wieder recht spät Itin. Alex. Magni c. 40.
37. Neben dem Nominativ Sing. Mascul. ipse war im älteren
Latein auch ipstis fast ebenso häufig im Gebrauch, vergl. Niemöller
— 406 —
a. a. 0. p. 5 — 10; so steht ipse bei Plautus: Amphitr. prol. 18;
71; 88; 94; 1, 1, 16 (170) in den Hdschr. ipse und so auch Götz,
ipsus conjiziert Langen, was auch Leo schreibt; 1, 1, 47 (202);
Asin. 1, 1, 13 (28); 1, 1, 54 (69); 2, 4, 93 (502); 3, 3, 19 (609);
3, 3, 54 (644); AuluL arg. 1, 11; Bacch. 3, 3, 13 (417); 4, 6, 19
(789); Captiv. 1, 2, 12 (121); 2, 2, 42 (292); 2, 2, 57 (307);
2, 2, 59 (309); 2, 3, 62 (422); 3, 4, 28 (560); 3, 4, 48 (580);
3, 4, 49 (581); Casin. 2, 6, 48; Cistell. 1, 3, 39; Curcul. 2, 2, 4
(254); 5, 3, 16 (694); Epid. 1, 1, 39; 1, 1, 40; 1, 1, 47; 1, 1,
58; 1, 1, 101; 3, 2, 23 (359); 3, 2, 24 (360); 3, 4, 51 (487);
Menaech. prol. 62; 4, 2, 80 (643); 5, 2, 103 (856); 5, 6, 4 (969);
Merc. 2, 3, 128 (466); 5, 4, 31 (991); Mil. Glor. arg. 1, 13; 2, 1,
77 (155); 3, 1, 45 (640); 3, 2, 31 (844); 4, 2, 89 (1081); 4, 4, 9
(1145); 4, 4, 11 (1147); Mosteil. 3, 2, 24 (713); 3, 2, 87 (774);
3, 3, 7 (910); Rud. proL 62; 2, 3, 61 (392); 3, 5, 35 (815);
Pers. 2, 5, 26 (327); 4, 3, 73 (543); 4, 4, 50 (600); Poenul. prol .
69; 71; 77; 3, 3, 51 (664); 3, 3, 56 (669); 4, 2, 23 (845); 5, 2,
100 (1060); 5, 5, 4 (1283); 5, 7, 7 (1381); Pseud. 1, 1, 132; 1, 2,
84 (220); 1, 5, 50 (467) ist eingeklammert; 4, 2, 22 (978); 4, 2, 53
(1010); Stich. 1, 3, 41 (195); 4, 1, 46 (552); Trinum. 1, 2, 72
(109); 2, 1, 23 (255); 2, 2, 28 (309); 2, 3, 10 (401); 3, 2, 13
(639); 3, 2, 41 (667); 4, 2, 16 (858); 4, 2, 59 (901); 4, 2, 60
(902); 4, 2, 86 (928); 4, 2, 87 (929); Trucul. 2, 1, 24 (233).
Für folgende Stellen ist ipse vorgeschlagen, aber nicht immer in
den Text genommen: von Bergk für Stich. 2, 2, 41 (365); von
Brix für Menaech. 4, 1, 9 (567); von Götz für Epid. 1, 1, 97;
von Götz und Löwe für Asin. 3, 3, 124 (714); von Ritschi für
Bacch. 3, 6, 36 (565); von Scholl für Trucul. 2, 7, 3 (553), da-
gegen wird für das handschriftliche ipse Epid. 1, 1, 90 und Bacch.
3, 6, 21 (550) jetzt ille gelesen.
Ijjsus finden wir bei Plautus: Amphitr. 1, 1, 96 (252); 1, 1,
259 (415); 2, 2, 122 (754); Asin. 2, 2, 112 (379); 2, 4, 53 (459);
Aulul. 2, 6, 7 (356); 3, 1, 7 (412); 3, 5, 56 (530); 5, 1, 6 (814);
Bacch. 2, 2, 17 (194); 3, 3, 44 (448); 3, 3, 72 (476); 3, 3, 74
(478); 3, 3, 89 (493); 3, 6, 20 (549); Casin. 2, 2, 26; 2, 8, 34;
Captiv. arg. 7; 2, 2, 29 (279); 3, 4, 107 (640); 5, 3, 13 (990);
Cistell. 2, 3, 58; Cure. arg. 7; 1, 2, 11 (107); 1, 3, 4 (170);
3, 67 (437); Epid. 1, 1, 69; 3, 3, 36 (417); Menaech. prol. 44;
1, 1, 24 (100); 2, 2, 40 (315); Merc. 1, 1, 56; 2, 4, 13 (481);
3, 4, 11 (598); 4, 4, 19 (759); Mil. Glor. arg. 1, 3; 4, 2, 69
(1081); 4, 9, 11 (1388); Mostell. 3, 1, 104 (634); 3, 1, 157 (687);
- 407 -
3, 2, 108 (795); Poenul. 8, 3, 96 (708); Pseud. 1, 3, 31 (263);
1, 5, 24 (439); 2, 4, 33 (723); 4, 1, 23 (929); 4, 1, 24 (930);
4, 2, 17 (973); 4, 2, 32 (989); 4, 7, 43 (1142); 4, 7, 69 (1168);
4, 7, 110 (1209); 4, 7, 122 (1221); Stich. 2, 2, 49 (373); TriDum.
2, 1, 28 (262); 2, 2, 40 (321); 2, 2, 41 (322); 2, 2, 84 (363);
2, 4, 32 (433); 3, 1, 10 (610); 4, 2, 143 (985); 4, 2, 145 (987)
zweimal: 4, 2, 146 (988) zweimal; 4, 3, 63 (1070); 4, 3, 64
(1071); Trucul. 1, I, 24 (45): 1, 1, 29 (50); 2, 7, 8 (559); 2, 7,
36 (593); 2, 7, 43 (60-.^); fragm. 114. An folgenden Stellen ist
ipsus vorgeschlagen: von Brix für Pseud. 1, 5, 93 (508) und 4,
1, 10 (914); von Camerarius für Merc. prol. 89; von Dousa für
Pseud. 3, 2, 94 (884); von Fleckeisen für Captiv. 3, 1, 1 (461);
von Hermann für Trinum. 1, 2, 75 (112); von Löwe für Epid.
1, 2, 42 (145); von Luchs für Menaech. 2, 2, 35 (310), vergl.
Brix z. d.St. ; von Müller für Asin. 2, 2, 57 (462); von Niemöller
für Amphitr. 3, 3, 5 (960); von Reizius für Captiv. 4, 1, 10 (777);
von Ritschi für Bacch. 5, 2, 41 (1160) und Pseud. 4, 1, 44 (954);
von Palmer für Amphitr. 3, 2, 71 (952).
Bei Terenz tritt ipsus schon hinter ipse zurück, denn es
steht ipse in der Ausgabe von Dziatzko: Adelph. prol. 4; 1, 1,
14 (39); 1, 1, 39 (64); 1, 2, 19 (99); 1, 2, 59 (139); 2, 3, 11
(264); 3, 3, 83 (437); 4, 4, 20 (628); 4, 5, 6 (640); Andr. 1, 1,
85 (112); 1, 1, 124 (151); 1, 2, 3 (174); 3, 2, 7 (487); 4, 4, 13
(752); Eunuch, prol 14; 1, 1, 32 (77); 2, 2, 28 (319); 3, 4, 5
(54.3); 4, 4, 34 (702); 4, 7, 12 (782); 5, 2, 52 (891); 5, 2, 54
(893); 5, 2, 66 (905): Heaut. 4, 5, 24 (772); 4, 5, 56 (804); 5, 1,
21 (894); 5, 3, 21 (1023); Hecyr. 1, 2, 86 (161); 4, 1, 45 (560);
4, 1, 59 (574); 4, 4, 48 (670); 5, 2, 18 (784); Phorm. prol. 23;
1, 4, 18 (196), aber ipsus Adelph. 1, 2, 53 (78); 3, 2, 30 (328);
3, 4, 26 (472); 4, 1, 22 (538); Andr. 2, 2, 23 (360); 2, 3, 4
(378); 2, 6, 11 (442); 3, 2, 15 (495); 3, 2, 47 (527)'; 3, 3, 44
(576); 3, 4, 19 (598); Eun. 3, 4, 8 (546); 3, 5, 18 (566); 5, 5, 4
(974); Hecyr. 3, 2, 8 (343); 3, 2, 9 (344); 3, 5, 5 (455); 5, 3,
14 (812); Phorm. 1, 3, 26 (178); 1, 4, 37 (215); 5, 6, 12 (852).
Sonst findet sich ipsus noch: Paul Festi S. 6 unter aliuta,
hier ipsos geschrieben, ferner Titin. (Com. 105) bei Nonius S. 144;
Pompon. (Com. 113) bei Nonius S. 146 und 149 bei Nonius S. 323;
dasselbe haben die jamb. Inschr. L Neap. 1137 (Orell. 5605) v. 3;
Cato R. R. 70, 2: 71; der Redner C. Titius bei Macrob. Sat. 3,
16, 16; Cincius de re milit. bei Gell. 16, 4, 4; Fronto ad M. Caes.
5, 27 (42) p. 84, 1 ed. Naber; Auson. Idyll. 7 praef. v. 6 (ed.
- 408 -
Peiper p. 115); Itin. Alex. Magn. 17 (44). Durch Konjektur ist
ipsus im Ennius (Fab. 298 und 380 ed. L. Müller) hergestellt.
Selbst bei Cic. war es nach Diom. 1 S. .318 (330, 24), welcher
jedoch nur ipsum decretum als Beleg anführt, vergl. noch Forcellini
ed. de Vit. VI p. 638.
Dafs das Neutrum nicht, wie bei den übrigen Pronomina,
auf d ausgeht, erklären Charis. Art. gramm. 2, 7 S. 132 (158, 17)
und Exe. art. gramm. S. 113 (558, 3); Diom. 1 S. 318 (330, 22);
Rhemn. Palaem. S. 1377 (531, 32); Augustin. Regulae S. 1992
(507, 36) und das Fragm. Bob. de nom. et pronom. S. 140 (565,
26) aus dem Masc. ipsus, wogegen Prise. 13, 3, 11 S. 959 (II 7, 1)
bemerkt: lila quae quibusdam visa est ratio, non adeo firma
videtur, ideo in um facere neutrum , quia in us desinit masculi-
num; nam alius cum in us terminetur, neutrum tamen aliud facit.
Der wahre Grund liegt vielmehr darin, dafs ipse kein ursprüng-
liches, sondern ein zusammengesetztes Pronomen ist. Das m des
Neutr. ipsum hebt auch Serv. zu Verg. Aen. 2, 60 hervor. Bei
Pompei. Comment. in Donat. war in der Ausg. von Lindemann
S. 99. 123. 181. 188 ipsud; da aber Keil in den nämlichen Stellen,
S. 140. 151. 176. 178, ohne Angabe einer Var. ipsum schreibt, so
mufs ein Versehen des früheren Herausg. angenommen werden.
Einmal jedoch, S, 182 (176, 12) giebt Keil an, dafs in dem
Wolfenb. m. corr. und in beiden Par. hoc ipsud sei, dafs dieses
aber im Wolfenb. m. pr. fehle. Ipsud wird zwar von Beda Orthogr.
275, 18; Albin. Orthogr. 304, 2 und Dosith. Ars pam. 403, 5 ed.
Keil verworfen, aber doch mehrmals in den Gromat., Aggen. Urb.
zu Frontin. agr. qualit. p. 2, 14 und zu demselben de controv.
p. 14, 15; Sic. Flacc. condic. agr. p. 140, 12; 150, 15; 150, 20;
151, 11; 165, 23; Vitalis p. 352, 14 gelesen, ferner lordanis Getic.
17, 95 (82, 18 ed. Mommsen); 19, 106 (85, 12); 53, 276 (129,
22); Cyprian., De Pasch, comput. 15; Apul. Asel. 4 p. 30, 28 ed.
Goldb., Hildebrand (II p. 284) schreibt ipsum; Anthim. de obser-
vatione ciborum praef. p. 8, 24 ed. Rose; 19 p. 12, 8; 34 p. 14,
25; 34 p. 14, 28; 78 p. 20, 23, sowie auch in einigen Hdschr.
der Vulg., wie Rönsch, Itala und Vulgata p. 276 angiebt, und in
Glossen.
38. Der Genetiv ist ipsius mit langer Paenultima, daher
auch ipseius geschrieben, vergl. Grut. 541, 7; doch kann dieselbe
203 des Versmafses wegen auch kurz gemessen werden, wie Catull. 64,
43; 64, 67; 68, 146; Verg. Georg. 1, 4.52; Aen. 1, 114; 2, 772;
5, 535; 6, 396; Ovid. Ep. ex Ponto 1, 1, 36; Manil. 1, 420;
— 409 —
4, 336; Val. Flacc. 1, 25); 4, 185; 6, 354; 6, 717; 7, 551; 8, 60;
8, 151; 8, 190; Sil. 4, 717; 17, 105; Stat. Theb. 9, 561; 12, 757;
Avien. Arat. 368; 415; Auson. Epigr. 36, 3 (ed. Peiper p. 332);
Anthol. Lat. ed. Burmann 1, 146 (Meyer 669; Riese 9; Baehrens
4, 199) V. 14; ed. Burmann 1, 172 (Meyer 160!»; Riese 15; Baehrens
4, 205) V. 52; ed. Riese 16 (Baehrens 4, 206) v. 17. — Ipsius ist
auch zweisilbig gebraucht von Terent. Heaut. 3, 3, 15 (576)
und Phorm. 4, 5, 13 (725).
Nach Prise. 6, 7, 36 S. 694 (I 227, 7) sagte Afranius (Com.
230) ipsi pro ipsius: ipsi me velle vestimenta dicito.
Der Dativ Sing. Masc. heifst ipsi^ doch findet sich auch
ipso bei Apul. Met. 10, 10 S. 697; Ephera. epigr. 4 S. 346; C. I. L.
6, 12131 und als Femin. ipsae bei Apul. Dogra. Plat. 2, 5 S. 227.
Im Nomin at. Plur. ist ipsei statt ipsi C. I. L. 1, 204 Col. 1
Z. 32 und Col. 2 Z. 26.
In Betreff des Dativ Plur. heifst es bei [SergiiJ Explanat.
in Donatum lib. II (ed. Keil p. 547, 37) : Veteres pronomina aliter
declinaverunt dativo illa ipsa, ut genitivus et dativus unam decli-
nationem haberent. Sic et ipsihus illibus pro illis. Cuius rei testis
est Plautus vel Ennius. Um die Verwechselung des Geschlechtes zu
vermeiden, gestattet Pompei. Comment. 188, 36 ipsahus für ipsis:
non te permitto dicere ab ipsis, sed ab ipsabus.
39. Ipsissimus hat Plaut. Trin. 4, 2, 146 (988) dem wnözaxoQ,
des Aristoph. Plut. 83 nachgebildet, indem er ebenso wie dieser
von (V)Z()Q zu wj-rnaroQ^ von ipsus zu ipsissimus fortschreitet. Aus
Pompei. Comment. S. 130 (153, 16) ersieht man, dafs dasselbe
bei Afran. war. Pompeius sagt: Ne te decipiant illa Plautina et
Afraniana verba, ipsissimus; ioco comico hoc dixit. P]st etiam
apud Graecos (vj-nraznc, tale. Comica sunt ista et ad artem non
pertinent, vergl. Mureti Opp. tom. II p. 58 ed. Fr.
Diesem ähnlich sind ipsimus und ipsima oder ipsuma, welche
für dominus und domina in Liebesverhältnissen von Petron. 69, 3
(in der Hdschr. ipsum ammeam, d. i. ipsumam meam), 75, 11 (in
der Hdschr. ipsi mi und ipsim — ae), 76, 1 (in der Hdschr. ipsi
mi), und nach wahrscheinlicher Verbesserung 63, 3 (in der Hdschr.
ipim mostri, Bücbeler ipsimi nostri) gebraucht sind. Vergl. Hertz,
Rhein. Mus. 1862, 17 S. 324.
Eine vulgäre Nebenform für ipse ist isse = Er im C. I. L. 4,
148; 4, 1085; 4, 1294. Suet. Aug. 88 erzählt von Augustus: nee
ego id notarem , nisi mihi mirum videretur tradidisse aliquos,
legato eum consulari successorem dedisse ut rudi et indocto, cuius
— 410 —
manu ixi (Georges will issi lesen) pro ipsi scriptum animadverterit.
Eine Deminutivform issnlus steht bei Fabretti inscr. 45, '254 und
Orell. inscr. 2682.
Issa hält Bücheier in der Anmerkung zu Petron. 63, 3 für
die volkstümliche Aussprache von ipsa in der Bedeutung von do-
mina, dann wird es auch als Liebkosewort gebraucht, und Martial
erwähnt 1, 109 Issa, die Lieblingshündin des Publius. Issa findet
sich CLL. 4, 1589; 4, 1590; Fabretti inscr. 45, 255; Orell. iuscr.
4923; Cardinali iscriz. Velit. cl. 4 no. 55.
40. Ipse wird selten mit Suffixen verbunden, es sind
folgende :
a) Ipsemet bei Plaut. Amphitr. proL 102; Senec. Epist. 117,
21 und Plur. ipsimet Cicer. Verr. 3, 1, 3; luL Valer. 3, 4, vergl.
J H. Schmalz, Antibarbarus von Krebs 1 p. 724.
b) Ipsippe erklärt Paul. Festi S. 105 durch ipsi neque alii;
einige halten es für verderbt, Ursinus vermutet dafür nach einem
alten Glossar ipsipte, Ignarra ipsipse, Corssen a. a. 0. 11 p. 846
erklärt die enklitisch angefügte Partikel — pe wie in prope, nempe
aus Skr. — pa; das — p sei durch blofse Konsonantenverschärfung
zu — pp geworden, wie in qui — ppe und lu — ppiter. Rönsch da-
gegen (Berl. Philol. Wochenschr. 1884 p. 1500) schlägt ipsiper für
ipsippe vor.
c) Ipsipsiis wird Plaut. Cist. 2, 3, 58 aus einem cod. Lang,
angeführt (es wäre dann nach dem aorauvoc, des Sophron ge-
bildet), aber da die besten Hdschr. is ipsus est haben, so ist
ipsipsus zu verwerfen, ebenso ist auch der Vorschlag von Came-
rarius, ipsipsust Trucul. 1, 2, 24 (123) zu schreiben, von Scholl
nicht berücksichtigt.
d) Halm schreibt Vict. Vit. 3, 41 ipsi eiusdem urbis nach
cod. R (Bruxellensis) und der editio princeps Parisina und be-
merkt dazu: fpfiiusifcm B(ernensis), V(indobonensis), haud scio an
recte, ut sit idem quod eiusdem; Petschenig aber hat an dieser
Stelle ipsiusdem geschrieben, was von Engelbrecht (Sprache des
Claudianus Mamertus p. 98) gebilligt wird; dagegen sagt Sittl
(Lokale Verschiedenheiten der lat. Sprache p. 115): »Ich entscheide
mich mit Halm für die Lesart des ältesten Codex ipsi eiusdem
urbis, da die von Petschenig aufgenommene Variante ipsiusdem
urbis vorläufig, bis ipsedem nachgewiesen ist, die Bezeichnung
eines Monstrums verdient.« Freilich wird dieser Nachweis sehr
schwierig, ja vielleicht unmöglich sein; aber wir dürfen die Form
nicht für falsch erklären, weil wir den Nominativ nicht beibringen
- 411 -
können. Ich verweise auf eine ganz ähnliche Bildung huiufidem unter
44 S. 422, wo auch ein Nominativ hicdem nicht nachweisbar ist.
e) Ipainsce steht Macrob. Sat. 5, '22, 3 im cod. Parisinus,
Eyssenhardt schreibt dafür ipsius deae.
e) //ic^ haec^ hoc.
41. llic, haec, hoc ist aus hi— ce, hae — ce, ho — ce gekürzt:
letztere Formen sind aus dem St. ho, dem Suffix — ce und dem ein-
geschobenen demonstrativen i gebildet, also hi — ce aus *ho — i — ce,
hae — ce aus *ha — i — ce, ho — ce aus *hod — ce.
Zwischen den Formen hie, haec, hoc und hice, haece, hoce
hat die Sprache lange geschwankt, bis seit der Mitte des siebenten
Jahrh. der Stadt die verkürzte Form den Vorrang gewann ; nur
nach auslautendem — s wurde ce entweder vollständig erhalten,
also huiusce, hosce, hasce, oder ganz weggelassen. Für dieses ce
wird in alten Denkmälern zuweilen que gefunden, vergl. unter 38.
Über die Zeit, in welcher c an die Stelle von ce trat, handelt
Ritschi, Tit. Mumm. p. 5 und de miliar. Popill. deque epigr. Soran.
p. 16 {= Opusc. 4 p. 89 und 132). Honce ist in der lex Spolet.
bei Bruns fönt. iur. Rom. 4 Ausg. p. 44; hance steht CLL. 1,
197 Z. 8; 23; 25 und 1, 198 Z. 59; hoce als Accus. 1, 196 Z. 26
und 1, 1291; hoioe (lür huice) 1, 197 Z. 26; hoce als Ablat. 1,
1291; Ephem. epigr. 2 S. 205 und Or. 3857; hace 1, 197 Z. 7
und 1, 198 Z. 41; 52; 55; 58; 61; 62; 65; m; 67; 69; 70; 72;
73; 74; 75; 76; 77; 78; 81; 83; 87; haace 1, 197 Z. 12; haice
als Neutr. Plur. 1, 196 Z. 22. In einigen Denkmälern des näm-
lichen Zeitalters, wie 1, 202 und 1, 204, sind nur hanc und hae,
während in 1, 198 allein Z. 12 in hae civitate, und 1, 196 Z. 13
und 1, 197 Z. 16 nur posthac mit dem Ausgang auf c gelesen
wird. In den Flog, der Scipionen, CLL. 1, 29 bis 38, sind hie,
hec, hone, hoc (1, 32 und 34), und nirgends das vollständige ce. 204
Über die Formen mit auslautendem ce bei Schriftstellern vergl.
unter 42 S. 413.
Auch das auslautende c schwand in späterer Zeit und so finden
sich Formen wie hi statt hie, hui statt huic, vergl. Schuchardt, Der
Vokalismus des Vulgärlatein 1, p. 128 und 3, p. 65.
Wegen der Entstehung des hie aus hice ist die Schreibung
hicce, haecce, hocce, huicce, huncce u. s. w. zu verwerfen, obgleich
Prise. 12, 5, 25 und 26 S. 948 (I 592, 16) schreibt: Ce quoque
solebant per omnes casus vetustissimi addere articularibus vel
- 412 —
demonstrativis pronorainibus, hoc est ab aspiratione incipientibus,
ut liicce^ hiniisce^ liaeccp.^ hocce, uncle hoc quasi duabus consonan-
tibus sequentibus solent poetae producere: ut (Verg. Aen. 2, 664)
IJöc erat, alma parens, quod me per tela, per hostes eripis. Et
sie in antiquissimis codicibus invenitur bis c scriptum , quomodo
est apud Terentium iu Andria (4, 1, 1): Hoccine est credibile
aut memorabile ? Nunc vero eoruudem pronominum bis casibus
frequenter additur C6, qui in s desinunt, euphoniae causa: huiusce^
ktsce, hosce^ hasce. Nee soluni poetae, sed etiam oratores bis
utuntur supra dictis adiectionibus. Cicero in II Invectivarum
(Catil. 2, 10, 21): Hosce ego non tarn milites acris quam infitia-
tores lentos esse arbitror. Inveniuntur tamen etiam nominativurn
fluralem hisce proferentes antiqui, ut Terentius in Eunucho (2, 2,
38): Hisce hoc munere arbitrantur suam Thaidem esse. In quo
videntur euphoniae causa s interposuisse. Nee non similiter illicce,
unde illic quasi apocopa facta in fine servat accentum. Terentius
in Andria (2, 6, 27): Illic est huic rei caput. llliusce^ istiusce,
illucce^ istucce veteres dicebant teste Papiriano, qui de ortho-
graphia hoc ostendit. Terentius in Heautontimorumeno (4, 5, 3) :
Illancine mulierem alere cum illa familia. Derselbe 13, 3, 9
S. 957 und 958 (II 5, 17): Secundus est modus eorum (prono-
minum), quae in ius terminant genetivos, quorum dativi abiecta
US genetivorum solent proferri : ^//e, illius, illi\ ipse^ ipsius, ipsi\
inte, istius^ isti\ is^ eius^ ei;_ hie, huius, huic, quod solum assumpsit
c per omnes casus singulares absque illis, quibus tamen frequenter
auctores solent addere ce syllabam, huiusce, quomodo et pluralibus
eins in eandem terminantibus consonantem, ut hisce, hosce, hasce,
205 quamvis reliquis quoque casibus vetustissimi addebant eandem ce
syllabam, hicce, huncce, hocce. Unde vocali quoque sequente ab-
lata per synaloepham, manentibus duabus c solebant producere
hoc, ut Vergilius in II Aeneidos: IIocc erat, alma parens, quod
me per tela, per ignes eripis. Sed scriptorum neglegentia prae-
termisit unum c. Et sciendum, quod accusativi casus singulares
et genetivi plurales m in n convertunt c consequente, hunc, harte;
horunce, harunce. Mar. Victor. Ars gramm. 1 S. 2467 (22, 17):
Hicce et hocce pronominibus, si vox sequens a vocali incipiat,
e novissimam detrahetis, ut (Verg. Eclog. 3, 5) Hicc alienus ovis
custos bis mulget in hora; et (Aen. 11, 16) Manibusque meis
Mezentius hicc est; et (Aen. 2, 664) Hocc erat, alma parens; et
(Aen. 2, 104) Hocc Ithacus velit. Aber bei diesem S. 2457 (9, 18)
sind hacetenus und hocedie (in den Hdschr. hacettenus hocetdie)
- 413 -
mit einlachem c als archaisch für hactenus und hodie aufgestellt.
Wie das Pronom. hie und der Nomin. oder Accus, hoc kurz sein
können, hie Plaut. Gapt. 4, 2, 50 (831); Mil. Glor. 2, 3, 5 (276);
Persa 4, 3, 74 und Irin. 4, 2, 164 (1006); 4, 4, 22 (1114); 5, 2,
27 (1151); Terent. Andr. 2, 1, 11 (311); 2, 5, 8 (419) und Eun.
4, 4, 9 (676); Lucr. 2, 387; 6, 9; Verg. Aen. 4, 22; 6, 791; hoc
Plaut. Aul. 4, 6, 7 (673) und Irin. 1, 2, 28 {&&); 2, 3, 3 (394);
4, 2, 77 (922); 4, 4, 1 (1093); Terent. Eun. 3, 4, 8 (546), so die
erste Silbe in Meine Pacuv. (119) bei Non. S. 352, 10; ein Tragiker
(fab. ine. v. 93 bei Ribbeck I 248) bei Cic. Tusc. 3, 18, 39; Terent.
Andr. 5, 4, 4 (907); Phorm. 3, 2, 24 (509); 5, 9, 3 (992) und
Ad. 4, 5, 75 (709), und in hocine Terent. Andr. 1, 5, 1 (236);
4, 1, 1 (625); Eun. 4, 3, 2 (644); Heaut. 5, 4, 6 (1029) und die
zweite in dem gleich gebildeten illicine Plaut. Pseud. 4, 1, 44
(954) und in istucine Terent. Eun. 5, 1, 14 (830). Hier ist also
die Schreibart hiccine, hoccine, illiccine, istuccine unmöglich, und
damit wird auch hicce, hocce u. s. w. unstatthaft. Auch wo das
Versmafs nicht entscheidet, und bei den Prosaikern, sind die
besseren Hdschr. gewöhnlich für das einfache c in den Pronomina
auf eine.
42. Als Nomin. Sing. Masc. ist heic vielleicht C. I. L. 1, 590 206
und 1, 1175 Z. 4; es kann aber in beiden Stellen auch Adverb,
sein, und so ist heic häufig, vergl. Adverb. 1. Als Masc. ist her
CLL. 1, 32 Z. 5 (Z. 4 steht hie). — Das handschriftliche Vor-
kommen der Nominativformen hice, haece, hoce leugnet C. F. W.
Müller, Nachträge zur Plaut. Pros. p. 130, doch schreibt Ribbeck
Acc. (v. 122) bei Nonius S. 138, 33 fortasse an sint, quos hice
(die Hdschr. haben hie und so auch L. Müller in Nonius) non
mertaret metus und Acc. (v. 439) bei Nonius S. 15, 29 regina, ad-
erit tempus, cum hice torris, quem amburi vides und L. Müller,
der den Vers ganz anders gestaltet, hat in der Ausgabe des Nonius
die Konjektur Ribbecks hice beibehalten, aber die Hdschr. haben
auch hier hie, vielleicht ist hie cum torris zu schreiben; hoce
schrieb Ritschi Plaut. Stich. 5, 2, 17 (665), aber Fleckeisen und
Götz haben dafür das handschriftliche hoc eingesetzt.
Der Genet. Sing, ist huius\ die erste Silbe ist gekürzt
Terent. Eunuch. 5, 5, 10 (980) und Heaut. 3, 2, 40 (551). Ein-
silbig steht huius Plaut. Amphitr. proL 51; 96; 1, 1, 110 (266);
Bacch. 1, 1, 33; Menaech. 5, 9, 75 (1135); Mil. Glor. 3, 1, 106
(699); Pseud. 1, 2, 67 (201); Stich. 1, 1, 49; Trinum. 3, 3, QQ
(795); Terent. Andr. 1, 3, 5 (210); 3, 1, 22 (480); 5, 3, 17 (888);
~ 414 •—
Eunuch. 4, 6, 8 (746); 4, 7, 31 (801); 5, 2, 34 (873); Heaut. 2,
3, 28 (269); 2, 3, 98 (339); Phorm. 1, 4, 21 (199). Huiius aber
ist geschrieben C. I. L, 2, 2102. — Für huiusce steht hoiusce C. I. L.
1, 198 Z. 56 und in der lex de magistris aquarum bei Marini atti
de' frat. Arv. p. 70 Z. 4; hoiusque CLL. 1, 603 Z. 4; huiusque
CLL. 3, 1114; lex col. lul. Genet. (Ephem. epigr. voL 2 fasc. 2)
1, 1 Z. 16; Inschr. Or. 5 reg. X 1580; 2489 Col. 2 Z. 13. — Die
Form huiusce kommt, wie Fr. Schmidt, De pronominum demon-
strativorum formis Plautinis p. 54 — 57 zeigt, bei Plautus nie vor,
an der einzigen Stelle Poenul. 5, 4, 87 (1257), wo huiusce in den
Hdschr. steht, ist dafür von Schmidt lachonis vorgeschlagen, was
Studemund, Fleckeis. Jahrb. 1876 p. 71 für probabel hält und von
Scholl in den Text gesetzt ist. Sonst steht huiusce noch Captiv.
prol. 10, aber dieser rührt nicht von Plautus her; doch ist in
vielen Versen zur Herstellung des Metrums gegen die Hdschr.
huiusce statt huius mit Unrecht konjiziert, vergl. Luchs, Zur Lehre
der Genitivbildung p. 349. Später findet sich huiusce zu allen
Zeiten, am meisten wohl in der Verbindung huiusce modi, so z. B.
Cic. pro Rose. Amer. 8, 22; 37, 105; Verr. 2, 17, 43; 2, 28, 69;
2, 32, 79; 2, 75, 184; 4, 26, 59; 4, 59, 132; 5, 43, 112; 5, 52,
136; pro Tüll. 15, 35; pro Caec. 25, 72; pro Cluent. 55, 152;
56, 153; 1. agr. 2, 24, 64; 2, 25, 65; Catil. 1, 2, 4; pro Muren.
31, 66, in den späteren Reden scheint er diese Formel nicht mehr
angewandt zu haben; bei Caesar, der übrigens die Formen mit
ce nicht gebraucht, ist auch huiuscemodi sehr zweifelhaft, vergl.
Mensel, Lexic. Caes. 1 p. 1424. Dagegen ist diese Formel bei
Sallust. häufig: Catil. 15, 1 ; 20, 1 ; 32, 3; 50, 5; 51, 40; 52,' 1;
57, 6; lug. 2, 2; 4, 8; 5, 3; 9, 4; 30, 4; 32, 1; 84, 4; 86, 1;
102, 4; Histor. 1, 48, 5 D. (Kr. 51; Gerl. p. 144); öfter bei Tacitus
Ann. 1, 14; 2, 30; 4, 37; 6, 18; Histor. 3, 8, sehr häufig bei
Gellius (vergl. Gorges a. a. 0. p. 9): praef. 23; 1, 2, 6; 1, 3, 27;
1, 7, 8; 1, 9, 1; 1, 11, 18; 1, 13, 6; 1, 13, 9; 1, 15, 19; 2, 2,
12; 2, 6, 3; 3, 14 Überschrift; 3, 14, 1; 3, 16, 9; 4, 1, 7; 4,
20, 2; 5, 5, 2; 5, 12, 13; 6 (7), 1, 7; 6 (7), 12, 6; 6 (7),
14, 6; 6 (7), 19, 2; 6 (7), 20, 4; 7 (6), 2, 6; 7 (6), 12, 3;
9, 4, 6; 9, 12, 1; 9, 16, 5; 10, 1, 11; 10, 8 Überschrift; 10,
12, 8; 10, 22, 2; 11, 15 Überschrift; 11, 15, 8; 12, 15 Über-
schrift; 12, 15, 1; 13, 2, 1; 14, 1, 29; 14, 1, 34; 14, 1, 35; 14,
2, 20; 14, 3, 2; 14, 5, 2; 15, 2, 6; 16, 2, 12; 16, 5, 5; 16, 7, 4;
16, 8, 7; 16, 8, 12; 18, 2, 5; 18, 3, 5; 18, 11, 2; 18, 13, 1;
19, 1, 20; 19, 5, 5: 19, 7, 8; 19, 12, 3; 20, 1, 10; 20, 1, 34,
- 415 -
ferner bei lustin. 29, 2, 7; Dictys 2, 18; 6, 13; Vopisc. Prob. 2, 5;
Aur. Vict. Caes. 3, 5; 5, 4; 20, 3; '20, 12; Epitom. 5, 5; lul.
Valer. 1, 13; 1, 24; 1, 34; 1, 41; 3, 5; 3, 17; 3, 22; 3, 27 u.a.
Für den gewöhnlichen Dat. huic ist Iiui Inschr. Or. 2571 und
Henz. 7339, Iwice CLL. 1, 197 Z. 26, hoic wird als archaische
Form von Mar. Victor. 1 S. 2459 bezeugt. Ilae rei materiem . . .
douiiuus praebebit Cato R. R. 14, 3, und so hat auch Keil ge-
schrieben. — An den Dativ huic ist öfter des Versmafses wegen
ohne handschriftliche Autorität ein e angehängt (vergl. Bücheier,
Lat. Gramm, p. 59, 60; C. F. W. Müller, Nachträge zur Plaut.
Prosodie p. 130), wie Plaut. Amphitr. 2, 2, 70 (702); Bacch. 1,
1, 25 (59); 3, 3, 80 (484); 4, 5, 4 (764); Mostell. 3, 1, 94 (625);
Mil. Glor. 3, 1, 170 (765); Pseud. 1, 3, 93 (327); Rud. 5, 2, 55
(1342); 5, 2, 56 (1343) und Terent. Hecyr. prol. 1, 1, aber in
den neuesten Ausgaben von Götz, Löwe, Scholl, Leo u. a. ist
dasselbe wieder weggelassen. — Huic ist in der Regel einsilbig.
Prise. 13, 3, 14 und 15 S. 961 (II 9, 26): Quaeritur in hoc modo
declinationis, cum omuis dativus una syllaba minor sit genetivo,
illius, Uli; istiiis, isti; ipsius, ipsi\ unius, uni\ solius, soli\ utrms,
utri\ alterius, altert; an huius, huic, cuius, cui\ eins, ei mono-
syllaba sint accipienda in dativo, quod regula exigit et pleri-
que poetarum metris comprobant, ut Vergilius in IUI Aeneidos
(v. 213): Cuique loci leges dedimus, conubia nostra reppulit; idem
in I Georgicon (v. 171): Huic a stirpe pedes temo protentus in
octo. Et ubique hoc servat. Inveniuntur tarnen, sed raro, bisyllaba
und c. 15 S. 961 (II 10, 21): Statins quoque huic videiur protulisse
per diaeresin in primo Silvarum (Carm. 1, 107): Laetus huic dono
videas dare tura nepotes. Idem in eodem (Carm. 2, 135): Falsus
huic pinnas et cornua sumeret aethrae. Cui quoque Terentianus
de litteris (v, 183): Verum ut cuique est proximitas loci sonive;
est enim Sotadeum ex duobus lonicis a maiore et tribus trochaeis.
In eodem (v. 234): Ex ordine fulgens cui dat nomen sinopes (bei
Terent. dat locum sinopis). Das zweisilbige huic weist Markland 207
noch aus Avien. Descr. orb. 22 und Sidon. Carm. 7, 145 nach.
Es ist aufserdem I. Neap. 166 (Ritschi, Prise. Lat. monum. epigr.
Taf. 96 E); Avien. Arat. 734; Terent. Maur. 793; 1375; 1396;
1472; 1919; Auson Parent. 5, 3, und in dem Gedicht unter dem
Namen des Tertull. adv. Marc. 1, 90.
Der Accus Sing ist hunc, hanc, hoc; hone für hunc CLL.
1, 32; auch die Form auf — ce schreibt man, so hunce Laber.
(22) bei Nonins S. 122, 11, in den Hdschr. hunc, aber Ribbeck
— 416 —
und L. Müller hunce, dasselbe stand auch in älteren Ausgaben des
Plaut. Menaech. 4, 2, 3 (572) und hance Gell. 6 (7), 2, 9. aber
in der neuesten von Brix ist hunc zu lesen und Hertz hat hance,
was er in der Ausgabe vom Jahre 1871 geschrieben hat, in der
neuesten Ausgabe in hanc verwandelt.
Der Ablat. Sing, ist hoc, hac, hoc.
43. Der Nomin. Plur. ist gewöhnlich hi^ hae^ haec.
Für hi ist hei CLL. 1, 1012 Z. 3, aber auch heis CLL.
1, 1059 Z. 7 und 1, 1071 Z. 5, welches den unter 20 und 28
erörterten Formen eis, eeis, ieis, eisdem, isdem analog ist. —
Noch häufiger ist heisce oder hisce^ welches in der unter 37 mit-
geteilten Stelle des Prise. 12, 5, 26 S. 948 (I 593, 8) aus Terent.
Eun. 2, 2, 38 (269) angeführt wird. Donat. zu diesem Verse des
Terent. sagt: Hisce pro hi vetuste. Vergilius (Eclog. 3, 102):
His certe, neque amor causa est, vix ossibus haerent; quia hisce
debebat dicere. Und Eugraphius: Hisce nominativus pluralis
Heisce und hisce (vergl. F. Schmidt a. a. 0. p. 25) als Nomin
Plur. begegnen CLL. 1, 199 Z. 13; 1, 565; 1, 566; 1, 567
1, 569; 1, 570; 1, 573; 1, 1478; 1, 1553 c; Plaut. Amph. 3, 3
19 (974); Capt. Prol. 35; Mil Glor. 2, 4, 21 (374); 2, 6, 6 (486)
Pseud. 1, 5, 125 (539); Persa 5, 2, 74 (856); Rud. 2, 1, 5 (294)
Trin. 4, 2, 36 (877); Liv. 9, 10, 9. in der Formel des Fetialis;
Gell. 3, 16, 4, vergl. Hertz z. d. St. Dies hisce verwirft Bentley
zu Terent. a. a. 0. gänzlich, aber mit Unrecht, da es öfter in den
ältesten Hdschr. des Plautus gefunden wird und besonders durch
Inschriften sicher gestellt ist. Für Plautus und Terenz ist der fest-
stehende Gebrauch, dafs hisce vor einem Vokal und h steht, ein
Unterschied in der Bedeutung zwischen hi und hisce ist nicht
vorhanden, wie Schmidt a. a. 0. gezeigt hat. — Einen Nominativ
hice haben auch Lambin und Ritschi bei Plaut. Men. 5, 5, 55
(958) und Mil. Glor. 4, 8, 24 (1334) geschrieben, aber in den
neuesten Ausgaben ist dafür hisce hergestellt, die Form hice scheint
nirgends beglaubigt zu sein. — Dagegen schreibt hie als Nomi-
nativ Plur. L. Müller (vergl. de re met. S. 386 und Einleitung
zum Ennius p. 197—198) im Lucil. 16, 15 (Nonius S. 422, 28)
hie, quos divitiae producunt, ut caput ungunt horridulum; 27, 52
(Nonius S. 358, 28) nam hie quidem reditum talem portendebant
und 29, 79 (Nonius S. 399, 11) eodem una hie modo aeris iam
rationes subducent suas; Ennius (Ann. 443) hie insidiantes vigi-
lant; Pacuv. (194) bei Nonius S. 88, 3 sed hie (hi Ribbeck)
cluentur hospitum infidissimi und Plaut. Pseud. 3, 2. 33 (822)
— 417 —
hoc hie quidem homiues tarn brevem vitam colunt; dagegen ist
hie quoque qui dicunt Varro L. L. 6, 7, 73 von Spengel in hi
verändert; aueh hie eensores Liv. 43, 14, 6 ist wahrscheinlich
verderbt, Weifsenborn- Müller haben hi eensores, Hertz bis een-
soribus gesetzt.
Im Nomin. Plur. Fem. wurde für h(te aueh liae.c gesagt.
Donat. zu Terent. Andr. 4, 1, 32: Legitur et haee nuptiae, sie
enim veteres dixerunt; und zum Eun. 3, 5, 34: Haee pluraliter
pro hae, ut in Phormione (5,9, 23): Haee illae erant itiones.
Serv. zu Verg. Ge. 3, 305: Cum de eapelhs loquitur, figurate
neutro usus est genere; nam integrum erat: Hae quoque non
eura nobis leviore tuendae. Und Philarg. zu derselben Stelle:
Legitur et haee; veteribus enim mos fuit, ut neutra l'emininis
iungerentur. Varro L. L. 9, 29, 41: Sie muliebria in quibus
dicere possumus Haee aut Hae. — Haee findet sich bei Plautus
(vergl. Schmidt a. a. 0. p. 42 etc.; Studemund, Jahrb. für klass.
Philologie 1876 p. 60), der vor Konsonanten hae oder haee, aber
vor Vokalen und h nur haee gebraucht, an folgenden Stellen:
Asin. 4, 1, 63 (808); Aulul. 2, 8, 16 (386); 3, 5, 58 (532); Bacch.
5, 2, 21 (1140); 5, 2, 23 (1142); Cureul. 1, 1, 39; Epidic. 5, 2,
23 (689); Mil. Glor. 2, 6, 100 (583); Mostell. 1, 3, 9 (165); 2,
1, 53 (400); 3, 1, 117 (640); 3, 2, 84 (771); Poenul. 1, 2, 117
(330); 3, 2, 32 (609); 5, 3, 52 (1171); 5, 7, 3 (1376); Rud. 1,
3, 17 (199); 1, 5, 24 (282); 2, 1, 5 (294); 3, 4, 22 (727); 3, 4,
41 (746), vergl. Schmidt a. a. 0. p. 43; 4, 4, 51 (1095); Stich. 1,
1, 18; 1, 1, 19; 2, i, 40 (312); Trinum. 2, 2, 109 (390); Trueul.
2, 2, 20 (275); 2, 2, 40 (295); Cistell. bei Varro L. L. 7, 3, 64;
bei Tereuz steht vor Vokalen nur haee (vergl. F. Schmidt, Hermes
8, 481): Eunuch. 3, 5, 34 (582); Hecyr. 3, 1, 9 (289); 5, 1, 36
(762); 5, 2, 24 (790); vor Konsonanten will Fr. Schmidt a. a. 0.
p. 486 nur hae schreiben (Studemund a. a. 0. p. 62), aber Dziatzko
hat an allen Stellen haee in den Text gesetzt: Andr. 2, 1, 28
(328), vergl. die Note z. d. St.; 2, 6, 7 (438); 4, 1, 32 (656);
4, 2, 17 (700); Eunuch. 1, 2, 9 (89); 2, 2, 51 (282); Hecyr. 1,
2, 26 (101); Adelph. 5, 2, 10 (785); Lueilius (ed. Laehmann 604;
ed. L. Müller 36, 89) bei Nonius S. 373, 2; Turpil. (com. 41) bei
Nouius S. 2, 32; Lucr. 3, 601; 6, 456; Catull. 64, 320; TibuU.
2, 5, 71 ; Verg. Georg. 3, 305 (an mehreren Stellen steht haee in
weniger guten Hdsehr., wie: Aen. 3, 167; 6, 852 und 7, 175);
Ovid. Fast. 3, 684; luvenal. 6, 569; 6, 592 und bei dem Sehol.;
Varro L. L. 5, 11, 75 im Flor, und Kopenh. und 5, 31, 137 im
Neue -Wagener, Lat. Formenlehre. II. 3. Aufl. 27
— 418 —
Flor.; Cornific. 2, 22, 34; 3, 23, 38 (4, 21, 29 unsicher); 4, 30,
41; Cic. Invent. 1, 28, 43; 2, 20, 61; pro Ros. Amer. 24, 67;
Verr. 3, 46, 109; pro Sest. 2, 5; Tuscul. 1, 11, 22; 3, 34, 84;
4, 16, 36; 5, 30, 84; Divin. 2, 34, 72; Cato Mai. 11, 38; Off. 1,
43, 152 (in manchen schlechteren Hdschr. , wie: Brut. 83, 287;
pro Muren. 34, 72; pro Deiot. 9, 26; Fin. 3, 10, 35 und 4, 11,
26; de fato 19, 45); über Caesar sagt Meusel, Lexic. Caes. 1
p. 1424: Nom. plur. fem. est hae\ sed haec (hec) invenitur in
AQ/9 V 15, 4; (in ß V 43, 2?, in A V 49, 1?); in O^hl 1, 56, 3
in a^ 1, 50, 1; in f 3, 1, 2; in 1 3, 108, 4; in den neueren Aus
gaben des Livius steht jetzt hae, wo man früher haec las, so
1, 30, 6; 1, 43, 5; 2, 44, 12; 3, 55, 12; 10, 43, 4; 21, 21, 4
25, 22, 1; haec ist geschrieben Vitruv. 1, 1, 4 (3, 17); 2, 7, 1
(44, 18); 2, 7, 3 (45, 16); 7 prooem. 3 (156, 4); 8, 1, 2 (186, 4)
10, 13 (8), 4 (262, 8); hae liest man Plin. N. H. 8, 39, 59 (140)
10, 23, 33 (65); 10, 29, 43 (85) in der Ausgabe von Detlefsen
ebenso Tacit. Germ. 13, aber haec Gell. 5, 6, 7; 10, 25, 5; 12
13, 8; Tertull. de fuga 1 und Claud. Mamert. 1, 22 (81, 5)
Vergl. Bentley zu Terent. Andr. 1, 1, 99 und Phorm. 5, 9, 23
Aischefski zu Liv. 10, 43, Fleckeisen, Rhein. Mus. 1849, 7 S. 271
und Hildebr. zu Apul. Met. 4, 2 S. 239.
Der Genet. Plur. ist liorum^ harum^ horum. Daneben
horumce und horunce^ harumce und harunce^ SO wird horumce bei
Plin. N. H. 17, 22, 35 (196) in einer dem Cato R. R. 33, 3
entlehnten Stelle geschrieben, bei welchem letzteren horum ist;
harumce rerum ergo Cato R. R. 139 (86, 15), einige Reihen vorher
(86, 12) hatte Victorius auch harumce rerum ergo geschrieben,
aber Keil hier nach den Hdschr. wieder harumque rerum ergo
eingeführt, noch Hest man harumce rerum ergo 141, 1 (87, 17);
Cincius de re milit. bei Gell. 16, 4, 4 nisi karunce quae causa
erit; harumce auch lul. Valer. 2, 9 (13). — Diese Formen werden
bei den Komikern immer in horunc und Itarunc verkürzt. So
horunc in der iambischen Grabschrift C. I. L. 1, 1007 v, 5, ferner
bei Plautus (vergl. F. Schmidt a. a. 0. p. 59 und Brix Anm. zu
Mil. Glor. 33, Krit. Anhang p. 139): Amphitr. 1, 1, 200 (356);
Captiv. 2, 3, 71 (431); Cist. 1, 1, 53; Curcul. 1, 1. 71; Merc. 2,
3, 65 (399); Persa 1, 3, 81 (161); Poenul. 3, 1, 48 (551); 5, 2, 8
(969); bei Terenz (vergl. F. Schmidt, Hermes 8 p. 482) Phorm.
2, 1, 60 (290); Hecyr. 1, 2, 97 (172); — harmic Plaut. Merc. 5,
1, 3 (832); Mil. Glor. 4, 2, 25 (1016); Mosteil. 2, 1, 57 (404);
Poenul. prol. 115; Stich. 3, 1, 41 (450), wo Ritschi und Fleckeisen
- 419 —
harunce nach dem Ambr. und vet. schreiben, aber die neueren
Herausgeber harunc nach den meisten Hdschr. , vergl. die Note
von Götz und Löwe; Terent. Heaut. 4, 4, 24 (746); Hecyr. 5, 3,
20 (818). Nach Schmidt soll bei Terenz horunc und harunc nur
vor Vokalen, herum und harum nur vor Konsonanten vorkommen,
aber Dziatzko schreibt Andr. 1, 1, 31 (58) horum ille nil egregie
praeter cetera, vergl. die Note z. d. St.
Der Dativ und Ablativ Plur. ist gewöhnlich his^
daneben auch hisce^ bei Plautus und Terenz in der Regel vor
Vokalen (vergl. F. Schmidt a. a. 0. p. 27 und Herrn. 8 p. 483),
so Captiv. 2, 1, 17 (211); Gas. 2, 7, 13; Cist. 2, 3, 4; Curcul.
5, 3, 48 (726); Menaech. 5, 7, 23 (1014): Merc. 1, 2, 20 (129);
4, 4, 59 (799); Mil. Glor. 2, 3, 19 (291); Mosteil. 1, 4, 23 (336);
2, 2, 71 (502); 4, 2, 35 (950); 4, 2, 36 (951); Persa 4, 3, 35
(504); Poenul. 5, 1, 26 (959); Pseud. 4, 7, 89 (1185); Trinum.
prol. 12; 1, 2, 113 (150); 1, 2, 140 (177); 2, 2, 34 (293); 2, 4, 1
(402); 5, 2, 3 (1127); Trucul. 2, 8, 8 (638); Vidul. 2, 3, aber
bis Alcmena decipitur dolis Amphitr. ' arg. I 5; Terent. Eunuch.
5, 5, 29 (999); Phorm. 2, 4, 2 (442); 5, 7, 9 (892); Hecyr. 3, 4,
36 (450); bei Cicero u. a. vor Vokalen und Konsonanten, so pro
Rose. Amer. 13, 35; 18, 51; 21, 58; 21, 59; 38, 110; Verr. 1,
24, 62; 3, 16, 40; 3, 48, 115; 4, 10, 21; 4, 10, 23; 4, 15, 33;
4, 21, 47; 5, 6, 14; pro Tüll. 4, 8; pro Caec. 34, 99; pro Rabir.
11, 31; Catil. 1, 13, 33; pro Muren. 5, 12; pro Flacc. 26, 64;
29, 71; pro Plane. 36, 87; 36, 89; Phil. 12, 10, 24; Gell. (Gorges
a.a.O. p. 9) 1, 7 Überschrift; 3, 14 Überschrift; 3, 14, 11; 3, 16,
20; 4, 2, 3; 4, 16, 6; 5, 8, 1; 6 (7), 9, 1 ; 6 (7), 11, 7; 6 (7),
17, 10; 6 (7), 20, 6; 7 (6), 2, 14; 7 (6), 14, 8; 10, 11, 6; 10,
20, 2; 11, 10, 1; 13, 21, 21; 13, 25, 12; 20, 6, 9; 20, 10, 3 u. a.
und recht spät auch in der Epitom. lul. Valer. 1, 14 (ed. Zacher
p. 19, 3). — In der alten Sprache wurde für bis auch Idbus ge-
sagt. Varro L. L. 8, 38, 72: Est ut ei qui, bis quis, at sicut
quibus, hibus. Charis. 1, 15 S. 40 (54, 19): Plautus in Curculione
(4, 2, 20 = 506) hibus. Prise. 13, 3, 15 S. 961 (H 10, 15): His,
quamvis et hibus pro his antiqui protulerunt. Plautus in Cur-
culione: Eodem hercle vos paro et pono, parissimi estis hibus.
Latrones hibus hat Ritschi auch Plaut. Mil. 1, 74 nach dem Leipz.,
Barb. und Wien. M geschrieben, in welchen latronibus hibus ist;
bei Non. S. 486 latrones ibus, in den meisten Hdschr. des Plaut,
latronis bus oder latronibus, Lorenz und Brix schreiben latrones,
ibus di numerem Stipendium, vergl. unter 22 S. 386.
27*
— 420 —
Der Accus. Plur. ist Jios, has, haec.
Für hos wird auch hosce gesagt und zwar bei Plautus und
Terenz vor Vokalen, so Amphitr. 2, 2, 224 (854), Leo schreibt
hos; Asin. 3, 3, 147 (737): Aulul. 2, 6, 2 (351); 3, 1, 9 (414),
an den beiden letzten Stellen hat Leo hos: 3, 5, 43 (517); 3, 5,
46 (520), an letzter Stelle läfst Leo hosce aus; Captiv. prol. 34;
2, 3, 95 (455): 3, 2, 2 (500); Curcul. 1, 1, 74; Mostell. 3, 2, 137
(822); Poenul. 3, 4, 5 (715); 5, 2, 22 (982); 5, 3, 28 (1147)
Trinum. 4, 2, 106 (947); Terent Eunuch. 1, 2, 71 (151); 4, 7
11 (781); 4, 7, 12 (782); Heaut. 3, 2, 3 (514); 4, 5, 4 (752)
Phorm. 4, 3, 4 (609), von Dziatzko eingeklammert; Adelph. 5
7, 5 (903): Cicer. pro Piosc. Am. 27, 74; Verr. act. pr. 12, 35
1, 1, 1: 4, 13, 30: 4, 59, 132; 5, 22, 58; de imper. Cn. Pomp
11, 32: 13, 38: pro Cluent.'61, 169; Catil. 2, 3, 7: 2, 8, 18
2, 10, 21: 4, 7, 15; 4, 8, 16: pro Süll. 25, 70: pro Flacc. 3, 7
de prov. consul. 7, 15; Gell. 7, 8, 5 u. a.
Für has steht hasce: Plaut. Amphitr. 1, 1, 194 (350): Asin.
2, .3, 1 (381): Aulul. 2, 4/2 (281); Bacch. 5, 2, 3 (1121); Captiv.
4, 2, 51 (831); Menaech. 5, 8, 4 (1053): Mil. Glor. 4, 2, 1 (991);
4, 2, 30 (1166); Mostell. 2, 1, 56 (403); 2, 1, 58 (405); 2, 2, 23
(453); 2, 2, 39 (470): 3, 1, 16 (547); 3, 1, 145 (675): 3, 2, 66
(753); 3, 2, 73 (760); 3, 2, 157 (843); 4, 2, 20 (900) ed. Lorenz
3, 3, 3 (906); 4, 2, 61 (977); 4, 2, 71 (988); 5, 1, 34 (1082)
5, 1, 37 (1085); Persa 4, 3, 60 (529); Poenul. 1, 3, 3 (412)
5, 3, 54 (1173): 5, 6, 7 (1344): 5, 7, 4 (1375); 5, 7, 10 (1381)
Pseud. 3, 2, 34 (823); Rud. 3, 3, 41 (703); 3, 4, 31 (736); 3, 4
63 (768): 3, 5, 58 (838): 4, 4, 60 (1104); Stich. 3, 1, 17 (418)
3, 1, 31 (435); Trinum. 1, 2, 88 (124); 1, 2, 132 (168); 1, 2
145 (181); 4, 2, 6 (848); Trucul. 2, 1, 40 (252); 2, 2, 3 (258)
2, 6, 60 (541), an folgenden Stellen steht in den Hdschr. has
aber nach Schmidt a. a. 0. 36 wird hasce geschrieben : Amphitr
prol. 143: Asin. 3, 3, 63 (653): Aulul. 2, 8, 15 (385), aber die
Herausgeber mit Priscian hoc et Coronas; Bacch. 4, 6, 17 (787),
aber Leo has; Mil. Glor. 1, 1, 33; Mostell. 2, 2, 24 (455): 3, 2,
109 (796): 3, 2, 124 (811): 3, 2, 126 (813); Rud. 3, 4, 67 (772);
4, 2, 1 (906): Terent. Heaut. 4, 7, 9 (837): Phor. 4, 3, 59 (664);
5, 1, 7 (734): Adelph. 4, 4, 25 (633); Liv. Andron. (20) bei Nonius
S. 475, 10; hasce Titin. (50) bei Prise. 10, 7, 38 S. 898 (1, 529,
14); Cicer. pro Rose. Am. 46, 134: Verr. 2, 36, 88; 5, 39, 103;
pro Cluent. 23, 62: pro Rabir. 13, 36; pro Sest. 20, 46; in Vatin.
15, 36: pro Cael.' 18, 42; Gell, praef. 4 u. a.
- 421 -
Für haec wird auch haece geschrieben im Enn. (Ann. 294
ed. L. Müller) bei Gell. 12, 4, 3) haece locutus vocat und ders.
(Sat. 44) bei Varro L. L. 5, 10, 65 haece propter lovi' pater sunt
ista quae dico tibi, vergl. Müller, Einleitung in Ennius p. 198.
44. Hie, haec, lioc wird selten mit Suffixen verbunden,
es sind folgende:
a) Ne tritt an hie, indem ein i eingeschoben wird,
welches allerdings auch als Vertreter des e in hice, haece, hoce,
huice, hunce, hance, hace angesehen werden kann. So findet sich:
Hicine Plaut. Epid. 4, 1, 15 (541); Mil. Glor. 1, 1, 61; Mostell.
2, 2, 76 (508): Persa 4, 3, 75 (544); 5, 2, 49 (830): 5, 2, 65 (846);
5, 2, 66 (847); Terent. Phorm. 5, 8, 62 (955); Cic. pro Milon. 38,
104: Liv. 1, 3, 2; 4, 19, 3; Martial. 6, 63, 7, vergl. Warren, On
the enclitic ne in early latin p. 16.
Haecine Plaut. Amphitr. 1,1, 206 (362): Epid. 4, 2, 5 (579);
5, 1, 15 (621): Merc. 4, 4, 13 (753): Persa 4, 3, 76 (545); Rud.
4, 4, 99 (1143); Terent. Phorm. 5, 9, 24 (1013): Hecyr. 5, 2, 5
(771): Cic. Verr. 5, 60, 157, vergl. Warren a. a. 0. 14, 16.
Hocine Plaut. Asin. 3, 1, 6 (508); Bacch. 3, 3, 43 (447); 5, 1,
4 (1090); Curcul. 1, 3, 44 (200); Merc. 2, 3, 20 (356); Mostell.
1, 1, 10: 1, 1, 26; Terent. Andr. 1, 2, 15 (186); 1, 5, 1 (236);
Heaut. 2, 4, 21 (401); Adelph. 3, 2, 6 (304); 4, 4, 2 (410): Cic.
Phil. 1, 10, 26; Liv. 6, 17, 3; 6, 40, 18; — hochi Plaut. Amphitr.
1, 3, 16 (514); Asin. 1, 2, 2 (128); Trucul. 2, 6, 56 (537), vergl.
Warren a. a. 0. p. 14, 16.
Huicine Liv. 38, 49, 4 ed. Hertz, in einigen Büchern auch
huicne.
Huncine Plaut. Pseud. 1, 2, 68 (202); Trucul. 5, 41 (933);
Terent. Heaut. 1, 2, 29 (203); Cic. Verr. 5, 25, 62: de domo 39,
104; Divin. 2, 13, 30; Tuscul. 3, 18, 43; Horat. Serm. 1, 9, 72:
Liv. 1, 26, 10, vergl. Warren a. a. 0. p. 14, 16.
Hancine Plaut. Mil. Glor. 3, 1, 32 (626); Rud. 1, 3, 4 (188);
1, 3, 5 (189): Terent. Eun. 4, 7, 1 (771): Hecyr. 3, 1, 2 (282);
Adelph. 4, 7, 40 (758); Cic. Verr. 5, 25, 62, vergl. Warren
a. a. 0. p. 16.
Höcine Plaut. Bacch. 3, 3, 43 (447): Curcul. 5, 3, 17 (695):
Mostell. 1, 1, 27; Trucul. 5, 67 (959); Cic. pro Sest. 7, 17.
Hacine Terent. Hecyr. 3, 1, 3 (283); Liv. 10, 17, 5.
Haecine (Nom. Fem. Plur.) Plaut. Poenul. 5, 3, 47 (1166);
Terent. Phorm. 5, 9, 23 (1012).
Haecine (Neutr. Plur.) Plaut. Asin. 1, 3, 73 (226): Epid. 1, 1,
- 422 —
69; Mostell. 1, 1, 25; Terent. Adelph. 3, 3, 25 (379); 3, 3, 36
(390); 3, 3, 54 (408); Cic. Tuscul. 3, 4, 8; Liv. 8, 5, 9; Apul.
5, 6 S. 329; Tertull. Apol. 35: Arnob. 5, 29 (so Reifferscheid,
früher haecne); lul. Valer. 1, 23.
Hiscine Terent. Hecyr. 1, 1, 13 (70); Liv. 7, 30, 16.
Hoscine Terent. Adelph. 4, 7, 40 (758), vergl. Warren a. a. 0.
p. 16.
Bascine Plaut. Trinum. 1, 2, 149 (186); Val. Flacc. 7, 417.
Neben diesen Formen, in welchen ein i eingeschoben ist, finden
sich auch solche, in denen das i fehlt. Dieselben hielten einige
Gelehrte wie F. A. Wolf zu Cic. Tuscul. p. 390 und Madvig zu Cic.
Fin. p. 75 für unrichtig, denen sich Boot, Baiter und Wesenberg
zu Cic. Ep. Att. 9, 7, 3 angeschlossen haben, aber C. F. W. Müller
hat diese Formen im Cicero, da wo sie in guten Hdschr. stehen,
wieder eingeführt, vergl. J. H. Schmalz, Krebs Antibarbarus 1
p. 594. So lesen wir jetzt:
Hicne Cic. pro Rose. Am. 48, 141 (so C. F. W. Müller und
Nohl, aber Landgraf hicine); Stat. Theb. 1, 189; 7, 20; 11, 723;
Achill. 2, 263.
Haecne Prop. 5 (4), 3, 11.
Hocne Cic. Ep. Att. 13, 16, 2 (so im Med., die Herausgeber
mit Unrecht hocine).
Huiusne Cic. Tuscul. 3, 18, 39.
Huncne Stat. Theb. 9, 421.
Hancne Tertull. Resurr. 4.
Höcne Cic. Fat. 3, 5; Ep. Att. 9, 7, 3.
Hacne Cic. Tuscul. 1, 25, 62.
Haecne (Neutr. Plur.) Stat. Theb. 9, 715.
Eosne Cic. Fin. 3, 4, 12: pro Sulla 27, 75.
Hasne Cic. Fat. 3, 5. Über die Formen hocne, hisne, haecne,
hasne bei Senec. Trag, vergl. C. F. W. Müller zu Cicer. pars II
vol. I p. XXI.
b) Ein Pronomen hicdem ist von Engelbrecht (Sprache des
Claud. Mamert. p. 98) für Claud. Mamert. nachgewiesen. So kommt
daselbst an mehreren Stellen hisdem vor: 1, 8 (47, 17) ex his-
dem; 1, 18 (65, 22) illis hisdemque: 1, 23 (83, 1) ab hisdemque;
3, 3 (159, 11) in hisdemque locis. Während in den Hdschr. der
Schriftsteller der klassischen Zeit hisdem auch öfter vorkommt, die
Aspirata aber in den Texten nicht geschrieben wird, ist für Claud.
Mamert. h als integrierender Bestandteil des Pronomens hicdem
anzusehen, weil bei ihm eine Genetivform hiiusdem sich findet:
— 423 —
2, 9 (137, 5) inter has huiusdemque modi quisquilias aliquid tu
sobrium tuto dixerisne? Die Form hisdem ist auch von Huemer
im Sedul. 5, 38 (302, 15) und von Leo im Venant. Fortunatus
7, 19, 3 gesetzt, dieselben hätten aber hisdem noch schreiben
können der erstere im Sedul. 5, 38 (302, 9), der letztere im
Venant. Fortun. Vit. Martin. 1, 416. Auch Sidonius Apollin. hat
gleich Claudian., wie Engelbrecht vermutet, nur hisdem, nicht
aber isdem gebraucht. In der neuesten Ausgabe des Sidon. von
Chr. Lütjohann finden wir hisdem Epist. 1, 14, 7 (276, 12) und
2, 23, 9 (332, 5).
c) Eine ganz seltene Form ist der Genet. Plur. harumpinm^
ähnlich gebildet wie quis— p(e) — iam, nus— p(e)— iam, bei Claud.
Mamert. 2, 11 (142, 3) quamquam nonnullis locorum sicubi con-
duxit harumpiam scripturarum testimoniis usus sum.
f) ille^ illa^ illud.
45. Von einem Stamme olo (vergl. Corssen, Aussprache und
Vokalismus II p. 235 und Krit. Beiträge p. 301 ; Kvicala, Unter-
suchungen auf dem Gebiete der Pronomina p. 15) bildete sich
die Form ollus, welche in den ältesten Zeiten mit einem 1 ge-
schrieben wurde, denn bei Paul. Festi S. 19 heilst es: Ab oloes
dicebant pro ab iüis; antiqui enim litteram non geminabant (vergl.
auch olim, wofür ollim bei Grut. 690, 5 geschrieben ist). Die
Form ollus bezeugt Varro L. L. 7, 3, 42: Apud Ennium: Olli
respondet suavis sonus Egeriai; olH valet dictum illi, ab olla et
ollo, quod alterum, comitiis quom recitatur a praecone, dicitur
olla centuria, non illa; alterum apparet in funeribus indictivis,
quom dicitur: Ollus leto datus est (vergl. Paul. Fest. 254, 34),
quod Graecus dicit -^^^j^, id est oblivioni. — Neben ollus findet
sich auch olle^ welches gleichsam eine Mittelstufe zwischen ollus
und dem später allein gebräuchlichen ille ist, in einem Gesetz
des Servius Tullius bei Fest, unter plorare S. 230: ast olle plo-
rassit.
Diese archaischen Formen finden sich gelegentlich in alten
Inschriften: ol{or)om col. rostr. CLL. 1, 195 Z. 10; ollarum bei
Marin, act. arv. p. 233; olleis CLL. 1, 202 Col. 1 Z. 5 und 1,
203 Z. 3: Ollis Orell. 2490, vergl. Ritschi, De miliar. Popill. p. 8
(= Opusc. 4 p. 122); in einer Tempelinschrift bei Varro L. L. 7,
2, 8 zweimal olla arhos ; ferner in einer alten Gebetsformel bei
Macrob. Sat. 3, 9, 10 olUs legibus und öfter in der altertüm-
— 424 —
liehen Gesetzsprache bei Cicero: olli als Dat. Sing. Legg. 3, 3, 9:
Olli als Nomin. Plur. 2, 8, 21; ollis 3, 3, 7: ollos 2, 8, 19: 2, 9,
22; 3, 4, 11: olla als Neutr. Plur. 2, 9, 21, auch von Lactant.
Instit. 1, 20, 19 angeführt.
Was die Dichter betrifft, denn in der Prosa kann ich' aufser
in der Gesetzessprache keine Stelle nachweisen, so kennen Plautus
und Terenz jene alten Formen nicht, was umsomehr Wunder
nehmen mufs, wenn man die oben angeführte Stelle aus Varro
L. L. 7, 3, 42 vergleicht. Die daktylischen Dichter aber, auch
die der späteren Zeit, haben sie öfter neben ille gebraucht. So
hat Ennius olli als Dativ Ann. 66; 125; als Nomin. Plur. Ann.
467: 497; ollis als Dativ. Plur. Ann. 351. L. Müller erwähnt in
der Einleitung zur röm. Poesie p. 198, dafs diese Formen nur in
den Annalen, wo sich illi und illis nicht finden, vorkommen, dafs
jene Archaismen sonst immer am Anfang des Verses erscheinen,
nur einmal v. 351 is dictust oUis popularibus olim nach der
Caesur, wo aber bei ollis noch popularibus steht. Aus Lucilius
führt Proll , De formis antiquis Lucretianis p. 53 praesul ut am-
truat inde ita volgu' redamtruat olli aus Nonius S, 165, 17 und
Fest. S. 270 an, doch schreiben für olli alle neueren Herausgeber
(Lachmann 282: L. Müller 9, 62; Baehrens 277) inde. Lukrez hat
nur die Form ollis angewandt und zwar 1, 672: 2, 64; 2, 1003;
3, 271; 5, 382: 5, 1289: 6, 208: 6, 475 (nach Lachmann's Ver-
mutung); 6, 687 ans Ende des Verses gesetzt, aber 4, 176 et
quae mobilitas ollis tranantibus auras und 5, 1388 haec animos
ollis mulcebant atque iuvabant in die Mitte. Zu. den glücklichen
Archaismen des Virgil zählt Quintil. 8, 3, 25 auch olli, welches
jener neben den Formen von ille (vergl. Wagners Quaest. Virg. 21)
als Dat. Sing, wie als Nomin. Plur. und daneben auch oUis ge-
braucht. So hat er olH als Dat. Sing. Aen. 4, 105; 5, 10; 5, 284;
6, 321; 7, 458; 9, 740; 10, 745: 12, 18: 12, 309; 12, 537; 12,
829; 12, 867 am Anfange des Verses, in der Mitte 12, 300, am
Ende 5, 538. An einer Stelle 1, 254, an der olli bisher als Dativ
erklärt wurde, glaubt Härder (Wölfflins Archiv II 317) die ad-
verbiale Erklärung nachweisen zu können. Olli als Nomin. Plur.
findet sich am Anfange des Verses Aen. 5, 580; 7, 505; 8, 94;
8, 594: 11, 236: 12, 788, in der Mitte 5, 197, dagegen steht
ollis nur in der Mitte der Verse Aen. 6, 730; 8, 659. Wotke
(Über alte Formen bei Vergil in den Wiener Studien 8 p. 141)
sagt: »Dafs diese Form mit Nachdruck angewendet worden, kann
man auch daraus erkennen, dafs sie nur von Göttern und Göttinnen,
— 425 — .
von Aeneas und seinen Genossen und von tapferen Helden ange-
wendet worden ist.« Sonst kommen noch Formen vor wie oUis
Manil. 1, 427; Val. Flacc. 3, 386; 5, 126; olli als Dativ Sil. 1,
104 (vergl. Härder a. a. 0. p. 317); ollis Sil. 6, 135: Nemes. Cyneg.
264; Auson. Eclog. 2, 4 (p. 95 ed. Peiper); Idyll. 10, 167 (p. 126);
olli als Dativ Auson. Idyll. 6, 90 (p. 113); ollis in einem Verse bei
Arnob. 5, 26 (p. 197, 19 ed. Reifferscheid) ; oUi als Dativ Symm.
Ep. 1, 2, 4 (p. 3 ed. Seeck) in einem Verse auf Proculus; Prudent.
Apoth. 305; Hamart. 544; ollis Prudent. Hamart. 730; olli als
Dativ Avien. Descrip. orb. terr. 136; 192: 344; 372; 780; Arat.
264; 537; 853; 920; 943; 1043; 1046; 1306; 1418 (H 93); 1607
(II 282); Ollis ders. Descript. orb. terr. 1146; 1217; 1238: Ora
marit. 358; 377; Arat. 116; 252; 606; 870; 924; 1215; 1796
(II 471); olli als Dativ luvenc. 1, 399; 2, 14: 2, 134; 2, 252;
2, 265; 3, 110; 3, 659; 4, 525; als Nomin. Plur. luvenc.
1, 428; 2, 412; 3, 703; ollis luvenc. 2, 410; 3, 677; 4. 29; olli
als Nomin. Plur. Anthol. Lat. ed. Burmann 3, 231 (Meyer 230;
Riese 712; Baehrens 4, 114) v. 6; L. Müller, De re metr. p. 386
führt noch Orientius, Commonit. 2, 84 an. Auch in Inschriften
finden sich die Formen: C. I. L. 3, 1933 Z. 5; 6; 6, 537 Z. 8.
46. Aus olle entstand ^7/e, welches genau mit iste in der
Deklination übereinstimmt, d. h. im Genet. Sing, die Endung ins, 209
im Dat. Sing, die Endung i, in den übrigen Kasus aufser dem
Nomin. Sing des Masc. und dem Nomin. und Accus. Sing, des
Neutr. die Formen der zweiten und ersten Deklination.
Für illud ist Hlvt geschrieben C. I. L. 5, 532, 2 Z. 22; 6, 266
Z. 35; Plaut. Mil. 3, 1, 162 (757); 3, 1, 164 (759) im decurt.;
Pseud. 1, 4, 10 (403) und Irin. 2, 2, 59 (340) im vet.; Terent-
Andr. 5, 5, 7 (963); 5, 6, 4 (968); Eun. 1, 2, 1 (81); 3, 1, 29
(419); 3, 4, 9 (547): 4, 2, 11 (639); 4, 4, 30 (670); 4, 7, 14
(784); 5, 1, 17 (833): Heaut. 3, 1, 78 (487); Phorm. 5, 8, 28
(921); Hec. 1, 2, 37 (1)2); Ad. 3, 2, 1 (299); 3, 3, 72 (426);
4, ] , 7 (523), in allen diesen Stellen im Bemb. ; Cic. pro Tüll. 15,
35 im Tur. Palimps.: Verr. Acc. 1, 55, 144; 2, 25, 60: 2, 69,
166: 3, 61, 142; 5, 40, 104 und 5, 41, 107 im Vat. Palimps.;
Phil. 1, 13, 32; 1, 14, 33; 2, 1, 2; 2, 12, 29; 2, 15, 37; 2, 16,
39; 2, 18, 44; 2, 18, 45; 2, 21, 52; 2, 26, 64; 2, 27, 67: 2, 27,
68; 2, 39, 101 im Vat.; Caes. bell. civ. 3, 60, 1 im Paris. 2;
Gaius Instit. 1, 107; 1, 139; 2, 155; 2, 177; 2, 199; 2, 200;
2, 238: 3, 68; 3, 95; 3, 103; 3, 119; 3, 141: 3, 150: 3, 167;
3, 179; 3, 194; 3, 198; 3, 214; 4 § 15 u. a.
•- 426 —
Für illud ist auch ülum geschrieben bei Vict. Viten. 2, 74
nee illum omnino detrimentum ministrati ex se luminis perpeti
potuit. Rönsch (Itala und Vulgata p. 276) führt folgende Beispiele
an: Vulg. Mc. 4, 35 illum daemonium Amiat.; lo. 21, 6 illum (rete)
Fuld. ; 6, 39 illum (i. e. omne) Amiat., Fuld. ; Assumpt. Mos. IX
43 ad illum tempus. Gest. Purg. Caecilian. (ßaluz. II 101) illum
(acetum).
Der Genetiv Sing, ist illius (CLL. illeius 6, 14484) mit
langer Paenultima, die auch verkürzt werden kann, so Lucil. (ed.
Lachmann 145; ed. L. Müller 4, 24) bei Cic. Tusc. 4, 21, 48;
Lucr. 4, 1062; 6, 707; 6, 824; 6, 1085; Catull. 3, 8; 10, 31;
11, 22; 61, 226; 64, 348; 66, 85; 68, 44; Verg. Eclog. 1, 7;
Georg. 1, 49; Aen. 1, \ß\ 6, 670; 8, 198; Horat. Carm. 4, 13,
18; Serm. 1, 3, 74; 2, 2, 72; 2, 3, 27; 2, 5, 29; Epist. 1, 15,
16; 1, 18, 37; 2, 2, 99; TibulL 1, 7, 51; 2, 4, 52; 2, 6, 33; 2, 6,
36; 4, 2, 5; Prop. 4 (3), 6, 10; 5 (4), 1, 143; Ovid. Amor. 1, 4,
34; 3, 7, 41; 3, 13, 39; Ars Am. 3, 678; Remed. Amor. 418 und
Ibis 59; 619 (615); Grat. 298; ManiL 3, 335; 5, 492; Carm. Priap.
47, 2; Ilias Latina 479; Avien. Arat. 1369 (II 44); Maximian. Eleg.
4, 39; Venant. Fortun. 4, 26, 84; 7, 1, 39; 9, 2, 79; Anthol. Lat.
ed. Burmann 2, 182 (Meyer 834; Riese 777; Baehrens 2 p. 177)
V. 3; ed. Burmann 2, 119 (Meyer 109; Riese 779; Baehrens 1
p. 125; Ribbeck, App. Verg. p. 193) v. 123 und 125. Auch Cic.
de orat. 3, 47, 183 findet in den Worten des Fannius si Quirites
minas illius kretisches Mafs, er mufs also die Paenultima von
illius für kurz angesehen haben.
Illius ist auch zweisilbig gebraucht. Nach Luchs (Genetiv-
bildung der Pronomina p. 368), der eingehend darüber handelt,
ist an folgenden Stellen zu lesen vor Vokalen : a) Ulis : Plaut.
Aulul. proL 35; Epidic. 3, 4, 11 (443), vergL Götz z. d. St.; 5, 2,
52 (717); Terent. Adelph. 2, 3, 8 (262); 4, 2, 32 (572); Accius
(579) bei Nonius S. 20, 29, nicht sicher ist: Plaut. Bacch. 3, 3,
90 (493); Captiv. proL 39; Mil. Glor. 4, 1, 40 (986); Terent. Heaut.
1, 2, 21 (195); 2, 3, 126 (367); Adelph. 4, 7, 4 (722); b) Ulis:
Plaut. Merc. 1, 1, 48 (51); Terent. Phorm. 4, 3, 43 (648); Accius
(201) bei Cic. de orat. 3, 58, 218, nicht sicher ist Plaut. Cistell.
4, 2, 100; Mil. Glor. 4, 1, 39 (985) — vor Konsonanten: a) Uli
(oder illis): Plaut. Curcul. 3, 43 (413); Merc. 3, 4, 72 (657); MiL
4, 4, 34 (1170); Pseud. 4, 7, 73 (1169); Terent. Eun. 2, 3, 79
(370); 4, 1, 6 (620): 4, 6, 3 (741); Heaut. 1, 2, 29 (203); Hecyr.
2, 1, 35 (232); Accius (185) bei Nonius S. 136, 16; ders. (268)
- 427 ~
bei Nonius S. 261, 10, nicht sicher ist: Plaut. Rud. prol. 51:
Terent. Heaut. 3, 2, 33 (544); Adelph, 4, 1, 17 (533): Turpil.
(211) bei Nonius S. 146, 18; b) Uli (oder illis) : Terent. Andr. 4,
5, 15 (810); Heaut. prol. 33; Hecyr. 4, 2, 13 (589); Adelph. 3,
3, 87' (441); Accius (465) bei Nonius S. 501, 2.
//// konnte neben modi als Genetiv gebraucht werden. So
sagt Prise. 6, 7, 36 S. 694 (I 228, 3): Uli pro ilhus Cato (ed.
Jordan p. 59, 5) in M. Caelium (in den Hdschr. Caecilium): Ecquis
Uli modi esse vult. Einen Genetiv illi nimmt Luchs a. a. 0. p. 325
auch Terent. Heaut. 5, 1, 57 (930) an: Nara si illi pergo suppedi-
tare sumptibus, Menedeme, mihi (illaec) vere ad rastros res redit,
wo Bentley illius statt illi schrieb; die Lexica fassen, wie Luchs
angiebt, mit Unrecht illi als Dativ auf.
Illae et illius sagt Charis. 2, 7 S. 132 (158, 19), führt aber
keine Belegstelle dafür an, eine solche ist aber Gell. 1, 12, 12
gratia Papiae illae legis per senatum fit; bei Lucr. 4, 1083 wurde
es als Genetiv gelesen, ist jedoch mit dem Neutr. Plur. illaec ver-
tauscht.
Neben dem Dativ illi kommt sehr selten illo oder illae vor.
lllo gebrauchen Vict. Vitens. 3, 21 und Apul. Dogm. Plat. 2, 8
S. 230, aber de mag. 99 S. 595, wo Hildebrandt nach cod. Flor. 3
illo schreibt, hat Goldbacher illi; für illo führt Rönsch a. a. 0.
p. 276 an: Gest. Purg. Fehc. episc. (Baluz. II p. 87): Misit huc
me Felix . , noster, ut scribas illo, quia est unus perditus ... Et
ait collega mens : Scribe illo Felici nostro. — Illae steht bei Cato
R. R. 153 und 154, auch schreibt Götz Plaut. Stich. 4, 1, 54 (560)
hercle qui aequom postulabat ille senex, quando quidem Filiae
illae dederat dotem, accipere pro tibicina, ferner findet es sich
CLL. 1, 1429 und 4, 1824.
Illei als Nominat. Plur. ist CLL. 1, 1194, und diese
Schreibung fordert zur Unterscheidung von dem Dat. Sing, illi
Lucilius (Lachmann 323 schreibt wie auch Keil im Vel. Long,
richtig illei, L. Müller 9, 16 hat illi) bei Vel. Long. S. 2220 (50,
12); bei Nisus wurde in utraque syllaba per e et i illei ge-
schrieben nach Vel. Long. S. 2235 (77, 3).
Im Dat. und Ablat. Plur. war bei den veteres nach [SergiiJ
Explanat. in Donatum lib. TI (ed. Keil p. 547, 37) wie ipsibus so
auch illibus vergl. S. 409.
47. a) An üle kann die Partikel — ce treten, welche
sich in folgenden Kasus unverkürzt findet, wie:
Illiusce in einer Gebetsformel bei Cato R. R. lo9.
— 428 —
Illäce als Ablativ ebenfalls in einer Gebetsformel bei Cato
R. R. 132, 6.
Illace suovitaurilia Cato R. R. 141, 1.
Ilh'sce als Nominat. Plur. stets vor Vokalen bei Plaut. Mostell.
2, 2, 78 (510) und 4, 2, 26 (935) handschriftlich überliefert; an
folgenden Stellen ist illisce durch Konjektur hergestellt: Captiv.
3, 1, 21 (481) von C.F.W. Müller, Menaech. 5, 7, 8 (997) von
Brix, Mostell. 5, 1, 49 (1098) und Persa 5, 2, 63 (844) von
Schmidt; letzterer schlägt auch illisce Captiv. 3, 4, 120 (653),
Pseud 1, 2, 71 (205) und Trucul. 1, 2, 9 (104) vor, aber die
Herausgeber haben die Form nicht aufgenommen.
Illosce boves Varro R. R 2, 5, 11.
Illasce oves Varro R. R. 2, 2, 6 und illasce sues 2, 4, 5.
Illisce Plaut. Menaech. 2, 2, 33 (307); 5. 2, 68 (820); Stich.
1, 2, 74 (131); Amphitr. prol. 97; Casin. prol. 36; Poenul. prol.
78 und vielleicht auch prol. 95; Cato R. R. 141, 4 und als Dativ
Amm. Marcell. 31, 2, 18.
b) Gewöhnlich wird — ce in — c verkürzt und es entsteht ein
Pronomen illic^ illaec^ illuc.
Illic (die Endsilbe ist kurz, vergl. Brix zu Plaut. Menaech.
98 p. 94) Plaut. Amphitr. 1, 1, 107 (263); 1, 1, 167 (323); 1, 1,
171 (327); Asin. 2, 2, 6 (272); 2, 2, 22 (288); Aulul. 2, 2, 8
(185); 3, 4, 1 (460); Curcul. 2, 2, 24 (274); Epidic. 1, 1, 91;
Menaech. 1, 2, 16 (124); Mercat. 2, 2, 42 (313); Mil. Glor. 2, 2,
116 (271); 2, 3, 63 (334); Poenul. 3, 3, 67 (680); 4, 2, 95 (917);
Trinum. 3, 1, 14 (615); 4, 2, 20 (862); Terent. Andr. 2, 6, 27
(458); 3, 5, 1 (607); Spengel schreibt illic, Dziatzko ille; 4, 4, 3
(742); Adelph. 3, 3, 84 (438); Gell. 16, 10, 4.
Illaec Plaut. Amphitr. 2, 2, 134 (766); 3, 2, 10 (891); Asin.
2, 2, 29 (295); Aulul. 2, 2, 71 (249); Cas. 1, 26; Mercat. 2, 1,
16 (240); 2, 2, 5 (276); 3, 4, 22 (607); 5, 2, 94 (935); Mil. Glor.
2, 4, 8 (361); 2, 6, 12 (492); Mostell. 4, 2, 26 (935); Poenul.
5, 2, 15 (975); Trinum. prol. 6; Stich. 1, 3, 109 (266); Terent.
Eunuch. 5, 4, 25 (947); Heaut. 5, 1, 58 (931); Phorm. 4, 5, 5
(717); Adelph. 3, 4, 43 (489); 3, 4, 62 (508).
Illuc Plaut. Asin. 2, 1, 17 (265); Amphitr. 1, 1, 114 (270):
Bacch. 4, 8, 29 (870); Mil. Glor. 1, 1, 36; 3, 1, ^Q (657); Poenul.
4, 2, 7 (829); 5, 3, 2 (1121); Trinum. 2, 2, 70 (351); Trucul. 4,
3, 46 (820); 4, 3, 53 (827): 5, 17 (909); Terent. Eunuch. 4, 7,
12 (782); Claud. Mamert. 3, 14 (183, 11).
Illic als Dativ Sing. Plaut. Amphitr. 1, 1, 107 (263); Bacch.
— 429 —
4, 7, 1 (799); Menaech. 2, 2, 30 (305); 5, 2, 76 (829); 5, 2, 88
(842); Poenul. 1, 2, 81 (294); 4, 2, 18 (840); Rud. 5, 2, 67
(1354); Trinum. 3, 4, 46 (776); Trucul. 1, 2, 97 (200); Gell.
18, 9, 5.
Illunc Plaut. Curcul. 4, 4, 34 (590); Mercat. 2, 2, 1 (272);
Persa 4, 9, 1 (735); Trinum. 2, 4, 119 (520).
lllanc Plaut. Gas. 1, 45; Mostell. 5, 2, 36 (1158).
Illoc als Ablat. Sing. Plaut. Menaech. 2, 2, 42 (317); Poenul.
5, 2, 101 (1061); Terent. Eunuch. 5, 8, 53 (1083); Phorm. 5, 9,
49 (1038).
Illac als Ablat. Sing. Plaut. Amphitr. 1, 1, 275 (431); 2, 2,
186 (818);
Illaec als Nomin. Femin. Plur. bei Plautus gewöhnlich vor
Vokalen, so Bacch. 5, 2, 30 (1149); 5, 2, 35 (1154); Curcul. 3,
28 (398); Gas 4, 3, 6 und 4, 3, 8, vergl. Schmidt a. a. 0. p. 72;
Poenul. 5, 3, 17 (1136), vor Konsonanten Trinum. prol. 3; Terent.
4, 3, 12 (618).
Illaec als Neutr. Plur. öfter bei Plautus vor Konsonanten
Asin. 1, 3, 44 (196); Menaech. 5, 2, 99 (852); Mil. Glor. 4, 3,
33 (1126); Poenul. 1, 2, 155 (368); Trucul. 2, 6, 63 (544) als
vor Vokalen Amphitr. 1, 1, 260 (416); Terent. Heaut. 3, 2, 30
(541); Lucr. 4, 1075.
c) Auch an illic kann das fragende — ne treten (vergl.
istic unter 32), doch kommen auch hier nur wenige Formen vor:
illicine als Nomin. Sing. Plaut. Pseud. 4, 1. 44 (954); Terent.
Heaut. 1, 2, 25 (199) und illancine Heaut. 4, 5, 3 (751).
d) Nach Diomed. 1 S. 320 (332, 11) gab es ein Kompositum
illemet und illemet ipse. Beispiele hierfür fehlen, denn in illummet
memorabilem aunum suum Cicer. Leg. 1, 3, 8 war Konjektur von
Turnebus, nach Halms kritischer Note zu dieser Stelle scheint nach
illum ein Adjektiv ausgefallen zu sein, deshalb schreibt Vahlen
»illum divinum et memorabilem«, G. F. W. Müller deutet durch
Punkte eine Lücke an, Klotz, Baiter-Kayser und du Mesnil haben
illum memorabilem, vergl. J. H. Schmalz, Krebs Antibarbarus I
p. 621.
e) L. Müller sagt de re metr. 304: Geterum similiter pro-
nominis quod est ille absumptam esse plerumque syllabam prio-
rem cum Romanicarum linguarum docemur formis tum hoc versu
Afranii [Non. p. 343, 22] 'immo li mitem faxo faciant fustibus',
Ribbeck schreibt olli statt li, über die Hdschr. vergl. die Ausgabe
des Nonius ed. L. Müller p. 554, 24. Li für illi schreibt er auch
— 430 —
in seiner Ausgabe des Lucilius 5, 24 (anders Lachmann 176 und
Baehrens 173) bei Priscian 3, 8, 44 S. 618 (I 115, 10), wo Keil
auch nicht li hat; ferner 7, 30, wo die anderen Herausgeber
wieder anders schreiben; sodann 26, 76, wo Lachmann 558 ali,
Baehrens 437 alii haben, L. Müller aber im Nonius (117, 29), wo
Lucilius citiert ist, selbst p. 166, 28 ahi jetzt liest; lum schreibt
er 29, 2, aber im Nonius (240, 8), der diese Stelle anführt, hat
er p. 366, 8 illum mit der Bemerkung: pronuntiandum propter
r. m. ilum vel adeo lum; 29, 82 schreibt L. Müller in me ilhs, in
der Note sagt er fortasse in me lis, aber auch in seiner Nonius,
Ausgabe p. 49, 15 schreibt er illis. An allen diesen für li, lum,
lis angeführten Stellen sind die anderen Herausgeber L. Müller
nicht gefolgt, er selbst scheint seine erste Ansicht an mehreren
Stellen aufgegeben zu haben.
218 Pronomen interrogativum , indefinitum
und relativum.
a) quis oder qui^ quae oder qua^ quid oder quod.
48. Die gemeinsame Form des Pronomen interrogativum
und indefinitum ist quis oder qui und quae^ quid oder quod\
qui, quae, quod dient zugleich als Pronomen relativum. Prise.
13, 3, 13 und 14 S. 961 (H 9, 20): Sciendum, quod qui^ quando
pro interrogativo vel infinito, id est pro quia^ ponitur, circum-
flectitur, quando autem pro relativo, acuitur per se, in lectione
vero gravatur. Similiter obliqui casus generalem accentuum regu-
lam servant, quando sunt infinita vel interrogativa; quando vero
relativa, acuuntur per se, idem in lectione gravantur per omnes
syllabas. Tonlos sind vielmehr die indefinita, und die interroga-
tiva und relativa werden betont.
219 AlsPronom. relat. sind quis und quid archaisch. Pecu-
niam quis nancitor, habeto aus dem foedus Latinum bei Fest,
unter nancitor S. 166; quis volet magistratus in einem Plebisc.
bei demselben unter publica pondera S. 246; quis volet auch in
einer alten, in Luceria gefundenen Inschr, Ephem. epigr. 2 S. 205;
homines eos dato, qui placebunt aut custodi, aut quis eam oleam
emerit Cato R. R. 145, 1 und dominus vino quid volet faciet c. 147
und 148, 2; ast (in den Hdschr. aut) quid erit, quod extra magi-
stratus coerari oesus sit, qui coeret, populus creato eique ius coe-
randi dato Cic. Legg. 3, 4, 10 und ast quid turbassitur in ageudo,
— 431 —
fraus actoris esto Cic. Leg. 3, 4, 11 in der Gesetzsprache; so stellt
auch Scholl in den legis duodecim tabularum reliquiae her: 1, 4
(p. 116) proletario iam civi, (juis volet, vindex esto (vergl. praef.
p. 75); 3, 3 (p. 122) ni iudicatum facit aut qui's endo eo in iure
vindicit, secum ducito; 2, 2 (p. 120) qtiid horum fuit vitium iudici
arbitroque reoque, eo dies difi'ensus esto (vergl. praef. p. 76) ; später
liest mau item quis eques Romanus equum habere gracilentum aut
parum nitidum visus erat, inpolitiae notabatur bei Gell. 4, 12, 2
(vergl. Hertz z. d. St.) und itaque ex Claudiis, quos a Sabinis
oriuudos accepimus, quis erat egregia atque praestanti fortitudine,
Nero appellatus est Gell. 13, 23 (22), 8, ja auch Venant. Fortunat.
1, 16, 33 sagt: iueptus est, quis ipse se praeterre vult ecclesiae.
49. Im Nominat. Sing. Masc. wird sowohl als iuter-
rogativum wie als indefinitum in der Regel quis substan-
tivisch, qui adjektivisch gebraucht. Doch scheint es ganz
fruchtlos zu sein, einen genauen Unterschied im Gebrauche zwischen
quis und qui fixieren zu wollen, da uns sehr oft die Handschriften
in Stich lassen, vergl. C. F. W. Müller zu Seyfferts Laelius p. 144
und 173.
1. Das interrogative quis kommt substantivisch in
unabhängigen Fragesätzen so häufig vor, dafs Belege nicht
nötig sind, nur ist zu bemerken, dafs man an einigen Stellen, wo
früher qui geschrieben wurde, nach den besten Hdschr. quis her-
gestellt hat, so Plaut. Stich. 1, 3, 69 (222) quis cena poscit; Cic.
pro Rose. Amer. 34, 96 quis primus Ameriam nuntiat; bei dems.
Legg. 3, 15, 34 quis autem non sentit omnem auctoritatem opti-
matium tabellarium legem abstulisse? Bei Dichtern findet
sich aber noch qui statt quis, so qui vocat? Plaut. Aulul. 2,
6, 1 (350); Syncerastum qui vocat? Poenul. 4, 2, 29 (851); qui
revocat? Trucul. 1, 2, 19 (116); qui me revocat? Mercat. 5, 2, 26
(867), in demselben Stücke 2, 4, 6 (474) aber auch quis me revo-
cat; ferner quem conspicio? qui illic est? Curcul. 2, 2, 24 (274);
gut dare te huic puerum iussit? Trucul. 4, 3, 22 (796); qui no-
minat me? Plaut. Rud. 1, 2, 10 (98) und Terent. Phorm. 5, 9, 1
(990); qui vocare? Adelph. 5, 6, 3 (891); qui minus quam Her-
cules servivit Omphalae? Eunuch. 5, 7, 3 (1027); qui se ferro
postulet esse parem? Catull. Q6, 42; qui mecum foedera iunget
prima manu? Val. Flacc. 4, 215.
In abhängigen Fragesätzen wird quis wie qui sub-
stantivisch gebraucht. Quasi nunc id agatur quis ex tanta
multitudiue Cic. pro Rose. Amer. 33, 92; non quaero, quis per-
— 432 ^
cusserit Rose. Amer. 34, 97; quaeritur etiam nunc, quis eum
nuntium miserit Rose. Amer. 37, 105; poteritisne dubitare . . quis
indieaverit Rose. Amer. 37, 107; quis sit, qui soeium fraudarit et
fefellerit, consideremus pro Rose. Comoed. 6, 17; quaesivit quis
aedem Castoris sartam tectam deberet tradere Verr. 1, 50, 131;
non quaero quis hie sit Verr. "2, 43, 107; non perquiris quis
audierit Verr. 3, 58, 133; requisisse quis eum percusserit Verr.
5, 3, 7; quis ante te, quis praeter te fecerit, quaero Verr. 5,
29, 75; Video, quis habeat Etruriam, quis agrum Picenum, quis
Gallicum, quis sibi has urbanas insidias caedis atque iucendiorum
depoposcerit Catil. 2, 3, 6; quis sim, scies ex eo, quem ad te
misi Catil. 3, 5, 12; quis praefuerit, nihil ad rem pertinet pro
Sulla 19, 55; quis dedicet . . quaeritur de domo 49, 127; quis ipse
esset., cogitabat pro Sest. 40, 87; cedo quis cenarit in Vatin.
12, 30; quis esset, audivit pro Deiot. 11, 30; quis esset aut quid
vellet, quaesivit Caes. bell. civ. 2, 35, 2; scire potuisset, quis
urbem teneret Auct. bell, Alex. 68, .1 ; apertum est quis non possit
et quis fecerit Phaedr. 3, 13, 14; quis esset diximus Quintil. 2,
17, 22; quaeritur, quis sit ders. 7, 2, 4. — Dagegen steht qui
in abhängigen Fragesätzen: cum Teucer Livii- post annos XV
ab suis qui sit ignoretur Varro L. L. 7, 1, 3 und quem qui esset
animadvertere in turba non potuisse R. R. 1, 69, 2; tandem
cognovi qui siem Terent. Andr. 3, 4, 7 (586); neseimus qui sis
Cic. in Caecil. 6, 20; qui sis et quid facere possis considera in
Caecil. 12, 37; te praeterit, non id solum spectari solere qui
debeat, sed etiam illud qui possit ulcisci in Caecil. 16, 53; qui
esset, ignorabas, speculatorem esse suspicabare Verr. 5, 64, 166;
dicite, qui . . obsignarit unum aliquem pro Cluent. 66, 185; qui
et quo animo iam sit in qualis vir iuturus sit videmus pro Muren.
35, 73; meum gravius esse iudicium, qui adiuvandus in his causis,
qui oppugnandus, qui defendeudus, qui deserendus esse videatur
pro Sulla 1, 3; vide, qui te inauguret Phil. 2, 43, 110; cupio
videre, qui id audeat dicere Phil. 5, 2, 6; in somuis vidit ipsum
deum diceutem, qui id fecisset de divinat. 1, 25, 54; sed exeamus
e theatro, veniamus in forum. Sessum id praetor. Quid ut iudi-
cetur? Qui tabularium incenderit. Quod facinus occultiusV Id
se Q. Sosius, splendidus eques Romanus ex agro Piceno, fecisse
confessus est. Qui transcnpserit tabulas publicas de nat. deor.
3, 30, 74; quamquam videam, qui sim hoc tempore et quid pos-
sim Ep. Fam. 4, 14, 4; qui sim hoc tempore, in1;ellego Farn. 6,
1, 7; possum oblivisci, qui fuerim, non seutire, qui sim Ep. Att.
— 433 —
3, 10, 2; si Pompeium offendisti, qui tibi visus sit, tac mihi per-
scribas Cael. apud Cic. Ep. Farn. 8, 1, 3. Im Corn. Nepos kommen
in Betracht: Agesil. 1, 3, wo alle Herausgeber primum ratio habe-
batur, qui maximus natu esset ex liberis eius, qui regnans deces-
sisset schreiben; an der anderen Stelle, Attic. 18, 3, steht in den
Handschriften notans, qui a quoque ortus quos honores quibusque
temporibus cepisset, und so lesen auch die meisten Herausgeber,
nur Gemfs und Fleckeisen haben auf den Vorschlag Wölfflins quis
aufgenommen, was nicht nötig ist; an der dritten Stelle Themist.
8, 6 weichen die Hdschr. von einander ab, im cod. M(onacensis)
und cod. collegii R(omani) steht coactus domino navis, quis sit,
aperit, was die meisten Herausgeber aufgenommen haben, in den
besseren Hdschr., wie codd. Danielis, Parcensis, Wolfenbutt., Sangal-
lensis aber qui sit, was Nipperdey (vergl. die Note zu Them. 8, 6),
Lupus (vergl. dessen Sprachgebrauch des Nepos p. 117), Ebeling,
Eichert, Koch, xMonginot geschrieben haben. Auch im Sali. Catil.
44, 5 schwankt die Lesart, die neuesten Herausgeber schreiben
nach den besten Hdschr. qui sim ex eo quem ad te misi cognosces,
die älteren Herausgeber quis sim, vergl. oben die aus Cic. Catil.
3, 5, 12 angeführte Stelle, wo quis steht. Despectus tibi sum nee
qui sim quaeris Verg. Eclog. 2, 19 und decernere ferro, qui regnum
Italiae et primos sibi poscat honores Aen. 11, 219; nee poteris,
qui sis aut ubi, nosse miser Propert. 1, 5, 18; teque tegam qui
sis Ovid. Ep. ex Pont. 3, 6, 57; an notum qui sis omnibus esse
velim Ep. ex Pont. 4, 3, 2; teque brevi, qui sis, dissimulare sinam
Ibis 50 (52), ebenso mufs auch wohl Ibis 59 (61) gelesen werden:
quoniam qui sis, nondum quaerentibus edo, wie Merkel, Riese,
Ellis schreiben, Güthling hat quis sis; ut senatus decerneret, qui
Romae regnaret Liv. 1, 17, 11; qui sis, non unde natus sis, reputa
1, 41, 3; senatus decerneret, qui eam rem quaereret animadver-
teretque 42, 21, 5; intuendum autem est qui sit Quintil. 5, 12, 11;
interrogatus qui esset, quem argueret, respondit municipem locu-
pletem Amm. Marcell. 22, 9, 10 und interroganti ei, qui esset,
responsum est praesidalem esse Theodotum Hieropolitanum 22,
14, 4.
Einen Unterschied zwischen quis und qui in den eben ange-
führten indirekten Fragesätzen zu machen ist nicht möglich; nur
soviel kann als sicher angenommen werden, dafs qui besonders
gesetzt wird, wenn es soviel ist wie qualis. Aber quis videor?,
worauf geantwortet wird miser aeque atque ego Terent. Andr. 4,
2, 19 (702) und quis ad vos processerim in welcher Eigenschaft
Neue -Wagener, Lat. Formenlehre. U. 3. Aufl. 28
— 434 —
oder Stellung, ob als privatus oder als princeps Tacit. Histor.
1, 37.
2. In Ausrufen oder in direkten Fragen wird das ad-
jektivische Fragepronomen qui gebraucht, ebenso häufig
kommt dafür auch quis vor. So steht in Ciceros Reden qui:
Qui deus appellandus est? qui denique questus, qui maeror dignus
inveniri potest? pro Quinct. 30, 94; qui locus ingenium patroni
requirit? pro Rose. Amer. 12, 34; qui homo*^ pro Rose. Am. 14,
39; qui tibi aestus, qui error, quae tenebrae, di immortales ! in
Caecil. 14, 45 ; qui tandem istius animus est nunc in recordatione
scelerum suorum? Verr. 4, 50, 110; in metu belli furandi • locus
qui potest esse? Verr. 5, 5, 10; nunc vero qui est dolor victoriae
te atque imperii ad eorum arbitrium sufferre! pro Font, 21, 49
(17, 39): iam vero qui metus erat tunicatorum illorum Leg. agr.
2, 34, 94; qui locus est, quod tempus, qui dies pro Muren. 38,
82; qui huius dolor, qui illius maeror erit? pro Muren. 41, 89;
qui comitatus in inquirendo! .. quae iactura, ^mi sumptus, quanta
largitio! pro Flacc. 5, 13; qui concursus ex oppidis finitimis un-
dique, qui dolor animorum, quae querella! pro Flacc. 30, 74; qui
tum animus L. Flacci, qui amor in patriam exstitit! pro Flacc. 41,
103; qui tantus fuit labor .. qui ab illo in me bonos? de domo
11, 27; qui timor fuit non dicam in me? de domo 22, 56: ille
vero dies qui fuit? . . adventus mens atque introitus in urbem
qui fuit? de domo 28, 75: qui tribunus pl. felix in evertenda re
publica fuit pro Sest. 7, 16; qui locus orbi terrae iam non erat
alicui destinatus? pro Sest. 30, QQ\ qui enim tantus furor in Caelio?
pro Cael. 7, 15; qui fuit tuus ille tantus furor in Vatin. 11, 26;
q^d sermo alius in illo epulo fuit nisi . . ? in Vatin. 13, 31; qui
locus aut lucus in Graecia tota tam sanctus fuit? de prov. cons.
4, 7; quae est enim ora, quae sedes, qui locus? pro Balb. 5, 13;
qui hie inluxit dies mihi in Pison. fragm. 1; qui homo, qui civis!
pro Plane. 11, 27; qui locus, quod tempus illud, di immortales,
fuit! pro Milon. 15, 40; qui sensus erat armorum tuorum pro
Ligar. 3, 9; qui populus? Phil. 1, 10, 26; qui tum inde reditus
aut qualis? 2, 19, 48; qui risus hominum 2, 29, 73: qui vero
Narbone reditus! 2, 30, 76; qui locus tibi in legibus et iudiciis
esse potest? 2, 34, 87: qui tibi dies ille, Antoni, fuit? 2, 35, 90;
qui tu vir, di immortales, et quantus fuisses 2, 36, 90: qui dies
ille conlegae tui fuit! 2, 42, 107; qui vero ihde reditus Romam!
2, 42, 108; qui porro ille consessus, di boni 5, 5, 14; qui autem
dilectus centurionum 5, 8, 22; qui est iste tuus sensus? 10, 2, 4;
- 435 -
(jui consul! 12, 1, 2 — dagegen: quis tarn perditus ac profusus
nepos . . dissolutus fuisset? Cic. pro Quinct. 12, 40; quis umquam
praedo fuit tarn nefarius, quis pirata tarn barbarus, ut . . ? pro
Rose. Amer. 50, 146; quis hoc frater fratri, quis pareus filio tri-
buit? pro Rose. Comoed. 1,3: quis reus? quis iudex 14, 42; quis
censor aut legem metueret . . aut animadversionem tuam? Verr.
2, 56, 139: quis arator te praetore decumam dedit? Verr. 3, 16,
42; quis umquam arator questus est Verr. 3, 93, 216; quis enim
toto mari locus . . firmum habuit praesidium? de imp. Cn. Pomp.
11, 31; quis umquam hoc Senator recusavit? pro Cluent. 55, 150;
quis tota Italia veneficus, quis gladiator, quis latro, quis sicarius,
quis parricida, quis testamentorum subiector, quis circumscriptor,
quis ganeo, quis nepos, quis adulter, . . quis corruptor iuventutis,
quis corruptus, quis perditus inveniri potest? in Catil. 2, 4, 7;
quis eum Senator appellavit in Catil. 2, 6, 12: quiv enim dies
fuit? pro Muren. 22, 46; quis enim Graecus comoediam scripsit?
pro Flacc. 27, 65; quis me non modo civis, sed socius recipere
contra legem et iuvare dubitavit? de domo 32, 85; quis civis
fuit? post red. in senat. 11, 28; quis enim ante te sacra illa vir
sciens viderat harusp. resp. 18, 38; quis umquam nepos tam libere
est cum scortis quam hie cum sororibus volutatus? 27, 59; quis
umquam consul senatum ipsius decretis parere prohibuit, quis
tyrannus miseros lugere vetuit pro Sest. 14, 32; quis autem rex
erat, qui..? 30, Q%\ quis est Italiae locus, qui . . ? 60, 128; quis
amicus invitavit, quis hospes adspexit? in Pison. 22, 53; quis in
eo praetore consul fortis esset? pro Milon. 33, 89: nullum um-
quam mihi tantum dolorem inuretis, etsi quis potest esse tantus
36, 99: quis enim civis ei regi non faveret pro Deiot. 2, 6; quae
enim fortuna aut q^iis casus aut quae tanta possit iniuria . . de-
lere? 13, 37; quis enim eques Romanus, quis praeter te adulescens
nobilis . . in clivo Capitolio non fuit? Phil. 2, 7, 16: quis enim miles
fuit, qui.,? 2, 25, 61; quis umquam adparitor tam humilis, tarn
abiectus 2, 32, 82; quis est tantus bonos, qui non debeatur? 5, 13,
37: quis populo Romano optulit hunc divinum adulescentem deus?
5, 16, 43; quis est civis.. tam oblitus? 6, 7, 18; quis bonus non
luget mortem Treboni 12, 10, 25. Ebenso quis iste tantus status
Cic. de nat. deor. 1, 32, 90: quis potest modus esse Off. 2, 15, 55.
Einige Beispiele aus anderen Schriftstellern sind: qui gurges
aut quae flumina lugubris ignara belli Horat. Carm. 2, 1, 33; qui
sudor victis et quam malus undique membris crescit odor? Epod.
12, 7: qui laceris ausit ductor succedere castris Sil. 15, 9: qui
28*
— 436 —
mos cui potius quam consuli Plin. Panegyr. 1 ; qui (in älteren Aus-
gaben quis) furor scelerum Flor. 4, 9, 4 — dagegen : quis modus
tibi exilio tandem eveniet? quis finis fugae? Plaut. Mercat. 3,
4, 67 (652); quis homost? Trucul. 1, 2, 33 (135); quis multa
gracilis te puer in rosa perfusus liquidis urget odoribus? Horat.
Carm. 1, 5, 1; quis desiderio sit pudor aut modus tarn cari capitis?
I, 24, 1 ; quae saga, quis te solvere Thessalis magus venenis, quis
poterit deus? 1, 27, 21 und 22; puer quis ex aula capillis ad
cynthum statuetur noctis 1, 29, 7; quis non Latino sanguine pin-
guior campus sepulcris impia proelia testatur? 2, 1, 29; quis
puer ocius restinguet ardentis Falerni pocula 2, 11, 18; quis iam
locus, inquit, Achate, quae regio in terris nostri non plena laboris?
Verg. Aen. 1, 459; quis te, nate dea, per tanta pericula casus in-
sequitur? 1, 615; quis indomitas tantus dolor excitat iras? 2, 594;
quis te casus deiectam coniuge tanto excipit? 3, 317; quis novos
hie nostris successit sedibus hospes? 4, 10; se quis erit modus?
4, 98; quis rebus dexter modus? 4, 294; quis tibi tum, Dido, cer-
nenti talia sensus? 4, 408; quis voltus vocisque sonus vel gressus
eunti? 5, 649; ^-mzs furor iste novos? 5, 670; quis globus, o cives,
caligine volvitur atra? 9, 36; quis deus, o musae, tam saeva in-
cendia Teucris avertit? 9, 77; quis deus Italiam, quae vos de-
mentia adegit 9, 601; quis metus aut hos aut hos arma sequi
ferrumque lacessere suasit? 10, 9; quis deus in fraudem, quae^
dura potentia nostra egit? 10, 72; quis metus, o nunquam doli-
turi, 0 semper inertes Tyrrheni, quae tanta animis igoavia venit?
II, 732; quis mihi nunc tot acerba deus. . agit? 12, 500; quisve
ruit tantus diversa clamor ab urbe? 12, 621; quis enim modus
adsit amori? Eclog. 2, 68; quis est nam ludus in undis? 9, 39;
quis cuique dolor victo, quae gloria palmae? Georg. 3, 102; quis
deus hanc, musae, quis nobis extudit artem ? 4, 315; quis tantus
furor? 4, 495; quis deus in vestra constitit hostis aqua Propert.
4 (3), 18, 8; qiiis furor est atram bellis arcessere mortem? Tibull.
1, 10, 33; quis furor est, quae mens 3, 9, 7 (4, 3, 7); quis ordo
consilii fuit Liv. 40, 14, 10; quis enim mihi bonus parens ignoscat
Quintil. 6 prooem. 4; quis testis? quis index?., quis conscius?
7, 2, 54; nam quis pictor omnino . . adumbrare didicit? 7, 10, 9;
quis epilogus quidem quis umquam poterit illis Priami . . precibus
aequari? 10, 1, 50: quis inter haec litteris aut uUi bonae arti
locus? 12, 1, 7; et quis terror valuisset efficere, quod reverentia
tui efficit? Plin. Panegyr. 46; et quis locus miserae adulationis
manebat ignarus 54; quis enim vel uno die reverentior senatus
— 437 —
candidatus quam tu cum omni vita tum illo ipso tempore quo
iudices de candidatis? 69; quis deus tam insperatam salutem
nobis attulisset? Mamert. Panegyr. Maximian. August. 5; quis
simili concitu eques aut velivola navis Mamert. Geneth. Maxim. 8;
quis enim melier usus est elqquentiae Eum. erat. 10.
In indirekten Fragen kommt qui und quis adjektivisch
vor, doch ist in der klassischen Periode qui häufiger als quis, was
später öfter vorzukommen scheint. Condisceret, qui pecuniae fructus
esset Cic. pro Quiuct. 3, 12; forsitan quaeratis, qui iste terror sit
pro Rose. Amer. 2, 5; qui vester animus sit, ostendetis 5, 12; ut . .
doceant eum, qui vir Sext. Roscius fuerit 9, 25 ; intellegere posses,
qui animus patrius in liberos esset 16, 46; videte, qui Stheni cau-
sam casus adiuverit Verr. 2, 40, 98; qui vir fuerit... quid me
attinet dicere 5, 13, 34; qui vir fuerit, consideraris pro Muren. 15,
32; qui timor . . iniectus sit, nolite a me commoveri velle 25, 50;
dico.., qui concursus legatorum fuerit pro Sest. 33, 72; reditus..
qui fuerit quis ignorat 63, 131; possum . . perquirere, qui ei fuerit
aditus pro Cael. 22, 53; qui divisor (fuerit), ostendis pro Plane.
23, 55; qui .. status (fuerit) nescit 35, 86; recordamini, qui in-
gressus in forum fuerit pro Milon. 23, 61 ; dicerem, qui . . fructus
esset Phil. 1, 12, 30; quaero num hodiernus dies qui sit iguores
2, 43, 110; qui sit enim finis bonorum, hoc loco'tantum dico 4,
2, 5; recordamini, qui dies .. fuerit 5, 1, 2; quasi vero intelle-
gant, qualis sit in ipso corpore, quae confirmatio, quae magni-
tudo, qui locus Tuscul. 1, 22, 50; qui esset tantus fructus in pro-
speris rebus, nisi haberes, qui illis aeque ac tu ipse gauderet
Lael. 6, 22; velim scire, qui sit status eius Ep. Attic. 6, 1, 23;
rogitat, qui vir esset Liv. 1, 7, 9; quis scheint so bei Cicero sehr
selten vorzukommen: quaerere quis procurator sit pro Quinct. 17,
54; hoc igitur loco diligenter est explicatum, finis hie bonorum
et quis a Stoicis et quem ad modum diceretur Fin. 4, 6, 14; tu
civitatem quis deceat status curas Horat. Carm. 3, 29, 25; nunc
age, qui reges, Erato, quae tempora rerum, quis Latio antiquo
fuerit Status Verg. Aen. 7, 38; quis deus incertum est 8, 352;
nunc locus arvorum ingeniis, quae robora cuique, quis color et
quae sit rebus natura ferendis Georg. 2, 178; Consultantes, quis
ea locus fideli adservaturus custodia esset Liv, 5, 40, 7 ; Antonii
Cleopatraeque quis fuisset exitus, narravimus Vell.* Paterc. 2, 87, 3;
quis fuerit eo tempore civitatis habitus . . . servemus 2, 99, 3 ; quis
urbis metus fuerit.. exprimere mihi vacat 2, 124, 1; gestient,
quis sudores tuos hauserit campus Plin. Panegyr. 15; quis agendi
- 438 -
debeat esse finis, disseremus Quintil. prooem. 22; quoniam in libro
secundo quaesitum est, quid esset rhetorice et quis finis eius 3,
1, 1; praeceptoris est ostendere, quis ordo sit rerum 7, 10, 8.
Nach nes'io folgt qui und quis : (liber) quem tibi magister
ludi nescio qui ex alienis orationibus compositum dedit Cic. in
Caecil. 14, 47: supplet . . iste nescio qui pro Flacc. 17, 40: inter-
cessit Ligus iste nescio qui pro Sest. 31, 68; intolerandus ex caeno
nescio qui atque ex tenebris tyrannus in Vatin. 9, 23; audiendus
popa Licinius nescio qui pro Milon. 24, 65; alter est designatus
Insteius nescio qui Phil. 13, 12, 26: ille nescio qui Acad. 2, 25,
81; nescio qui ille divinus de divinat. 2, 3, 9; cur hie nescio qui
thensaurum solus invenit 2, 65, 134 — quam ob rem ille nescio
quis sapiens homo . . requiratus Cic. pro Font. 12, 25; est nescio
quis de eis, quos .. pro Cluent. 52, 143: accedit Saxa nescio quis
Phil. 11, 5, 12; ut ait poeta nescio quis 13, 21, 49; ex populo
sie nescio quis Phaedr. 3, 9, 5.
3, Als indefinitum kommt quis als Substantiv so
häufig vor, dafs Beispiele nicht nötig scheinen; entweder steht
quis allein oder, was das häufigste ist, nach den Konjunktionen
si, nisi, num, ne oder nach einem Relativpronomen. Dagegen
scheint sich das Substantiv, indefinite qui nur nach den
genannten Konjunktionen zu finden, so nach si: si qui sua-
debit Cornific. 3, 5, 8 : si qui satis idoneos invenire se non putabit
3, 19, 32; si qui se fontes maximos penitus absconditos aperuisse
dicat 4, 6, 9: si qui spei non multum conlocavit in casu 4, 19, 27;
si qui sibi ... ponere ante oculos poterit 4, 48, 61. Thielmann
(De sermonis proprietatibus quae leguntur apud Cornificium et in
primis Ciceronis libris p. 50) sagt: »si qui scripsit Cornificius
constanter, cum sequitur littera s, . . contra quotienscumque alia
atque s sequitur littera consona aut littera vocalis, non minus
constanter Cornificius ait si quis. Hiervon finden sich nur zwei
Ausnahmen: si qui multa intercolumnia sumpserit 3, 19, 31 und
si qui Macedones appellarit 4, 32, 43, wo Thielmann beidemale
si quis schreiben will, doch Friedrich hat si qui beibehalten. Si
qui rem mandatam gessisset Cicer. pro Rose. Amer. 38, 111: si
qui vere ac libere locutus sit 38, 140: si qui perperam iudicasset
Verr. 2, 13, 33; quod si qui (quis C. F. W. Müller) sociorum com-
movetur 3, 62, 144; si qui Romae esset demortuus? Immo, si
quis ibidem 4, 5, 9: hactenus reprehendet, si qui volet, nihil am-
plius 4, 25, 56; si qui clam subripiat 4, 60, 134; si qui tantulum
de recta regione deflexerit 5, 68, 176; si qui me exire domo mea
— 439 —
coegisset armis, haberem actionem, si qui introire prohibuisset,
non haberem? pro Caeciu. 12, 34: unum (genus), si qui ex eo
loco, ubi fuisset, se deiectum diceret, alterum, si qui ab eo loco,
quo veuiret 30, 86; si qui meam familiam de meo fundo deiecerit,
ex eo loco deiecerit; si qui mihi praesto fuerit 30, 87; si qui..
tempestate subito reiectus optaret 30, 88; si quis te ex aedibus
tuis vi hominibus armatis deiecerit, quid ages? Quid? si qui iam
de foro redeuntum armatis hominibus domum tuam te introire
prohibuerit, quid ages? 31, 89; si qui ab iis quaereret pro Cluent.
22, 61; 38, 105; si qui contra vellet dicere 48, 134; quod si qui
vestrum spe ducitur leg. agr. 1, 9, 27; si qui non veniret post
redit. in sen. 10, 25; si qui navigare velit in Vatin. 6, 12; si qui
. . fuit pro Cael. 17, 39; si qui frui publico non potuit per hostem
de prov. consul. 5, 12; si qui eximia virtute fuerit pro Balb. 17,
40; si qui volet in Pison. 29, 70; si qui velit 29, 71; si qui con-
sularem patrem quam si quis humilem necarit pro Milon. 7, 17;
si qui nunc esset Phil. 2, 7, 17; si qui servavit 2, 32, 81; si qui
detraxerit 10, 3, 6; si qui alterius facinus subire cogitur 11, 4, 9;
si qui dicere velit Fin. 5, 11, 30; si qui doleat Tuscul. 4, 8, 17;
si qui sustulisset 4, 20, 46; si qui dentes et pubertatem natura
dicat existere Nat. Deor. 2, 33, 86; si qui . . in itinere aut in
ambulatione secum ipse meditetur Oflf. 1, 40, 144; si qui in foro
cantet 1, 40, 145; si qui tyrannum occidit 3, 4, 19; si qui vo-
luerit animi sui complicatam notionem evolvere 3, 19, 76; Brutum
si qui roget, quid egerit, in patria liberanda, si quis item reli-
quos eiusdem consilii socios Parad. 1, 2, 12; si qui (quis Kayser)
esset de orat. 1, 17, 76; si qui forte sit tardior 1, 28, 127; si
qui satis esset concitatus 1, 47, 204; si qui suo sumptu functus
esset officio Ep. Farn. 3, 8, 3; quod si qui me astutiorem fingit
3, 8, 6; si qui nunc ... emere de me fundum Formianum velit
Ep. Att. 2, 14, 2; si qui in seditione non alterius utrius partis
fuisset 10, 1, 2; si qui forte fuerit Vatin. bei Cic. Ep. Farn.
5, 9, 1; quod si qui vestrum non probabit Plane, in Ep. Farn.
10, 17, 2; si qui graviore vulnere accepto equo deciderat Caes.
bell. Gall. 1, 48, 6; si qui ex reliquis excellit 6, 13, 9; si qui
ex nostris transfugerit Auct. bell. Hispan. 22, 7; si qui hostilem
in mutua clade vesaniam toto orbe percenseat Claud. Mamert.
Genethl- 16 (p. 114, 12). — Nach ne: ne qui minor XXX annis
natus, de quaestu, quem qui fecisset, ne legeretur Cicer. Verr. 2,
49, 122; ne qui diutius in tanta penuria virorum fortium talem
imperatorem ignorare possit 5, 10, 25; ne qui posset pro Sulla
— 440 —
15, 43; ne qui (quis C. F. W. Müller) me studio gloriae putet
idcirco exisse pro Sest. 60, 128; vereor, ne qui sit, qui in Pison.
6, 12. — Nach sive: et Carbo sive qui alius civile bellum optavit
Cicer. Phil. 13, 1, 1; nunc sive qui volet de orat. 3, 35, 142. —
Nach nisi: nisi qui de caelo servare constituit Cicer. Phil. 2, 32,
81. — Nach sin: sin distributius tractare qui volet Cic. Invent.
2, 59, 177.
Wie quis und qui als Substantive gebraucht werden, so kommt
auch neben qui häufig quis als Adjektiv vor. So findet sich
qui nach si: si qui pius est a dis supplicans quam qui Plaut. Rud.
prol. 26; si qui vilicus .. miserit Cicer. Verr. 3, 50, 119; si qui
pudor in te atque adeo si qui metus fuisset 3, 61, 141; si qui
rex .. fecisset 5, 58, 149; si qui monendi locus est 5, 68, 174;
si qui mihi hoc iudex recuperatorve dicat pro Caecin. 3, 8; si
qui mihi deus . . benevolentiam conciliarit pro Cluent. 3, 7; a filio
si qui natus esset 12, 33; 12, 34; si qui (quis Zumpt, Kayser)
est bonos singularis leg. agr. 2, 17, 46; si qui similis . . adflixerit
de domo 46, 120; si qui liber aut spectandi aut etiam religionis
causa accesserat Harusp. resp. 12, 24; si qui adulescens forte
fuerit pro Cael. 20, 49; quorum clamor si qui forte fuerit pro
Milon. 2, 3; si qui accidisset gravior rei pubhcae casus Phil. 1,
6, 13; si qui est sensus in morte 9, 6, 13; si qui eins modi forte
casus inciderit Fin. 3, 20, 68; si qui deus diceret 5, 3, 8; si deus
qui dixerit Tuscul. 2, 27, 67; si qui sapiens rogatus sit Off. 3,
24, 93 ; si qui aut privatus aut populus eorum decreto non stetit
Caes. bell. Gall. 6, 13, 6; si qui locus misericordiae relinquetur
bell, civil. 1, 84, 5. Nach /ze: ne qui forte incipiat improbus
Cicer. pro Sulla 12, 34; ne qui (quis Klotz und Kayser) dolus
adhibeatur de domo 14, 36; ne qui magistratus sine provocatione
crearetur de rep. 2, 31, 54; ne qui morbus eum posset attingere
Tim. 5, 16. Nach num: num qui strepitus clamor crepitus ex-
auditus sit Cornific. 2, 5, 8; num qui tumultus (est) Cicer. pro
Deiot. 7, 20. Nach nisi: nisi qui deus subvenerit Cicer. Ep. Fam.
16, 12, 1 und alleinstehend: ueque extra qui locus est Lucr. 5,
361. — Quis ist an folgenden Stellen mit einem Substantiv
konstruiert und zwar nach ne: circumspicedum te, ne quis
adsit arbiter Plaut. Trinum. 1, 2, 109 (146); sed speculator, ne
quis aut hinc ab laeva aut a dextera Nostro consilio venator
adsit Mil. Glor. 3, 1, 13 (607); circumspicite, ne quis adsit ar-
biter 4, 4, 1 (1137); ut ne quis cum telo servus esset Cicer. Verr.
5, 3, 7; ne quis vir clarus aut potens huic ordini iure irasci posse
— 441 —
videatur de prov. cons. 16, 39; ne quis vir et animo et virtute
praecelleus pro nostro iniperio periculo suo diniicaret pro Balb.
10, 25; ne quis eoruni a nobis civis recipiatur 14, 32; ne quis
bonus interiret pro Plane. 36, 89; ut ne quis a me dies inter-
mittatur Ep. Alt. 8, 12, 1; ne quis impetus militum fieret Alt. 11,
6, 2; ne quis sit lucus Verg. Eclog. 6, 73; ne quis in dissipatos
impetus fieret Liv. 5, 41, 5; ne quis Senator haberet 21, 63, 3;
ne quis in discursu militum impetus fieri posset 25, 25, 8; ne quis
dies sine carduo sit Plin. N. H. 19, 8, 43 (153); ne quis aeger, ne
quis occupatus, ne quis denique longe fuisset Plin. Panegyr. 25;
ne quis subesset dolus Flor. 1, 13, 14; ne quis interfecto eo in
Macedonia motus oreretur lustin. 11, 7, 2; ne quis postea Kartha-
giniensis . . studeret 20. 5, 13; ne quis dolus subesse videatur 38,
3, 2; ne quis vindex . . oreretur 43, 2, 2. Nach si: nunc Priamo
nostro sist quis emptor Plaut. Bacch, 4, 9, 52 (976); si quis de
populo redemptor accessisset Cicer. Verr. 1, 57, 150; si quis quem
imprudens occiderit pro Tüll. 22, 51; si quis vobis error . . sit
obieCtus pro Caecin. 2, 5; si quis eum forte casus ex periculo
eripuerit pro Cluent. 26, 70; si quis pudor esse potest in tam
insigni impudentia leg. agr. 14, 36; si quis est invidiae metus
Catil. 1, 11, 29; si quis pater familias ..supplicium acerbissimum
sumpserit 4, 6, 12; si quis acutior Imperator fuit Phil. 13, 11,
25; si quis deus mihi largiatur Cato Mai. 23, 83; si quis casus
eripuerit Ep. Fam. 3, 5, 4; si quis adhuc precibus locus Verg.
Aen. 4, 319; extremus si quis super halitus errat 4, 684; si quis
in adversum rapiat casusve deusve 9, 211; si quis Amatae tangit
honor animus 12, 56; si quis modus 12, 157; Eclog. 7, 44; si
quis barbarus rex . . processerit Plin. Paneg. 16; si quis manium
sensus esset lustin. 16, 1, 17. Nach 7iian: num quis reus in
tribunal sui quaestoris escenderit Cicer. in Vatin. 14, 34; num
quis testis Postumum appellavit pro Rabir. Postum. 5, 10. Nach
nisi: nisi quis nos deus respexerit Cicer. Ep. Att. 1, 16, 6. Nach
neu: neu quis miles Sali. Histor. ine. 49 D. (Kr. 15; Gerl. 31).
50. Als Nominat. Singul. des Femin. wurde für das
Fragepronomen quae und für das Pronomen indefinitum
quae und qua gebraucht.
1. In der ältesten Periode der Sprache (vergl. Brix zu Plaut.
Mil. Glor. 362) war quis wie griech. reg geschlechtlos und konnte
daher auch für das Feminin, gebraucht werden. Die in der klassi-
schen Zeit gebräuchliche Form quae brach sich erst allmählich
Bahn. Non. S. 197, 30 bis 198, 3: Qnus (cuis L. Müller) et generi 222
— 442 —
feminmo attribui posse, veterum auctoritas voluit. Livius (v. 36):
Mulier, quisquis es, te volumus. Caecilius (v. 267): Quaeso igitur,
quisquis es, mea mulier. Pacuvius (239): Qm/s tu es, mulier, quae
me insueto nuncupasti nomine. Ennius (Fab. 432 ed. L. Müller):
Et quis (ecquis L. Müller) illaec est, quae lugubri succincta est
Stola? Prise. 13, 3, 13 S. 960 (II 8, 21): Quis etiam commu-
nis esse generis putaverunt vetustissimi, sicut apud Graecos rig.
Terentius in Eunucho (4, 4, 10): Hunc oculis nostrarum quisquam
non vidit, Phaedria. Nostrarum quis^/uatn dixit pro quaequam.
Plautus in Aulularia (2, 1, 48): Die mihi, si audes, quis ea est,
quam vis ducere uxorem? Pompei. Comment. S. 249 (206, 19):
Hodie ita dicimus, ut quis masculinum sit pronomen; apud maiores
nostros indififerenter invenimus hoc pronomen, et quis vir et quis
mulier, omnino milies, non semel. In Terentio habes hoc forte
quarto aut quinto positum, quis ; cum de muliere loqueretur, quis
dixit forte quarto aut quinto. Est auteni ratio et origo huius
pronominis a Graecis, et idcirco traxit et genus et Latinos. Quis
est rr'c, TCQ autem apud illos tarn masculini generis est quam
feminini. Ergo quod inde traxerunt hoc pronomen, servaverunt
etiam genus antiqui, ut est: Qais tu es, mulier, qui me hoc
nuncupasti nomine? Quis mulier habemus et in Ennio et in
Pacuvio et in ipso Terentio. Donat. zu Terent. x\d. 4, 4, 27:
Proprie veteres et quis et aliquis et quisquam non observabant,
quo genere aut quo numero declinarent. Diom. 2 S. 449 (454, 2):
Secundus modus (soloecismi) est per immutationem generis pro-
nominum, ut quis mulier, cum dici debeat quae mulier, apud
Pacuvium: Quis tu es, mulier, quae me insueto nuncupasti no-
mine? Pro quae; mascuhnum quis pro feminino posuit. Charis.
4, 1 S. 240 (269, 3): (Soloecismus iit) pronominibus, ut Quis tu
es mulier? pro quae. (Serg.) explan, in Donat. 2 f. 72* (563, 16):
(Soloecismi per genera) apud Pacuvium: Quis tu es, mulier, quae
me insueto nuncupasti nomine? Pro quae quis dixit, masculinum
pro feminino posuit, lulian. Exe. S. 80 (319, 29): Quisnam mas-
culini generis est aut feminini? Apud veteres commune genus
habebatur. Da eins exemplum. Quisnam es tu, mulier, quae tam
inconsueto nuncupas nomine. lul. Rufinian. Schem. lex. 40: Figura
223 per pronomina, ut nullus dixeris pro ne dixeris; et qu,is mulier?
Aufser den von den Grammatikern aus Pacuvius und Ennius
angeführten Beispielen findet sich quis für quae noch öfter bei
Plautus, aber nicht bei Terenz. So steht: Da mi, optuma femina,
manum. Eun. Ubi east? quis east nam optuma? Plaut. Aulul.
— 443 -
2, 1, 16 (135); die mihi, quaeso, quis east, quam vis ducere
uxorem? Aul. 2, 1, 48 (170); bellan videtur specie mulier? Nie.
Admoduni. Chrys. Quid illani, meretrieemne esse censes? Nie.
Quippini? Chrys. Frustra es. Nie. Quis igitur obsecrost? Bacch.
4, 7, 42 (840); La. Haec est. Phil, quis'? Cistell. 4, 2, 27; Ha.
quis est? Phil, ego sum illius mater. Cistell. 4, 2, 79; quis illaec
est timido pectore quae peregre adveniens ipsa se miseratur?
Epidie. 4, 1, 6 (533); quis istaec est, quam tu osculum mihi
ferre iubes? Epidie. 4, 2, 4 (573); sed quis haee est muliercula?
F^pidie. 5, 1, 14 (620); sed quis east mulier? Epidie. 5, 2, 37
(702); illaec quis est mulier? Mil. Glor. 2, 4, 8 (361); quis igitur
voeare? Ph. Glycerae nomen est, Mil. Glor. 2, 5, 26 (436); qui
noverit me quis ego sim? Mil. Glor. 3, 3, 51 (925); sed quis
east? Mil. Glor. 4, 1, 22 (969); quis haec est, quae me advor-
sum incedit? Pers. 2, 2, 18; Am. Hern, quis est? Pal. Ego. Am.
Palaestrane? Pal. sum. Rudens. 1, 4, 17 (237); quis haec est,
quae advorsum venit? Stich. 1, 3, 83 (237); haec quis mulier
est? ist Konjektur von Camerarius im Trueul. 1, 1, 76 (93), in
den Hdschr. steht haec quibus melius est, Scholl schreibt sed
ecquid melius est? Noch findet sich quis für quae im Caecil.
(153) bei Gell. 2, 23, 10 quis vestrarum fuit integra aetatula
quae hoc idem a viro impetrarit suo?
Wie eben gezeigt ist, kam zur Zeit des Plautus quis als
Feminin, öfter vor, aber quae findet sich auch bereits, so Mnes.
quae (quis Fleekeisen) vocatur ? l^yd. Bacchis. Plaut. Bacch. 3, 3,
69 (473); si vera memoras, quae fuit mater tua Curcul. 5, 2, 43
(642); nutrix quae fuit? Curcul. 5, 2, 44 (643); nescio quae est
mulier intus hie in aedibus Mercat. 4, 1, 18; me vides, quae sim.
At quae fui ante! Mosteil. 1, 3, 42 (199); quae east suppellex?
Poenul. 5, 3, 27; muHercula haue nescio quae huc ad me detulit
Rudens 2, 1, 25 (482); nunc igitur primum quae ego sim et quae
illaec siet huc quae abiit intro, dicam si animum advortitis Trinum.
prol. 6; ferner nam quae haee anus est Terent. Phorm. 5, 1, 5
(732) und sed quaenam haec mulier est funesta veste, tonsu lugu-
bri? Accius (v. 86) bei Nonius S. 179, 18.
2. Selten ist von einer Frau quis als Pronomen in-
definitum. Si quis post huiusmodi exituni mariti nuptum se
collocaverit, infamia notabitur Ulpian. Dig. 3, 2, 11 § 3.
Oft aber wird das Fem. des Pronom. indefin. in qua
verkürzt. Ne qua causa subsiet Plaut. Most. 3, 3, 17; si qua
(peeunia) deberetur Cicer. pro Quinct. 11, 39; ne qua subesse
- 444 —
posset aliena suspicio 21, 66: si qua macula concepta est pro
Rose. Amer. 24, 6G; si qua reliqua spes est Div. in Caecil. 5, 18;
ne qua deductio fieret 10, 32: si qua calamitas aceidisset Verr.
3, 55, 127; si qua res maior esset 3, 60, 137; ne qua fiat iniuria
4, 54, 121; si qua fuit .. occasio 5, 5, 10; si qua civitas extera-
rum gentium, si qua natio fecisset aliquid 5, 58, 149: si qua vis.,
exipuerit 5, 67, 173: ne qua significari possit suspicio pro Font.
13, 28; ne qua fama consequeretur 13, 29; si qua .. causa delata
Sit pro Cluent. 58, 158; si qua calamitas adflixerit 71, 201; si
qua pecunia recipiatur leg. agr. 1, 4, 13; 2, 23, 62; si qua est
invidia . . suscepta in Catil. 3, 12, 29; si qua te fortuna detulisset
pro. Muren. 31, 64; ne qua . . nota inuratur pro Süll. 31, 88; si
qua exercitatio dicendi (est) pro Arch. 1, 1; si qua .. commen-
datio debet esse 12, 31; si qua (spes) reliqua est pro Flacc. 2, 3;
si qua navicula praedonum apparuisset 12, 29; si qua res .. de-
ferenda sit de domo 8, 19; si qua res . . sustulit 17, 45; ne qua
calumnia, ne qua fraus . . adhibeatur 14, 36; ne qua labes aspera
videatur in Vatin. 6, 15; si qua est invidia pro Cael. 12, 30; si
qua .. est ars pro Plane. 25, 62; si qua tabula figeretur Pbil, 1,
1, 3; 2, 36, 91; si qua (dubitatio) posset esse 4, 1, 2: ne qua
oreretur . . causa 10, 4, 8; si qua de Pompeio nostro tuendo cura
te attingit Ep, Att. 9, 11 A. 2; ad gloriam si qua ex bellicis rebus
comparari potest Off. 2, 13, 45: si qua erat famosa de rep. bei
Non. S. 306, 3; ne qua res Balb. bei Cic. Ep. Att. 9, 13 A. 2;
ne qua seditio aut bellum oriretur Sali. lug. 6, 3; ne qua ex eo
negotio seditio oreretur 72, 1 : si qua tui Corydonis habet te cura
Verg. Ecl. 7, 40: fors si qua tulisset Aen. 2, 94; si qua fides
3, 434; fieret mora ne qua 3, 473; si qua suboles 4, 327; si qua
via est 6, 194; 6, 367; si qua fides tellure sub ima est 6, 459;
si qua piis animis manet infelicis Amatae gratia 7, 401; si qua
super fortuna est 7, 559; ne qua manus 9, 321; si qua fidem est
latura vetustas 10, 792; res si qua est 10, 861; ne qua mora
impediat 11, 19; si qua viam dederit fortuna 11, 128; si qua tibi
vis 11, 373; ne qua meis esto dictis mora 12, 565 und te si qua
parentis tangere cura potest 12, 932; si qua fides Ovid. Amor.
1, 3, 16; 1, 8, 11; 2, 6, 51; si qua volet 2, 19, 33; si qua metu
dempto casta est 3, 4, 3; si qua potest 3, 4, 32 und si qua
repugnabat Ars Amat. 1, 127; si qua voles Her. 9, 32 und si qua
piae tibi cura sororis 14, 123; ne qua ex parte altera in castra
vis fieret Liv. 3, 5, 5 ; ne qua exprobratio cuiquam veteris fortu-
nae discordiam inter ordines sereret 23, 35, 7 und ne qua vis
— 445 —
sociis suis ab Romano exercitu inferri possit 43, 23, 5; si qua
iniquitas Tacit. Ann. 3, 63; ne qua pars subsidium ferret 13, 39 224
und ne qua proelii causa exsisteret 15, 15; ne qua intercedat mora
Amm. Marcell. 16, 2, 5. Jedoch nicht selten auch quae. Sei
quae causa erit CLL. 1, 198 Z. 37 und si quae lex plebeve sc.
est 1, 200 Z. 41; dum ne quis pupillus neve quae virgo mulierve
sine tutore auctore quem quamve mauumittat 2, 1963 Col. 2 Z. 23;
si ei causa quae inciderit 2, 1964 Col, 1 Z. 31; ne ea maceria
parve quae eius maceriae aliter diruatur 10, 4842 Z. 18; num
quae causast quin faciamus hodie? Plaut. Aulul. 2, 2, 84 (262)
num quae causast quin . . viginti minas mihi des? Captiv. 2, 2, 103
(353); nisi quae mi in ted est aut tibist in me salus Pseud. 1,
1, 71; ne mora quae sit 1, 2, 35 (168); si quae forte ex Asia
navis heri eo haud hodie venerit Stich. 1, 2, 95 (152); si quae
est habitior paulo Terent. Eunuch. 2, 3, 24 (315); si quae labo-
riosast, ad me curritur Heaut. prol. 44; nam ei causa alia quae
fuit Hecyr. 4, 4, 73 (695); nisi harunce quae causa erit und si
cui eorum harunce quae causa erit Cincius de re milit. bei Gell.
16, 4, 4; sin quae res inciderit Cicer. de orat. 1, 15, 67; ex im-
proviso si quae res nata esset Verr. Acc. 1, 43, 112; si quae
familia ipsa interesse noluisset pro Tüll. 11, 27; ne quae insignis
huic imperio . . macula atque ignominia suscipiatur pro Font. 16,
36; alia (actio) si quae forte est pro Caec. 13, 37; si quae in
eum Hs capitis illata est pro Cluent. 41, 116; num quae occultetur
libido, num quod lateat facinus, num quae crudelitas, num quae
audacia pro Sulla 28, 78: si quae tibi venerit hereditas pro Flacc.
34, 85 ; ne quae popularis in nos . . invidia redundaret de domo
26, 69; si quae vos necessitas ad rem publicam defendendam
vocabit pro Sest. 23, 51 und si quae res erat maior 49, 105;
si quae mulier patefecerit pro Cael. 20, 49; si quae mulier sit
eiusmodi 20, 50; num quae rogatio lata, num quae nova quaestio
decreta est pro Milo 7, 18; si quae vis est parata 36, 100; num
quae trepidatio (est) pro Deiot. 7, 20; si quae magna res mihi
petenda esset Ep. Fam. 2, 6, 1; ne quae me invidia attingeret
3, 10, 10; ne quae mihi pars voluntatis mutuae tribueretur 5,
2, 1; si quae te res impedierit 5, 12, 8; ut ne quae scintilla
belli relinquatur 10, 14, 2; ne quae iusta querella esse possit 11,
12, 2; si nondum satis habes cognitum, aut quae causa est cur
maioris commendationis indigeat 13, 17, 3; si quae res esset 13,
50, 1; si quae vis aut si quae rapinae fieri coeperint 14, 18, 1;
si quae culpa commissa est 16, 10, 1; si quae vis esset facta Ep.
— 446 -
Att. 4, 2, 4; neque eius rei facultatem, si quae erit, praetermittam
8, 11 D. 6; vide ne quae lacuna sit 12, 6, 1; metuo ne quae
upiaveia me abseilte 16, 9; uti ne quae pars naturae neglegatur
Fin. 4, 15, 41; etiamsi quae pars abesset Tusc. 5, 8, 22; nisi
quae vis obstitit Nat. Deor. 2, 13, 35; aut vero alia quae natura
mentis et rationis expers haec efficere potuit 2, 44, 115; nisi quae
causa gravior obstitisset Divin. 2, 2, 4 und sive per se ipsi animi
moventur, sive quae causa alia est 2, 61, 126; si quae necessitas
225 huius muneris alicui rei publicae obvenerit Off. 2, 21, 74; si quae
ad virtutem est facta progressio 3, 4, 17; ne quae forte deum
potestas sit Lucr. 5, 1209; mentio si quae iniecta fuerit Horat.
Serm. 1, 4, 93; si urnam argenti fors quae mihi monstret 2, 6,
10; num me deus obruit an quae dividit herba Prop. 1, 12, 9;
neve quae communicatio consili esset Liv. 23, 34, 9 und ne quae
maior ignominia acciperetur 43, 11, 2; sive in respondendo fuerit
subito dicendum, sive quae alia ita exegerit ratio Quintil. 12, 9,
20; ne qua discessio ex ante actis nasceretur lustin. 5, 10, 11;
ne qua materia seditionis in Macedonia remaneret 11, 5, 2; ne
qua virgo nuberet 21, 3, 5; ne qua temporibus mutatio deesset
29, 1, 7. Vergl. Beier zu Cic. Off. 2, 21, 74, Stürenb. zu Cic.
Arch. 5, 11, Madvig zu Cic. Fin. 1, 8, 26.
51. Als Neutrum des Pronomen interrog. und indefin.
steht quid substantivisch, quod adjektivisch.
Quit ist geschrieben C. I. L. 2, 1964 Col. 2 Z. 68 und Col. 4
Z. 9; 39; 2, 4174; 4, 1824; 5, 3415 Z. 12; lex colon. Genet.
(Ephem. epigr. vol. 2 fasc. 2) 1, 2 Z. 1 1 ; 2, 5 Z. 14; 15; 17; 3, 6
Z. 25; 41; 44; 7 Z. 35; 8 Z. 11; 25; 29; inscr. de l'Alger. 5C und
3870; Henz 6086 Col. 1 Z. 28; 6087 Col. 2 Z. 5; 6210; Plaut.
Mostell. 2, 2, 80 im vet. und Vat. m. pr. und im decurt. ; Mil.
Glor. 1, 36; 2, 5, 5 und 2, 5, 68 im vet. m. pr.; Mil. Glor. 1,
55; 4, 8, 21 und Merc. 2, 2, 16 im decurt.; Mil. Glor. 2, 3, 46;
3, 1, 195 und 3, 3, 65 im decurt. und Vat.; 2, 6, 46 im vet. m,
pr. und decurt.; 2, 6, 50; 3, 1, 79 und 4, 4, 3 im decurt. und
im Vat. m. pr. ; 3, 3, 30 im vet. und decurt. und im Vat. m. pr. ;
4, 2, 46 im Vat. m. pr. ; Pseud. 2, 4, 75 im vet.; Trinum. 1, 2,
58; 2, 2, 68 und 4, 2, 5 im Ambr.; Terent. Eun. 2, 3, 7; 3, 4, 5;
Phorm. 2, 1, 15; 2, 3, 68; Hecyr. 3, 2, 3; 5, 1, 40 und Adelph.
4, 2, 8 im Bemb.; Heaut. 3, 2, 44 in mehreren anderen Büchern;
Cicer. Verr. 3, 66, 155 und 5, 48, 126 im Vat. Palimps.: 4, 23, 51
und einigemale 4, 60, 135 im Reg.; 4, 57, 126 und 4, 59, 132
in demselben m. pr.; Phil. 2, 12, 29; 3, 5, 12; 3, 8, 19; 4, 3, 7;
- 447 —
8, 3, 9; 8, 5, 15; 10, 8, 17; 11, 5, 11; 13, 3, 6 im Vat.; num
quit Plaut. Mil. Glor. 2, 2, 104 im decurt. und Vat., und Trinum.
1, 2, 161 im Ambr. — Quot CLL. 2, 1276 Z. 14; 2, 2006 Z. 9;
3, 1041; 3, 4796; 4, 1860; lex colon. Genet. 1, 1 Z. 3, 10, 13;
2, 4 Z. 5, 15, 30, 32; 5 Z. 5; 3, 6 Z. 35 und 7 Z. 25, 34; Inschr.
Orell. 775; 2172; 2977; 3555; 4084; 4419; Henz. 6042; 6087;
7116; Plaut. Bacch. 4, 4, 91 im Vat. (quotque); Most. 1, 3, 53
im decurt. und Vat.; Mil. Glor. 2, 2, 59 im vet. und Vat. m. pr.
und im decurt.; Mil. Glor. 2, 6, 83 im Vat. m. pr. und im decurt.;
MiL Glor. 4, 3, 30 und Pseud. 4, 2, 10 im vet.; Cic. Verr. 3, 83,
192 im Vat. Palimps.; Verg. Aeo. 4, 109 im Pal.; dafür cot I.
Neapol 6912
1. Als interrog. steht ([uid substantivisch, wie quid
nunc agit Sex. Naevius? quod est hoc iudicium? quid negoti geri-
tur Cic. Quint. 13, 42 und quid hoaiini potest turpius, quid vero
miserius aut acerbius usu venire? quod tantum evenire dedecus
potest 15, 49; quid hoc est? quod hoc monstrum, quod pro-
digium in provinciam misimus Verr. 4, 21, 47; quid per hos dies
inausum intemeratumve vobis? quod nomen huic coetui dabo Tac.
Ann. 1, 42; nescio quid animus praesagit mali Terent. Heaut. 2,
2, 7 (236); quid proxima, quid superiore nocte egeris, quid con-
sili ceperis, quem nostrum ignorare arbitraris Cic. Catil. 1, 1, 1;
quisquamne divinare potest, quid vitii in auspiciis futurum sit
Phil. 2, 32, 81; quid consili datis Acad. 2, 45, 138; scire cupio,
quidnam horum non sit probatum Fin. 4, 8, 19; quid hoc rei est
Liv. 1, 48, 1; 3, 17, 2; 3, 48, 4; quid rei esset 3, 4, 5; 25,
10, 1; quidnam id rei esset 4, 44, 4; quae moles ea quidve pro-
digii esset, quaerentem 21, 22, 9 u, a. m.
Das adjektivisch fragende f^wot/ findet sich: quod ego faci-
nus audivi tuum Plaut. Truc. 2, 4, 31 im Ambr. (sonst quid); quod
ego remedium inveniam Terent. Phorm. 1, 4, 22 (200); quod Carmen
artificiosa verborum conclusione aptius inveniri potest Cic. de orat.
2, 8, 34; quod in accusationis Septem libris non reperitur genus
Orat. 29, 103; ipsis iudicibus coniecturam facere permittam, quod
hoc genus praedandi, quam improbum esse videatur Verr. 5, 9,
22; quod tempus veneni dandi pro Cluent. 60, 167; quod equiti
Romano praemium dari par fuisset pro Rabir. perd. 11, 31; qui
Status, quod discrimen, quae fuerit in re publica tempestas illa,
quis nescit pro Plane. 35, 86; in oppidum nescio quod Ep. Farn.
6, 18, 2; quod potest malus esse scelus Off. 3, 4, 19; quod meum
factum dictumve consulis gravius quam tribuni audistis Liv. 7, 40, 9;
— 448 —
percunctanti, quodnam id subitum tantae rei donum posset esse
22, 22, 12; quae mens, quod consilium vestrum tuerit, scire velim
28, 28, 1; quod contra subsidium sibi Tac. Ann. 14, 7 u. a. m.
Auch quod nomen tibist Plaut. Persa 4, 4, 71 im Ambr. und
22G quod est tibi nomen Persa 4, 6, 18 in demselben. Gewöhnlich
aber quid nomen tibi est Plaut. Amphitr. 1, 1, 208 (364); quid
erat ei nomen Captiv. 5, 3, 6 (983); nomen domini quaeso quid
siet Mosteil. 3, 1, 132 (661): quid ei nomen siet Menaech. 2, 2,
66 (341): quaeso quid nomen tibist 3, 2, 33 (497): quid erat
nomen nostrae matri 5, 9, 71 (1131); quid est tibi nomen Pseud
2, 2, 41 (636); 2, 2, 58 (653);. quid nomen esse dicam ego isti
servo 2, 4, 54 (744); quid est ei homini nomen 4, 2, 21 (977)
die, in ensiculo quid nomen sit paternum Rud. 4, 4, 116 (1160)
loquere, matris nomen hie quid in securicula siet 4, 4, 119 (1163);
quid est ei nomen Trinum. 4, 2, 61 (906); nomen mulieris cedo
quid Sit, ut quaeratur Terent. Heaut. 4, 1, 49 (662); quid accu-
sationi meae pro innocentia nomen opponis Ennod. Dict. 14, 2
(p. 467, 21 ed. Hartel; p. 175, 18 ed. Vogel): jedoch ist Pseud.
2, 4, 54 in den Hdschr. qui, Men. 2, 2, 66 und 5, 9, 71 im vet.
0 über quid übergeschrieben, Irin. 4, 2, 61 im Leipz. und in der
ed. pr. quod, und dies hatte Lamb. auch Men. 3, 2, 33 in Hdschr.
gefunden, endlich bei Terent. a. a. 0. ist im Bemb. o über quid
von jüngerer Hand übergeschrieben, und quod haben der Ambr.
m. sec, der Vat., Rice, und decurt. Auch Plaut. Cist. 4, 2, 106
hat quid nomen est tuae dominae im vet. und im Ambr. m. pr.
(vergl. Studemund im Hermes 19 S. 458) und Mercat. 3, 1, 18
quid nomen tibi dicam esse im Ambr. und vet. Wenn in diesen
Redensarten quid acht ist, so müssen quid und nomen als Sub-
jekt und Prädikat des Satzes ebenso getrennt werden, wie Syrus
und nomen in Syrus nomen est. Auf dieselbe Weise kann quid
in quid immeriti crimen habent cyathi Verg. Catal. 14, 4 und
quid impedimentum est bei Ulpian. Dig. 10, 2, 22 § 5 gerecht-
fertigt werden. Bei Gell. 9, 13, 4 hat Hertz geschrieben: sed
quis hostis et quid genus .... Q. Claudius primo annahum . . . .
descripsit; sonst las man quis (oder quid) hostis et quod genus.
Ignorans quid opus fieret (für quod opus) Ulpian. Dig. 39, 1, 1 §8.
Einigemale ist nach den Hdschr. das interrog. quod ohne
Substant. gebraucht, üt illud nescio quod non fortuitum, sed
divinum videretur Cic. Fam. 7, 5, 2 im Med.; quod illud est
unius generis saluti adversum, quaeve ista naturae invidia Plin.
N. H. 10, 29, 41 (76) [quid im Par. a. m. sec.]; an beiden Stellen
— 449 —
schreibeu die neuesten Herausgeber quid; quis ille flebilis sonus?
quod tarn triste Tac. Ann. 1, 41; quod hat Halm, Pfitzner bei-
behalten, Nipperdey aber quid gesetzt. Bei Quintil. 9, 4, 6 wird
die frühere Lesart l'ortius quod incompositum potest esse quam
vinctum et bene collocatum zwar durch den Turic, Flor., Münchn.
und Strafsb. bestätigt, aber im Ambr., Par. 1. 2 und Bamb. ist
quid, im Ambr. mit einer Rasur darnach; Regius hat qui ver-
mutet und dies auch Halm geschrieben.
2. Als indefinitum ist quid substantivisch in der Ver-
bindung si quid vis oder si quid me velis bei Plaut. Amphitr. 1,
1, 233 (389); 1, 1, 235 (391); 1, 1, 297 (453); Asinar. 3, 3, 49
(639); Aulul. 2, 1, 22 (144); 2, 1, 39 (161); 2, 2, 32 (209); Bacch.
5, 2, 56 (1175); Captiv. 3, 4, 71 (603); 5, 3, 1 (978); Epidic. 3,
4, 13 (449); Mercat. 1, 2, 70 (185); 2, 2, 16 (287); Mil. Glor.
4, 2, 40 (1031); 4, 2, 46 (1037); Pseud. 1, 5, 64 (479); Terent.
Heaut. 4, 8, 31 (872); si quid opus est (fuerit) "Plaut. Amphitr.
3, 3, 1 (956); Asin. 1, 1, 104 (118); Aulul. 2, 2, 16 (193); Cistell.
1, 1, 113; 4, 2, 56; Pseud. 2, 4, 23 (713); Rud. 1, 2, 36 (124);
Terent. Phorm. 2, 3, 93 (440); nisi quid fieri potest perfectius
Cic. Brut. 35, 132; videret ne quid res publica detrimenti caperet
pro Milon. 26, 70 (vergl. Phil. 5, 12, 34 und Ep. Fam. 16, 11, 2;
Caes. bell. civ. 1, 5, 3; 1, 7, 5; Sallust. Cat. 29, 2; Liv. 3, 4, 9);
cum me, num quid vellem, rogasset Ep. Att. 5, 2, 2; ut ne quid
fieret nisi honeste Fin. 4, 7, 18 und nomina eorum qui quid
gesserint 5, 19, 52; ut, si quid inhaeserit, conficiant Nat. Deor.
2, 48, 123; nee frustra ac sine causa quid facere deo dignum est
Divin. 2, 60, 125; qui horum quid acerbissime fecerat Caes. bell,
civ. 3, 32, 3; ne quid de se temere crederent Sallust. Cat. 31, 7;
cum quid venti motum esset Liv. 5, 48, 2; ut signum, ubi quid
molirentur hostes, momento temporis acciperet 28, 5, 17; hortatur
in regnum abeat, ne quid seditionis moveat fama lustin. 2, 13, 2;
ne quid deesset pompae 14, 4, 18; ne quid posset in corpore
eins indecorum vided 14, 6, 12; ne quid ndali adflictis honestissi-
mis domibus deesset 16, 5, 2; ne quid contumeliae deesset 35,
1, 7; si quid in Croeso crudelius consuluisset 1, 7, 10; si quid
pro altero ordine tulisset 2. 7, 5; si quid de se crudelius statue-
rent 2, 15, 10 u. a. m.
Quod ist adjektivisch in: si quod erat grande vas et maius
opus inventum Cic. Verr. 4, 21, 47; publice testimonium ne quod
dicerent 4, 51, 113 und ut ne quod bellum posset existere 5, 4, 8;
ut ne quod in nobis insigue vitium fuisse dicatur ad Q. fr. 1, 1,
Neue-Wageuer, Lat. Formenlehre. IL 3. Aufl. 29
- 450 —
13, 38; si quod esset animal, quod totum ex mente constaret
Fin. 4, 12, 28; num quod officium aliud alio maius sit Off. 1,
3, 7; ne quod hie tumultus periculuni adferret Cael. bei Cic. Ep.
Farn. 8, 10, 1: si quod est adniissum facinus Caes. bell. Gall. 6,
13, 5; amici si quod sit vitium Horat. Serm. 1, 3, 43; si quod
tristius sit imperii nomen Liv. 7, 18, 6; si quod longinquum
bellum regem occupasset 28, 5, 7 und ne quod praesidium intro-
mitti posset 44, 12, 5; ne quod res publica detrimentum caperet
Tac. Ann. 4, 19 und ne quis magistratus spectaculum gladiatorum
aut ferarum aut quod aliud ludicrum ederet Ann. 13, 31 im Med.
(in der ed. Spir. quid); si quis negotiandi causa emisset quod
aedificium CLL. 10, 1401 Z. 10.
Doch ist neive quid quoi ob eam rem vectigal C. L L. 1, 200
Z. 26; si quid sit animi vitium tale ülpian. Dig. 21, 1, 1 § 9;
si arborem succiderat vel quid aliud opus fecerit 43, 24, 13 § 7
und ne quid periculum vel damnum ex ea re stipulator sen-
tiret derselbe 50, 16, 71 § 1: cuius dolo male in turba damnum
quid factum esse dicetur edict. praet. bei Ulpian. 47, 8, 4; si
aliud quid crimen desertioni adiunxerit Arrius Menander Dig. 49,
16, 5 ; debet enim quid praeter dignitatem pretium esse merito-
rum Vopisc. Aurel. 9, 2 in einem Schreiben des K. Valerian.
Aber in den Worten des Liv. 21, 2, 23 ne quid terrestris deesset
auxilii genus, wie nach dem Colb., Med, und Cambr. geschrieben
wird, scheint genus Zusatz eines Erklärers zu sein, wenn nicht
das angeblich in anderen Hdschr. gefundene ne quod vorzuziehen
ist, wie auch Luchs geschrieben hat.
52. Die alte Bildung_ des Genetiv ist quoios (vergl. Luchs,
Genetivbildung p. 341), woraus archaisch quoius und dann die
gebräuchliche Form cuius wurde. Mar. Victor. 1 S. 2460 (13, 10):
cuius per quoius litteras scribebant.
Quoius ist immer auf republikanischen Inschriften geschrieben
(vergl. Bücheier, Lat. Deklinat. p. 39) und wird als Genetiv neben
quis und quem von Varro L. L. 8, 27, 50 gestellt; in den Aus-
gaben von 0. Müller und Spengel wird quoius gelesen: L. L. 6, 16;
6, 21; 6, 59; 8, 27; 8, 44; 10, 3; in der Ausgabe von 0. Müller:
5, 41; 5, 43; 5, 77; 5, 81; 5, 84; 5, 107; 5, 154; 5, 155; 6, 19;
6, 23; 6, 33; 6, 41; 6, 78; 7, 33; 7, 58; 7, 85; 7, 87; 7, 89; 8, 1;
8, 16; 9, 100; 10, 10; 10, 33; 10, 69 und 10, 80; R. R. 3, 16,
32 ed. Keil. Von Lucilius scheint die Form nicht gebraucht zu
sein (vergl. Kleinschmit, De Lucili Saturarum script. genere dicendi
p. 43); bei Caelius möchte sie F. Becher (Über den Sprachgebrauch
- 451 -
des Caelius p. 11) nach den Ildschr. aufnehmen, so bei Cic. Ep.
Farn. 8, 1, 1; 8, 14, 1; 8, 16, 2; 8, 17, 1. Quoius ist noch in
mehreren Stellen des Cicero in einzelnen Hdschr., vergl, Niebuhr
zu den Fragm. von Cic. pro Font. S. 61 und Osann zu Cic. de
rep. 3, 11, 18.
In quius CLL. 1, 1051, 3, 459 A, Z. 22 und 6, 10718 lautet
das q dem c gleich, vergl. Vel. Long. S. 2231 (70, 18): haec pro-
nomina, cuius et cui per q censuerunt quidam scribenda, quo
magis servaretur origini fides, ut quomodo quis inciperet a q, sie
quius qui; Papiriau bei Cassiod. de orthogr. S. 2295 (164, 15):
cuius et cui pronomina per q scribebantur: nos autem et ad bre-
vitatem festiuanius scribendi et illam pinguedinem limare malui-
mus. Terent. Maur. 703: Casus et secundus ante, qui facit quius,
probat, q duarum praeditam esse syllabae vocalium. Und v. 772 sq.:
An magis cuii nos oportet per duas i scribere, quia sequens casus
videtur hoc souare, qui facit quiius, ut Troiia atque Maiia, de
tribus vocalibus? cuii super nil ut iuvetur a propinqua consona,
quaudo quiius longa prior est, facta cum sit consonans.
Sonstige Schreibungen sind noch: cuiius C. L L. 2, 4587;
cuilus 2, 1953 und 2, 1964 CoL 1 Z. 60 und Col 2 Z. 21 und
28; cullus 2, 1964 Col. 3 Z. 55; queius 3, 1846 zweimal; 9, 1524;
quaeius 10, 5409; cuilusque 2, 1964 Col. 2 Z. 10; 52 und CoL 4
Z. 25; quilusque 2, 1964 Col. 2 Z. 45.
Die Formen quoius und cuius waren ihrer Etymologie nach
dreisilbig, wofür auch Corssen (Beiträge 544; Nachträge 94 und
Aussprache II p. 672) den Saturnier aus der alten Scipionen-
grabschrift citiert: Quoius forma virtutei parisuma füit, den aber
Bücheier (Lat. Dekiin. p. 39) so skandiert: quoius forma virtutei
parisuma füit. Aus späterer Zeit läfst sich für die dreisilbige
Messung anführen: cuius amplexu sint colla conexa sub uno Ven.
Fortun. 6, 1, 135 und cuius ad laudem certat uterque locus 7,
5, 22. Gewöhnhch wird quoius oder cuius zweisilbig gemessen,
wie z. B. Terent. Heaut. 2, 3, 43 (284), oder, besonders vor modi,
einsilbig (vergl. Corssen, Aussprache II 765, 766), so: Plaut. Most.
3, 1, 110 (642); 3, 2, 132 (817); 3, 2, 133 (818); 3, 3, 5 (908);
5, 1, 68 (1118); Meh. 4, 2, 7 (575); MiL Clor. 1, 1, 17; Pseud.
1, 2, 76 (210); Persa 4, 4, 96; Rud. 1, 1, 1 (83); 2, 4, 8 (422);
2, 4, 10 (424); Stich. 1, 2, 21 (69); Trin. 2, 4, 100 (501); Terent.
Andr. 2, 1, 36 (336); 3, 3, 9 (541); 4, 4, 26 (765); Heaut. 2, 2,
4 (233): 2, 3, 19 (260); 3, 1, 19 (428); 5, 2, 43 (996); Phorm.
1, 2, 10 (60); 2, 3, 55 (402); Lucil. (30, 56 ed. L. Müller; 934 228
29*
— 452 —
ed. Lachmann) bei Non. S. 320, 21 und 366, 2; Lucr. 1, 149;
C. I. L. 5, 6808 V. 3.
Für die eben für die dreisilbige Aussprache von cuiusmodi
oder quoiusmodi angeführten Stellen des Plautus wird von Ritschi
Rhein. Mus. 1852, 8 S. 307 (Opusc. 2 S. 727) quoimodi empfohlen,
woraus dann cuimodi geworden ist, was Gell. 9, 13, 4: 12, 15, 1;
18, 3, 6; 20, 1, 30 und 14, 6 im Lemma hat; in anderen Stellen
desselben, 12, 2, 2; 13, 29 (30), 1; 14, 1, 19; 14, 6, 3; 20, 1, 21
und 16, 2 im Lemma, in welchen neben dem Pronomen ein sit,
sint, esset, fuisse dicat ist, hat Hertz cuiusmodi geschrieben, vergl,
0. Gorges, De quibusdam sermonis Gelhani proprietatibus p. 11.
Auch das einfache quol nimmt Luchs a. a. 0, p. 344 als
Genetiv an, so Terent. Phorm. 3, 1, 6 (470) quoi nunc miserae
spes opesque sunt in te uno omnes sitae durch Vergleich mit
Adelph. 3, 2, 33 (331) in quo nostrae spes opesque omnes sitae
erant; ebenso an den anderen Stellen, wo cui und cuius mit ein-
ander wechseln: Plaut. Mil. Glor. 4, 2, 89 (1081) perii, quot hie
ipse annos vivet, quoi filii tarn diu vivent (hier hat B cui, die
übrigen Hdschr. cuius: die Herausgeber schreiben quoius); Mostelh
4, 2, 46 (962) quoi patrem Theopropidem esse opinor (quoi BCD,
cuius A; Lorenz hat quoi ohne jede Bemerkung); Trinum. 5, 2, 2
(1126) quoi fides fidelitasque amicum erga aequiperet tuam, wo
auch Brix- Niemeyer quoi für den Genetiv quoius erklären, was
Fleckeisen schreibt.
Wie cuius aus dem archaischen quoius entstanden ist, so
könnte auch der Genetiv ad aus quoi hervorgehen (wie ja auch
cuimodi für quoimodi geschrieben ist), und wirklich hält Bücheier
(Lat. Deklin. p. 39) cui non misertus ego inscr. de l'Alger. 2074
für einen Genetiv: cui neben misertus steht auch Augustin. Confess.
9, 13, 35; 10, 6, 8: Hygin. Fab. 58. Aber in dieser Konstruktion
ist cui nicht ein Genetiv, sondern ein Dativ, wie dies auf das
Deutlichste aus der groi'sen Reihe von Beispielen, die Muncker zu
Hygin. Fab. 58, Bünemann zu Lact. Epitom. 65, 8 und Rönsch,
Itala und Vulgata p. 413, 414 gesammelt haben, hervorgeht. Aufser
den hier angeführten Stellen steht misereri mit dem Dativ: si illi
dominus, cum cruci figitur, miseretur, multomagis huic misere-
bitur, cum resurgit Ambros. zu Psalm. 117; miserere tuae, deus
optime, nepti Dracont. Carm. prof. 10, 504: und Orest. trag. 744
hat Westhoff (Quaestiones grammaticae ad Dracontii carmina mi-
nora et Orestis tragoediam spectantes p. 16 Adn. 4) richtig miserere,
precor, miserere parenti (die beste Hdschr., der cod. Bern, hat
— 453 —
parente) hergestellt, Baehrens hat parentis; auch an folgenden
Stellen, wo nach der besten Überlieferung der Dativ steht, möchte
ich diesen Kasus wieder einsetzen, so ego misereor tibi Senec.
Contr. 1, 2, 3, H. J. Müller (p. 32, 3) schreibt mit Schott tui; cui
misereri satis non possum Quintil. Declam. 272, Ritter hat die
Konjektur von Gronovius cuius in den Text aufgenommen. — In
cui rei mihimet ipse conscius sim Fronto ad amic. 1, 12 (1, 1, 5)
ist zwar der doppelte Dat., der Person und der Sache, auffallend
und nicht leicht durch ein anderes Beispiel zu rechtfertigen, denn
Lucr. 3, 1018 wird richtig interpungiert: mens sibi, conscia factis,
praemetuens adhibet stimulos, nicht mens sibi conscia factis;
dennoch darf cui rei nicht für den Genet. angesehen werden.
Neben cuiusmodi kommt auch im späteren Latein, denn bei
Cic. luven. 2, 45, 134 wird jetzt cuicuimodi gelesen, cuiuscemoJi
vor, welche Form zuerst aus Gell. 11, 16, 8 nachzuweisen ist, sie
steht auch Dictys 2, 27; 4, 20 (vergl. Dederich praef. ad Dict.
p. 4): Apul. Met. 8, 17 S. 554 (vergl. Hildebrand z. d. St.); 9, 2
S. 595: 11, 7 S. 767; 11, 22 S. 801; Claud. Mamert. 1, 21 (p. 73, 2
ed. Engelbr.); 1, 23 (83, 16).
53. Der Dat. ist cui, archaisch qicoi. Quintil. 1, 7, 27:
lllud nunc melius, quod cui tribus quas posui litteris enotamus,
in quo pueris nobis ad pinguem sane sonum qu et oi utebantur,
tantum ut ab illo qui distingueretur. Vel. Long. S. 2235 (76, 3):
itaque audimus quosdam plena oi syllaba dicere quoi et hoic
pro cui et huic, quod multo vitiosius est, quam si tenuitatem y
litterae custodirent und S. 2236 (77, 10): Ipsum cui per quoi,
quo pinguius sonaret, content! sumus per cui scribere, ut pleni-
tudine quoi sufficiat.
Dieses nach Quintilians Zeugnis so lange erhaltene qiwi (vergl.
Brambach, Neugestaltung der lat. Orthographie S. 228) findet sich
immer auf republikanischen Inschriften (vergl. Bücheier, Latein.
Deklin. S. 59; Corssen, Aussprache I 706, 0. Wichmann, De qui
ablativo antiquo p. 5) und öfter auch in Hdschr., die Herausgeber
aber weichen von einander ab, so schreiben 0. Müller und Spengel
im Varro L. L. 10, 6 quoi, aber 5, 17; 5, 48; 5, 51; 5, 61; 5, 82;
5, 84; 5, 92 (bis); 5, 98; 5, 147; 5, 150; 6, 19; 6, 23 (bis);
6, 70: 6, 72; 6,. 95: 8, 16; 9, 67 hat O.Müller quoi, Spengel cui,
ferner schreibt letzter 5, 51 quod und 6, 72 itaque is qui dicit,
vergl. noch Wagner, Orthogr. Verg. S. 452 und Wotke in Wiener
Studien 8 S. 141; Heymann, In Propertium quaestiones gramma-
ticae et orthographicae S. 54; Riese zu Catull. 1, 1; Kleinschmit
— 454 —
a. a. 0. S. 43. Dafür wird quoii geschrieben von Brix in Plaut.
Menaech. 3, 2, 28 (492) cur aüsu's facere, quoii ego aeque heres
eram; Trinum. 2, 2, 77 (358) quoii egestatem vis tolerare? elo-
quere audacter patri, vergl. Brix z. d. St.; 2, 4, 157 (558) si quem
reperire pössit, quoii os süblinat. Auch findet sich quoe C. I. L.
1, 206 Z. 109; quoei 6, 1932^ quoiei 1, 34; 1, 198 Z. 10 und
1, 200 Z. 68, und darnach quoieique 1, 200 Z. 3. 6. 32. 45. 99;
quoique 1, 206 Z. 27 und 75 (vergl. Corssen, Aussprache I 706). —
"Wie quius für cuius, so ist qui für cui Cic. Verr. 5, 40, 104 im
Reg., und pro Caec. 5, 15; 17, 48 und 23, 64 im Tur. PaUmps.,
quiquam für cuiquam Verr. 5, 42, 110 im Reg. m. pr.
Als Dat. Sing. Fem. ist quai CLL. 2, 89, wie nach Varro
8, 27, 50 die Analogie zu quis, quem, quoius ein qua, quam,
quaius erfordert (quaius haben Spengel und Müller von Augustin.
in marg. adoptiert, in den Hdschr. ist quae quamvis).
229 Cui ist gewöhnhch einsilbig, doch bei Späteren öfter zwei-
silbig. Prise. 7, 5, 22 S. 741 (I 304, 19): Cui quoque inveniun-
tur quidam bisyllabe protulisse per diaeresin, ut Albinus rerum
Romanarum I (ed. Baehrens p. 406, 1): Ule, cui ternis Capitolia
celsa triumphis sponte deum patuere, cui freta nulla repostos ab-
scondere sinus, non tutae moenibus urbes. Und 13, 3, 15 S. 961
(II 10, 25) : Cui quoque (videtur protulisse per diaeresin) Teren-
tianus de litteris (v. 183): Verum ut cuique est proximitas loci
sonive; est enim Sotadeum ex duobus lonicis a maiore et tribus
trochaeis. In eodem (v. 234): Ex ordine fulgens cui dat nomen
sinopes. Das zweisilbige cui findet sich ferner: sed norunt
cui serviant leones Mart. 1, 104, 22; Drusorum cui Thalamus fuit
Neronis 8, 52, 3; collatus cui Gallus est Priapus 11, 72, 2; et
credit cui Postumilla dives 12, 49, 3, überall im zweiten Fufse
des Phalaeceus; quis nunc diligitur, nisi couscius, et cui fervens
aestuat occultis luvenal. 3, 49; cantabat patriis in montibus et
cui non tunc eliceret risum 7, 211: referre putant, quae cui sit
suÄ) ore sedes Terent, Maur. 257; singulis discreta recte, quae
cui est, nativitas 287; dr.' sMaaovaq autem cui nomen indiderunt
1511; is primus erit, longa cui locata prima est 1533; hoc si cui
sit debitum Ven. Fortun. 1, 16, 29; cui redit felicitas 1, 16, 58;
ipsa cui genetrix non nisi virgo placet 8, 3, 98; pensetur votis,
est cui lingua rudis 3, 22, 8: certantes pariter quis cui maior
erit 4, 5, 14; fabulae fingunt, cui Luna somnos coutinuarit Auson.
Ephemer. 1, 15 (p. 5 ed. Peiper); magna cui et variae quaesita
pecunia sortis Parent. 7, 3 (p. 34); cui brevia melea modifica
- 455 —
recino Parent. 27, 2 (p. 46); credemus gremio cui fovendum?
Eclog. 1, 6 (p. 8G) : cui nigellae luminum Epist. 16, 59 (p. 241);
cui ipse linguam cum dedit suam. Epigr. 128, 8 (p. 344); Dino-
chares, quadro cuii in iastigia cono surgit Mosell. 312 ed. Schenkl,
vergl. L. Müller, de re metr. p. 271, über die anderen Lesarten
vergl. die Note von Schenkl z. d. St. ; intemperans membrum cui
Prudent. Cathem. 2, 90 ; cui est origo caelum 6, 34 ; cui trinam
Pater praedestinavit iiidolem 12, 67; largitore, cui propria est
opulentia, nunquam desiuere c. Symmacb. 2, 114; res cui tanta
est Peristeph. 4, 4, 23; sanguinem lusti, cui Pastor haeret 4, 4,
41; morsque Vincenti, cui sanguis hinc est 4, 4, 179; decrescens
cui Dindymon reciso Sidon. Carm. 9, 118; ast illum, cui contigit
paternam 9, 146; plosores cui fulgidam Quirites 9, 299; lubrica
crura cui tenuat sub compede carcer 16, 120; Triccaei sidus stat
nomiuis et cui pingui Avien. Arat. 206; carpit si matrem iam cui
conveniat. Conveniat cui iam matrem si carpit Antbol. Lat. ed.
Burmann 3, 89 (Meyer 236; Riese 81; Baehrens 4, 269) 30 und 31.
Bei Ennodius wird nach Vogel p. 394 an 12 Stellen cui einsilbig
und an 6 Stellen zweisilbig gelesen. — Dreisilbig ist cuique bei
Prudent. Hamart, 105 adsignare deos proprios; sui cuique iura
und c. Symmach. 2, 89 imus ad occultum. Suus est mos cuique
genti, ebenso auch cuicumriue bei Senec. Tro. 852 (862) mittat
et donet cuicumque terrae.
54. Der Accus. Sing, ist quem^ quam^ quid oder quod.
Wie im alten Drama quis als Femin. des substant. Frageprono-
mens oft vorkommt (vergl. S. 441), so kommt auch einmal quem
statt quam vor bei Plaut. Mil. Glor. 3, 1, 212 (807) memineris,
ne Philocomasium uomines. Quem nominem?
55. Der Ablat. Sing, heilst quo^ qua^ quo.
1. Als Ablat. aller Geschlechter kann /^w« gebraucht
werden, vergl. 0. Wichmann, De (^m/ ablativo autiquo. Charis. 2, 7
S. 136 (162, 1) und Diom. 1 S. 319 (330, 29) geben a qui nur
als Nebenform zu a quo als Masc. und Neutr., nicht zu a qua.
Serv. Comm. in Donat. S. 1786 (410, 37): Ablativus singularis
aliquando varie terminatur, ut a quo vel a qui. Nam dicimus a
quo venisti et a qui-venisti; sed a qui in usu esse desiit. Auch
Pompei. Comm. S. 254 (208, 20) und Cledon. S. 1868 (15, 19)
stellen a quo vel a qui als doppelte Form des Ablat. zusammen.
Ebenso (Serg.) Explan, in Donat. S. 506 (502, 6), welcher hinzu-
fügt: sed a qui in usu non est. Queive ab eorum quei emit ist
CLL. 1, 200 Z. 17; qui homine nemo vivit fortunatior Plaut.
- 456 -
Capt. 4, 2, 48 (828): qui praesente id aurum datum est Bacch.
2, 3, 101 (335): ille olim habuit ignem qui siguum daret Bacch.
4, 9, 15 (939); argenti viginti minas, si adesset, accepisset. Qui
pro istue? Asin. 2, 3, 17 (397): qui (quo Fleckeisen) praesente,
quo in loco Curcul. 5, 3, 33 (711); si quem reperire posset, qui
mutet suom illum captivom Captiv. Prol. 14; si queat aliquem
invenire, suom qui mutet filium Capt. 1, 1, 33 (101); quis iste
est peniculus? qui extergentur baxeae Men. 2, 3, 40 (391).
Dal's qui auch als Femin. zulässig ist, bemerkt Rhemn.
Palaem. S. 1377 (541, 27): Nominativus erit quis, non qui, quod
antiqui communi genere dixerunt, hie et haec quis, ab hoc et ab
hac qui; ut ab eo frequenter invenimus lectum quicum, quod signi-
ficat cum quo vel cum qua. Nam Vergilius ait, cum de femina
loqueretur (Aen. 11, 822): Quicum partiri curas; id est cum qua
partiri. Prise. 13, 3, 13 S. 960 (9, 7): Ablativus quoque non
solum in o, sed etiam in i, a quo vel a qui et a rp.ia vel a qui.
Vergilius in XI (v. 820): Accam ex aequalibus unam, quicum par-
tiri curas; pro quacum. Terentius in Eunucho (4, 4, 31): Qui-
cum? Cum Parmenone. Arus. Mess. S. 541 : Quicum pro cum
quo. Cic. pro Quintio (cap. 6, 25): Quicum tibi societas, affinitas
230 erat. Quicum pro cum qua. Verg. Aen. XI: Accam ex aequali-
bus unam, quicum partiri curas; atque ita fatur. Qui kann sich
auch auf andere Nomina femin. Gen. beziehen. Amphi-
truoni patera donata aureast, qui Pterela potitare rex est solitus
Plaut. Amph. l, 1, 105 (261); Pterela rex qui potitare solitus est
patera aurea 1, 1, 263 (419); hanc pateram ... Pterela rex qui
potitavit 1, 3, 37 (535); opilio (ovem) ahquam habet peculiarem,
qui spem soletur suam Asin. 3, 1, 37 (541); attatae, modo hercle
in mentem venit, uimis vellem habere perticam. Quoi rei? Qui
verberarem asinos Asin. 3, 2, 43 (589) ; nam ego inveni lepidam
sucophantiam , qui admutiletur miles Mil. Glor. 3, 1, 172 (767);
quibus sui nihil est nisi una lingua, qui abiurant Cure. 4, 2, 9
(496); quin exsicas harundinem, qui pertegamus villam Rud. 1, 2,
34 (123); cum opus esset firma atque procera trabe, qui arietem
faceret Gell. 1, 13, 11. Besonders quicum mit Beziehung
auf eine Frau. Cum ea tibicinae ibant quattuor. PE. Quicum?
Plaut. Epid. 2, 2, 34 und illarum altera dixit illi, quicum ipsa
ibat 2, 2, 56; ego meam tibi filiani, bene quicum cubitares, dedi,
nunc mihi reddi ego aecum esse abs te, quicum cubitem, ceuseo
Stich. 4, 1, 41 (547); dedi ei meam gnatara, quicum aetatem
exigat Trin. Prol. 15, psaltriam paruvit, quicum vivat Terent. Ad.
— 457 —
3, 4, 31 (477) und ut habeas qiiicum cantites 4, 7, 32 (750); sibi
et Pettiae Urbauae coniugi, quiciim vixit annis XXXII G. I. L. 10,
4787; quicum ego, dum virgo quondam fuit, omnibus explens se
unguentis, una milia multa bibi CatuU. 66, 77.
Dann auch qui als Neutrum. Abeo iratus, quoniam nihil
est qui emam Plaut. Aul. 2, 8, 7 (377); Achillem orabo, aurum
mihi det, Hector qui expensus fuit Merc. 2, 4, 20; habemus,
et qui nosmet utamur, et aliis qui comitati simus benevolen-
tibus Triu. 2, 2, 74 (355) und nee quicquam hie tibi sit, qui
vitam colas 3, 2, 74 (700); date ferrum, qui me anima privem
Enn. (Fab. 194 ed. L. Müller) bei Nonius S. 474, 30; trivo-
lum qui teritur Varr. L. L. 5, 21; pilum qui hostem ferirent
5, 116; frumentum qui saturi fiamus Varro R. Pi. 2 praef. 3;
videas ut sit, qui utamur Cicer, Epist. Att. 11, 11, 2 und magis
doleo me uon habere, quoi tradam, quam habere, qui utar
(laetor) Epist. Att. 13, 23, 3, vergl. Holtze, Synt. prisc. Script.
Lat. I 378.
Dieses (jui als Ablat. Neutr. ist dann ganz zum
Adverb, geworden, und als solches steht es in der Bedeutung
womit (um damit), woran, worin ohne Rücksicht auf das Genus
des vorhergehenden Substant., wie PH- cedo cerussam. SC. quid
cerussa opus? PH. qui malas oblinam Plaut. Most. 1, 3, 101
(258); CA. restim volo mihi emere. PS. quamobrem? CA. Qui
me faciam pensilem Pseud. 1, 1, 86 (88); non mihi censebas esse,
qui te ulciscerer Menaech. 4, 2, 72 (635) ; ut det, qui fiamus liberi
Aulul. 2, 4, 31 (310); facite, fingite, invenite, efficite qui detur
tibi. Ego id agam, mihi qui non detur Terent. Andr. 2, 1, 34
und 35 (334 und 335); qui vinum dabant, ut minutatim funda-
rent, a Guttis Guttum appellarunt; qui sumebant minutatim, a
sumendo Simpulum nominarunt Varr. L. L. 5, 104; qui lecticam
involvebant, Segestria appellarunt 5, 166; qui oculos inunguimus,
Specillum 6, 82; habes qui et cuius rei causa fecerim hecatomben
Varr. Sat. Men. 100; neque habeat, qui sitim sedet Cornif. 4, 6, 9;
neque erat, qui vitam produceremus 4, 24, 34; in tanta paupertate
decessit, ut qui efferretur vix relinqueret Corn. Nep. Arist. 3, 2 u. a.
Auch nach einem Plur. kann qui stehen, wie vehicula qui
vehar Plaut. Aulul. 3, 5, 28 (502) ; quadrigas qui vehar Stich. 2,
1, 19 (292); istas minas decem, qui me procurem Curcul. 4, 2,
39 (525); (viginti minas) quas meo gnato des, qui amicam liberet 231
Pseud. 1, 5, 72 (487); periere duodeviginti minae, qui hasce emi
Poenul. 5, 7, 6; ubi sunt signa, qui parentes uoscere haec possit
- 458 -
suos Rud. 4, 4, G6 (1110): multa concurrunt simul, qui coniec-
turam hanc nunc lacio Teient. Andr. 3, 2, 31 (512); ut gralla-
tores qui gradiuntur, perticae sunt ligna (fjasi dxcuTjza Varr. Sat.
Men. 323; at in segetibus post messem colligebaut stramenta, qui
domicilia colerent 525; cola utilia III, cola qui Üorem demant III,
urceos mustarios X Cato R, R. 11, 2; coustibilis ligneas, qui ar-
bores comprimat R. R. 12.
Qui steht auch in direkten und indirekten Fragen
und kann bedeuten: wie? wie denn? auf welche Art und Weise?
inwiefern? warum? wodurch? woher? So steht qui? häufig mit
folgendem quia . . z. B. Plaut. Amphitr. 2, 2, 35 (667); 4, 2, 14
(1034); Aulul. 2, 6, 6 (355); Bacch. 1, 1, 19 (53); 3, 6, 34 (563);
Curcul. 1, J, 40; 5, 3, 27 (705); Epidic. 2, 2, 50 (234); Merc. 3,
1, 13; 3, 4, 27; Mosteil. 3, 2, 51 (740); Pers. 2, 2, 46; Rud. 1,
2, 63 (151): Stich. 1, 2, 34 (91); Terent. Andr. 1, 1, 123 (150);
3, 2, 22 (502): 5, 4, 51 (954); Phorm. 5, 8, 22 (915), einmal
auch in Ciceros Reden, Verr. 4, 20, 45; in diesem Falle fehlt iam,
welches aber bei quid stehen kann, so quid iam? Plaut. Mil. Glor.
2, 3, 6 (278); 2, 3, 51 (323); 2, 3, 59 (470); 2, 5, 62 (473) u. a.,
dieses quid ist wahrscheinlich das adverbiale qui mit dem alten
Ablativlaut d (vergl Brix zu Plaut. Mil. Glor. 278). Qui dum?
findet sich Amphitr. 4, 2, 12 (1032); Asin. 3, 3, 30 (620); Bacch.
3, 3, 62 (466); Epidic. 2, 2, 114 (298); Menaech. 1, 2, 51 (165);
Mil. Glor. 2, 3, 54 (325) ; Mostell. 2, 2, 20 (450) ; 3, 2, 44 (733) ;
Pseud. 1, 3, 100 (336); 1, 3, 102 (338); 3, 2, 54 (843); 4, 7, 22
(1123); Trinum. 1, 2, 129 (166); Terent. Eun. 2, 2, 42 (273) u.a.,
qui vero? Plaut. Aulul. 2, 5, 13 (339); Merc. 2, 3, 60; 2, 3, 69;
qui tandem? Mostell. 5, 1, 59 (1108); qui non? Bacch. 5, 2, 44
(1163); qui istuc? Terent. Eun. 1, 2, 41 (121); Phorm. 2, 2, 16
(330); qui quaeso istuc? Eun. 5, 6, 7 (745); qui tibi nunc istuc
in mentemst? Plaut. Amphitr. 2, 2, 34 (666); qui istuc in men-
temst tibi? Amphitr. 2, 2, 78 (710); qui ego istuc, mi pater,
cavere possum? Menaech. 5, 2, 36 (788); qui ego istuc credam
tibi? Mercat. 3, 3, 41; 5, 2, 62; Curcul. 5, 2, 42 (641); qui
tibi istaec iucidit suspicio Andr. 3, 2, 21 (501): qui istuc facere
Eunuchus potuit? Eun. 4, 3, 15 (657); qui quaeso? Eun. 2, 3,
16 (307); gu« credis? Andr. 5, 4, 31 (934); qui perdidi? Plaut.
Epidic. I, 2, 29 (132); qui scio? Mercat. 2, 3, 111; qui ego nunc
scio Pers. 4, 7, 6 (716); qui (tu) scis? Bacch. 5, 1, 30 (1116);
Captiv. 3, 4, 96 (629); Epidic. 2, 2, 24 (208); 2, 2, 65 (250);
2, 2, 87 (272 j; Mercat. 2, 4, 12; Mostell. 1, 1, 55 (58, vergl.
— 459 —
Lorenz); Poenul. 5, 2, 19; Terent. Anrlr. 2, 1, 2 (302); 3, 3, 33
(565); 3, 3, 43 (575); Eun. 4, 7, 20 (790): Hecyr. 2, 1, 38 (235);
qui sciam? Andr. 4, 4, 52 (791); qui scire r/ossuvi? Plaut. Bacch.
2, 2, 14(190): Mosteil. 3, 1, 111 (644); qui scire posses? Terent.
Andr. 1, 1, 26 (53); qui scire potui? Plaut. Poen. 5, 2, 26; quaeso
qvi possiivi doce bonum animum habere? Pseud. 3, 2, 77 (867);
qui potest? Mostell. 2, 1, 28 (375); Pseud. 4, 1, 23 (930); qui
id potest? Menaech. 5, 9, 61 (1120); qui non potest? Terent.
Phorm. 5, 3, 16 (799); qui istuc potis est fieri? Plaut. Amphitr.
2, 2, 61 (693); qui potui melius? Terent. Adelph. 2, 2, 7 (215);
qui potuit videre? Plaut. Mercat. 1, 2, 74 (182); qui id facere
potuit? Mil. Glor. 4, 6, 62 (1277); at qui id ßat? Pers. 2, 4,
23; qui tibi lubet mihi male loqui? Epidic. 3, 1, 12 (333); qui
lubet ludibrio habere me atque ire infitias mihi tecta quae sunt?
Älenaech. 2, 3, 45 (396); qui lubet spectare turpes Poen. 1, 2,
128; qui lubet tandem teuere Collum Poen. 5, 4, 96; qui lubi-
tumst illi condormiscere Mil. Glor. 3, 2, 13 (826); qui tibi magis
licet meam habere? Terent. Adelph. 2, 1, 25 (179); qui magis
licet currentem servom scribere? Eun. prol. 36; qui, malum, in-
tellegere quisquam potis est? Plaut. Amphitr. 2, 1, 79 (626); qui,
malum, homini scutigerulo dare lubet Casin. 2, 3, 44; qui, malum,
ego nugor Mercat. 1, 2, 76 (184); qui, malum, alii? Terent. Eun.
4, 7, 10 (780); qui Summanu's? fac sciam Plaut. Curcul. 3, 44
(414); qui tu misera's? Menaech. 4, 2, 50 (639) vergl. Brix p. 103,
der quid schreibt; qui noverit me quis ego sim? Mil. Glor. 3,
3, 51 (925); si in mari recte preheudi, qui tuum potiust quam
meum? Rud. 4, 4, 27 (1071); qui tarn inficetus Lemno adveniens,
qui tuae non des amicae . . savium? Trucul. 2, 4, 4 (355); in
Ciceros Reden findet sich qui in direkten Fragen bei den Verben
advehere, comperire, convenire, defendere, docere, evenire, facere
licet, retellere, scire, venire und oft bei possum, vergl. Merguet,
Lexic. Cicer. IV p. 157; auch sonst kommt qui so vor, vergl. Reisigs
Vorlesungen, herausgegeben von J. H. Schmalz und G. Landgraf III
p. 457, Anm.
In indirekten Fragen steht qui weniger oft, wie nimis
demiror, qui illaec sciat Plaut. Amphitr. 2, 2, 133 (765); nee qui
hoc mihi eveniat scio Terent. Hecyr. 2, 3, 6 (279); si frater aut
sodahs esset, qui magis morem gereret Adelph. 4,. 5, 74 (708);
qui istuc credam ita esse, die mihi, Hecyr. 1, 2, 28 (103); qui
istuc credam ita esse mihi dici vehm Phorm. 5, 6, 15 (855);
quaero, qui scias Cicer. pro Rose. Amer, 19, 53; ne quaeram,
— 460 —
qui licuerit aedificare navem senatori Verr. 5, 18, 45: primum
quaero, qui id scire potuerit pro Milon, 17, 46: quaero.., qui
consentaiieum fuerit in Vatin. 14, 34: quaero, qui possis eos testi-
mouio diiungere in Vatin. 17, 41; neque hercule videre, qui con-
veniat fratri Liv. 42, 50, 10 u. a.
Auch steht qui zur Angabe des Preises wie im Deutschen:
wofür?, so indica, minimo daturus qui sis, qui duci queat Plaut.
Pars. 4, 4, 41 (590): tum tu pauca in verba confer, qui datur,
tanti indica 4, 4, HO (661): ut, quantum possit, quique liceat,
veneant Menaech. 3, 3, 25 (548), vergl. Brix, der auch venibunt
quiqui licebunt, praesenti pecunia aus Menaech. 5, 9, 97 (1159)
hier citiert.
Neben Relativ- und Interrogativpronomen findet sich qui a^wch.
als Indefinitivpronomen (vergl. Brix zu Plaut. Trinum. prol. 14
p. 35 und Lorenz zu Pseud. 156, der noch anführt, dafs jetzt das
indefinierte qui mit si, ne, num als ein Wort geschrieben wird),
wie siqui probiorem facere posses Plaut. Trinum. 1, 2, 83 (120);
neu qui rem ipsam posset intellegere Trinum. 5, 2, 21 (1145);
nequi deterius huic sit quam quoi pessumest Captiv. 3, 5, 80
(738); Omnibus "servat modis nequi significem quidpiam mulier-
culis Rud, 4, 1, 5 (896); numqui minus nunc servio, quam si
forem serva nata? Rud. 1, 3, 35 (218); numqui minus hasce esse
oportet liberas? Rud. 3, 4, 31 (736); numqui minus, si veniat
nunc dominus quoiust, ego qui inspectam procul -te hunc habere,
für sum quam tu? Rud. 4, 3, 81 (1020): numqui minus mihi
idem ius aequomst esse quod mecumst tibi? Terent. Adelph. 3,
3, 14 (800).
In Verwünschungssätzen nimmt qui die Bedeutung von iitinam
au: qui illum di omnes perduint, qui primus commentu'st Plaut.
Menaech. 3, 1, 6 (451); qui te luppiter dique omnes, percontator,
perduint 5, 5, 31 (933); qui illum Persam atque omnes Persas
atque etiam omnes personas male di omnes perdant Pers. 5, 2, 6;
qui te di omnes perdant, qui me hodie oculis vidisti tuis Rud. 4,
4, 122 (1166); qui istum di perdant Trinum. 4, 2, 78 (923); qui
te di omnes advenientem peregre perdant 4, 2, 155 (997): qui
illum di omnes perduint Terent. Phorm. 1, 2, 73 (123); qui illum
di deaeque magno mactassint malo Eun. (Fab. 83 ed. L. Müller)
bei Nonius 342, 15; qui ilH di irati (seil, sint) Cic. Ep. Att. 4, 7, 1.
Häufig ist qui verbunden mit beteuernden Ausdrücken,
wie hercle: hercle qui tu recte dicis et tibi assentior Plaut.
Mercat. 2, 3, 76 (412); hercle qui illunc di infehcent, quisquis est
— 461 —
2, 3, 99 (436); hcrcle qui tu recte dicis. Eadem brevior fabula
erit. Eamus 5, 4, 47 (1007); hercle qui tu recte dicis, Eadem
ignorabitur Menaech. 2, 3, 79 (428) ; hercle qui tu me admonuisti
rectü et habeo 5, 9, 38 (1092); hercle qui multum improbriores
sunt, quam primo credidi Mosteil. 3, 2, 140 (824); hercle qui
meus collibertus faxo eris, si di volent Poenul. 4, 2, 88; hercle
qui ut tu praedicas Pseud. 1, 5, 57 (473); hercle qui aequum
postulabat ille senex Stich. 4, 1, 53 (559); hercle qui dicam tarnen
Trinum. 2, 4, 63 (464) — edepol: edepol qui factost opus Plaut.
Amphitr. 2, 2, 144 (776); edepol qui te de isto multi cupiunt
nunc mentirier Mil. Glor. 3, 1, 184 (779); edepol qui cum hanc
magis contemplo, magis placet Pers. 4, 4, 15 (564) — ecastor:
ecastor qui subrupturum pallam promisit tibi Plaut. Asin. 5, 2,
80 (930) — pol: at pol qui dixti rectius Plaut. Asin. 4, 2, 14
(823); at pol qui certa res hanc est obiurgare Amphitr. 2, 2, 73
(705) ; at pol qui audies Rud. 4, 3, 9 (946) u. a. ; hierher gehört
auch atqui^ indem das adverbiale qui mit der Adversativpartikel
at verbunden ist.
2. In den ältesten Zeiten findet man gewöhnlich quicum und
daneben quocum^ quacum^ quocum, später d. h. nach Cicero wird
im Allgemeinen cum quo^ cum qica^ cum quo gesagt (vergl. A. Greef,
Die Präposition cum in Verbindung mit dem Relativum, Philologiis
32 p. 711 und 35 p. 671).
Quocum steht sehr oft in Beziehung auf eine be-
stimmte Person, dagegen quicum in allgemeinen Aus-
drücken, doch findet sich eine Reihe von Ausnahmen, die mög-
lichenfalls auf schlechter und unsicherer Überlieferung der Hand-
schriften beruhen. So quocum multa volup et gaudia clamque
palamque Enn. (Ann. 303 ed. L. Müller) bei Gell. 12, 4, 1; haec
locutus vocat quocum bene saepe libenter mensam sermonesque
suos rerumque suarum congeriem partit schreibt Vahlen im Ennius
(Ann. 239), ebenso Hertz im Gellius 12, 4, 1, aber L. Müller
(Ann. 294) hat dafür quoi tum eingesetzt. — An quis est qui te
esse dignus, quicum certetur, putet? Pacuv. (v. 25) bei Nonius
473, 14 — Quam legere te Optimum esset atque aequissimum,
quacum aetas degenda et vivendum esset tibi Turpil. (v. 59) bei
Nonius 332, 19. — Ad libertinus Tricorius, Syrus ipse ac masti-
cias, quicum versipellis fio et quicum conmuto omnia Lucil. (ed.
L. Müller 26, 65; ed. Lachmann 530) bei Nonius 38, 7. — Bei
Plautus steht quicum relat. und interrogativ, Singul. und Plural.,
Mascul. und Femin., vergl. Brix zu Plaut. Trinum. 905 p. 142,
— 462 —
so quicum Alcumenast nupta Arnphitr. prol. 99 und ganz ähnlich
quicum nuptast Alcumena Arnphitr. 1, 1, 208 (364); nunc amanti
ero filio senis, quirum ego bibo, quicum edo et amo Bacch. 4, 4,
7 (646) : vir hie est illius mulieris quicum (einige Ausgaben qua-
cum) accubet Bacch. 4, 8, 10 (851); at melius consulerem tibi
quam illi, quicum uua a puero aetatem exegeram Capt. 3, 5, 62
(720) ; patriciis pueris aut monedulae aut anates aut coturnices
dantur, quicum (Plur.!) lusitent Capt. 5, 4, 5 (1003); quicum liti-
gas, Olympio? Casin. 2, 5, 9; per omnes deos et deas deiuravit,
occasurum eum hac nocte, quicum cubaret Casin. 3, 5, 37; quia
ego illum unum mihi exoptavi quicum aetatem degerem Cistell.
1, 1, 79; et cum ea tibicinae ibant quattuor. Quicum^ Epidice?
Epidic. 2, 2, 34 (218); dixit illi quicum ipsa ibat Epidic. 2, 2,
57 (241); quicum haec mulier loquitur? Menaech. 2, 3, 18 (369);
neque quod volui agere aut quicum volui licitumst Menaech. 4, 2,
23 (589); quid tua refert, quicum istaec venerit Mercat. 5, 2, 64
(904); quicum tu fabulare? quicum^ nisi tecum Mil. Glor. 2, 5,
14 und 15 (424); quicum istaec loquere? Mostell. 2, 2, 86 (519);
cedo quicum habeam iudicem Rud. 5, 3, 24 (1380); ego tibi meam
filiam bene quicum cubitares dedi: nunc mihi reddi ego aequom
esse aps te quicuvi cubitem censeo? Stich. 4, 1, 41 und 42 (547);
dedi ei meam gnatam, quicum egestatem exigat Trinum. prol. 15;
ridicule rogitas quicum una cibum capere soleo Trinum. 3, 2, 60
(905); qui quidem non novisse possim quicum aetatem exegerim
Trinum. 4, 2, 111 (953); quocum scheint Plautus nicht geschrieben
zu haben, wohl aber quacum, wie dum illa quacum volt volupta-
tem capit Amphitr. prol. 114; nee quacum plura sunt mihi Casin.
2, 2, 13; commune quacum id esset sibi negotium Cistell. 2, 3,
44 — Terenz hat quicum, quocum und quacum, nämlich: qui-
cum? cum Parmenone Eun. 4, 4, 31 (698); quicum res tibist,
peregrinus est Eun. 4, 6, 21 (759); quicum loquitur filius? Heaut.
1, 2, 4 (178); is quicum expositast gnata Heaut. 4, 1, 2 (615);
paravit quicum vivit Adelph. 3, 4, 31 (477); ut habeas quicum
cantites Adelph. 5, 1, 32 (750); ego cum illo, quocum tum uno
rem habebam hospite abii huc Eun. 1, 2, 39 (119); quod si tibi
res sit cum eo lenone, quocum mihist, tum sentias Phorm. 1, 3,
19 (Hl), Dziatzko schreibt ohne triftigen Grund quo: offendi ad-
veniens quocum. volebam et ut volebam coulocatam gnatam Phorm.
5, 1, 32 (759); essem una quacum cupiebam, Antipho Eun. 3, 5,
26 (574); ab ea quacum tot consuesset annos Hecyr. 4, 1, 40
(555) — ego ei, inquit, eam suppetias, quicum mihi nee res nee
- 463 -
ratio est Varr. Sat. Men. 509 — passer, deliciae meae puellae,
qiiicnm ludere . . solebat CatuU. 2, 2; quicum ego, quom virgo
quondam fuit, omnibus expers, unguentorum una millia multa &Q^
n, vergl. Riese; nain mala bestia nee quiciaii bella puella cubet
69, 8 — aut si quicum libenter exerceantur non habent aut sibi
diffiduut Cornific. 4, 56, 69. — Bei Cicero findet sich viel
häufiger qui<um als quocum: iussit bona proscribi eius, quicum
familiaritas fuerat pro Quinct. 6, 25; cum res ab eo, quicum con-
traxisset, recessisset pro Quinct. 11, .S8; quidam socius et adfinis
meus, quicuDi mihi necessitudo vetus intercedit pro Quinct. 17, 54,
wo indessen lul. ßufinian. de fig. sent. et eloc. 10 quocum liest;
habebat pater in animo. Planum fac. Nihil est, non quicum deli-
beraverit, quem certiorem fecerit pro Rose. Amer. 21, 58; qui-
cum locutus est schreibt Kayser pro Rose, Amer. 27, 74, aber
die übrigen Herausgeber haben qui; ne illud quidem cogitas, tibi
cum homine disertissimo et ad dicendura paratissinio futurum esse
certamen, quicum modo disserendum . . sit? Divin. in Caecil. 13,
44 ; quaerere incepimus de Carpinatio quisnam is esset Verrucius,
quicum tantae pecuniae rationem haberet Verr. 2, 76, 187; ut,
quicum vivere nemo umquam nisi turpis irapurusque voluisset,
ad eius convivium spectatissimi atque honestissimi viri tenerentur
Verr. 3, 26, 65; illum noluisse sua laudatione iuvare L. Lucullum,
quicum optime ei convenisset Verr. 4, &Q, 147; non, ut quisque
maxime est, quicum tibi aliquid sit, ita te in huiusce modi cri-
mine maxime eius pudet? Verr. 5, 52, 136; at istuc totum «dolo
malo« additur in hoc iudicio eius causa qui agit, non illius qui-
cum agitur pro Tüll. 10, 26; in universam familiam, sed in eum
quicum nominatim ageretur pro Tüll. 17, 41; deinde additur illius
iam hoc causa, cfiicum agitur pro Tüll. 19, 44; hoc constantis,
quicum vi et armis certare noluisset pro Caecin. 1, 1; quicum tu
posthac de possessione contendes, eum . . restituas oportebit pro
Caecin. 27, 76; quam illi eius fratris, quicum concordissime vixerat
pro Rabir. perd. 5, 14; quid? pater quicum"^ pro Rabir. perd, 8,
22; quicum autem eius causam periculumque coniungis, eum sum-
mis laudibus extulisti in Vatin. 17, 41; hoc natura est insitum,
ut quem timueris, quicum de vita fortunisque contenderis . . hunc
semper oderis pro Sulla 30, 83; sed habebat Antonius ducem
Gabinium, quicum quidvis rectissime facere posset Phil. 2, 19, 48;
nemo erit praeter unum me , quicum profecto . . communicasses
Phil. 11, 10, 23; quicum in tenebris Fin. 2, 16, 52; et quicum
ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum, occulta omnia? Fin.
— 464 —
2, 26, 85; qui in foro turbaque, quicum conloqui libeat, non
habeant de rep. 1, 17, 28; qui ad hanc mansuetudinem addi
potest, eum, quirum bellum geras, tarn molli nomine appellari?
Off. 1, 12, 37; Themistocles postulavit, ut aliquem populus daret,
quicum communicaret consilium Off. 3, 11, 49: cum fidem alicuius
bonitatemque laudant, dignum esse dicunt, quicum in tenebris
misces Off. 3, 19, 77 (vergl. oben Fin. 2, IQ^ 52); magnum de-
decus et flagitium, quicum laudis certamen fuisset, eum non vir-
tute sed scelere superatum Ofl'. 3, 22, 86; nee ab eo, quicum
pepigerat, impetret Off. 3, 24," 92; quid- dulcius quam habere,
quicum omnia audeas sie loqui ut tecum Lael. 6, 22; aut is agere
videtur, quem oportet, aut [non] cum eo, quicum oportet Invent.
1, 8, 10; cum aut quem aut quicum aut quomodo . . agere opor-
teat Invent. 1, 11, 16; adsensiones eius quicum instituta est Invent.
1, 31, 51; sed ex eo, quod sibi ille dederat, quicum disputabat,
aliquid conficere malebat Invent. 1, 31, 53; cum diducaris ab eo,
quicum libentissime vixeris Invent. 1, 55, 109; aut is agit, quem
oportet, aut cum eo, quicum oportet Invent. 2, 19, 57; postulat
is, quicum agitur, a praetore exceptionem Invent. 2, '20, 59; ille,
quicum agitur, exceptionem addi ait oportere Invent. 2, 20, 60;
in reprehendo conveniet simile id negare esse, quod conferet, ei,
quicum conferetur Invent. 2, 44, 82; ex quo docebimus aliud de
60, quod comparabitur, et de eo, quicum comparabitur existimare
oportere Invent. 2, 44, 82; sed quo quidque animo, quicum^ quo
tempore attendendum fuit Invent. 2, 58, 176; nemo est omnium, qui-
cum potius mihi quam tecum communicandum putem Ep. Fam. 4,
1, 1; tamen erat nemo, quicum essem libentius quam tecum Ep.
Fam. 5, 21, 1; qui neminem praetermiserit, quicum loqui potuerit
Ep. Fam. 11, 21, 1; nihil mihi tam deesse scito quam quicum haec
familiariter docteque rideam Ep. Fam. 12, 18, 2; quamquam qui-
cum loquor Ep. Fam. 15, 16, 3; non ut manum conserat — quicum
enim? — sed ut fugam intercludat Ep. Att. 7, 20, 1: dubitemus an
ei nos etiam cum periculo venditemus, quicum coniuncti ne cum
praemio quidem voluimus esse Ep. Att. 10, 8, 3; etsi ego rebus Om-
nibus, quod is quoque in angustiis est, quicum sumus, cui magnam
dedimus pecuniam Ep. Att. 11, 3, 3: non habeo, ne me quidem
ipsum, quicum tam audacter communicem quam tecum Ep. Att.
12, 36, 1; et, quicum victuri non sunt, eius existimationi con-
sulere non curant Ep. ad Qu. fratr. 1, 1, 5, 15 — nihil mihi
nunc scito tam deesse quam hominem eum, quocum omnia com-
municem, qui me amet, qui sapiat, quicum ego ex animo loquar
- 465 —
Ep. Att. 1, 18, 1 — hunc tu hostem, Cato, contenmis, quocum
per tot annos , . bella gesserunt pro Muren. 16, 34; M. Crassus,
quocum mihi omnes erat amicitiae necessitudines pro Sest. 17, 39;
ad eum igitur rex Deiotarus venit, quocum erat . . coniunctus pro
Deiot. 5, 13; laboro equidem regis Deiotari causa, quocum mihi
amicitiam res pubhca conciliavit pro Deiot. 14, 39; cum M. Crasso
contentio esset, quocum multae et magnae fuerunt Phil. 2, 3, 7;
adsentiris Antiocho, familiari meo, quocum vixi Legg. 1, 21, 54; ut
vincat, supplantare eum, ■quocum certet Off. 3, 10, 42; a Q. Pom-
peio, quocum coniunctissime et amicissime vixerat Lael. 1, 2; cum
Scipione, quocum mihi coniuncta cura de publica re et privata
fuit, quocum et domus fuit et miiitia communis Lael. 4, 15; nihil
est enim turpius quam cum eo bellum gerere, quocum familiariter
vixeris Lael. 21, 77; ille . . ad illud astrum, ^wocr^m aptus fuerit,
revertetur Tim. 12, 45; hoc est, si cum eo agatur, ciuocum non
oporteat Invent. 2, 19, 61; Aculeo quocum erat nostra matertera
de oi'at. 2, 1, 2; num a Volumnio senatore esset, quocum mihi est
magnus usus Ep. Fam. 7, 32, 1; municipio Caleno quocum mihi
magna necessitudo est Ep. Fam. 9, 13, 3; Q. Fufidium quocum
mihi omnes necessitudines sunt Ep. Fam. 13, 12, 1; regis Partho-
rum filium, quocum esset nupta regis Armeniorum soror Ep. Fam.
15, 3, 1; malo tecum apud te ambulare, quam cum eo, quocum
Video esse ambulandum Ep. Att. 4, 10, 1; Lepidus, quocum diem
conterere solebam Ep. Att. 9, 1, 2; in potestatem . . M. Antonii
veniendum fuit, quocum vides . . certamen Ep. ad Brut. 2, 5 (7), 2
und auch eadem frequentia quacum abiens consulatu sum domum
reductus Ep. Att. 1, 16, 5 — rediit ad eum, quocum Inserat Quintil.
11, 2, 38 — tum sie exspirans Accam, ex aequalibus unam, allo-
quitur, fida ante alias quae sola Camillae, quicum partiri curas
Verg. Aen. 11, 822, ähnlich sagt der Nachahmer des Virgil Thio-
damanta, quicum ipse arcana deorum partiri . . solebat Amphiaraus
Stat. Theb. 8, 279. — In der nachaugusteischen Zeit über-
wiegt die Verbindung cum quo^ cum qua^ doch findet sich
auch quocum, wie verum enimvero mihi in praesentiarum huic
de statu animae quaestioni, prout ille proposuit, quocum congressi
sumus Claud. Mamert. Stat. anim. 3, 15 (184, 17 ed. Engelbrecht)
und quicum^ wie quid enim refert mea eiusque, quicum loquor
Gell. 4, 1, 5; quia nihil istic quicum congrediar, nihil quod me-
dullitus eruam, nihil quicum certavisse exercitio Claud. Mamert.
Stat. anim. 3, 12 (176, 17). Aus diesen Beispielen geht hervor,
dafs Greef a. a. 0. 35 p. 674 zu weit geht, wenn er sagt, dafs,
Neue -Wagener, Lat. Formenlehre. II. 3. Aufl. 30
— 466 —
seitdem man anfing, die Präposition cum dem Relativum stets
voranzusetzen, die Form quicum von den Schriftstellern aufgegeben
sei. Auch auf einer Inschrift hat sich quicum erhalten: sibi et
Pettiae Urbanae coniugi, quicum vixit annis XXXII CLL. 10,
4787.
232 56. Der Nomin. Plur. ist qui^ quae, quue. Für qui hatte
die alte Sprache ques^ auch Ephem. epigr. 4 S. 42 No. 77 quei.
Charis. 1, 15 S. 70 (91, 11): Et plurah nominativo variaverunt,
qui proferentes vel ques. ünde et dativus duplex in usu nobis
est; quis enim et quibus dicimus, in alio qui, in alio ques de-
clinantes. Nam nominativus pluralis i jittera terminatus accipit
semper s et facit dativum, ut di dis, coloui colonis, ita et qui
quis. Si vero es terminetur nominativus, bus syllaba termiuari
debet dativus, ut duces ducibus, mores moribus, et ques quibus.
Ques autem dixisse veteres testimonio est Cato, qui ait üriginum
II: Quescumque Romae regnavissent; et Pacuvius: Ques sunt?
Ignoti, nescio ques iguobiles. Quam vocem tametsi novitas ab-
dicavit, declinatio eiusdem tamen manet; quibus crebro dicimus.
Und 1, 17 S. 108 (133, 4) führt er den Vers des Pacuv. so au:
Ques sunt is? Ignoti nescio ques. Vergl. S. 383. Bei Charis. 2, 7
S. 136 (162, 1) wird im Masc. dekliniert: Pluraliter ques, cuium,
quis, ques, ques, a quis. Aber 2, 7 S. 132 (158, 21) wird gesagt:
Veteres nominativum pluralem quis dixerunt regulam secuti, unde
etiam dativus mansit in consuetudine. Nam dicimus quibus pro
quis, et quis non numquam dicimus. Damit stimmen die Exe. ex
Charis. arte gramm. S. 113 (558, 14) im Wesentlichen überein,
besonders in der Aufstellung des Nomin. Plur. quis. Fest. S. 261:
Ques autiqui dixerunt, inde declinatum remanet dativo casu qui-
bus; nam qui adhuc item quis (in der Hdschr. qui) facit, ut isti
istis, illi illis. Prise. 13, 3, 13 S. 960 (9, 13): Nominativum plu-
ralem non solum in i et ae, sed etiam in es, qui, quae vel ques,
accusativum etiam quos, quas vel ques. Ut Pacuvius in Medo:
Quas sunt isti? Cato: Quescumque Romae regnavissent. Accius
in Neoptolemo: Sed quesdain. Nam dativum et ablativum nunc
quoque tam per is quam per bus proferimus, quis vel quibus.
Fragm. Bob. de pronom. S. 141 (565, 31): quoniam apud anti-
quos non solum qui viri, puta qui iudices, sed etiam ques viri,
ques iudices, nee solum quae feminae, sed etiam ques feniinae
dicebatur. Varro L. L. 8, 27, 50 meint, die Analogie fordere, ut
est quem, quis, sie quos, ques; quare, quod nunc dicitur qui ho-
mines, dici oportuit ques. (Serg.) Expl. in Donat. 1 S. 506 (502, 13):
— 467 —
Nomiiiativus pluralis, qui apud veteres geminus fuit, hodie ab iisu
recessit; dicebant enim veteres qui et ques (quies im Freis. und
Sant., qui et quis im Lav.). Similiter et accusativus pluralis, qui
tunc gemiuus i'uit, in usu non est; nam dicebant et quos et ques
(quies im Freis., et quos et ques im Lav. und Sant.). Et necesse
erat ita dicere ques (so im Sant., dicere im Lav, m. pr., dicere
quis im Lav. m. sec. und Freis.); nam ablativus singularis i littera
terminatus nominativUm pluralem in es mittit.
Sei iiues esent C. L L. 1, 196 Z. 3 und 24. Aus Catos Orig.
giebt Serv. zu Verg. Aen. 1, 95: si ques sint populi. In der eben
angeführten Stelle des Serg. S. 502, 17 folgt noch: Cato quoque
Origines sie inchoat: Si ques (quies im Freis. und Sant.) sunt
homiues. Pompei. Comment. S. 254 (208, 28) giebt aus einem un- 23E
genannten Schriftsteller: Si ques homines sunt, quos delectat populi
Romani gesta discribere (populi R. gesta im St. Germ. B, populi
ß. gestas im St. Germ. C, populi respondit gesta im Wolfenb.,
populi res gestas in demselben nach jüngerer Korrektur). Es ist
darin der Eingang von Catos Orig. erkannt; aber Jordan schreibt
in seiner Ausgabe p. 3, 12 si qiuis homines sunt. Ribbeck hat
nach Ritschis Vorschlag im Naev. (65) vos ques adcolitis Histrum
fluvium aufgenommen, Stangl aber schreibt Cic. Orat. 45, 152, der
die Stelle überliefert hat, qui. Ques haben Scaliger und Columna
auch in der Stelle des Enn. bei Varro L. L. 7, 3, 71 geschrieben,
Ritschi (opusc. II 515) hat hier queis, Vahlen in der Ausgabe des
Ennius p. 162 quis, in den Hdschr. ist quas, und so schreiben
auch L. Müller (Sat. 75) und Speugel in seiner Ausgabe des Varro
L. L. p. 145, 10.
57. Wie im Nomin. Sing. Fem. des Pronom. indefin., so wird
im Nomin. und Accus. Plur, Neutr. desselben quae in qua ver-
kürzt ; einen Unterschied feststellen zu wollen, ist fruchtlos, doch
scheint bei Cicero die Form quae öfter vorzukommen als qua.
Ea Bacanalia sei qua sunt CLL. 1, 196 Z. 28; si qua simiU in
genere quolibet dici poterunt Cic. Invent. 1, 55, 107 und opor-
tebit eum commemorare, si qua sua poterit beneficia 2, 35, 106;
si qua enim sunt privata iudicia pro Qu. Rose. 6, 16; ne qua
(crimina) in istum fingere existimer Verr. a. pr. 5, 15; cetera
si qua putas te occultius facere posse Verr. 5, 68, 174; si qua
acciderent (negotia) pro Caecin. 5, 13; si qua sint adiuncta ei
membra Ein. 5, 14, 40; et si qua similia Tusc. 4, 11, 26; ne qua
amicorum discidia fiant Lael. 21, 78; si qua pericula tibi impen-
derent Cael. bei Cic. Fam. 8, 1,4; si qua manent sceleris vestigia
30*
— 468 — .
nostri Verg. Eclog. 4, 13; si qua sonum procul arma dedere Georg.
3, 83; si qua pios respectant numina Aen. 1, 603; atque oiiinia
ferre sub auras, si qua tegunt 2, 159; tu ne qua parentis iussa
time neu praeceptis parere recusa 2, 606; hie tibi ne qua morae
fuerint dispendia tanti 3, 453 ; ne qua lorent pedibus vestigia rectis
8, 209; nil nie fatalia terrent, si qua Phryges prae se iactant,
responsa deorum 9, 134; si qua tuis umquani pro me pater Hyr-
tacus aris dona tulit, si qua ipse meis venätibus auxi 9, 406 und
407; si qua dubia in Hispania erant Liv. 23, 29, 16; ne qua arma
ecferto ex iis oppidis 38, 38, 5; si qua de rege Issaei deferrent
42, 26, 4; si qua praeterea vellent imperare 43, 3, 6; si qua
parari mittive ad id bellum opus sit 44, 19, 5; si qua alia prae-.
sens usus indixerat Tacit. Ann. 1, 32; si qua alia ex necessitate
aut ädversus otium castrorum quaeruntur 1, 35; si qua discordes
iecissent 5, 10 (6, 4); si qua paria longius recessissent u. a. m. —
Quae findet sich: Ut tabulae testimonia pacta conventa quaestio-
nes leges senatusconsulta res iudicatae decreta responsa reliqua si
quae sunt Cic. de orat. 2, 27, 116 und si quae erunt mediocria
2, 77, 314; si quae veteres illi apte numeroseque dixerunt Orat.
65, 219; non ego iuvideo commodis tuis, si quae ad te lege vene-
runt Verr. 3, 93, 217; quaere argumenta si quae potes Arch. 6,
11; si quae sibi alia sumunt Flacc. 4, 9; baec praesidia, si quae
forte sunt in nie Plane. 33, 82; si quae conabuntur agere Ep. Fam.
1, 4, 2; si quae ridenda essent 2, 12, 1; si quae interciderunt
5, 8, 3 und si quae sunt onera tuorum 15, 14, 4; si quae parta
erunt Ep. Att. 1, 10, 6; si quae (so Wesenberg, qua schreibt
Baiter) certa habes 5, 4, 4 und si quae minus constanter fieri
videbantur 16,. 5, 2; si quae videbuntur requiremus Acad. 2, 48,
148; exponamus adulescenti si quae forte possumus Fin. 5, 3, 8
und si quae in membris prava aut debilitata aut imminuta sint
5, 17, 46; et si quae sunt de genere eodem Tusc. 4, 7, 16 und
sed si quae diligentius erunt cognoscenda 4, 14, 33; somnia gra-
viora si quae ad rem publicam pertinere visa sunt Divin. 1,2, 4,
si quae inscii imperitique pro salutaribus mortifera conscripserunt
Leg. 2, 5, 13; si quae praeterea sunt Lael. 7, 24, vergl. C. F. W.
Müller z. d. St. ; si quae penitus corpuscula rerum foras mittuntur
Lucr. 4, 199.
Im Accus. Plur. Neutr. ist quai CLL. 1, 198 Z. 34 (bei
Ritschi tab. lith. 23 quae).
Für quos wurde nach Charis. 2, 7 S. 136 (162, 1), Prise. 13,
3, 13 S. 960 (9, 13) und (Serg.) Eplic. in Donat. 1 S. 506 (502,
— 469 —
13) auch ques (nach dem Freis. des Serg. quies) gebraucht, Be-
lege dazu fehlen.
58. Der Genet. Plur. ist gewöhnlich quormn, quarum, qiio-
rinn. Dazu giebt Charis. in der unter 56 angeführten Stelle 2, 7
S. 136 (162, 1) die Nebenform cuium, welche bei Plaut. Trin. 2, 234
4, 133 (534) im Ambr. und Leipz. ist, dafür im vet. quoium,
vergl. p. 472, 473. Brix schreibt quorum, da ihm quoium als Gen.
Plur. von quoius, a, um der Bedeutung wegen nicht zusagt, auch
will ihm quoium als Gen. Plur. von qui, wie S. Brandt vielleicht
mit Recht annimmt, nicht gefallen, vergl. die Note z. d. St. auf
5. 137. Nach Serv. zu Verg. Aen. 1, 95 deklinierte Cato ques,
quium, wie puppes, puppium ; einen solchen Genetiv weist Dietze
(De sermone Catoniano p. 19) auch aus R. R. 139 nach: Si deus,
si dea es, quoium illud sacrum est.
. 59. Der Dat. und Ablat. Plur. ist meistens quibus, daneben
qut's oder queis. Vergl. die unter 56 mitgeteilten Stellen des Charis.
1, 15 S. 70 (91, 11) und des Prise. 13, 3, 13 S. 960 (II p. 9, 13). So
Plaut. Amphitr. prolog. 44; Mosteil. 4, 3, 46 (1040); Terent. Andr.
4, 1, 6 (630); Lucil. (ed. L. Müller 19, 3; ed. Lachmann 496) bei
Nonius 458, 2; (ed. L. Müller incert. 2; ed. Lachmann 1020% 2)
bei Lactant. Instit. 6, 5, 2; (ed. L. Müller 7, 16; Lachmann 244
hat hier quoi si) bei Nonius 215, 3; Lucr. 2, 1072; 4, 796; 5, 868;
5, 878; CatuU. 63, 46; 64, 80; 64, 145; 6Q, 37; 68, 13; Verg.
Georg. 1, 161; Aen. 1, 95; 5, 511; 7, 444; 7, 570; 7, 742; 7, 799;
8, 316; 10, 168; 10, 366; 10, 435; Culex 122; 145; 151; 389;
Horat. Epod. 11, 9; Serm. 1, 1, 75; 1, 3, 96; 1, 4, 72; 1, 4, 130;
1, 5, 42; 1, 9, 27; 2, 8, 18; Prop. 1, 8, 42; 1, 15, 41; 3, 34
(33), 88; Tibull. 1, 2, 53; 1, 6, 13; (Messall.) 4, 1, 65; 4, 1, 120:
Ovid. Met. 2, 346; 3, 300; 6, 141; 7, 671; 11, 383; Fast. 1, 571
4, 134; 4, 365; Trist. 5, 5, 44; Ars am. 3, 342; Heroid. 5, 96;
Manil. 1, 377; 1, 448; 1, 488; 2, 161; 2, 337; 2, 455; 3, 300:
4, 133; 5, 2; 5, 281; 5, 475; Stat. Silv. 1, 2, 150; 2, 4, 16
3, 2, 14; 4, 7, 54; 5, 3, 92; 5, 3, 98; Theb. 1, 133; 1, 224:
2, 109; 2, 110; 2, 225; 2, 316; 2, 448; 3, 158; 4, 22; 4, 78:
5, 365; 5, 433; 6, 251; 6, 621; 11, 428; 11, 479; 12, 526; Senec.
Agam. 197; Herc. Oet. 1750 (so Leo nach Gronov, vergl. Analecta
p. 212; Peiper und Richter qua); Med. 711 (714); Octav. 621
(633); 728 (742); 961 (990); 964 (993); Oedip. 680 (693); Phaedr.
443; Valer. Flacc. 3, 318; 3, 505; 3, 660; 3, 684; 4, 614; 5, 490;
6, 35; 6, 90; 6, 107; 6, 493; 7, 175; 7, 207; Avien. Arat. 844;
Prise. Carm. 2, 269; 2, 278; 2, 741; Sidon. Carm. 2, 242; 11, 109;
- 470 -
15, 106; Ven. Fortun. 2, 15, 9; Auson. Epitaph. 23, 1 und 2; Ordo
urbium nobil. 80; Anthol. Lat. 21, 14 ed. Riese (ed. Baehrens 4,
211); 21, 274; 3, 203 v. 4 ed. Burmann (Meyer 975; Riese 699;
Baehrens 4, 100); 6, 86 v. 17 ed. Burmann (Meyer 1699; Riese
775; Baehrens 2 p. 160); 806 v. 2 ed. Riese (App. Phaedr. 7, 2);
893 V. 35 ed. Riese; 3, 106 v. 93 ed. Burmann (Meyer 920; Riese
931). — Orell. Insc. 5863; CLL. 2, 2660; Cato R. R. 68; Varro
L. L. 5, 1, 13; 5, 7, 41; 5, 8, 45; 5, 8, 51; 5, 8, 54; 5, 10, 74;
5, 13, 78; 5, 22, 108; 6, 3, 24; 6, 5, 35; 7, 4, 74; 7, 7, 109;
8, 23, 45; 10, 2, 11; 10, 2, 27; 10, 3, 64; 10, 3, 71 (.5, 25, 120
hat 0. Müller quis, Spengel quod his); R. R. 1, 1, 7; 1, 5, 3;
1, 9, 2; 1, 16, 2; 2 praef. 6; 2, 1, 4; 2, 1, 16; 2, 1, 20; 2, 3, 3;
2, 4, 10; 2, 7, 1; 3, 1, 9; 3, 7, 11; 3, 9, 3; 3, 9, 4; Cic. Ep.
Fam. 11, 16, 3; Att. 10, 11, 2; 10, 11, 3; 13, 22, 4 (Wesenberg
schreibt mit Unrecht quibus); Auct. bell. Hispan. 23, 8; Sallust.
lug. 7, 7; 13, 6; 14, 10; 18, 1; 25, 4; 28, 4; 31, 12; 66, 4
70, 5; 80, 3; 80, 5; 81, 1; 82, 2; 85, 37; 96, 4; 105, 1; 111, 2
Liv. 21, 62, 2: 26, 15, 4; 30, 25, 7; 42, 43, 6; 44, 3, 2; Tacit
Ann. 1, 8; 1, 25; 1, 57; 1, 77; 2, -20; 2, 30; 2, 66; 2,69; 2,70
2, 83; 2, 85; 3, 21; 3, 26; 3, 28; 3, 30; 3, 35; 3, 38; 3, 52
3, 53; 3, 55; 3, 56; 3, 63; 3, 74; Plin. N. H. 2, 71, 73 (181)
7, 14, 12 (62); 9, 34, 53 (104); 12, 1, 2 (5); 14, 20, 25 (125)
15, 8, 8 (34); 16, 30, 52 (120); 20, 9, 36 (95); 32, 2, 11 (21)
33, 3, 20 (64); Censorin. 3, 2; 17, 5; 17, 12; 18, 5; Curt. 3, 2, 4
3, 3, 1; 3, 6, 20; 4, 9, 3; 5, 1, 30; 7, 1, 4; 8, 1, 31; 8, 5, 19
9, 4, 33; Suet. Aug. 36; Tib. 4; Domit. 5; Gramm. 10 (ed. Roth
p. 261, 36 = Reiffersch. 108, 12); ed. Reiffersch. p. 11, 8; lustin.
11, 1, 7; Gell 3, 10, 3; 3, 11, 2; 10, 27, 3; 12, 5, 2; Apul Met.
3, 21 S. 212; 11, 21 S. 799; Dictys 1, 7; 1, 15 (vergl Dederich
z d. St.); 1, 17; 1, 20; 1, 22; 2, 2; 2, 12; 2, 19; 2, 43; 2, 51
u. a (Brünnert, Sallust. und Dictys Cretens. p. 13 sagt, dafs Dictys
gewöhnUch quis gebraucht habe, quibus hat er 1, 21; 2, 12; 2, 21;
2, 23; 3, 18; 4, 17; 5, 4; 6, 5 gesetzt); Lamprid. Alex. Sever.
29, 2; 30, 2; Vopisc. Aurel. 1, 3; Tertull. Fall 3 p. 929; 4 p. 942;
AureL Vict. Caes. 3, 11; 5, 13; 8, 8; 10, 4; 17, 7; 18, 2; 26, 1;
28, 3; 28, 11; 33, 26; 35, 2; 38, 7; 39, 5; 39, 7; 39, 34; 40,
15; 41, 15; 42, 15; Epitom. 10, 4; 39, 7; Eutr. 7, 11, 2; 10,
15, 2, vergl. C. Wagener, Jahresbericht Philolog. 42 p. 516; lul
Valer. 1, 34; 3, 17; Claud. Mamert. 2, 9 (135, 11); 2, 10 (138,
15; 139, 5; 139, 20); 3, 11 (174, 17); Itin. Alex. Mag. 93; Plin.
See. Med. 3, 21.
— 471 —
Selten ist quiarum, welches bei Fronto ad amic. 1, 8 (1, 5, 1)
steht und in einigen weniger guten Hdschr. Cic. de domo 23, 61
geschrieben ist.
b) cmus, «, um.
00. Zu quis und qui gehört ein Possessivum cuins^ a, um.,
archaisch qiwws., welches sowohl interrogativ wie relativ gebraucht
wird. Prise. 17, 19, 142 und 143 S. 1095 (179, 3): Sciendum,
quod, quomodo pronomina, quae finita sunt, habent et patria et
possessiva, ut nieus, tuus, noster, vester, nostras, vestras, sie etiam
nomen infinitum quis vel qui habet apud nos non solum patrium
cuias, quomodo apud Graecos -oHaTzöc,., sed etiam possessivum,
quod tarn interrogativum esse potest quam relativum, ut cuius.,
ctiia, cnlum. Sed masculinum in fine acuitur differentiae causa.
Quod autem tarn relativa quam interrogativa possunt esse, quo-
modo et primitiva, eorum usus comprobat. Vergilius in Bucolico
interrogative protulit (Eccl. 3, 1): Die mihi, Damoeta, cuium pectis.,
an Meliboei? Terentius in Eunucho (2, 3, 30): Quid virgo, cuia
est? Idem in Andria (5, 4, 29): Quid eam? suamne esse dicebat?
Non. Cuiam igitur? Cicero vero in Verrinis de praetura urbana
(Acc. 1, 54, 142) relative posuit haec eadem: Cuia res est, cuium
periculum. Et necesse est omnibus ea gravari syllabis, quando
sunt relativa, quomodo et primitiva eorum relationem significantia.
Und 12, 6, 29 S. 950 (595, 7): Interest et refert genetivo solent 235
adiungi omnium casualium absque supra dictis quinque pronomi-
nibus, pro quorum genetivis ablativos ponimus possessivorum , ut
interest et refert mea, tua, sua, nostra, vestra. Cuia quoque in-
finiti possessivum cum supra dictis verbis pro genetivo primitivi
ponitur. Cicero pro Vareno (Frag. ed. Kayser B II 1 1 p. 5 = ed.
C. F.W. Müller A It 11 p. 232): Ea caedes si potissimum crimini
datur, detur ei, cia'a interfuit, non ei, cnia nihil interfuit.
Quoius oder cuius kommt bei Plautus und Terenz häufig, bei
anderen Autoren wie Lucilius, Cato, Cornificius, Cicero, Virgil,
Gellius und Arnobius vereinzelt vor; dafs es sich aber im Munde
des Volkes erhalten hat, beweist sein Fortleben in der spanischen
Sprache cuyo, cuya (Spengel zu Terent. Andr. 4, 6, 24). An
folgenden Stellen kann quoms als Nominativ angesehen werden
(vergl. Lorenz, Jahresbericht über Plautus 1878 p. 12): possum
scire, quo profectus quoius sis aut quid veneris Plaut. Amphitr,
1, 1, 90 (346); quoius nunc es Amphitr. 1, 1, 219 (375); quoius
es Amphitr. 1, 1, 222 (378); Trucul. 2, 7, 44 (604); quoius sis
— 472 —
Terent. Heaut. 5, 2, 48 (996). — Am häufigsten kommt der Nom.
Plur. des Femininums vor, besonders in Verbindung mit vox und
res: quoia vox resonat? Plaut, Pseud. 2, 4, 11 (702); quoia vox
sonat procul? Plaut. Curcul. 1, 2, 18 (111); quoia prope me hie
vox sonat? Plaut. Rud. 1, 4, 10 (239); quoia hie vox prope me
sonat Plaut. Trinum. 1, 2, 7 (45), hier steht im Ambros. quia;
nescio quoia vox ad aures mi advolavit Plaut. Merc. 5, 2, 3 (864);
quoia ad auris vox mi advolavit Plaut. Rud. 2, 3, 2 (332); ut
optima condicione sit is, cuia res, cuium periculum Cic. Verr. 1,
54, 142; ne is redimeret, cuia res esset Verr. 3, 7, 16; Apronius
certiorem facit istum, cuia res erat Verr. 3, 27, 68; cuia res Gell.
1, 13, 7; 1, 22, 6; 2, 29, 15; ferner quoiast navis Plaut. Stich.
2, 2, 46 (370); quoia illa mulier intust Merc. 4, 3, 21 (720), hier
in allen Büchern quia; virgo quoiast Terent. Eunuch. 2, 3, 30
(321); et quoia Graeca (fabula) sit Heaut. prolog. v. 8; domus
cuia sit Cornificius 4, 51, 64; cuia uxor fuit Plin. bei Gell. 9,
16, 5; quoiiast fidicina Plaut. Epidic. 2, 2, 109 (294) ist von Götz
eingeklammert, vergl. dessen Anm. ; deic igitur quaeso, quoia sum
Plaut. Merc. 3, 1, 31 (529); vix dicam quoiast illa Merc. 4, 2, 23
(722); quoia ea sit rogitas Merc. 4, 3, 22 (721); quoia sit Stich. 2,
5, 21 (478); rogitare occepit, quoia esset Merc. 1, 2, 87 (199). —
Quoi'wn oder cuium findet sich bei Cic. Verr. 2, 51, 127 cuium
nomen exisset, ut is haberet id sacerdotium; Verg. Eclog. 3, 1
cuium pecus; in einer Eidesformel bei Gell. 16, 4, 2 cuium id
censebis esse.
Von den anderen Kasus kommen noch vor: Accus. Singul.
cedo quomm puerum hie adposuisti Terent. Andr. 4, 6, 24 (763);
quoiam bei Plaut. Pseud. 4, 4, 5 (1042) quoiam esse te vix maxume;
Cistell. 3, 1, 2 quoiam esse oportet te; Curcul. 2, 1, 14 (229)
quoiam vocem ego audeo; Terent. Andr. 5, 4, 29 (932) quoiam
igitur (seil, filiam)? — Abi. quoiä caussä nunc facio opsidium Ilio
Plaut. Bacch. 4, 9, 24 (948); cuia operä [Troginu'] calix per castra
cluebat Lucil. (869 ed. Lachmann: 30, 14 ed. L. Müller) bei Nonius
p. 81, 3 und 87, 32, an der letzten Stelle in den Hdschr. quia;
das oben aus Cicero pro Vareno angeführte Fragment und Arnob.
1, 30 disquirere, in cuia possessione versemini, cuia in re sitis. —
Die Formen des Plural sind sehr selten, quoiae erant Plaut.
Rud. 3, 4, 40 (745) und quoium bei Plaut. Trinum. 2, 4, 133 (534):
neque umquam quisquamst, quoius ille ager fuit, quin pessume
ei res verterit; quoium fuit, alii exolatum abierunt alii emortui,
wo einige quorum, andere quoius schreiben und einige quoium
— 473 —
als Neutr. Singul. ansehen (Bergk), andere als Genet. Plur. er-
klären (Bücheier, Lat. Deklinat. p. 46), vergl. S. 469.
Inschriftlich ist quoius überliefert: quoium noraen und quoiave
in fide CLL. 1, 198 Z. 5; 10; 29; eum quoium und quo quis
eorum quoium eum agrum locum . . . esse oportet 1, 200 Z. 8; 10;
magistratus pr(ove) magistratu quoia de ea re iurisdictio erit 1,
204 CoL 2 Z. 1 und 2.
Quoius oder cuius in Zusammensetzungen mit nam und vis
findet sich sehr selten : quoianam vox prope me sonat Plaut. Bacch.
4, 9, 55 (979) und cuiavis oratio insimulari potest Apul. Mag. c. 82
(vergl Hildebrand II p. 602).
c) aliquis oder aliqui., aliqua oder aliquae^ aliquid
oder aliquod.
61. Aus quis oder qui zusammengesetzt und in der Dekli-
nation mit demselben übereinstimmend ist das unbestimmte ali-
quis oder aliqui^ aliqua^ selten dafür aliquae, aliquid oder ali-
quod. Die Meinung früherer Gelehrter, dafs aliquis für alius quis
stehe, ist unbegründet, vergl. Seyffert-Müller zu Cicer. Lael. p. 247
und Kvicala, Pronomina p. 11 (87). Denn in cum capra aut nepa
aut exoritur nomen aliquod beluae Enn. (Fab. 75 ed. L. Müller)
bei Cic. de rep. 1, 18, 30, odio aut amore aut cupiditate aut ira-
cundia aut dolore aut laetitia aut spe aut timore aut errore aut
aliqua permotione mentis Cic. de orat. 2, 42, 178, commentabar
declamitans saepe cum M. Pisone et cum Q. Pompeio aut cum
ahquo cotidie Brut. 90, 310, cum mercaturas facerent aut ahquam
ob causam navigarent Verr. 5, 28, 72, propter divitias aut genus
aut aliquas opes de rep. 3, 13, 23, nee manus . . . nee pedes aut
aliqua membra Tim. 6, 19, Ti. Gracchum ex Lucanis cum equitatu
ac levi armatura Beneventum venire iubent, legionibus stativisque
ad obtinendas res in Lucanis aliquem praeficeret Liv. 25, 15, 20
und in anderen Stellen, die in der Anmerk. 351 von Fr. Haase zu
Reisigs Vorlesungen (herausgeg. von J. H. Schmalz und G. Landgraf
II p. 50 und 51) aufgeführt sind, ist die ausdrückliche Bezeichnung
des anderen gleich überflüssig, wie in §a)Joiaiv -/j xpöxaiatv; tj
nnicu TpoTrqj; Sophocl. Oed. Col. 474, oder in rj IlavoQ opyäc, ^ tivoq
&BO)u [lohh Eurip. Med. 1162. So drückt das Ortsadverbium ali-
quo an folgenden Stellen : interea in angelum aliquo abeam Terent.
Adelph, 5, 2, 11 (786); aliquo mihist hinc ahlegandus Hecyr. 3,
3, 53 (413); ut aliquo ex urbe eam amoveas Plaut. Epid. 2, 2, 94
— 474 -
(279); iam aliquo aufugiam Mil. Glor. 2, 6, 99 (582); si quales-
libet aliquo coiciantur Cic. Nat. Deor. 2, 37, 93; ut hinc concedas
aliquo ab ore eorum aliquantisper Terent. Heaut. 3, 3, 11 (572);
ab eorum oculis aliquo concederes Cic. Catil. 1, 7, 17; conliniare
bastam aliquo Fin. 3, 6, 22; si aliquo eum (animum mors) deducit
Cat. Mai. 19, 66; denwjrandum potius aliquo est de domo 37, 100;
si eum . . nobilitas aliquo iinpuHsset in Vatin. 6, 15: dum qn-oßciscor
aliquo Terent. Andr. 2, 1, 29 (329); quom hinc egens proj'ugiet
236 aliquo militatum Adelph 3, 3, 31 (385) u. a. die durch diese Verba
genügend augezeigte Veränderung des Aufenthalts nicht noch be-
sonders aus. Dafs aber die Alten in aliquis nicht alius mit ver-
standen, geht daraus hervor, dafs sie, wenn die Verschiedenheit
. der Person oder des Gegenstandes bezeichnet werden sollte, nicht
nur: cum ei Simonides an quis alius artem memoriae poUiceretur
Cic. Fin. 2, 32, 104, ne quis eo anno alius magistratus Liv. 3,
32, 6, ne qua intrare mas aUave quae bestia possit Varro R. R.
3, 5, 3, nam ei causa alia quae fuit Terent. Hecyr. 4, 4, .73 (695),
aut vero alia qua,e natura mentis et rationis expers haec efficere
potuit? Cic. Nat. Deor. 2, 44, 115, vicia aut quid aliut Varro
R. R. 3, 13, 1 corbes ab eo quod eo spicas aliudve quid corrue-
bant Varro L. L. 5, 31, 139, vehiculum in quo faba aliudve quid
vehitur 5, 3], 140, ne . . quod aliud ludricrum ederet Tacit. Ann.
13, 31, aliudve quod belli commercium 14, 33, inde aut Gabios
aliamve quam urbem quaesituri sumus Liv. 5, 54, 1, num quo
alio modo commodius potuerit fieri Cic. Invent. 2, 13, 44, neve
cum quo alio communicet Caes. bell. Gall. 6, 20, 1, sive quo alio
mavult noraine appellet Tacit. de orator. 25, non magis asses quam
denarii aliaeve quae res significantur Varro L. L. 5, 36, 170, et
sie secunda aut quae alia 5, 36, 183 u. a. m. verbanden, sondern
auch: ut . . alius aliquis ad certamen procederet Senec. Contr. 10,
2 (31), 9, inquit ille Socrates aut aliquis alius 'SiiSi beata'26, 4,
aut aliqua alia causa retro dedit sanguinem Nat. Quaest. 3, 15, 5,
dum aliud aliquid flagiti conficiat Terent. Phorm. 5, 2, 5 (770),
ut . . aliud aliquid acquireret Cic. Fin. 4, 17, 46, aliquid aliud
videbimus Ep. Att. 3, 10, 1, aliud aliquid sequemur Ep. Att. 3,
16, cum aliud aliquod factum rectum aut utile contenditur Invent.
1, II, 15, aliud quoque aliquod genus incidet Invent. 2, 25, 74,
sibi aliud quoque aliquod controversiae genus adsumunt Invent.
2, 33, 102, quare aliud alvjuod hominis sumnium bonum reperien-
dum est Fin. 2, 33, 109, ut per aliuni aliquem te ipsum ulcis-
cantur Divin. in Caecil. 6, '2'2^ quae non habent caput aut aliquam
- 475 —
allam partem Varro L. L. 9, 46, 78, sie item genere aliquo alio
Varro L. L. 9, 33, 47, expulsus non alio aliquo^ sed eo ipso cri-
mine Cic. pro Sestio 24, 53, alio aliqno impedimento agere Quintil.
Declam. 265 (ed. Ritter p. 82, 19), alius ab alia aliqua re Varro
L. L. 8, 9, 21, adsumpta alia aliqua constitutione Cic. Inveut. 2,
19, 58, cum alia aliqua arte de orat. 2, 9, 36 sagten.
62. 1. Nom. Sing. Mascul. aliquis wird gewöhnlich sub-
stantivisch gebraucht, doch kann aliquis auch als Adjektiv
stehen: fictus aliquis dolor Cicer. de orat. 2, 45, 189; aliquis
locus Top. 21, 79; aliquis metus Divin. in Caecil. 7, 24; hospes
aliquis 6, 50; aliquis splendor dignitasque Verr. 2, 43, 106; aut
bonos aliquis aut potestas aut procuratio 2, 48, 120; non hospes,
non denique aliquis Siculus, sed quaestor populi Romani 4, 65,
146; quia sit aliquis in litteris Gavius 5, 63, 164; ut aliquis patri-
monii naufragus, inimicus otii pro Sulla 14, 41; scripulus . . ali-
quis (alicui C. F. W. Müller) Harusp. resp. 5, 1 1 ; poeta . . aliquis
26, 57; aliusne est aliquis improbis civibus peculiaris populus pro
Sestio 58, 125; ahquis fatalis casus Phil. 6, 7, 19; sive deus ali-
quis sive natura Acad. 2, 19, 61; aliquis dolor Fin. 2, 21, 69;
si sapiens aliquis miser esse possit 3, 3, 11 ; aliquis dolor Tuscul.
1, 34, 82; 2, 20, 46; Pacideianus aliquis 4, 21, 48; aliquis amor
4, 34, 72; in ipso mundo deus inest ahquis Nat. Deor. 1, 20, 52;
aliquis non pulcherrimus deus 1, 29, 80; aliquis imprudens Off.
3, 17, 68; sensus moriendi aliquis Cato Mai. 20, 74; aliquis casus
Lael. 22, 84; ahquis.. deus 23, 87; si status erit ahquis civitatis
Ep. Farn. 4, 14, 4; casus aliquis Fam. 16, 12, 1; nitorem orationis,
si modo is est ahquis in nobis Ep. Att. 13, 19, 5; casus ahquis
Matius bei Cic. Ep. Fam. 11, 78, 8.
Nom. Sing. Mascul. aliqui wird gewöhnlich adjektivisch
gebraucht: ahqui morbus Cato R. R. 157, 7; magistratus aliqui
Cicer. pro Quint. 22, 71; lapis ahqui Verr. Acc. 1, 56, 147; ordo
aliqui 2, 55, 137; aliqui quaestus 3, 84, 195; aliqui fortis et ex-
periens arator 3, 11, 28; magistratus aliqui 4, 65, 146; finis ali-
qui pro Cluent. 3, 7; aliqui motus novus pro Mur. 14, 30; si est
aliqui sensus pro Sest 62, 131; ahqui ludus pro Cael. 12, 28;
dolor aliqui Ep Fam. 7, 1, 1; deus aliqui Acad. 2, 7, 19 und
anularius ahqui 2, 26, 86; Myrmecides aliqui 2, 38, 120; deus
aliqui Tuec. 1, 11, 23; aliqui tahs terror 4, 16, 35; ahqui terror
5, 21, 62; uon iratus ahqui deus Nat. Deor. 3, 38, 91; casus
aliqui Off. 1, 32, 115; aliqui casus 3, 7, 33; deligitur aliqui ple-
rumque dux de rep. 1, 44, 68 und aliqui scrupus 3, 16, 26; deus
- 476 -
aliqui Har. resp. 28, 62; aliqui si non famae pudor at supplicii
timor Prov. cons. 6, 14; metus aliqui Cael. bei Cic. Farn. 8, 7, 1;
aliqui plebeius Liv, 4, 35, 9; consensus aliqui patrum Liv. 7, 13, 8;
aliqui motus Liv. 23, 1 6, 7 ; aliqui paries Vitruv. 7, 4, 1 ; aliqui
locus 8, 7, 7; hiatus aliqui Veg. de re mil. 3, 20; repentinus ali-
qui casus Gell. 1, 13, 3; facinorosus aliqui et scelestus mortalis
Fronto de nep. amisso 2, 7 (233, 2) ; imbecillus aliqui Tert. Cult.
fem. 2, 11; quasi novus aliqui Minuc. F'el. 5, 2; cibus aliqui Sulp.
Sever. Dial. I, 11, 1; anachoreta aliqui 1, 17, 3; aliqui palatii
decurio Amm. Marcel 1. 20, 4, 20; potest in asino meo latere ali-
qui vel vultus hominis vel facies deorum Apul. 6, 29 S. 440, vergl.
Hildebrand z. d. St.
Aber aliqui steht zuweilen auch substantivisch. Sit
237 aliqui dissolutior Cic. Verr. 3, 62, 143; quod aliqui fecerit 3, 88,
205; aliqui Oppianicum gratis condemnavit pro Cluent. 41, 113;
num purgetur aliqui pro Sulla 13, 39; aliqui ex vobis pro Cael.
3, 7; emissus aliqui e carcere pro Plane. 12, 31; cum qua sit
ahqui deprehensus Cael. bei Cic. Farn. 8, 7, 2; ahqui ex nostris
Caes.bell. Gall. 5, 26, 4; quomodo prodesse aliqui possit Senec.
Epist. 109, 1; breviores vias rerura aliqui excogitare possit 109, 5;
aliqui vestrum Gell. 11, 13, 5; ut aliqui eum sorte ductus acci-
peret Vopisc. Prob. 8, 5 ; edatur hie aliqui ibidem Tert. Apol. 23,
vergl. Firm. Mat. 12, 5; 28, 4.
2. Nom. Sing. Femin. aliquß ist als Adjektiv häufig,
aber als Substantiv sehr selten, so: aliqua spiritum viri
redemit suo, aliqua se super ardentis regura misit Senec. Contr.
10, 3 (32), 2 und porrigit aliqua mendico rogata stipem 10, 4
(33), 20.
Aliquae als Nom. Sing. Femin. findet sich sehr selten. Sin
aliquae res eum vel impediet vel morabitur Cic. Ep. Fam. 6, 20, 2
im Med., aber Baiter und Wesenberg schreiben aliqua res; tam-
quam aliquae res verberet Lucr. 4, 264. Lachmann zu Lucr. 4,
638 führt aus Fest. S. 254 an: Quispiam quin significet aliquis, et
quaepiam aliquae. Verderbt ist Val. Flacc. 5, 670 im Vatic. fas
aUquae nequeat sie femina, Baehrens hat mit Madvig geschrieben
mas aliquae nequeat, si femina, worin aliquae Neutr. Plur. sein
würde. Schenkl setzt hinter nequeat einen Punkt.
3. Nom. Sing. Neutr. aliquid wird in der Regel substan-
tivisch gebraucht. ylZ/^MzV findet sich Inschr.Henz. 6197: Plaut.
Stich. 5, 4, 31 im vet. (aus aliquid von derselben Hand); Terent.
Eun. 2, 3, 17; 5, 5, 29; 5, 5, 31; Adelph. 1, 1, 13; 5, 4, 3 im
— 477 —
Bemb.; Cic. Verr. 3, 67, 156 ipi Vat. Palimps.; 5, 52, 136 in dem-
selben und im Reg.; 4, 9, 19; 4, 16, 36; 4, 57, 126; 5, 45, 119;
5, 58, 149 im Reg.; 5, 53, 139 in demselben m. pr.
Aliquid kann allein stehen, z. B. Cic. Fin. 5, 20, 55; 5, 20,
57 ; 5, 22, 62 ; 5, 24, 72 u. a. m. oder es kann der Genetiv eines
Substantiv, gewöhnlich im Sing., davon abhängig sein, so: acer-
bitatis Cic. pro Scaur. 3, 4; aetatis Verr. 5, 25, 64; artificii 5,.
25, 64; atrocitatis Phil. 6, 3, 7; auctoritatis pro Süll. 3, 10; cala-
mitatis pro Cluent. 64, 178; captionis pro Quinct. 16, 53; consilii
de domo 5, 11; criminis Verr. 2, 37, 90; culpae pro Cluent. 56,
153; cupiditatis Parad. 6, 3, 49; damni Fin. 5, 30, 91; decoris
pro Milon. 32, 86; defensionis Verr. 1, 57, 149; disputationis de
fato 10, 21; erroris Tuscul. 1, 36, 88; excusationis Cato Mai. 18,
65; exempli Verr. 3, 90, 210; flagitii Leg. agr. 2,* 35, 97; formae
Verr. 5, 25, 64; honoris pro Rose. Am. 37, 108; invidiae pro Flacc. '
5, 13; iracundiae Phil. 8, 6, 19; laudis Tuscul. 1, 3, 6; Phil. 2,
8, 20; levationis Tuscul. 2, 24, 57; loci Catil. 4, 20, 21; lucelli
Verr. 3, 30, 72; lucis Phil. 4, 1, 1; miseriae Tim. 13, 46; mo-
destiae de domo 18, 48; morae Verr. 4, 64, 142; muneris Verr.
3, 69, 161; leg. agr. 2, 17, 46; mutationis de fato 20, 47; negotii
pro Caecin. 20, 57; 20, 58; offensionis Legg. 1, 19, 51; Off. 3, 29,
105; opinionis pro SuU. 3, 10; periculi Verr. 2, 37, 90; potestatis
Rep. 2, 28, 50; potionis Tuscul. 3, 19, 46; praesidii Verr. 1, 28,
72; praeiudicii pro Plane. 23, 55; rationis pro Cael. 20, 50; ro-
boris Cato Mai. 10, 34; salis Phil. 2, 8, 20; sanitatis pro Marceil.
10, 32; sapientiae 10, 32; sceleris Leg. agr. 2, 35, 97; sermonis
pro Flacc. 5, 13; speculae pro Cluent. 26, 72; stabilitatis Tuscul.
5, 30, 85; superstitionis Legg. 2, 18, 45; suspicionis Phil. 1, 3, 7;
temporis pro Cael. 18, 42; utilitatis Phil. 2, 8, 20; eius modi Divin.
in Caecil. 13, 43; Verr. 1, 15, 40; 1, 55, 143; 5, 58, 149; Phil.
2, 32, 80; Fin. 4, 11, 27; Tuscul. 3, 19, 44; Nat. Deor. 2, 32, 82;
Divinat. 2, 13, 32; Rep 1, 11, 17; huius modi Academ. 2, 30, 98;
Nat. Deor. 1, 25, 70; huiusce modi pro Rose. Amer. 8, 22; 37,
105; Leg. agr. 2, 25, 65; istius modi Verr. 4, 57, 126 u. a., seltener
ein Genet. Plur. , wie z. B. insidiarum Cic. Leg. agr. 2, 20, 54;
nummorum Verr. 5, 5, 10; nummulorum 4, 24, 53; Fin. 5, 2, 6
u. a. — Auch kann der Genet. eines Neutr. eines Adjektivs der
IL Deklination von aliquid abhängen, so: boni Cic. Phil. 6, 6, 15;
certi Nat. Deor. 1, 6, 14; Divinat. 2, 3, 8; commodi Fin. 1, 10,
32; Off. 3, 5, 26; divini Divinat. 2, 17, 38; falsi pro Caecin. 1, 3;
pro Cluent. 63, 177; Fin. 1, 7, 22; mali Fin. 5, 30, 91; novi Rep.
— 478 —
1, 19, 31; probi Off. 3, 3, 15; reliqui Verr. 3, 52, 121; sinceri
Divinat. 2, 57, 118; taetri Nat. Deor. 2, 56, 141; veri Academ.
2, 22, 73; 2, 38, 119 u.a.: anstatt des Genet. kann auch das
Neutr. eines Adjektivs zu aliquid treten, so: beatum Nat. Deor.
1, 31, 86; dignum Fin. 3, 5, 18; Tuscul. 3, 16, 35; Rep. 1, 8,
13; 1, 13, 19; 3, 3, 4; Legg. 1, 22, 59; divinum Divinat. 1, 38,
81; Legg. 1, 22, 59; dubium Verr. 5, 53, 139; extremum pro Sest.
65, 136; pro Marcell. 9, 27; Nat. Deor. 2, 13, 35; Cato Mai.
2, 5; 19, 69; honestum Fin. 2, 14, 44; Off. 2, 3, 9; 3, 4, 20;
flagitiosum Fin. 2, 19, 60; improvisum Tuscul. 4, 26, 57; magnum
Harusp. resp. 10, 20; miuimum Fin. 1, 6, 20: optimum Fin. 4,
14, 37; perfacetum pro Plane. 14, 35; perfectum Nat. Deor. 2,
13, 35; perniciosum Legg. 2, 5, 13; praeclarum Verr. 3, 64, 151;
pro Muren. 10, 23; pulchrum atque praeclarum Cato Mai. 13, 43;
repentinum Tuscul. 4, 26, 57; rusticum pro Plane. 14, 35; sacro-
sanctum pro Balb, 14, 33; summum Fin. 4, 4, 37; unum Fin. 5,
7, 18; Tuscul. 4, 5, 10; Divinat. 1, 55, 125; Invent. 1, 42, 79
u. a.; das letztere ist immer der Fall, wenn das Adjektiv nach
der III. Deklination geht, wie z. B. populäre Cic. Verr. 3, 19, 48:
Phil. 1, 9, 21; probabile Academ. 2, 10, 32; Fin. 3, 17, 58; salu-
tare Legg. 1, 11, 31; senile Cato Mai. 11, 38: simile Verr, 1,
17, 44; Fin. 5, 14, 38; Tuscul. 4, 21, 47; tale Academ. 2, 18,
60; Tuscul. 3, 23, 55; Divinat. 2, 21, 49; Rep. 6, 10, 10; LaeL
11, 39; 21, 78; veri simile Nat. Deor. 1, 25, 69 u. a, oder wenn
es ein Komparativ, ist, wie z. B. acutius pro Sest. 64, 135; gravius
pro Quinct. 16, 52; pro Caecin. 10, 29; iniquius pro Quinct. 22, 70;
interius Nat. Deor. 1, 11, 26; melius Academ. 2, 7, 19; Tuscul.
5, 17, 50; Nat. Deor. 1, 21, 60; 2, 6, 16; 2, 30, 76; 3, 7, 18;
Legg. 1, 19, 52; uberius Legg. 1, 5, 15 u. a.
Spät und selten kommt auch aliquid neben einem Sub-
stantiv vor: onus aliquid in bis reponere Gaius Dig. 1, 8, 5;
via aut aliquid ius fundi lavol. Dig. 8, 1, 20; propter ahquid
forte suum vitium Ulpian. Dig. 27, 10, 16 § 3; officium ahquid
gerit Marcian. 34-, 9, 2 § 1 ; aliquid commodum habere Paul. 35,
1, 37; aliquid modicum fideicommissum Ulpian. 35, 3, 1 § 6: ali-
quid mancipium lavol. 38, 2, 36; ut ahquid damnum stipulator
patiatur Cels. 42, 1, 13 §1; si damnum aliquid passurus sit Paul.
46, 3, 99; si vero aliquid fuerit ad decisionem ambiguitatis im-
pedimentum Imp. lustinian. Cod. 8, 10, 14 (8, 11, 1). Früher
schrieb man auch Cic. Fin. 2, 33, 109 aliud aliquid hominis sum-
mum bonum reperieudum est, aber in neueren Ausgaben steht
— 479 —
dafür richtig aliquod und nisi aliquid prol'ecto iiesse Liv. 2, 38, '4
finden wir im Med., aber auch hier ist richtig ahquod geschrieben.
Nom. Sing, Neutr. aliquod wird gewöhnlich adjektivisch
gebraucht: ad aliquod tarnquam admiuiculum Cic. Lael. 23, 88;
animal Fin. 5, 10, 28; si causa est in argumentis firmissima quae-
que maxime tueor, sive plura sunt sive aliquod unum de orat. 2,
72, 292; bellum pro Font. 15, 33; de domo 23, 61; Phil. 13, 1, 2;
Caes. bell. Gall. 6, 15, 1; quanivis magnum aliquod (beneficium)
accepent Off'. 2, 20, (')9; commercium Tuscul. 5, 23, Q)Q\ unum ali-
quod conimoduui Fin. 5, 16, 45; commodum Legg. 1, 8, 25; consilium
Plaut. Menaech. 5, 2, 94 (847); Terent. Phor. 1, 4, 1 (179); Prise.
5, 3, 16 S. 674 giebt aliquid, aber 7, 11, 57 S. 760 iu den übrigen
Büchern aulser dem St. Gall. und Carlsr. aliquod; Cic. pro Sest. 14,
32; Tacit. Histor. 2, 41; corpus Cic. Nat. Deor. 3, 12, 30; crimen
pro SuU. 24, 67: pro Cael. 30, 72; pro Deiot. 6, 17; decus Verg. Aeu
2, 89; dedecus Ci€. pro Muren. 5, 12; delictum pro Balb. 28, 64
pro Marcel!. 6, 18; Val. Maxim. 2, 6, 3; delenimentum Tacit. Hiät
1, 77; desiderium Cic. pro Sest. 56, 121; detrimentum Corn. Nep
Attic. 2, 3; dictum Cic. pro Font. 17, 40; pro Cluent. 65, 184
pro Sulla 8, 25 ; pro Plane. 34, 85 ; discrimen Leg. agr. 2, 3, 6
Catil. 4, 2, 4; pro Plane. 22, 54; donum Phil. 13, 32; Tacit. Hist
1, 70; emolumentum Cic. pro Font. 12, 27; exemplum Phil. 13
17, 34; Lael. 7, 23: unum aliquod de nefariis istius factis Verr
1, 24, 62; fatum Catil. 2, 5, 11: flagitium pro Muren. 5, 12; fru-
mentum de domo 6, 14; genus Verr. 1, 23, 60; 3, 96, 224; Fin.
4, 16, 43; Rep. 1, 29, 45; Legg. 2, 23, 59; impedimeutum Leg.
agr. 2, 9, 24; incendium Verr. 1, 58, 153; interdictum Rep. 1,
13, 20; iudicium pro Plane. 39, 93; ius Verr. 1, 42, 108; de domo
15, 41; Rep. 2, 23, 43; 3, 8, 13; litigium Plaut. Menaech. 5, 2,
15 (765); lumen (in früheren Ausgaben nomen) Enn. (Fab. 75 ed.
L. Müller) bei Cic. Rep. 1, 18, 30; Off. 1, 29, 103; Lael. 8, 27;
magnum malum Terent. Adelph. 3, 4, 64 (509); membrum Cic.
Phil. 8, 5, 15; momentum Fin. 4, 12, 30; munusculum Verr. 3,
37, 85; munus Tim. 1, 4; navigium pro Balb. 27, 61; negotium
Legg. 1, 8, 26; nomen Verg. Aen. 2, 81; 2, 89; numen Cic. Nat.
Deor. 2, 2, 4; 3, 4, 10; officium Prov. consul. 20, 47; Lael. 7, 24;
oppidum Verr. 5, 11, 27; oraculum Diviuat. 2, 48, 100; urnamen-
tum Leg. agr. 1, 8, 25: pabulum Cato Mai. 14, 49; pondus Fin.
3, 6, 20; principium Nat. Deor. 1, 8, 20; promissum Off. 1, 10, 32;
receptaculum Tuscul. 1, 22, 52; regnum pro Sest. 30, &Q\ scitum
Legg. 2, 4, 8; scriptum Fin. 5, 1, 2; semen Colum. 11, 3, 57;
- 480 — .
Signum Cic. Divinat. 1, 55, 124; Parad. 5, 2, 37; pro Marcell.
1, 2; simulacrum pro Sest. 13, 30; Legg. 1, 22, 59; solacium Verr.
5, 49, 128; somnium Divinat. 2, 53, 108; 2., 71, 146; specimen
Divin. in Caecil. 8, 27; telum pro Quinct. 2, 8; Tacit. Ann. 13, 26;
tempus Cic. pro Flacc. 32, 80; de domo 3, 7; 11, 29; Nat. Deor.
1, 9, 21; Off'. 3, 24, 93; vas Tuscul. 1, 25, 61; verbum pro Balb.
16, 36; Divinat. 2, 40, 83; Ovid. Trist. 3, 14, 43; Quintil. 9, 3,
58; vestigium Cic. Verr. 5, 62, 161; pro Font. 5, 12; pro Rabir.
5, 16; Visum Academ. 2, 26, 83; vitium Off. 1, 37, 134; vocabulum
Varr. L. L. 10, 2, 35; volnus Cic. Phil. 12, 1, 1 u. a. — Es kann
aber auch zu aliquod das Neutr. Sing, eines Adjektivs treten, in
diesem Falle ist das Adjektiv als Substantiv anzusehen, so etiamsi
sit bonum aliquod praeter virtutem Cic. Tuscul. 5, 8, 21; si possit
eiusdem modi exsistere falsum aliquod Academ. 2, 31, 101; qui
non neglegentia privatum aliquod commodum laeserit pro Rose.
Amer. 39, 113; ad ea si voluptas accesserit, unum aliquod acces-
serit commodum corporis Fin. 5, 16, 45; quod fissum periculum,
quod commodum aliquod ostenderet? Divinat. 2, 12, 28; fieri
tamen permagna accessio potest, si aliquod aeternum et infinitum
impendere malum nobis opinemus Fin. l, 17, 55; quicumque in-
tueatur in aliquod maius malum Tuscul. 3, 13, 28; miseriae pro-
xumus est is, qui adpropinquans aliquod malum metuit Tuscul.
4, 16, 35; non lex improba, non perniciosa largitio, non auditum
aliquando aliquod malum rei publicae quaeritur pro Muren. 37,
80; nee fraudare suo vetere nomine potius quam aliquod novum
exquirere Fin. 5, 30, 91; interdum etiam aridum aliquod ex oleo
prius coquitur Cels. 5, 17, 2 (166, 21 ed. Daremberg); hierher
gehört auch Cic. Divin. in Caecil. 9, 27 si unum aliquod in te
cognoveris, was Halm richtig durch »irgend eine einzelne Eigen-
schaft« übersetzt hat.
Sehr selten kommt aliquod substantivisch vor: tum aliquod
ex iis, quae supra scripta sunt, infunditur Cels. 6, 7, 4 (242, 2)
und si praetendentibus aliquod sine iudice credatur Ulpian. Dig.
50, 5, 1 im Eingang.
63. Gen et. Sing, lautet alicuius^ wofür auch quin aliquoiii
siet saecli permultaque eodem sint genere von Lucr. 2, 1079 ge-
schrieben ist; aliquoius schreibt 0. Müller Varro L. L. 6, 24; 7, 10,
an beiden Stellen Spengel alicuius. — Aliquae war nach Charis.
Art. gramm. 2, 7 S. 133 (159, 8) eine archaische Nebenform des
Genet. und Dat. Femin., nach den Exe. ex Charis. arte gramm.
5. 116 (559, 41) war dieselbe nur im Genet. gebräuchlich.
— 481 —
Dat. Sing, ist alicui^ aber Senec. Contr. 9, 5 (28), 11 schreibt
H. J. Müller mit Bursian nihil est miserius quam ubi aliquoi ex
miseria sua invidia quaeritur. Alicui ist dreisilbig gemessen von
Tibull. 4, 7, 1; Ovid. Trist. 4, 7, 7.
Für den Abi. Sing, aliquo kommt eine alte Form aliqui vor.
Dieselbe findet sich nur bei Plautus und zwar für das Masculinum
ab aliqui Epidic. 3, 1, 11 (322), öfter als Neutrum im substan-
tivischen Gebrauche, wie Aulul. prol. 24; Mil. Glor. 4, 4, 46 (1182);
iMostell. 1, 3, 18 (174); Persa 2, 2, 10 (192); Truculent. 5, 30 (922);
5, 31 (923). Ritschi schrieb Mercat. 2, 4, 24 (493) auch aliqui,
aber Götz ahquid.
Einen archaischen Nomin. Plur. aliques statt aliqui bezeugt
Charis. 2, 7 S. 133 (159, 8). — Der Nomin. und Accus. Plur.
Neutr. ist überall aliqua, wie Cic. Top. 13, 54; pro Rose. Amer.
45, 131; Verr. 3, 71, 168; 5, 56, 145; pro Rabir. Post. 9, 25;
Divinat. 2, 28, 60; Off. 3, 13, 54; Liv. 30, 14, 4; 34, 6, 5; Vell.
Paterc. 2, 114, 3; 2, 125, 3; Colum. 5, 1, 1; 11, 1, 8; Plin. N. H
praef. 25; 2, 7, 5 (16); 2, 63, 63 (158); 2, 103, 107 (235); 3, 5,
9 (57); 5, 9, 9 (50); 7, 1, 1 (6); 7, 2, 2 (20); 7, 48, 49 (153);
10, 75, 98 (211); 11, 1, 1 (1); 11, 3, 2 (7); 11, 4, 3 (10); 11,
36, 42 (119); 16, 25, 39 (94): 16, 27, 51 (118); 19, 5, 26 (80);
21, 7, 18(39); 21, 1,3, 44(76); 21, 15, 54(91); Tacit. de orator.
25; Lamprid. Anton. Heiig. 18, 4; Mythogr. 2, 153 u. a.
Neben dem gewöhnlichen Dat. und Abi. Plur. aliquibus^
der nach dem archaischen Nomin. aliques gebildet ist, kommt
aliquis vor: Inschr. Orell. 750 Z. 21; Liv. 24, 22, 14; 26, 15, 3; 240
26, 49, 6; 45, 32, 6; Plin. N. H. 2, 12, 9 (55); 2, 48, 49 (112):
7, 15, 13 (66); 7, 17, 17 (77); 8, 45, 70 (177); 8, 58, 83 (225);
9, 20, 37 (73); 11, 1, 1 (1); 11, 37, 48 (132); 13, 4, 6 (27)
13, 16, 31 (103); 14, 2, 4 (25); 17, 24, 37 (231); 19, 6, 31 (98);
19, 7, 36 (119); 24, 19, 118 (179); 25, 3, 7 (22); 25, 13, 94
(150); 27, 5, 19 (36); 29, 1, 8 (28); 36, 5, 4 (12); 37, 2, 11
(30). — Atiquahus gebraucht Soran. 21, 39 (p. 10, 22).
64. Zusammensetzungen mit aliquis sind nur wenige und
wurden sehr selten angewandt :
a) Igitur . . quod servi nostri . . . vel ex traditione nanciscun-
tur, sive quid stipulentur, vel ex aliqualihet causa adquirant, id
nobis adquiritur Gaius Instit. 2 § 87; vel aetatis aut aliqualihet
causa Cael. Aur. Chron. 1, 4, 70; seu conchyHoleguli seu ex
aliquolibet corpore mercatores Cod. Theod. 13, 1, 9. Zu be-
merken ist, dafs die der ersten Stelle ganz entsprechenden Worte
Neue -Wagener, Lat. Formenlehre. II. 3. Aufl. 31
— 482 —
des Gaius Dig. 41, 1, 10 § 1 und lustinian. Instit. 2, 9, 3 lauten:
igitur quod servi nostri ex traditione nanciscuntur sive quid
stipulentur, vel ex qualihet alla causa acquirunt, id nobis acqui-
ritur und item vobis adquiritur, quod servi vestri ex traditione
nanciscuntur sive quid stipulentur vel ex qualibet aHa causa ad-
quirunt, auch Cael. Aurel. Chron. 1, 4, 122 liest: cum alia qua-
lihet percussibili materi.
b) Von aliqnispiam oder aliquipiam sind die meisten in Hdschr.
überlieferten Formen für falsche Lesarten erklärt (vergl. Madvig,
Opusc. acad, 1 S. 464 folg.), so ist bei Cic. pro Sest. 29, 63 zwar
im Par. und Gembl. aliquapiam vi, aber im Par. ist nach ali
ein a über der Zeile hinzugefügt; mit der Korruptel aliquapiam
wird aliquaedam verglichen, welches der Par. m. pr. in der näm-
lichen Rede Kap. 67, 140 für alia quaedam hat. Aliquodpiam
membrum wurde Tusc. 3, 9, 19 ohne handschriftliche Autorität
gelesen. Geschrieben ist von Engelbrecht bei Glaud. Mamert, 3,
12 (176, 6): sed an aliorumpiam qui interimunt animas garrien-
tibus nugis lentamur, vergl. Engelbrecht, Die Sprache des Claud.
Mamert. p. 98.
c) Für alicuiquam bei Cic. Nat. Deor. 2, 65, 163 und Liv.
41, 6, 11 war alii cuiquam oder ali cuiquam zu schreiben. Bei
Cic. Divin. 2, 50, 104 hat Gronov. aliquidquam für quicquam aus
keinem anderen Grunde geschrieben, als weil im Leid. B. vor quic-
quam eine kleine Rasur ist.
d) Aut iteratione verbi aut repetitione aut aliquocumque huius
modi motu accidunt Aquil. Rom. 42, Stephan, las alio quocumque.
e) Quo enim se aliquavis nobilitas ultra distendit quam haec?
Cassiod. Var. 1, 4.
f) AHcuiusdam ist im cod. Ambros. des lul. Valer. 1, 13 über-
liefert, aber Kühler schreibt (p. 23, 20) cuiusdam.
d) ecquis oder ecqui'^, ecqua oder ecquae?, ecquid
oder ecquod'}
65. Das Fragewort ecquis^ sagt Reisig in seinen Vorlesungen
§ 127, ist der Etymologie nach das schwierigste, und er hat Recht,
denn auch heute ist die etymologische Erklärung noch nicht sicher.
Prise. 1, 7, 40 S. 556 (I 31, 10) sagt: ecquid pro enquid und Albin.
Orthogr. S. 2319 (301, 12): ecquid per c in prima syllaba, quo-
niam significat en quid, n in c converso; andere erklären ecquis
lür et quis oder an quis (vergl. Hand Tursell. II 351), andere für
— 483 —
ec (entstanden aus der Partikel ecce, über die auch die wider-
sprechendsten Ansichten herrschen, vergl. Kühner, Lat. Gramm. 1
p. 889, 9 und besonders A. Köhler in Wölfflins Archiv 5 p. 16)
und quis. Nach Ribbeck (Beitr. zur Lehre der lat. Part. p. 42)
ist ec, welches den Fragewörtern ecquis, ecquid, ecquo, ecquando,
eceubi (iJTiou Labb. gl.) Lebhaftigkeit giebt, auf ein indefinites *eque
zurückzuführen, das wieder aus der Interjektion e und dem enkli-
tischen que besteht.
In ecquis ist die erste Silbe durch Position lang, aber bei
Plautus ist sie auch kurz gebraucht, vergl. Lorenz zu Pseud. 1122,
der für die Kürze der Silbe Bacch. 583, Stich. 352, Captiv. 459,
Pers. 107, 225, Trinum. 870 (vergl. Brix), Rud. 413, Trucul.
2, 1, 43; 3, 1, 18 anführt, vergl. Ribbeck Fragm. Trag. Rom.
CorolL (1) p. 51, C. F. W. Müller Plaut. Prosod. p. 296, 424.
Für ecquis und andere Formen ist in einigen Hdschr. des
Cicero equis geschrieben, vergl. Ribbeck a. a. 0., auch ist aus Un-
kenntnis der Abschreiber an vielen Stellen der Anfang des Wortes
dadurch verderbt, dafs et für ec gesetzt ist. — Ecquit steht Plaut.
Pseud. 2, 4, 58 im vet., decurt. und Vat.
66. a) Nom. Sing. Mascul. ecquis wird gewöhnlich sub-
stantivisch gebraucht, doch kann ecquis auch als Adjektiv
stehen: ecquis inventus est postea praetor, qui Cic. Verr. 1, 43,
111; ecquis est iudex 3, 62, 142; ecquis umquam reus . . . sie
accusatus est pro Font. 16, 37; ecquis erit modus Verg. Eclog.
10, 28; ecquis erit tibi finis amandi Ovid. Amor. 3, 1, 15; pri-
mum ecquis Latini nominis populus defecerit ad nos, deinde ecquis
homo ex quinque et triginta tribubus ad Hannibalem transfugerit
Liv. 23, 12, 16; ecquis deus Mamert. Grat. act. 22 (p. 261, 30
ed. Baehrens). — Ecquis illaec est quae lugubri succinctast stola
schreibt L. Müller im Ennius (Fab. 452) bei Nonius 198, 1, doch
ist dieser Gebrauch als Femin. zweifelhaft, Ribbeck hat set quis.
Nom. Sing. Mascul. ecqiii wird gewöhnlich adjektivisch
gebraucht: ecqui pudor Cic. Verr. 4, 8, 18 und an derselben Stelle
ecqui metus; ecqui locus de domo 10, 24, aber auch als Sub-
stantiv kommt es vor: ecqui poscit prandio Plaut. Stich. 1, 3, 69
(222); ecqui seditiosus cui ille non familiaris Cic. pro Sest. 52, 110.
b) Nom. Sing. Femin. ecqua steht gewöhnlich als Adjek-
tiv: ecqua tandem lex est tarn acerba Cato Orig. 5, 5 (p. 24, 8
ed. Jordan) bei Gellius 7 (6), 3, 37; ecqua pars inest praemi mihi
Plaut. Menaech. 1, 2, 26 (139); ecqua ancillast illi Mil. Glor. 3,
1, 199 (794); ecqua inde periisset soxor Terent. Eunuch. 3, 3, 15
31*
- 484 -
(521); ecqua consuetudo, ecqua lex, ecqua actio Cic. Invent. 2,
12, 42; ecqua virgo sit aut mulier digna Verr. 1, 24, 63; ecqua
civitas est Verr. 4, 11, 25; ecqua tarnen puero est amissae cura
parentis Verg. Aen. 3, 341 ; ecqua puella Ovid. Fast. 4, 488, aber
als Substantiv: ecqua tot in caedes animum promittit Stat. Theb.
5, 129.
Auch Nom. Sing. Feinin. ecquae findet sich oft als Ad-
jektiv: ecquae advenerit . . . navis mercatoria Plaut. Bacch. 2, 3,
1 (235); ecquae' ea de re aut eius rei sit lex, consuetudo, actio
Cicer. Invent. 1, 28, 43; ecquae in ea ipsa lege sit exceptio 2, 45,
131 ; ecquae facultas suscipiendi maleficii fuerit pro Rbsc. Amer.
33, 92; ecquae res expetitur Verr. 2, 48, 120; ecquae religio 4,
8, 18; ecquae vox umquam est audita consulum pro Sest. 30, 64;
ecquae turbulenta contio 52, 110; ecquae seditio 52, 110; ecquae
poterit esse distinctio Academ. 2, 26, 86; ecquae spes Ep. Att.
2, 6, 2; 7, 8, 4; ecquae Caesaris invidia Ep. Att. 7, 12, 6; ecquae
pacifica persona Ep. Att. 8, 12, 4.
c) Nom. Sing. Neutr. ecquid wird in der Regel als Sub-
stantiv gebraucht, so z. B. ecquid erit praemi Enn. (Fab. 388
ed. L.Müller) bei Cicer. Cato Mai. 1, 1; ecquid novi consilii lul.
Valer. 3, 19 (p. 131, 1 ed. Kubier) u. a., dann dient es auch dazu,
um eine einfache direkte wie indirekte Frage einzuleiten, vergl.
Kraut, Über Syntax und Stil des jüngeren Plinius p. 26. Martial
gebraucht ecquid (2, 24, 5; 7, 6, 1; 7, 35, 7; 10, 103, 3; 11, 1, 7)
nicht in rhetorischen Fragen, sondern wo eine Bejahung vermutet
oder gehofft wird.
Nom. Sing. Neutr. ecquod wird adjektivisch gebraucht:
rus ecquod habeam Suni Terent. Eunuch. 3, 3, 13 (519); ecquod
eius rei artificium Cicer. Invent. 2, 12, 42; ecquod iudicium Verr.
3, 57, 131; ecquod bellum 5, 32, 84; ecquod ahud iudicium pro
Cluent. 37, 103; ecquod est huius factum aut commissum pro Sulla
26, 72; verbum ecquod umquam excidit 26, 72; ecquod incendium
in Pison. 11, 26; ecquod tantum malum Ep. Att. 3, 10, 2: ecquod
Pompei desiderium Ep. Att. 7, 12, 6; ecquod asylum Liv. 1, 9, 5;
ecquod auxilium 5, 48, 6.
C7. Ein Beispiel des Genet. Sing, ist nicht nachweisbar.
Dat. Sing, eccui findet sich Cicer. pro Muren. 33, 68; Phil. 5,
3, 8; Apul. Met. 11, 27 S.811 nach einer Konjektur von Stewech,
welche auch Eyssenhardt in den Text gesetzt hat, Hildebrand
schreibt dafür ecqui, vergl. dessen Note z. d. St.; Löwe, Gloss.
nom. S. 107.
— 485 —
Acc. Sing. Bequem: Plaut. Poenul. 5, 2, 84 (1044); Rud. 1,
2, 37 (125): Stich. 2, 2, 18 (342); Terent. Hecyr. 5, 3, 6 (804);
Cicer. Verr. 2, 4. 11: 3, 12, 29; 3, 26, 64: 5, 20, 51: 5, 26, 67;
pro Font. 7, 14 (11, 24): pro Sulla 11, 32: Nat. Deor. 3, 16, 41;
Ep. Att. 10, 18, 3: 15, 21, 1; Cael. bei Cic. Ep. Farn. 8, 15, 1. —
Ecquam Plaut. Pseud. 1, 5, 67 (482); Varro R. R. 1, 2, 3; Cic.
Verr. 2, 27, 67: de imper. Cn. Pomp. 23, 67; Ep. Att. 9, 13, 3
(hier schreibt Wesenberg et quam).
Abi. Sing, ccguo: Cic. Invent. 2, 13, 43; Verr. 1, 24, 62;
2, 65, 158: 3. 12, 31; Ep. Att. 3, 15, 2. — Wie der Abi. aliqui
adverb. vorkommt, so auch ecqui:- coepi observare, ecqui maiorem
filius mihi honorem haberet, quam eins habuisset pater Plaut.
Aulul. prol. 16: ecqui de me fiat mentio Mil. Clor. 4, 2, 3 (993),
wo von Brix und Lorenz ecquid gelesen wird: ecqui scis quantum
suscipiat sceleris Catull. 88, 4 ed. Lachmann, Luc. Müller u. a.,
von Baehrens, Riese wird ecquid geschrieben: letzterer verweist
in der Anm. auf Cic. Tusc. 1, 15 ecquid intellegis quantum mali
de humana conditione deieceris, wo auch einige Hdschr. ecqui
haben; so auch Plin. Ep. 4, 6, 2, wo der cod. M(ediceu8) ecquid,
aber cod. D(resdensis) ecqui hat.
Nom. Plur. ecqui Cic. Ep. Att. 10, 3 und Stat. Theb. 10, 215.
Acc. Plur. ecqiios Cic. Nat. Deor. 1, 29, 80. — Ecquas Plaut.
Pseud. 1, 5, 69 (484).
68. Ein Kompositum von ecquis scheint nur das Fragewort
ecquisnam zu sein, von dem sich folgende Formen nachweisen
lassen: Nom. Sing, ecquisnam tibi dixerit Cic. in Vatin. 16, 38. —
Ecquaenam fuerit mundi genitalis origo et simul ecquae sit finis
Lucr. 5, 1212, 1213: illud dubiuni ad id, quod summum bonum
dicitis, ecquaenam fieri possit accessio Cic. Fin. 4, 24, 67; ecquae-
nam nobis spes salutis relinquatur Ep. ad Quint. fr. 1, 4, 2. —
Ecquidnam adfuerunt Plaut. Poenul. 3, 3, 5 (619); ecquidnam
meminit Mnesilochi Bacch. 2, 2, 28 (206): ecquidnam in tabulis
patet lucelli expensum Catull. 28, 6: ecquidnam sit honestum,
ecquid aequum Cic. Top. 21, 82. — Ecquodnam curriculum Cic.
Brut. 6, 22: ecquodnam principium putatis libertatis capessendae
Phil. 10, 9, 19. — Abi. Sing, ecquonam Plaut. Rud. 2, 2, 7 (313);
Cornific. 2, 17, 26; Catull. 10, 8; Cicer. Orat. partit. 14, 48; pro
Deiot. 14, 40; Ep. Att. 9, 9, 1. — Nom. Plur. ecquinam Mamertin.
Genethl. Maxim. 10 (110, 12 ed. Baehrens). — Acc. Plur. ecquos-
nam Cicer. in Vatin. 11, 26.
— 486 —
e) quidam, quaedam^ quiddam und quoddam.
69. Quldam ist aus qui und dam zusammengesetzt; letztere
Form ist nach Corssen (Kritische Beiträge p. 502 und Aussprache
II 856) aus *diam d. h. diem entstanden und quidam bedeutet
»ein gewisser eines Tages«.
Das Mascul. quidam und Femin. quaedam kommen als Sub-
stantiv und Adjektiv vor, aber das Neutr. quiddam ist immer
substantivisch und quoddam immer adjektivisch gebraucht, so:
quiddam.. commemorandum videtur Cicer. pro Balb. 7, 18; in
hac imbecillitate . . inest quiddam pro Milon. 31, 84; immensum
quiddam et infinitum est post redit. in senatu 1, 3; admonent
quiddam Phil. 1, 11, 28; quiddam molitus est Phil. 2, 19, 48;
quiddam incredibile dicere pro Balb. 1, 2; ut etiam Cordubae
natis poetis, pingue quiddam sonantibus et peregrinum, tamen
auris suas dederet pro Arch. 10, 26; maius quiddam mihi pro-
posui Verr. act. prim. 12, 34; aliud quiddam Verr. act. prim. 6,
15; Leg. agr. 2, 4, 10; pro Flacc. 14, 33; ut in iis quiddam divi-
num esse diceret Academ. 1, 9, 33; itaque non placuit Epicuro
medium esse quiddam inter dolorem et voluptatem Fin. 1, 11, 38;
huius modi quiddam Fin. 5, 18, 49; ut habeat quiddam ingenitum
quasi civile atque populäre Fin. 5, 23, 66 ; quiddam mali Legg. 3,
10, 23. — In angiportum quoddam desertum Terent. Eun. 5, 2, 6
(845); fuit quoddam (seil, simulacrum) Cicer. Verr. 4, 49, 109;
quoddam novum monstrum Verr. 5, 56, 145; in quoddam odium
iniustum pro Cael. 12, 29; quoddam commune vinculum pro Arch.
1, 2, vergl. C. F.W. Müller zu Seyffert LaeHus p. 210: aliud quod-
dam genus Leg. agr. 3, 3, 10; aliud quoddam filum Lael. 7, 25;
quintum genus singulare eorumque quattuor, quae supra dixi, dis-
simile quoddam Academ. 1, 7, 26; simplex quoddam et solum et
unum bonum Academ. 1, 10, 35; foedus quoddam sapientium Fin.
1, 20, 70; quoddam tempus Invent. 1, 2, 2; querulum quoddam
et flebile Amm. Marcell. 31, 1, 2 u. a.
In der Deklination richtet sich quidam, quaedam, quiddam
und quoddam genau nach qui, quis, also cuiusdam, cuidam, quen-
dam, quandam (über die Verwandlung des m in n vor d vergl.
die unter 28 S. 391 aus Priscian angeführten Stellen) u. s. vv. ; ein
unregelmäfsiger Nomin. Plur. quesdom wird von Prise. 13, 3, 13
S. 960 (9, 18) aus Accius (v. 477) citiert.
Der Plural kommt in der älteren Latinität wenig vor, so hat
z. B. Plautus denselben gar nicht angewandt (vergl A. Prehn,
— 487 —
Quaest. Plautin. de pronomin. indefin. p, 9), aber Terent. Adelph.
4, 5, 13 (647) sagt: habitant hie quaedam mulieres pauperculae ;
Titin. (v. 156) bei Festus p. 360 Müller: ut quidam perhibent viri;
Pompon. (V. 192) bei Senec. Epist. 3, 6: quidam adeo in latebras
fugerunt, vergl. noch oben quesdam aus Accius.
f) quivis, quaevis^ quidvis und guodvis.
70. Quivis und quaevis werden substantivisch und adjektivisch
gebraucht, quidvis (wofür auch quitvis Plaut. Mil. 2, 4, 5 und 2,
6, 20 im vet. m. pr. geschrieben ist) kommt substantivisch und
quodvis adjektivisch vor, so quidvis Plaut. Asin. 3, 3, 81 (671);
Mil. Glor. 3, 1, 155 (750); Pers. 4, 4, 56; Terent. Heaut. 3, 1, 60
(470); Cato R. R. 17, 1; Cic. Verr. 1, 27, 68: 2, 54, 134: 3, 18
45; 3, 64, 150; pro Cluent. 35, 96; pro Ligar. 12, 34; Phil. 2
19, 48; 6, 7, 19; 11, 5, 12: 12, 10, 24; de divinat. 2, 54, 112
Horat. Carm. 3, 24, 43: Serm. 2, 3, 127; Epist. 1, 15, 17; 2, 2, 8
dafür quidvolt Plaut. Mercat. 5, 4, 31. — Oppidum quodvis Plaut
Mil. Glor. 4, 4, 30 (1157); minimum quodvis tempus Lucr. 3, 606
intestinum quodvis Lucr. 4, 118; quodvis exsilium Cic. pro Ligar
11, 33; suum quodvis (genus) schrieb Ernesti bei Cic. de opt. gen
erat. 1, 1 mit dem Oxf. U. (im St. Gall. suum quoius, im Wittenb
suumque ius), andere suus est cuique sonus oder suus est cuique
certus sonus, letzteres hat Kayser aufgenommen; quodvis quam-
libet tenue munusculum Cael. bei Cic. Ep. Fam. 8, 10, 3, im Med.
steht hier quidvis quamvis tenue munusculum.
In quodvis ist vis von quod getrennt bei Cato R. R 52, 2
hoc modo quod genus vis propagabis.
Quivis, quaevis, quidvis und quodvis wird wie qui, quis dekli-
niert; unregelmäfsig ist quoivismodi Plaut. Persa 3, 1, 58 (386)
und Pseud. 2, 4, 51 (741), vergl. Lorenz z. d. St. und Prehn a. a. 0.
p. 6 und 28 ; ferner eine Dativform quovis Apul. Met. 7, 3 S. 450
und 8, 8 S. 531, vergl. Hildebrand S. 523 und 673. — Ein Ablativ
quivis steht Terent. Adelph. 2, 3, 1 (254) abs quivis homine und
Plaut. Stich. 4, 2, 47 (627) quicumvis depugno multo facilius quam
cum fame.
Eine Zusammensetzung mit quivis ist quivis cumque ^ welche
jedoch selten vorkommt: nee repentis itum cuiusviscumque ani-
mantum Lucr. 3, 388 und quoviseumque loco potes hunc finire
libellum Mart. 14, 2, 1.
— 488 —
g) quilibet, quaelibet, quicllibet und quodtihet.
71. Für quilibet und quaelibet, welche adjektivisch und sub-
stantivisch gebraucht sind, wie für quid/ibet, welches nur als Sub-
stantiv, und für quodlibet^ welches nur als Adjektiv vorkommt,
wurde von den älteren Schriftstellern quiluhet u, s. w. geschrieben,
vergl. über den Wechsel von u in i Brambach, Neugestaltung der
lat. Orthographie p. 107. Über quilibet in der Bedeutung von
quicumque vergl. Paucker, Addenda lexicis latinis p. 71, Quid-
libet oder quidlubet als Substantiv findet sich bei Plaut. Persa
4, 4, 54; Trinum. 2, 4, 118 (519); Terent. Heaut. ^, 1, 55 (464);
Afran. (v. 409) hei Cicer. Tuscul. 4, 20, 45 und 4, 25, 55; Cic.
Ep. Farn. 9, 15, 2 und Att. 10, 6, 2; Horat. Carm. 1, 37, 10;
Serm. 1, 9, 12; Epist. 1, 17, 28 und Ars poet. 10 u. a. — Als
Adjektiv quodlibet ^ so quodhbet periculum Cornific. 3, 3, 5; si
unum quodlibet probare iudici potuerit Cicer. pro TuU. 19, 45;
nomen quodhbet Horat. Serm. 1, 2, 126 u. a., aber auch quod-
libet als Substantiv kommt vor, so cum quodlibet horum aliquis
conterit Gels. 6, 8, 1 (p. 244, 22 ed. Daremberg) und quodlibet
igitur physicis rationibus et disputationibus adserant Augustin. civ.
Del 4, 11 (160, 4 ed. Dombart).
In quilibet kann auch qui von übet getrennt werden,
so sagt Sali. Catil. 5, 4 cuius rei lubet Simulator ac dissimulator.
Quilibet u. s. w. folgt in seiner Deklination dem Pronomen qui,
doch ist zu bemerken, dafs für Nom. Sing. Femin. quaelibet auch
qualibet gesagt ist: quarum item pars qualibet partium etc. Claud.
Mamert. 2, 3 (110, 13); ein Dativ quoilubet steht bei Plaut. Poenul.
1, 2, 17 (227).
h) quicumque^ quaecumque, quodcumque.
72. Quicumque ist aus qui — cum — que zusammengesetzt;
cum, d. h. quom ist der Accusativ des Pronominalstammes quo
[irgend wann] (so Corssen, Aussprache II 838, 877, 878; dagegen
Kvicala, Untersuchungen auf dem Gebiete des Pronom. p. 44) und
que, gekürzt aus *qued, der Ablat. Sing, des indefiniten Prono-
minalstammes qui (irgend wie), vergl. Wölfflin, Gemination im
Lateinischen p. 449.
In der älteren Zeit wurde für quicumque auch queiquomque
geschrieben, so in Inschriften: C. I. L. I 197, 5; 200, 49; 202; II
19, 22; 203, 6; 205 II 53; 206, 17, 24, 51, 83, 98, 152; quem-
— 489 —
quomque I 206, 32; quoquomque I 205 I 16, 114 u.a.m., vergl.
Corssen a, a. 0., oder in Hdschr. : quaequomque Plaut. Mil. Glor.
2, 4, 36 (437): quiquoiiique Lucil. (14, 27 ed. L. Müller) bei
Donat. ad Tereut. Phorin. 1, 4, 7; queicumque Lucil. (1, 38) bei
Nonius 500, 17 u. a. m. — Im Neutr. Sing, steht auch quotcum-
que lex colon. Genet. 3, 7 Z. 23.
M in quicumque ist bis in die Kaiserzeit immer geschrieben,
auch später ist nicht häufig dafür ein n gesetzt, wie z. B. Martial.
2, 61, 6, vergl. Brambach, Neugestaltung der lat. Orthogr. p. 265.
Eine Verwandlung des m in n vor q und c fand wohl nur bei
den Partikeln num und quam statt, wie nunquam neben numquam
und quanquam neben quamquam, nicht aber bei quicumque.
In qnicumque kann auch cumqihe von qui getrennt wer-
den: Quoi pol cumque occasio est Plaut. Persa 2, 2, 28 (210);
cum quibus erat quomque una Terent. Andr. 1, 1, 36 (63); quae
meo quomque animo libitum est facere Andr. 1, 5, 28 (263); quod
quoique quomque inciderit in meutern Heaut. 3, 1, 75 (484); umor
item discedit in omnia quae loca cumque poscunt umorem Lucr.
4, 867; quid faciant et qua de causa cumque ferantur 6, 85; ex-
primat in fontem quae semina cumque habet ignis 6, 867 ; inter
qui lapidem ferrumque est cumque locatus 6, 1002; quam se cum-
que in partem dedisset Cic. de orat. 3, 16, 60; quod iudicium
cumque subierat pro Sestio 31, 68; quod erit cumque visum Fin.
4, 25, 69; qua re cumque possemum de divinat. 2, 2, 7; quod
ad cumque legis genus Legg. 2, 18, 46; cuius haec cumque modi
videntur Sallust. Catil. 52, 10; quae me cumque vocant terrae
Verg. Aen. 1, 610; quo te cumque lacus fönte tenet Aen. 8, 74;
qui te cumque tenent casus Aen. 12, 61; quam rem cumque miles
gesserit Horat. Carm. 1, 6, 3; quem fors dierum cumque dabit
Carm. 1, 9, 14; quem criminosis cumque voles modum pones iambis
Carm. 1, 16, 2; quae te cumque domat Venus Carm. 1, 27, 14;
qui testamentum tradet tibi cumque legendum Serm. 2, 5, 51;
delicias legit qui tibi cumque meas Ovid. Trist. 2, 78; nomen quod
tibi cunque datur Mart. 2, 61, 6; cuius generis cumque erant Gell,
praef. 2; in quas res cumque inciderant praef. 11; magni facias
quo in loco cumque et quacumque in re dicere 11, 7, 3; cuius
modi cumque 11, 18, 3; quem in locum cumque 12, 5, 2; quas
res cumque audierint 17, 20, 8; quod conditum cumque, quod
obsignatum, quod inclusum domi adservatur Apul. de mag. 54
5. 516.
Die Deklination von quicumque ist gleich der von qui, es
— 490 —
finden sich nur wenige Ausnahmen, so quescumque Romae regna-
vissent Caton. Orig. 2, 84 (ed. Jordan p. 15, 3) bei Charis. 1, 15
S. 70 (91, 17) und Prise. 13, 3, 13 S. 960 (9, 17); quiscumque
für quibuscumque hat Manil. 2, 337; Val. Flacc. 3, 684; 5, 490,
aber quiscumque obvertimus oris Lucr. 4, 164 war willkürliche
Änderung von Lambin. für quocumque obvertimus oris.
i) Qutsnam und quinam^ quaenam^ quidnam und quodnam:
73. a) Quisnom steht substantivisch Cicer. Verr. 2, 76,
187; Verr. 4, 36, 80; pro Cluent. 52, 143; pro Marceil. 7, 21;
Phil. 2, 26, 64; Horat. Serm. 2, 3, 158; 2, 7, 83; Lucan. 5, 521;
Sil. 15, 334; Stat. Silv. 5, 5, 58 u. a.; — aber quisnom ist auch
adjektivisch gebraucht: quisnam exitus futurus esset Cic. pro
Cluent. 23, 63; quisnam tarn abstrusus usquam nummus videtur
Leg. agr. 1, 4, 11; quisnam ignarum nostris deus appulit oris
Verg. Aen. 3, 338; quisnam se lumine caeco composuit nobis deus
Sil. 17, 549; quisnam tarn tristia vulnera casus Stat. Silv. 2, 2,
58; quisnam hie mortalibus error Stat. Theb. 8, 622; quisnam is
sermo Tacit. Ann. 15, 56; quisnam exitus foret Histor. 3, 12;
quisnam esset finis vitae commodissimus Suet. Caes. 87.
Quinam steht gewöhnlich adjektivisch: quinam homo
Plaut. Aulul. 4, 9, 17 (727); quinam Tantalidarum intern.ecioni
modus paretur Acc. (v. 657) bei Cicer. Nat. Deor. 3, 38, 90 und
Charis. 1, 15 S. 70 (91, 8); quinam locus capietur Cicer, Phil. 12,
11, 26; quinam eventus futurus fuerit Liv. 9, 17, 2; quinam finis
ab dis daretur Liv. 10, 47, 6; quinam furor Sil. 10, 117; quinam
iuvenis 10, 474; quinam casus 13, 450; quinam mos 16, 410; —
aber quinam als Substantiv: quinam exit foras Plaut. Bacch.
2, 2, 56 (234); interrogetur Flavius, quinam fuerit L. Herennius
Cicer. Verr. 5, 59, 155; quinam sit ille, quem non pigeat longin-
quitatis bellorum Liv. 10, 31, 15; die, ait, hie quinam Sil. 13,
781; percontando, quinam esset ingressus Amm. Marceil. 15, 8, 22.
Anders ist tanto periclo discere, quinam esset Fabius, te, Roma,
dolebat Sil. 7, 537, nämlich für qualis vir.
b) Quidnam ist Substantiv bei Plaut. Trinum. 5, 2, 45
(1169); Terent. Andr. 1, 4, 7 (234); Eunuch. 5, 4, 1 (923); Adelph.
3, 2, 7 (305); Cicer. de orat. 2, 3, 13; Verr. 2, 29, 70; 2, 38, 92;
5, 7, 16; pro Plane. 25, 62; pro Ligar. 6, 17; Phil. 2, 9, 21;
Tuscul. 3, 23, 56; Horat. Serm. 2, 2, 86.
Quodnam steht adjektivisch: quodnam ob factum Terent.
I
— 491 —
Heaut. 5, 2, 3 (956); quodnam . . concepi tantum scelus Cicer. pro
Milon. 37, 103.
74. In quianam kann auch nmn von quis getrennt und
nachgestellt werden, so: quo id, malura, pacto potest nam
(mecum argumentis puta) fieri Plaut. Amphitr. 2, 1, 45 (592);
quis east nam optuma Aulul. 2, 1, 17 (136); quis hier als Femin.
gebraucht; sed in aedibus quid tibi meis nam erat negotii Aulul.
3, 2, 13 (427); quid tibi ex filio nam, obsecro, aegrest Bacch. 5,
1, 27 (1114): quid negotist nam quaeso istuc Mercat. 5, 4, 6;
quid ea nam messis attinet ad meam lavationem Mostell. 1, 3, 4
(160, vergl. Lorenz z. d. St.); quid cerussa opus nam Mostell. 1,
3, 101 (258); quid tu, malum, nam [nunc] me retrahis Rud. 4,
3, 8 (945) ; quis est nam ludus in uodis Verg. Eclog. 9, 39 ; —
nam kann auch vorgestellt werden: nam quid lates? Plaut.
Mostell. 1, 1, 5; pro luppiter, nam quod malum vorsatur meae
domi illud Mostell. 1, 3, 34 (191): nam quid tu, malum, me rogi-
tas? quid agas? Mostell. 2, 1, 21 (368); nam quis hie nominat
me? Mostell. 3, 2, 97 (784); nam quam ob rem Amphitr. 2, 1, 2
(552); nam quid id refert mea? Curcul. 3, 25 (395); nam quod
ego huic nunc subito exitio remedium inveniam miser? Terent.
Phorm. 1, 4, 22 (200); nam quae haec anus est? Phorm. 5, 1, 5
(732); Donat. bemerkt hierzu: anastrophe, ut, nam quis te iu-
venum confidentissime (Vergil. Georg. 4, 445). Sed figura haec
apta commotis est aliqua re nova. Zu dem von Donat. aus Virgil
angeführten Verse sagt Servius: hodie nam particula postponitur,
ante praeponebatur. Aus Virgil kann noch angeführt werden, nam
quae tarn sera moratur segnities? Aen. 3, 373; nam quis steht
auch Fronto Ep. ad Caesar, lib. IV (64, 25), wo aber Naber num
quis geschrieben hat, vergl. Hand, Tursell. IV 18; Holtze, Syn-
taxis priscorum script. Latin. II 362 und Studemund, Ep. critic.
p. XXX.
Vor quisnam wird auch in der Umgangssprache num gesetzt,
so steht numquisnam bei Cicer. pro Rose. Amer. 37, 107 (vergl.
Landgraf z. d. St. und dessen Schrift de Ciceronis elocutione p. 36;
Hellmuth, Priorum Cic. oratiouum sermo in Act. Semin. Erlang. I
p. 111); Leg. agr. 1, 4, II; Phil. 6, 5, 12; noch öfter numquidnam
bei Plaut. Asin. 5, 1, 3 (830); Bacch. 5, 1, 23 (1110); Terent.
Heaut. 3, 1, 20 (429); Cicer. pro Plane. 26, 65; Fin. 1, 11, 39;
de orat. 2, 3, 13; de part. orat. 7, 25; Ep. Fam. 11, 27, 1.-
492
k) Quisque, quaeque, quidque und quodque.
75. a) Quisque bedeutet nach Kvicala (Untersuchungen auf
dem Gebiete der Pronomina p, 31) eigentlich »einer irgendwo«
oder »irgend einer«. Aus dieser indefiniten Bedeutung entwickelte
sich dann die allgemeine Bedeutung »jeder, all«.
Für quisque ist qunque in quibus queique eorum seiet CLL.
1, 197 Z. 14 (doch quibus quisque eorum mag. inperiumve inierit
daselbst Z. 16 und quibus quisque [eorum seiet] daselbst Z. 23)
und quique in quando quique eorum decesserit Inschr. Orell. 4361.
Quüque ist von einer weiblichen Person gebraucht:
omnes meretrices, ubi quisque habitant, invenit Plaut. Poenul.
prol. 107; quisque vostrarum Terent Hecyr. 2, 1, 19 (216); se
quisque absolvere gestit, transferat ut proprias aliena in crimina
culpas Auson. Edyll. 6 v. 63 (p. 112 ed. Peiper), ebenso nunc
adeo hoc factust optumum, ut suo quemque appellem nomine, ne
dictum esse actutum sibi quisquam vostrarum mihi neget Plaut.
Pseud. 1, 2, 52 (185), vergl. Lorenz z. d. St. und Fleckeis. Epist.
Grit, ad Fr. Ritschelium p. XXVIL
b) Das Neutr. quidque wird substantivisch gebraucht,
so Plaut. Pseud. 3, 2, 93 (882); Trinum. 4, 2, 13 (855); Cic
Academ. 1, 11, 39: 2, 16, 49; 2, 17, 54; Fin. 2, 2, 5; 2, 6, 18
2, 25, 81; 3, 20, 67; 4, 4, 10; 4, 5, 13; 5, 6, 16; 5, 29, 89
Tuscul. 1, 44, 107; 5, 13, 37; Nat. Deor. 2, 29, 73; 3, 3, 7
3, 23, 60; Verr. 4, 13, 31; 4, 16, 35; pro Font. 7, 15 (11, 25);
Cornific. 3, 29, 46; si semel unum quidque dicetur Invent. 1, 20,
28; leviter unum quidque tangam pro Rose. Amer. 30, 83, vergl.
Madvig zu Cicer. Fin. 1, 6, 18; unum quidque transigere divin.
in Caecil. 14, 45; contemplari unum quidque coepit Verr. 4, 15,
33; solent unum quidque ostendere Verr. 4, 59, 132.
Quodque wird mit einem Substantiv verbunden: quod-
que animal Cicer. Divin. 2, 47, 98 und Geis. 2, 18; antiquissimum
quodque tempus Caes. bell. Gall. 1, 45, 3; ad singulum quodque
Lucr. 5, 635; summum quodque decus Liv. 7, 32, 14; unum quod-
que vas Cicer. Verr. 4, 27, 63; in unum quodque caput Horat.
Epist. 2, 2, 188; doch si momenta nascendi singulis attributa suas
unum quidque leges haberent Gell. 14, 1, 28. Quodque wird
substantivisch sehr selten angewandt: Cicer. Orat. 11, 36
sagt: quid est quo praescriptum aliquod aut formulam exprimas,
cum in suo quodque genere praestet et genera plura sint?
Für quidque ist zuweilen in den Hdschr. quicque, welche
— 493 —
Schreibung von keinem alten Grammatiker bezeugt wird, so bei
Plautus auch im vet. und Ambros. wie Mercat. 1, 2, 103; Pseud.
2, 3, 9; 2, 4, 65; Stich. 1, 2, 5; im decurt. und Vat. Mercat.
1, 1, 45, und bei Cicer. Nat. Deor. und Divinat., besonders im
Wien, m, pr. und Leid. A., dann bei Fronto ad amicos lib. VII
(p. 192). J^ei Lucr. 1, 191; 1, 215; 1, 775 und in der Anführung
aus Att. Chrysipp. bei Festus unter rodus vel randus S. 265 ist
quicque unbeglaubigt. — Noch unzulässiger ist quique^ wie Plaut.
Pseud. 2, 3, 9; Trinuni. 4, 2, 13 und Cic. Nat. Deor. 3, 24, 63
in den meisten, Plaut. Stich. 1, 2, 5 und Cic. Nat. Deor. 3, 34,
84 in einigen Büchern gelesen wird. — Quitque ist geschrieben
Plaut. Pseud. 3, 2, 93 und Trinum. 4, 2, 13 im Ambros.
76. In der archaischen und archaistischen Sprache
steht öfter quisque für quisquis oder quicumqne, vergl. Ritschi,
Rhein. Mus. 1859, 14 S. 397 (Opusc. IV 403 Anm.). Corssen (Aus-
sprache II 239) sucht zu erklären, wie man dazu gekommen sei,
quisque für quisquis zu sprechen und zu schreiben. So soll nach
seiner Vermutung das nach Verklingen des auslautenden s in den
Auslaut gerückte i der Nominativformen von männlichen und weib-
lichen I-Stämmen zu e abgeschwächt sein, wenn dies nicht schon
vor Abfall des s geschehen war, vergl. aber Wölfflin, Gemination
im Latein, p. 449, 450. So steht in Inschr. quisque legis C. I. L.
2, 1235; quisque non posuerit 3, 1966; quisque vocarit 4, 1937;
quisque voles 5, 3635; Alexandream quisque noverat 5, 6128; quis-
que sapis 8, 1027 Z. 8; quisque posuit I. Neap. 166; quisque manes
inquetaberit 3037; quisque voluerit Inscr. de l'Alger. 123; quisque
praeteriens titulum scribtum legeris 782; dafür quique vivis C. 1. L.
2, 4137. So in einer von Zangemeister zu CLL. 4, 1645 an-
geführten Inschrift: quisque meam futuet amicam, illum secretis
montibus ursus edat. — Quisque obviam huic occesserit irato,
vapulabit Plaut. Asin. 2, 3, 24 (404); ubi quemque hominem
aspexero Amphitr. 4, 3, 14 (1048); quemque ofi'endero Captiv.
4, 2, 18 (798); sed quemque attigit Mercat. 1, 1, 20; quemque
videritis Mil. Glor. 2, 2, 1 (156); 2, 2, 5 (160); quemque hie
intus videro 2, 5, 50 (460); quique (Abi. Sing.) liceant Menaech.
3, 3, 25 (548); quique sunt optumi Menaech. 4, 2, 2 (571); quae-
que aspexerit Mil. Glor. 4, 9, 14 (1391), unsicher ist Menaech.
5, 1, 17 (717); Poenul. 2, 37 (483); Trucul. 2, 1, 17 (228), vergl.
Brix zu Menaech. 717; quaeque fors fortunast, inquit, nobis quae
te hodie obtulit, per eam te obsecramus ambae Terent. Hecyr.
3, 3, 26 (386); quemque nacta sis Hecyr. 1, 1, 8 (65); bei Cicero
— 494 —
kommt quisque in der Bedeutung von quisquis oder quicumque
nicht vor (vergl. Madvig, Excurs. VI zu Cicer. de fin. p. 832 und
Hellmuth, Prior. Cicer. orat. serm. § 40 in Act. Erlang, sem. I
p. 132), aber später öfter, so: non quisque legis luliae maiestatis
reus est, in eadem condicione est Ulpian. Dig. 48, 4, 11 ; quisque
vestrum tutus est Minuc. Fei. 13, 1; quique eorum recte sapiunt
Apul. Met. 7, 9 S. 462; quisque pessimus est Aur. Vict. Caes. 33,
29; ut quisque vim se pati existimaret Amm. Marcell. 31, 1, 2
(vergl. Petscbenig in Wölffiins Archiv 6, 268); quisque enim con-
fusus fuerit me Vulg. Marc. 8, 38, vergl. Rönsch, Itala und Vul-
gata p. 336; bei Cyprian, sagt Hartel (Zeitschr. für österr. Gymn.
1868 p. 31), sei er dem relativen quisque in den ältesten Cyprian-
Handschriften auf Schritt und Tritt begegnet, so lesen wir: plus
illic placet, quisque virum in feminam magis fregerit ad Donat. 8
(p. 10, 11 ed. Hartel); quisque ab ecclesia segregatus adulterae
iungitur Eccl. unit. 6 (214, 20); si potuit evadere quisque extra
arcam Noe fuit 6 (214, 24); non tarnen regnum caeleste conse-
quitur quisque in bis omnibus invenitur 15 (223, 19); aversandus
est talis adque fugiendus quisque fuerit ab ecclesia separatus 17
(225, 25); quisque ille confessor est 20 (228, 6); quisque pro-
fessus intra diem non est, Christianum se esse confessus est de
laps. 3 (238, 25); quisque in Christo manens interim cedit 10
(244, 13); ad quorum convivium congregatur, quisque fidelis . .
invenitur de mortal. 17 (308, 10); ille salvus atque incolumis
reservetur, quisque in hoc signo invenitur ad Demetr. 22 (367, 10);
quisque in sanguine et signo Christi inventus fuerit, solus evadit
22 (367, 19); quisque se inculpatum dixerit de opere et eleem. 3
(375, 12); quisque ad spem regni caelestis instruitur 4 (375, 19);
erras et falleris quisque te in saeculo divitem credis 14 (384, 1);
quisque haec faciat 15 (385, 14); quisque lenis patiens et mitis
est, Dei patris Imitator est de bono patientiae 5 (400, 11); quis-
que ille est quem zelo persequeris de zelo et livore 9 (425, 4);
quisque zelaverit 11 (426, 9); quisque magnanimus fuerit 13 (427,
26); quando quisque inferior fuerit Epist. 13, 4 (507, 17); lectoris
fidem quisque audierit imitetur 39, 4 (584, 6); quisque se con-
spirationi adiunxerit sciat 41, 2 (589, 10); quisque alibi collegerit
spargit 43, 5 (594, 8); quisque iam episcopus fieri voluerit 55, 8
(630, 4); quisque ille fuerit 55, 8 (630, 6); quisque post unum
qui solus esse debeat factus est 55, 8 (630, 8); quisque ille est
55, 24 (642, 6); quisque adulterio templum Dei violat Deum violat
55, 27 (645, 9); quisque Deo credit., iustus invenitur 63, 4 (703,
— 495 —
17); quisque autem de collectis foras exierit 69, 4 (753, 6); sciat
quisque hoc opponendum putat 69, 7 (756, 11); quisque se a
Gore., non separasset, poenas persolveret 69, 9 (758, 9): chri-
stianus iudicetur legitimus quisque fuerit in ecclesia 69, 13 (762,
19); a qua quisque discesserit, cum liaereticis necesse est in-
veniatur 74, 11 (808, 20): possidere se credat, quisque . converti
non trepidat ad Novatianum 2 (53, 25); quisque Dei servus am-
plectitur de aleator. 7 (100, 2), vergl. Wölfflin im Archiv 5, 495;
quisque ergo dives cupidus si vult aeternas habere divitias de
duodecim abusivis 4 (158, 2); ne a Dei dilectione aUenus saeculi
dilector quisque efficiatur 7 (163, 18); tu quoque, quisque tibi
Dens est, die vota precesque Carm. 3, 61 (p. 300); ostendens
omnes omnino ad peccatum constringi quique fuerint profani Epist.
67, 3 (737, 11); cuius rei quique digni esse meruerunt, caruerunt
de laude martyrii 6 (30, 15); huic ergo avi id est immundo
spiritui quique fuerint similes inventi ad ecclesiam amplius reverti
non potuerunt ad Novatianum 2 (55, 10); ergo quique sacros
possunt accedere fontes Carm. 5, 61 (p. 307); vires ad implenda
quaeque cognoscimus tribuat de bono pudicitiae 1 (14, 7); et quae-
que necessaria sunt Augustin. Civ. Dei 19, 13 (II 379, 1); ad
conspicienda quaeque in occulto fiunt Tertull. Virg. vel. 13; super-
struimus quaeque post Christum fictura praecinebantur adv. Marc.
3, 20; currere quisque volet, languescunt membra Coripp. loh. 2,
478; hominem, pecus, obvia quaeque impediunt, mactate truces
loh. 5, 417; vos quaeque latent arcana monetis Laus lustin. 1, 11;
quem cuncta pavent elementa, tremescunt quaeque vident homines
et non quae iussa videri ante oculos sunt clara tuos lust. 2, 33;
cuncta quis expediet, dominis quae parturit orbis, Romano quae-
que est provincia subdita reguo lust. 3, 104; pareto legi, quisque
legem sanxeris Auson. VII sapient. sent. Pittac. 12 (p. 407 ed.
Peiper) und parcit quisque malis, perdere vult bonos sent. Cleob.
19 (p. 407); non habet perpetuae castimoniae puritatem, quisque
non iugem temperantiae aequalitatem tenere contentus est Cassian.
Inst. 5, 9; nunquam igitur poterit ardentis concupisceutiae stimu-
los inhibere, quisque desideria gulae refrenare non quiverit Inst.
5, 11, 1; itaque nullam perfecte possidere probabitur, quisque eli-
sus in earum parte dinoscitur Inst. 5, 11, 1; quisque.. maluerit
Inst. 10, 21, 2; in cassum igitur haec exercitia mohetur, quisque . .
defixerit Conl. 1, 7, 4; nullatenus enim decipi potest, quisque..
valebit Conl. 2, 10, 2; quod . . praevalebit, quisque . . fuerit conten-
tus Conl. 2, 21, 2; quod esse verissimum, quisque fuerit commoratus
— 496 —
Conl. 5, 9; nullatenus potent refrenare, quisque maluerit castigare
CodI. 5, 11, 3; recte siquidem inveteratus dicitur in terra aliena,
quisque a terrenis vitiis non novatur Conl. 5, 12, 5; quibus armis
quisque fuerit communitus, semper abducetur Conl. 7, 5, 8; haec
dicere nullus audebit, quisque volet Conl. 9, 19; veniam postulabit,
quisque extiterit Conl. 9, 22, 2; inrogabit iniuriam, quisque maluerit
postulare Coul. 9, 24; quisque pervenerit, delectabitur Conl. 11, 9, 2;
ceterum contendet, quisque fuerit sectatus Conl. 12, 8, 3; quomodo
non virtutem domini contremescat, quisque ad tantum viderit trans-
isse lenitatem Conl. 12, 12, 3; evacuare conabitur, quisque credi-
derit Conl. 13, 17, 3; pronuntiabitur progredi, quisque intellegere
non quiverit Conl. 14, 3, 2: quisque vero discesserit, habebit Conl.
14, 11, 3; quisque concupiscit, exoptat Conl. 18, 2, 1; deprehendet,
quisque studuerit Conl. 19, 12, 4; quis(flie perpenderit, despiciet
Conl. 19, 14, 7; quisque contenderit, adsequetur Conl. 20, 8, 10;
quisque transit Conl. 24, 26, 9; ditabitur quisque possidebit Conl.
24, 26, 9; parentemque cum Sodoma habeat et Gomora quisque
odibilia deo sacrilegia aut instituit aut sequitur Priscillian. Tract. I
p. 7, 25; levatur pondere quidque oneratur Claud. Mamert. 2, 3
(158, 15); te nunc quisque ille es 3, 18 (189, 4); at tu, quisque
doles, amice lector Sidon. Epist. 4, 11 v. 22; ita fiebat, ut eos-
dem post longam taciturnitatem locutos quisque audire coeperat,
non taceret Contio ad Epist. 7, 9, 7; nam quisque praesumpserit
interdicta ..rimari, vereor Epist. 8, 11, 13; quisque contempti
mediatoris consequitur regnum, sequitur exemplum Epist. 9, 4, 3;
quin potius experiretur, quisque conflixerit Epist. 9, 9, 15; con-
territus haesit quisque sedet sub rege satraps Carm. 2, 78; primi
cadit hostia belli, quisque rebellis erat Carm. 5, 503; quisque
tarnen tantos non laudans ore penates inspicis, inspiceris Carm
22, 9; quaeque locis habitant, quo moderante vigent Ven. Fortun
3, 9, 54; quisque viator adest 7, 20, 3: quisque potest 8, 1, 65
sie tibi quaeque petis tribuat praesentia regis Vit. Mart. 2, 490
erat, quisque animas nostrorum fine oculorum aestimat Prudent
Haraart. 867; quisque sibi restiterit lul. Valer. 2, 13 (76, 7 ed
Kubier); quisque autem Macedonum Thessalorumve provectior sit
3, 59 (166, 27); quisque id sacerdotium nanciscitur 3, 59 (167,
18); quisque noverit vincere Itin. Alex. 18 (44); omnes quisque
faverant 20(49); quisque evaserat 48 (107); quisque mediocritatis
est agnitior 49 (111); nihil nocebit quisque curret ceteris Terent.
Maur. 2338; at si post primam Maro seponatur Homerum, longa
erit a primo, quisque secundus erit Antbol. Lat. ed. Burmann 2,
— 497 —
178 (Meyer 256; Riese 740; Baehrens 4, 192) v. 4. Leo will
Ven. Fortun. 7, 18, 22 quidque legi poterit für quod relegi po-
tent schreiben, ebenso Baehrens in dem Gedichte precatio terrae
(P, L. M. I 140) V. 29 quidque ex his fecero, habeat eventura
bonum, Riese Anthol. Lat. 1 p. 19 hat das überlieferte quidquid
in den Text gesetzt; umgekehrt hat C. F. W. Müller im Amm.
Marceil. 31, 1, 2 ut quisque vim se pati existiniaret in quisquis
verwandelt, was auch Gardthausen aufgenommen hat. — Vergl.
ferner cuiusque populi cives vicissent Liv. 1, 24, 3, wo von den
neuesten Herausgebern que eingeklammert oder ganz weggelassen
ist; cuiusque sors exciderat 21, 42, 3, wo es für et cuius d. i. is,
cuius steht.
77. Quisque wird wie qui^ quis dekliniert und dann que
angehängt, so Gen. Sing, cuiusque; Dat. cuique\ letztere Form
kann auch dreisilbig sein, so: adsignare deos proprios; sua cui-
que iura Prudent. Hamart. 105; quibus ante pedes posita est sua
cuique sordens arula Prudent. in Symm. 1, 236; vincendi quaeris
dominam? sua cuique dextra est 2, 35; imus ad occultum. Suus
est mos cuique genti 2, 89.
Für den Abi. Sing, quoque ist auch vereinzelt quique gesagt:
ut, quantum possint, quique liceant, veneant Plaut. Menaech. 3, 3,
25 (548), hierzu bemerkt Brix »quique s. v. a. quicumque (Abi.)
d. i. quacumque ratione = quanticumque um welchen Preis nur
immer«.; tanta ibi copia venustatum aderat in suo quique loco
sita munde Poenul. 5, 4, 5 (1178), einige Hdschr. haben quoque;
verrite (mi) aedis, spargite, munde facite in suo quique loco Titin.
(v. 130) bei Charis. 2 S. 183 (204), quique von Ribbeck hergestellt,
vergl. Lachmann zu Lucr. 2, 371 p. 94; tanto quique magis cum
corpore fusa peribit Lucr. 3, 698 und tanto quique magis victus
fateare necessest 5, 343, in Bezug auf diese Verse sagt Lachmann
zu Lucr. 6, 459 p. 372: »vicina cacumina caelo quam sint quoque
magis. Ut hie quam quoque magis, ita tanto quique magis in III
698 (700) et in V 343; um je wie viel mehr, um je so viel mehr.«
Der Plural ist regelmäfsig gebildet, kommt freilich in der
älteren und in der klassischen Zeit nicht häufig vor, wird aber
in der späteren Zeit oft mit Superlativen im Plural verbunden,
vergl. Wölfflin, Lat. und roman. Komparation p. 74; P. Mohr, Zu
Apollin. Sidonius, Progr. von Bremerhaven 1886 p. 15.
Quique: atque ut quique sunt optumi maxumi Plaut. Menaech.
4, 2, 2 (571), aber optumi quique expetebant a me doctrinam
Mostell. 1, 2, 76 (155) wird von Ritschi, dem auch Pennigsdorf,
Neue -Wagener, Lat. Formenlehre. II. 3. Aufl. 32
— 498 -
De quisque et quisquis pronominum usu p. 9 zustimmt, gestrichen ;
wenn dies richtig wäre, so käme der Plural von quisque mit
einem Superlativ im archaischen Latein gar nicht vor, aber es
ist zu beachten, dafs Lorenz den angeführten Vers für echt hält.
Quique Liv. 24, 43, 9; 42, 44, 1 (Weifsenborn quoque); Suet.
Aug. 89; Curt. 4, 1, 30; (maxime proximi) quique Liv, 1, 9, 8,
vergl. die Anra. von J. H. Müller z. d. St. ; (praecipui) quique
Tacit. Ann. 14, 31; (potentissimi) quique lustin. 9, 4, 9; (pessimi)
quique Capitol. Gord. tres 24, 3; (prudentes) quique Lactant.
Instit. 1, 22, 12; (proximi) quique 2, 13, 8; (boni) quique 6, 12,
21; (impii) quique Tertull. Apol. 11; (probi) quique Apol. 11;
(simplices) quique ad lud. 9: adv. Prax. 3; (nobiles) quique adv.
Mart. 4; (iusti) quique Cyprian. de habitu virg. 21; Epist. 6, 2;
59, 13; (singuli) quique Epist. 69, 10 (über diese Verbindung
vergl. Sittl, Jahresbericht über die Eortschritte der klassischen
Altertumsw. 1877 — 1883 p. 350): (honestiores) quique Veget. de re
miht. 1, 7 (12, 2); (lectissimi) quique 3, 11 (94, 17); (fortissimi)
quique 3, 25 (119, 16); (singuli) quique Cassian. Conl. 7 capitul. 17;
(electi) quique Conl. 18, 15, 4; (imperfecti) quique Conl. 20, 1, 2;
(perfecti) quique Conl. 23, 16, 1; (simpliciores) quique Conl. 8,
4, 6; (tepidiores) quique Conl. 21, 3; (sapientissimi) quique Conl,
24, 15, 3; (potentissimi) quique Salvian. de gubern. 8, 14: (optimi)
quique Symm. Epist. 10, 12, 2; (ceteri) quique Sidon. Epist. 1, 1, 2;
(boni) quique Epist. 2, 6, 2; 5, 20, 3; 7, 2, 5; (incipientes) qui-
que Epist. 7, 9, 8; (optimi) quique Epist. 9, 1, 3: (paucissimi)
quique Epist. 2, 10, 1 ; (optimi) quique Sulpic. Sev. Chron. 2, 28, 3;
(pessimi) quique 1, 26, 1; (externi) quique Alcim. Avit. Epist. 46
(76, 13 ed Peiper).
Quaegue (Femin.): tot leges, et proximae quaeque duriores
Cic. Off. 2, 21, 75; quaeque Cic. Divinat. 2, 42, 89; Sali. lug.'
60, 4; cohortes quaeque Liv. 3, 69, 8; quaeque (legiones) 39, 31,
12; (nobilissimae) quaeque Salvian. de gubern. 7, 106.
Quaeque (Neutr.): quaeque Cic. Off. 2, 5, 18: (libentissima)
quaeque Cic. Invent. 2, 2, 4; (prima) quaeque Ein. 2, 32, 105;
(recentissima) quaeque Academ. 1, 4, 13; (veterrima) quaeque Lael.
19, 67; quaeque Sallust. Catil. 4, 2; Verg. Eclog. 7, 54: Georg. 1,
199; riorat. Serm. 1, 4, 106; 2, 3, 2; Epist. 2, 1, 28;. Ars poet.
92; (fortissima) quaeque Liv. 25, 38, 18: (optima) quaeque Plin.
Epist. 1, 5, 13: (altissima) quaeque flumina Curt. 7, 4, 13: (summa)
quaeque amicula 5, 1, 38; (proxima) quaeque suffugia 8, 4, 9;
(prima) quaeque congesta 4, 2, 8; (prima) quaeque 6, 6, 27; 10,
— 499 -
10, 8; (gravissiuia) quaeque lustin. 11, 3, 7; (periculosissima) quae-
que 11, 4, 5; (scabiosa) quaeque TertuU. Apol. 14; (per aspera)
quaeque de pudic. 9; (graviora delicta) quaeque Idolat. 11; (pau-
periora) quaeque ad uxor. 2, 4; (bona) quaeque Cyprian. Epist.
67, 7 ; (certa) quaeque Cassian. Conl. 7, 32, 1 ; (devia) quaeque
Conl. 24, 24, 5; (verissima) quaeque Conl. 2, 8, 2; (maiora) quaeque
Salv. de gubern. 3, 27 ; (inibelliora et timidiora) quaeque Lactant.
Opif. 4, 9; (placidiora) quaeque Opif. 14, 6; (certa) quaeque Ennod,
Vit. Epiphani 117 (ed. Harte! p. 361, 10; ed. Vogel p. 99, 5);
(singula) quaeque Ennod. Dict. 2, 10 (p. 433, 6; 122, 18); (pretiosa)
quaeque Sidon. Epist. 1, 7; (bona) quaeque Epist. 2, 6; (sinistra)
quaeque Epist. 8, 6; (faceta) quaeque Epist. 9, 15; (fortia) quae-
que Carm. 5, 421; (extrema) quaeque Epist. 1, 7; (proxinia) quae-
que Carm. 7, 248; (divina) quaeque Symm. Epist. 10, 19, 10;
(vicina) quaeque Sulpic. Sever. Cbr. 2, 26, 5; (maiora) quaeque
Mart. Capell. 5, 507; (tempora) quaeque Drac. Satisf. 222; (me-
liora) quaeque Boethius 2, 4, 12; (lenia) quaeque Claud. Mamert.
1, 18 (68, 4); quaeque (corporea) 3, 1 (173, 1); (doctiora) quae-*
que Epist. posterior p. 205, 13; (maxima) quaeque Apul. de mag.
18 S. 433; (electa) quaeque Ale. Avit. contra Eutych. haer. I (20,
12); (lectisäima) quaeque Epist. VII (39, 15); (maxima) quaeque
Carm. 4, 201; (optima) quaeque Carm. 5, 335; (inferiora) quae-
que Cael. Aurel. Chron. 1, 36; quaeque (sicciora) Chron. 4, 69;
(omnia) quaeque Cass. Fei. 33 (69, 4); (mira) quaeque Itin. Alex.
21 (50).
Quorumqne: (raaximorum) quorumque Nazar. Pauegyr. 3 (215,
25 ed. Baehrens); (magnorum) quorunoque Apul. Dial. Herrn. Trim.
18 S. 301 ed. Hildebr. II p. 298; (spiritalium) quorumque Cassian.
Conl. 9, 7, 1; (perfectissimorum) quorumque Conl. 18, 2, 1; quo-
rumque Eugipp. Exe. Aug. 75 S. 331, 10.
Quihusque: (in optimis) quibusque Cic. Lael. 10, 34; (fortissi-
mis) quibusque Senec. de provid. 2, 3; (pessimis) quibusque de
tranquill. 2, 9; (humillimis) quibusque Epist. 87, 15; quibusque
Plin. N. H. 2, 47, 46 (120); quibusque (proximis) N. H. 2, 70, 71
(179); (vetustissimis) quibusque N. H. 9, 59, 85 (181); (optimis)
quibusque N. H. 33, 1, 3 (6); quibusque 33, 3, 15 (52); (proximis)
quibusque Flor. 1, 9, 8; (fortissimis) quibusque lustin. 5, 6, 2;
(facillimis) quibusque 7, 6, 9; (doctissimis) quibusque Spart. Ant.
Carac. 7, 3; (fortissimis) quibusque Capitol. Max. duo 2, 6; (devo-
tissimis) quibusque Treb. Poll. Claud. 14, 2; (levissimis) quibus-
que Treb. Poll. XXX tyr. 22 (Aemilian.) 1; (singulis) quibusque
32*
— 500 -
(devotissimis) Vopisc. Aurel. 9, 2: (optimis) quibusque Aurel. 14, 5;
(arduis) quibusque lul. Valer. 1, 20; quibusque (incautioribus) 3,
21; (uvidioribus) quibusque Tertull. leiun. 1: (optimis) quibusque
Apol. 5; (honestissimis) quibusque de cultu 2, 12; (receptissimis)
quibusque de test. an. 1; (imperitis) quibusque Cassian. Conl. 1,
20, 6; (singulis) quibusque Conl. 1, 15, 2; 10, 11, 2; (studiosis)
quibusque Conl. 19, 1, 2; (vilibus) quibusque Conl. 19, 14, 3;
(levissimis) quibusque Conl. 7, 25, 2; (singulis) quibusque Sidon.
Epist. 2, 9; 3, 1; 7, 14: quibusque (optimis) Epist. 3, 3; quibus-
q\ie (lectissimis) Epist. 9, 13: (bonis) quibusque Symm. 2, 67;
7, 53; 9, 16: suis quibusque temporibus 10, 30, 3; in suis qui-
busque motibus Claud. Mamert. 1, 18 (67, 5); (terrenis) quibusque
1, 12 (55, 23): (aliis) quibusque (maioribus) Cael. Aurel. Chron.
3, 139; (certis) quibusque Ale. Avit. Epist. 57 (86, 3).
Quosque: (primos) quosque Cornific. 3, 22, 37: quosque Sali,
lug. 97, 4; Liv. 5, 8, 13; (pessimos) quosque Senec. de ira 3,
4, 5; (stultissimos) quosque de vita beata 10, 2; (optimos) quos-
'que Epist. 108, 25; (proximos) quosque Tacit. Agr. 36; quosque
Suet. Tib. 8; (primos) quosque Plin. N. H. 10, 63, 83 (178);
(firmissimos) quosque Frontin. 1, 4, 7; (lectissimos) quosque 1,
6, 3; (finitimos) quosque lustin. 20, 1, 4; (locupletissimos) quos-
que 21, 2, 10; (potentissimos) quosque 22, 2, 9, von ßübl ein-
geklammert: (gravissimos) quosque Gell, 3, 10, 9; (honestissimos)
quosque Lamprid. Comm. Anton. 3, 3; (fortissimos) quosque Treb.
Poll. Claud. 13, 6; XXX tyr. 8 (Marius), 5; (lectissimos) quosque
lul. Val. 1, 29: (maximos) quosque Lactant. Instit. 3, 1, 5; (pro-
bos) quosque Tertull. de patient. 4; (iustos) quosque Cyprian. de
bono patient. 19; (dignos) quosque Epist. 41, 1; (deceptos) quos-
que Cassian. Conl. 4, 20, 4; (perfectos) quosque Conl. 5, 6, 6;
(electos) quosque Conl. 15, 1, 2; (immundos) quosque Conl. 17,
2, 2; (exsecrabiles) quosque Conl. 18, 16, 5; (infirmos) quosque
Conl. 19, 12; (incautos) quosque Conl. 24, 19, 2; quosque Ennod.
Vit. Epipbani 17 (ed. Hartel p. 335, 10; ed. Vogel p. 86, 29);
(certos) quosque 121 (p. 362, 13; 99, 26); (propiores) quosque
Apul. de mundo 25 S. 343; (abiectissimos) quosque Salv. de gubern.
3, 50; (infidelissimos) quosque 5, 1: (potentissimos) quosque 8, 15;
(bonos) quosque Symm. Epist. 7, 57; (summates) quosque Epist.
10, 23, 12; (optimos) quosque Epist. 2, 39; 3, 2 ; 7, 48; (vere-
cundos) quosque Sidon. Epist. 2, 2, 4; (spectatissimos) quosque
Epist. 6, 5; (musicos) quosque Carm. 22; (certos) quosque Ale.
Avit. ex homil. libr. III (p. 106, 23).
- 501 -
Quasque: (primas) quasque Cornific. 3, 24, 40; (litteras lon-
gissimas) quasque Cic. Epist. Fam. 7, 33, 2; (opiraas) quasque Apul.
Met. 10, 14 S. 703; (locales) quasque Tertull. Apol. 20; (strenuas)
quasque equites lul. Valer. 3, 46; (nobiliores) quasque Aur. Vict.
Caes. 4; (spiritales) quasque Cassian, Conl, 10, 12; (singulas) quas-
que Sidon. Epist, 2, 7; (res) quasque Carm. 15, 84; (singulas) quas-
que Sulp. Dial. 2 (3), 5, 2; (severiores) quasque Cassiod. ed. Momms.
p. 639.
1) quispiam^ quacjiiam^ quijqnam (quidpiam) und quodpiam.
78. Quispiam ist nach Corssen (Aussprache II 846) aus
quis — p — iam gebildet, wobei p aus der enklitischen Partikel
— pe »selbst, eben, gerade« verkürzt ist und iam (a. a. 0. II
850) d. i. *diam »den Tag«, dann »nun, jetzt« bedeutet. Festus
(p. 254 ed. Müller) sagt: Quispiam quin significet aliquis, et
quaepiani aliquae, similiterque alia eiusdem generis, ut dubium
non est, ita unde sequens pars eius coeperit, inveniri non po-
test. Über die Bedeutung von quispiam vergl. C. F. W. Müller
zu Seyfferts Lael. p. 279.
79. a) Q-uispiam ist öfter in der occupatio als Substantiv
angewandt, so dixerit quispiam Cic. Phil. 14, 5, 13; dixerit enim
fortasse quispiam Leg. agr. 2, 13, 32; forsitan quispiam dixerit
Off. 3, 6, 29; fortasse dixerit quispiam Cato Mai. 3, 8; dicet
quispiam Verr. 3, 46, 111; dicet fortasse quispiam pro Sulla 30,
84; hie quaerat quispiam Nat. Deor. 2, 53, 133; quaeret quis-
piam Leg. agr. 2, 8, 20; pro Arch. 7, 15; quaeret fortassis quis-
piam pro Cluent. 52, 144; aber auch sonst Plaut. Casin. 2, 2, 3;
Mil. Glor. 2, 5, 21 (431); Mostell. 3, 2, 161 (847); Rud. 2, 5, 15
(472); 4, 3, 11 (948); Stich. 2, 1, 17 (170); Cic. pro Rose. Amer.
20, 55; pro Caec. 20, 56; pro Sulla 14, 41; 30, 84; pro Plane.
20, 49; Caes. bell. Gall. 6, 17, 5; Pseud. Sallust. Inv. 7, 19 (ed.
Jordan p. 155, 1); Gell. 2, 21, 6; Vopisc, Prob. 6, 4 und Saturn.
10, 3; Salv. de gubern. 3, 15; Mamert. Grat. act. 19; Sidon. Ep.
7, 2, 2 u. a.
Quispiam als Adjektiv scheint im Nomin. weniger im Ge-
brauch gewesen zu sein, so steht nisi si quispiamst Amphitruo
alius Plaut. Amphitr. 2, 2, 195 (825); quid si hoc voluit quispiam
deus Tereut. Eun. 5, 2, 36 (875); fortasse quispiam improbus dixerit
Cicer. Phil. 10, 5, 12; agricola quispiam de orat. 9, 38; gramma-
ticus quispiam Gell. 5, 4, 2; homo quispiam Vopisc. Flor. 17, 5.
— 502 —
b) Quaepiam im Nominat. vermag ich als Substantiv
nicht zu belegen, als Adjektiv findet es sich: cum quaepiam
cohors ex orbe excesserat Caes. bell. Gall. 5, 35, 1 ; res quaepiam
Gell. 1, 23, 5; mulier quaepiam Apul. Met. 4, 3 S. 241; im obli-
quen Kasus z, B. an aliam quampiam actionem habebis Cicer. pro
Caecin. 13, 37; ut ea vis ad aliam rem quampiam Fin. 5, 11, 30;
alia quapiam vi pro Sestio 29, 63 u. a.
c) Das Neutrum lautet quippiam und quidpiam, beide Formen
werden substantivisch gebraucht. Quippünn schreiben Naev. bei
Charis. 2, 13 S. 192 (215, 26); Plaut. Aulul. 2, 5, 18 (344); Captiv.
1, 2, 18 (127), vergl. Brix, der in der dritten Auflage quippiam
gegen quipiam verteidigt, während er in den ersten Auflagen qui-
piam schrieb; Casin. 3, 5, 38; 3, 5, 65; Curcul. 1, 1, 52, Fleckeisen
quipiam; Mostell. 1, 4, 31 (345); 3, 1, 11 (542); Persa 4, 8, 5;
Pseud. 1, 3, 22 (253); 1, 3, 134 (368); 4, 6, 34 (1096); Lorenz
immer quippiam, Fleckeisen quipiam; Trucul. prol. 6; 2, 4, 73
(427); 2, 4, 78 (432); 2, 8, 9 (639); Cicer. de orat. 2, 39, 163;
Verr. 2, 32, 78; 3, 31, 74; 4, 21, 47; pro Caecin. 24, 69; pro
Muren. 30, 62; pro Rab. Post. 9, 25; II, 29; Phil. 1, II, 27;
Fin. 1, 16, 50; 5, 6, 15; Tuscul. 5, 27, 78; Nat. Deor. 3, 36, 87;
de divinat. 1, 29, 61; 2, 24, 52; 2, 72, 149; de fato 9, 18; 16,
36; Lael. 11, 39; Legg. 1, 12; 34; 2, 20, 49; Scaevolabei Pompon.
Dig. 34, 2, 10; Spartian. Hadr. 11, 1; Vulcac. Gall. Avid. Cass.
5, 3 u. a. , noch ist zu bemerken, dafs es ein Lieblingsausdruck
des Theodorus Priscianus ist, vergl. Helmreich in Wöllflins Archiv
2, 198. _ Qaidjrlam Plaut. Rud. 3, 3, 39 (701); 4, 1, 5 (896);
Terent. Andr. 2, 6, 7 (438); Hecyr. 3, 2, 14 (349); Cornific. 1,
11, 20; Cic. pro Quint. 4, 15; 5, 19; Ep. Att. 14, 22, 2.
Quodpiain wird als Adjektiv gebraucht, dafür wird auch
quoppiam geschrieben, so in oppidum quoppiam Cic. Verr. 4, 21,
47, aber Studium quodpiam Cornific. 2, 27, 44; verderbt ist uum
aliquod quippiam membrum Cic. Tuscul. 3, 9, 19 im Gud., Reg.,
Gembl. und Bern., von den Herausgebern ist mit Recht num aliud
quodpiam membrum geschrieben.
80. Quispimn wird wie qui, quis dekliniert und dann piam
angehängt, so Gen. Sing, cuiuspiam; Dat. cuipiam; Acc. quem-
piam, quampiam, quippiam (quidpiam) und quodpiam. Die Form
quempiam ist von Plaut. Rud. 3, 5, 33 (813) als Feniin. gebraucht,
vergl. Fleckeisen Epist. crit. ad Fr. Ritschelium p. XXVU.
Der Plural ist sehr selten, mit Recht sagt Prehn a. a. 0. p. 8:
plurativo Iniius pronominis numero abstiimisse poetas comicos;
— 503 —
er findet sich bei Cicer. Ep. Farn. 9, 8, 2 aliae quaepiam rationes;
Apul. Flor. 4, 18 (S. 90) cum proferre ad quospiam coeperis; Sidon.
Epist. 7, 9, 5 quorumpiam ingenia.
ni) quisquam^ quicquam.
81. a) Quisquani besteht aus quis und quam; die letztere
Form soll nach Corssen (Aussprache II 838) Accusativ Fem. des
unbestimmten Pronomens quis sein und »irgendwie, in irgend einer
Weise« bedeuten, nach Kvicala (Pronomina p. 28) soll quam ur-
sprünglich lokal sein und quisquam ursprünglich »einer an einem
Orte« heifsen. Es steht vorzugsweise in negativen Sätzen und in
Fragen mit negativem Charakter, dann in hypothetischen Vorder-
sätzen (Kvicala a. a. 0. p. 27; Prehn p. 13), selten in positiven
Sätzen (Rauschning, De latinitate Seuecae p. 72), wird aber in
der Regel als Substantiv gebraucht: in späterer Zeit ist quis-
quam fast verschollen und es steht dafür regelmäfsig aliquis nach
nee und sine, vergl. Dressel, Lexik. Bemerkungen zu Firmicus
Mäternus p. 9.
Als Adjektiva wird quisquam gewöhnlich mit Sub-
stantiven verbunden, wenn diese Personen sind: non pol
homo quisquam faciet impune animatus hoc Enn. (Ann. 100 ed.
L. Müller) bei Macrob, 6, I, 15; tantum commeatum non opinatum
esse quemquam homiuem comparari posse Cato Orat. reliqu. 6
(ed. Jordan p. 33, 10) bei Charis. 2 S. 184 (205, 19); quisquam
deus Turpil, (115) bei Cic. Tuscul. 4, 34, 72; quemquam hostem
Titin. (10) bei Nonius S. 552, 25; talos ne quoiquam admoveat
homini nisi tibi Plaut Asin. 4, 1, 34 (779); magistron quemquam
discipulum miuitarier Bacch. 1, 2, 44 (151); numquam edepol
hominem quemquam luditicarier Mil. Glor. 2, 6, 57 (538); quod
homo quisquam irrideat Poenul. 5, 4, 32 (1202); non est ussu
quisquam amator nisi qui perpetuat data Pseud. 1, 3, 72 (306);
peiorem ego hominem magisque vorsute malum numquam edepol
quemquam vidi Pseud. 4, 2, 61 (1018); nee mi obviam homo quis-
(juam venit Rud. 1, 3, 23 (206); neque quem rogitem responsorem
quemquam iuterea [hie hominem] invenio 1, 4, 7 (226); nam ecastor
numquam satis dedit suae quisquam amicae amator Trucul. 2, 1,
28 : nunquam edepol mihi quisquam homo posthac duarum rerum
creduit Trucul. 2, 2, 52 — für quisquam finden wir bei Plautus
auch ullus bei einem Personennamen: neque illaec uUi pede pedem
homini premat Asinar. 4, 1, 30 (775); neque illa uUi homini nutet
— 504 —
4, 1, 39 (784); magis quam ullus cinaedus Aulul. 3, 2, 8 (422);
hunc si ullus deus amaret Bacch. 4, 7, 20 (818); nee fallaciam
astutiorem ullus fecit poetae Casin. 5, 1, 7; neque . . ullus servos
istoc nominest Capit. 3., 4, 58 (590); nee mihi quidem libertus
ullus est Curcul. 4, 3, 15 (547); nunquam ullus deus tarn benignus
fuit Persa 4, 4, 34 (583); nee. bominem umquam ullum teneri
vidi Menaech. 4, 2, 29 (594); neque ego amatorem mi invenire
ullum queo Pseud. 3, 1, 7 (774) — adeon hominem esse inve-
nustum aut infelicem quemquam ut ego sum Terent. Audr. 1, 5,
10 (245); quemquamne bominem in animum instituere Adelpb. 1,
1, 13 (38); arator quisquam Cic. Verr. 3, 93, 216; bomo quis-
quam Verr. 2, 52, 128; 3, 50, 118; pro Sestio 36, 78; quisquam
privatus Verr. 4, 57, 126; 5, 30, 76; servus quisquam pro Rose.
Amer. 23, 64; quisquam subscriptor Divin. in Caecil. 16, 51; quis-
quam tyrannus in Pison, 8, 17; quisquam vir Har. resp. 8, 17;
in Vatin. 3, 7; cuiusquam bominis pro Rabir. 4, 13; cuiusquam
oratoris Verr. 1, 10, 29; cuiusquam viri pro Cael.. 18, 43: cui-
quam civi Verr. 5, 54, 141; pro Caec. 35, 101; cuiquam inimico
pro Muren. 27, 56; perfugae cuiquam Verr. 1, 38, 98; adulescentem .
quemquam de domo 45, 118; quemquam amicum Verr. 4, 11, 26;
pro Flacc. 1, 2; aratorem quemquam Verr. 3, 63, 147; quein-
quam civem Verr. 3, 31, 74; pro Cluent. 46, 129; de domo 13,
33; Pbil. 8, 5, 15; quemquam iudicem pro Caec. 21, 61; latorem
quemquam de domo 18, 48; quemquam patronum Pbil. 6, 5, 13;
quemquam sicarium pro Rose. Amer. 33, 94; tribulem quemquam
in Vatin. 15, 36; virum quemquam Catil. 1, 10, 26; cum bomine
quoquam pro Rose. Amer. 27, 74 und so in allen Zeitaltern, z. B.
quemquam civem Vell. Pat. 2, 6, 2; quisquam arator Lucan. 7,
861 u. a., selten aber stebt quisquam adjektivisch bei Sach-
namen (vergl. Landgraf zu Cic. Rose. Amer. p. 254): numquam
quicquam facinus feci Plaut. Menaech. 3, 1, 2 (447); egou' ausim
tibi usquam quicquam facinus falsum proloqui? Merc. 1, 2, 43;
neque ego taetriorem beluam vidisse me umquam quemquam quam
te censeo Mostell. 3, 1, 78 (608); quemquam porcellam Mü. Glor.
4, 2, 68 (1060), im vet., decurt. und Vat. des Plautus proculem,
in den Hdschr. des Prise. 5, 3, 13 S. 645 proculenam und porcu-
laenam, porcellam ist eine Verbesserung von Reiz; nee quisquam
locus est Lucr. 1, 1077; saporem quemquam Lucr. 2, 857; band
quisquam oder Lucr. 4, 689; si cuiquam generi bominum und si
cuiquam ordini Cic. Verr. 2, 6, 17; si cuiquam legationi fui im-
pedimento Ep. Fam. 3, 10, 6; rumor quisquam Ep. Alt. 5, 10, 4
— 505 -
ist nicht sicher, vergl. Wesenberg z. d. St.; cardine quoquam Manil.
2, 841 ; cuiquam dono Val. Maxim. 4, 3, 14; quisquam ager Colum.
2, 6, 4; quisquam modus Val. Fiacc. 8, 272; cuiusquam rei Quintil.
10, 2, 6; a quoquam incepto Suet. Caes. 59; quemquam consu-
latum Domit. 13; cuiquam ministerio Tacit. Dialog. 29, 3; loci
cuiusquam Liv. Kpitom. 123; historiae cuiquam Treb. Poll. XXX
tyr. 2, 4; in quoquam temj^lo Augustin. Civ. Dei 1, 6 (I 11, 23); quis-
quam fructus 7, 25 (I 306, 30); cuiusquam facti 15, 25 (II 114, 2).
Nicht so in den Worten des C. Gracchus bei Gell. 15, 12, 3 uti
nemo posset vere dicere, assem aut eo plus in muneribus me
accepisse, aut mea opera quemquam sumptum fecisse und des
Cicer. Ep. Ätt. 11, 25, 1 neque consilii tui neque consolationis
cuiusquam spes, hier bezeichnen quemquam und cuiusquam die
Person. — Gewöhnlich steht bei Sachnamen uUus^ bei
Cicero auch bei Personennamen der Abi. Sing, ullo: sine
duce ullo Verr. 1, 41, 105; in ullo civi de domo 22, 58; cum
homine ullo pro Rose. Amer. 34, 96; Phil. 13, 19, 43; in homine
ullo pro Cluent. 55, 152; pro Ligar. 9, 26; in ullo [homine] schreibt
C. F.W. Müller Catil. 2, 4, 8; ullo iudice pro Caec. 21, 59; sine
ullo milite in Pison. 20, 47 ; quam ab ullo histrione Tuscul. 4, 25,
55, diesen Beispielen steht aus den Reden nur cum homine quo-
quam pro Rose. Amer. 27, 74 gegenüber.
b) Bei Personenbenennungen findet sich quisquam auch als
Femininum: nuraquam quisquam amica Naev. (com. 90) bei
Charis.. 2, 13 S. 186 (208, 8); neque quisquam alia mulier Plaut,
eist. 1, 1, 68; neque digniorem censeo vidisse anum me quem-
quam Rud. 2, 3, 75 (406); illarum quisquam Terent. Eun. 2, 3, 83
(374); uostrarum quisquam Eun. 4, 4, 11 (678); neque vir neque
muher quisquam CLL. 1, 196 Z. 10, dagegen quisquam quae-
quamve Impp. Theodos. et Valentin. Cod. 10, 12, 2. Nicht allein
auf weibliche Personen wird quisquam angewandt, sondern auch
neque ego taetriorem beluam vidisse me umquam quemquam te
censeo Plaut. Mostell. 3, 1, 78 (608), vergl. Lorenz z. d. St.; dies
quisquam belua hat nur noch eine Analogie : quemquam porcellam
Mil. Glor. 4, 2, 68 (1060), über die verschiedenen Lesarten vergl.
S. 504. Bei Senec. Epist. 108, 24 ist zwar im Bamb., Rehd. 1,
Cöln. und in den Pal, 2, 3, 4 multum ad rem pertinet, quo pro-
posito ad quamquam rem accedas, aber in mehreren Büchern
steht das richtige ad quamque rem.
c) Das Neutrum lautet quicquam und quidquam, die
Grammatik erstellen sind folgende: D transit in c, ut accidit,
— 506 —
quicquam Prise. 1, 8, 45 S. 559 (I 35, 1); In c quoque nulla
syllaba superior desinit, nisi sequens quoque a c vel a q incipiat,
ut bacca, soccus, ecquis, quicquuia Prise. 2, 1,6 S. 568 (I 47, 5);
Quicquam et quicquid et quocquod, prima syllaba, quotiens ha-
buerit d, idem vos perducite et superponite c. Nam cum sint
haec composita et confusa, si utramque vocem suis litteris scrip-
tam relinquatis, duas partes orationis separatas relinquetis : quic-
quam enim ductum est a quidquam Marius Victorin. S. 2460 (13,
24); Quicquam in medio per c, uou per d scribi debet. In com-
positione enim plerumque d in c commutatur, ut in praepositioni-
bus, accedo, aecumulo Papirian bei Cassiodor S. 2291 (160, 10);
Quicquam in prima syllaba per c scribendum, quod d littera in
c litteram commutatur Cassiodor S. 2319 (208, 25), vergl. Albin
de orthogr. S. 2343 (308, 11). — In Handschriften ist quic-
quam beinahe ausschliel'slich bei Plautus und Terenz (quidquam
Plaut. Poenul. 5, 5, 5); bei Cicero gewöhnlich im Reg. der Verr.,
immer im Erf., immer im Vat. und in den übrigen vorzüglicheren
Hdschr, der Philipp, und in dem Palimps. der Bücher de rep. ;
bei Caesar im Bell. Gall. meistens im Par. 1, im 8. Buch des
Bell. Gall. und im B. C. im Par. 2; überall bei Virgil und Horaz;
bei Livius in der ersten Dekade im Par. und Med., in der dritten
im Put. und Colb. — Quiquam steht CLL. 1, 196 Z. 12; Plaut.
Mil. Glor. 2, 5, 55 im vet. m. pr., decurt. und Vat. (qui quan-
quam , dafür im vet. m. sec. richtig quicquam quam) ; Cic. Phil.
10, 7, 15 im Vat.; Liv. 5, 33, 1 im Par. m. pr. : 5, 43i, 1 im
Med.; 6, 6, 7 im Med. und Leid. 1 ist Versehen. — Quitquam ist
I. Neap. 6058 Z. 16 geschrieben. — Quodquam führt Diomed. 1
S. 321 (332, 22) auf.
82. In der Deklination richtet sich quisquam genau nach
qui, quis; auch kommt für den Gen. cuiusquam und für den Dat.
cuiquam die ältere Schreibweise quoiusquam und quoiquam vor.
Für den Abi. quoquam ist auch quiquam gestattet: cum quiquam
amante Plaut. Asinar. 1, 3, 23 (175); cum quiquam alio Asinar.
1, 3, 77 (230); 4, 1, 9 (754); cum quiquam viro Cistell. 1, 1,
88; a quiquam homine Persa 4, 3, 8 im vet.; a queiquam alio
Baceh, bei Nonius S. 334, 4 (queiquam schreibt L. Müller, quo-
quam Ritschi); cum quiquam Apul. de mag. 7 S. 394.
Für einzelne Kasus von quisquam finden wir öfter die von
uUus angewandt (vergl. C. F. W. Müller zu Seyfferts Laelius p. 356;
Klotz, Handbuch der lat. Stilistik p. 210 und 211), so ullius für das
bei Cicero gewöhnlichere cuiusquam : non vereor, ue quis audeat
- 507 —
dicere, ullius in Sicilia quaesturam aut clariorem aut gratiorem
fuisse Cicer. pro Plane. 26, 64 ; quis eoim ullum ullius boni spera
haberet in eo post red. in senat. 5, li; neque ullius borum in
ulciscendo acerbitas progressa ultra mortem est Phil. 11, ], 1;
numquam ullius oratione victi sententia desistemus Fin. 1, 19, 63;
ullius umquam oratio aut docti aut indocti movebit Nat. Deor. 3,
2, 5, während bei Livius nach Kühnast (Livian. Syntax p. 202)
ullius häufiger ist als cuiusquani, vergl. auch 0. Riemann, Etudes
sur la langue et la grammaire de Tite-Live p. 84 — ulli für cuiquam
(nicht bei Cicero): negat se raove et exemplo populi Piomani posse
iter ulli per proviuciam dare Caes. bell. Gall. 1, 8, 3; quam de in-
sequenti officio quidquam ulli pollicendum Plane, bei Cicer. Ep.
Farn. 10, 8, 1 ; ne quid ulli sanctum relinqueretur Vell. Paterc. 2,
67, 3 ; priusquam de ea re ulli proconsulis redderentur epistulae
2, 42, 3; ne cedentium quidem ulli parcendo Amm. Marcell. 14,
2, 2 u. a. — idhim für quemquam: num vos existiniatis Gracchos
aut Saturninum aut quemquam illorum veterura, qui populäres
babebantur, ullura umquam in contiuue habuisse conductum Cic.
pro Sestio 4!:), 105 — ullo für quoquam (das auch vorkommt bei
Cic. Verr. 2, 56, 139; 5, 69, 178; Leg. agr. 3, 4, 15; pro Cluent.
17, 48; Part. orat. 38, 134; Ep. Att. 9, 15, 5 u.a.): si te aut
a Plancio aut ab ullo dignitate potuisse superari dixero Cic. pro
Plane. 3, 6; non est eredibilis tantus in ullo furor pro Marcell.
7, 21; an ille quemquam plus dilexit? cum ullo aut sermoues aut
consilia eontulit saepius Phil. 2, 15, 38; si neque virtus in ullo
nisi in sapiente nee felieitas vere dici potest Fin. 4, 9, 22; cum
neque a te ipso neque ab ullo alio scriberetur Ep. Farn. 2, 19, 1;
neque ab ullo provinciam accipere Ep. Farn. 3, 2, 1 ; facultas in
te summa est, si umquam in ullo fuit Ep. Fam. 4, 13, 4; quam
pro ullo alio valere potuisset Ep. Fam. 6, 12, 2; ita eo sie utor,
ut nee familiarius ullo nee libeutius Ep. Fam. 13, 26, 1 ; an me
existimas ab ullo malle mea legi probarique quam a te Ep. Att.
4, 5, 1 ; seito, verbum in senatu factum esse numquam de ullo
nostrum Ep. Att. 7, 3, 1; nihil enim «de maerore minuendo«
scriptum ab ullo est Ep. Att. 12, 14, 3; vides . . nullam in ullo
dignitatem Ep. ad Q. fratr. 3, 4, 1; auch bei anderen Schrift-
stellern wird ullo rieben quoquam gesetzt: nee prohibente ullo
Liv. 5, 40, 4 (vergl. haud quoquam improbante Liv. 3, 56, 6);
nee ullo resistere auso Tacit, Hist. 4, 36 (vergl. uec quoquam
reperto Suet. Caes. 20); nee meliora moneöte ullo nee retentante
Amm. Marcell. 29, 3, 2 u. a.
— 508 —
Bei Prob. Instit. art. S. 350, 351 (134, 5) und Diomed. 1
S. 321 (332, 18) werden zwar von quisquam auch die Formen des
Plural angeführt, aber augewandt sind dieselben nicht. Daher
ist auch nicht mit Lambiu und anderen nee quibusquam amoenis
locis bei Cicer. Ep. Att. 12, 23, 3 zu lesen, sondern wie der Med.
hat quibusdam, was auch Boot, Baiter und Wesenberg (vergl.
Hellmuth, Act. sem. phil. Erlang. 1 p. 131) in den Text gesetzt
haben. Charis. 2, 7 S. 134 (160, 21) sagt: In bis illud quoque
observandum est, quod ista omnia, quae quasi adiectamenta dixi-
mus, tarn singulari numero quam plurali accedunt. Unum autem
adest quam semper singulare. Non enim ut quisquam quem-
quam, sie utique quiquam quosquam dicimus. Die ungebräuch-
lichen Formen des Plural von quisquam werden durch den Plural
von ullus ersetzt, so sagt z. B. Cic. Tuscul. 1, 1, 2 quae tarn ex-
cellens in omni genere virtus in ullis fuit, ut sit cum maioribus
nostris comparanda.
n) quisquis^ quidquid.
83. a) Quisquis ist nicht, wie man anzunehmen pflegt, aus
dem unbestimmten Pronomen quis, sondern aus dem Relativ-
pronomen qui, das im Altlateinischen quis lautete, hervorgegangen
(vergl. Kühner, Lat. Gramm. 1 p. 406) und heilst »wer auch nur«
und ist gewöhnlich substantivisch gebraucht. In den älteren Aus-
gaben des Plautus las man auch eine Nebenform quiqui^ so Aulul.
4, 10, 45 (775) neque partem tibi ab eo, quiqui est, inde posces,
aber in den neuesten Ausgaben steht dafür neque partem tibi ab
eo quoiumst indipisces, vergl. auch Nonius S. 129, 2 und 293, 28
ed. L. Müller. Dieselbe Form ist auch Varro R. R. 2, 7, 8 in
den meisten Hdschr. überliefert, aber Keil schreibt: sie appella-
tur qui[qui] admittit. — Falsch geschrieben ist quicquis für quis-
quis C. I. L. 4, 3074 und cuscus 4, 3199, ferner war quicquis
für quisquis Inschr. Heoz. 7297 falsch gelesen, vergl. C. I. L. 4,
1824. — In einer alten Formel der Auguren bei Varro L. L. 7,
2, 8 steht uUaber arbor quirquir est und oUarier arbor quirquir
est; über diese Form hat H. Jordan, Beiträge zur lat. Sprache
p. 89 und 147 eingehend gesprochen, vergl. auch Wölfflin, Gemi-
nation p. 446, 447.
b) Quisquis hat keine eigene Form für das Femininum.
Quamquam rem a quoquo cognoverit ist zwar Cicer. de orat. 1,
15, 67 in den Lag. 13 und 32 und mehreren anderen, aber in
— 509 —
mehreren Büchern quanique, statt dessen in den Ausgaben quam-
cumque, vergl. vergl. EUendt 1 p. 47; Cic. Nat. Deor. 2, 22, 58
ist ceterae naturae suis seminibus quaequae gignuntur nach dem
Leid. A und Erl. in quaeque berichtigt; im Coripp. lustin. 3, 104
hat Partsch nach Momnisen geschrieben : Romano quaequae est
provincia subdita regno, in den Hdschr. steht quaeque und so
schreibt äUch Petschenig. Partsch vermutet auch, dafs quaequae
vielleicht Job. 4, 1061 zu schreiben sei, wo jetzt hominem, pecus
obvia quaeque impediunt, mactate gelesen wird. Die Dramatiker
gebrauchen quisquis mit Beziehung auf eine weibhche Person.
Muher quisquis es Plaut. Cistell. 2, 3, 66; liberalist quisquis est
von der Vorher erwähnten furtiva virgo Persa 4, 3, 76 (546) ; quis-
quis es, quae parentis in tam angustum tuos locum compegeris
Rud. 4, 4, 102 (1146); quisquis es, sine me. So. Ego sum Sostrata
Terent. Adelph. 2, 3, 23 (321). Einige Stellen führt Nonius S. 197,
32 an: cuis est generi feminino adtribui posse veterum auctoritas
voluit. Livius (36): mulier, quisquis es, te volumus; Caecilius (267):
quaeso igitur, quisquis (quis L. Müller) es, mea mulier,
c) Die Formen für das Neutrum sind quiJquid und quicquid.
Quintil. 1, 7, 6 sagt: Frigidiora alia, ut quicquid c quartam haberet,
ne interrogare bis videremur, et quotidie, non cotidie, ut sit quot
diebus; verum haec iam etiam inter ipsas ineptias evanuerunt,
aber die späteren Grammatiker entscheiden sich für quicquid,
vergl. Mar. Victor. S. 2460 (13, 24): quicquam et quicquid et
quocquod, prima syllaba quotiens habuerit d, idem vos perducite
et superponite c; Caper de orthogr. S. 2241 (95,20): quicquid in
priore syllaba per e litteram scribendum, quoniam d dividit in
duas voces; Beda de orthogr. S. 2797 (287, 5); quicquid in priore
syllaba per c scribendum und Albin de orthogr. S. 2343 (308, II):
quicquam et quicquid in medio per c, non per d scribi debent:
in compositione enim plerumque d in c commutatur, ut in prae-
positionibus, accedo accumulo. Inschriften und Handschriften haben
bald die eine, bald die andere Form. Quicquid ist CLL. 1, 200
Z. 32 und 1, 205 Col. 1 Z. 26; Inschr. Orell. 3115 Z. 25 und 3348;
quidquid CLL. 2, 2959 und 5, 875; quid.quid L Neap. 6685.
Bei Plautus ist öfter quicquid , öfter quidquid ohne Variante , an
mehreren Stellen ist allein im vet. quidquid erhalten. Bei Terenz
hat der Bemb. mit einziger Ausnahme von Adelph. 4, 2, 51 quid-
quid, in anderen Hdschr. ist einigemale quicquid sogar für quid?
quid geschrieben. Quicquid haben Afranius (30) bei Prise. 5, 8,
45 S. 659 (I 171, 10); Novius (62) bei Nonius p. 224, 35; Publil.
— 510 —
(22) bei Seriec. Epist. 8, 7; Ennius (Fab. 429 ed. L. Müller) bei
Cic. Nat. Deor. 2, 25, 65 ; quidquid Ennius (Sat. .3 ed. L. Müller)
bei Noniüs p. 510, 10; Pacuvius (90) bei Cicer. de divinat. 1, 57,
131: Caelius (148) bei Gell. 2, 23, 10; Fall. ine. (89) bei Suet.
August. 25; Pomponius (193) bei Senec. Epist. 3, 6; Novius (31)
bei Nonius p. 81, 24. Bei Cicer. de oratore ist zwar in der Mehr-
zahl der Hdschr. überall quicquid, aber doch haben mehrere der
von EUendt zu 1, 8, 30 für quicquam und quicquid gesammelten
Belege in einer oder der anderen der vorzüglichsten Handschriften
quidquid, 1, 12, 51; 1, 25, 116; 1, 34, 158 im Lag. 32; 1, 39,
178 in den Lag. 4 und 32; 2, 7, 29 in den Lag. 13 und 32;
2, 55, 226 und 2, 81, 330 im Guelf. 3; quicquid ist in den Hdschr.
Brut. 77, 268 und 92, 318; in einzelnen Stellen der Verr. im Lag.
20 oder Lag. 42 oder Reg. ; pro Caec. im Erf. oder Teg. ; de
imper. Cn. Pomp, im Teg.; im zweiten Buch der Acad. meistens
in den Leid. AB; im Laelius constant im Gud. und Wien. V, aber
überwiegend ist quidquid, und in einigen Büchern, namentlich de
Finib. und den Tuscul. giebt der eine Herausgeber quidquid, der
andere quicquid, ohne dafs etwas über die Schreibung der Hdschr.
gesagt wird. Bei Virgil ist quicquid im Gud. und in den Bern,
bc, einmal auch in den sched. Vat., aber niemals im Med., Pal.
und Rom. Bei Horaz gewöhnlich quicquid, aber quidquid einige-
male im Par. A, öfter in den Par. (p(l>X und im Leid., auch bei
Porph. Bei Livius ist quidquid in der ersten Dekade im Par.
oder im Med , und noch häufiger in beiden, in der dritten überall
im Put. und öfter im Colb. Vergl. noch Wagner, Orthogr. Verg.
p. 459 und 467; Lachmann zu Lucr. 3, 135; 5, 264; 5, 1252. —
Quitquit ist geschrieben lex Colon. Genet. 3, 7 Z. 18; L Neap.
6916 Z. 9; Inschr. Henzen 7420 avv\ Plaut. Mil. Glor. 4, 8, 62
im decurt. und Vat. — Quiquid Cic. Phil. 10, 8, 16 im Vat. und
Verg. Aen. 1, 601 im Med. sind Versehen.
P^ine Nebenform quocrjuod finden wir in der oben S. 509 aus
Mar. Victor. S. 2460 (13, 24) angeführten Stelle, aber wenn Putsch
in Ter. Scaurus de orthogr. S. 2262 quodquod dici oportet giebt,
so scheint diese Lesart auf Irrtum zu beruhen, da Keil dieselbe
Stelle (Vn 30, 7) ohne Angabe von Varianten schreibt: quod potius
dici oportet. C. L L. 10 S. 249 Z. 3 steht quodqu(o)d agat, was
wohl ein Schreibfehler ist; bei Cic. pro Caec. 18, 52 ist zwar im
Teg. exemplum quodquod testimonio sit, die richtige Lesart aber
ist quod; Senec. Contr. 2, 9, 25 schreibt Bursian (p. 127, 10)
C[uodquod simulabat, ad verum redegit, aber diese Konjektur ist
- 511 —
von Kiefsling und ,1.11. Müller beseitigt (vergl. Wölfflin, Gemination
p. 447); ersterer schreibt quod toties, letzterer quod cotidie; auch
bei Ulpian. Dig. 15, 1, 19 § 1 wird gewöhnlich gelesen quodquod
debetur mihi, aber im Flor. m. pr. ist das richtige quod über-
liefert.
84. Quisqnis wird meistens substantivisch gebraucht,
seltener adjektivisch: quisquis homo huc profecto venerit,
pugnos edet Plaut. Amphitr. 1, 1, 158 (309); quemquem hominem
attigerit Trucul. 2, 1, 17 (228); [quisquis] deus est, veneror ut
nos ex hac aerumna exiraat Rudens 1,4, 36 (256); quisquis color
Verg. Georg. 2, 256 im Pal., im Med. und Bern, b c m. sec. und
bei Serv., die Ausgaben haben et quis cui color (vergl. Ladewig
z. d. St.); quisquis erit vitae scribam color Horat. Sat. 2, 1, 60;
quisquis bonos Verg. Aen. 10, 493; quisquis erit ventus Plin. N. H.
18, 34, 77 (339); quisquis fuerit modus aquae N. H. 27, 7, 28
(46); quisquis dolor Gels. 2, 8 (46, 28); quisquis inest terris
Spiritus Lucan. 4, 643; et quisquis amnis Peneo donavit aquas
6, 371; quisquis te flere coegit impetus 9, 1055. Suum quidquid
genus talearum Cato R. R. 48, 1 ; quidquid solamen humandi est
Verg. Aen. 10, 493.
Quisquis und quidquid ist anstatt quisgue und quidque
gebraucht. Quod quemquem h. 1. profiterei oportebit CLL. 1,
206 Z. 13, aber quam viam h. 1. quemque tueri oportebit Z. 22;
ut quisquis in hoc collegium intrare voluerit, ut quisquis mensi-
bus continuis non pariaverit, ut quisquis servus liber factus fuerit
Henz. 6086 Col. 1 Z. 20, 21 und Col. 2 Z. 7; quocumque in loco
quisquis est Cic. Fam. 6, 1 , 1 im Med. und in suo quisquis gradu
Liv. 8, 38, 11 im Par., Med., Leid. 1 und in anderen Büchern;
panis fermentatus et quisquis alius quam qui ex tritico est Geis.
2, 28; utei quicquid quoieique licuit G. L L. 1, 200 Z. 32; quem-
admodum quitquit de iis rebus . . . decuriones statuerint decreve-
rint Lex colon. Genet. (Ephem. epigr. Vol. 2 fasc. 2) 3, 7 Z. 18;
is qui quicquid emisset Grell. 3115 Z. 25 ; uti quidquid earum
rerum factum est Henz. 6428 Z. 12; ut quidquid (oder quicquid)
magis contemplo Plaut. Mosteil. 3, 2, 146 (831); in eodem fundo
suum quidquid conseri oportet Gato R. R. 7, 1 ; suum quidquid
genus talearum serito R. R. 48, 1 ; in suos quicquid rursus reno-
vare meatus Lucr. 2, 957; semper euim summura quicquid de
rebus abundat 4, 143; certum ac dispositumst ubi quicquid crescat
et insit 5, 131; primum quicquid aquai tollitur 5, 264; nam primum
quicquid fulgoris disperit 5, 284; et primum quicquid flammarum
- 512 -
perdere semper 5, 304; qua fieri quicquid posset ratione resolvi
5, 770: unum quidquid Plaut. Asin. 2, 2, 60 (326, hier ist unura
quidque derogita in unum quidquid rogita korrigiert); Trinum. 4,
2, 39 (881); Terent. Adelph. 4, 2, 51 (590) und Lucr. 5, 1454.
Ut quidquid erit dictum Cornific. 2, 30, 47; ut quidquid ego appre-
henderam Cic. pro Cluent. 19, 52; ubi quicquid esset quod disci
posset Tuscul. 4, 19, 44; ut quicquid obiectum est Tuscul. 5, 34,
98; qua quidquid cupitum foret Liv. 3, 37, 7; generosius in sua
quidquid sede gignitur 38, 17, 13. In einigen Stellen ist jedoch
das früher gelesene quidquid nach guten Hdschr. in quidque ver-
wandelt. So lesen wir jetzt pervestigabant, ut ubi quidque esset,
aliqua ratione invenirent Cic. Verr, 4, 13, 31 nach dem Reg. und
Guelf. 1, aus welchen quicque bemerkt wird; cur quidque fiat
und quem ad modum quidque fiat Fin. 4, 5, 13 nach dem Pal. A;
quatenus quidque se attingat liest jetzt C. F. W. Müller (quicquid
Madvig) und bemerkt dazu: codicum nulla est in hac re fides,
ebenso schreiben die neuesten Herausgeber primum igitur quid-
que considera quäle sit Nat. Deor. 1, 27, 77.
85. Von quisquis werden beide Bestandteile dekli-
niert. Pompei. Comment. S. 252 (207, 24) sagt: utraque parte
declinatur pronomen quisquis : quisquis, cuiuscuius, cuicui, quem-
quem, quisquis, a quoquo; quiqui, quorumquorum, quibusquibus,
quosquos, quiqui, a quibusquibus. Noli putare hoc causa declina-
tionis esse : et apud Ciceroneni remansit cuicui et apud Terentium.
Nam Terentius (Hecyr. 1, 1, 8) dixit: quia spolies, mutiles, lateres,
quemquem nancta sis. Quemquem, unde erit ista declinatio tracta
nisi a nominativo singulari quisquis? quisquis, cuiuscuius, cuicui,
quemquem. Item in Verrinis habetis in illa frumentaria Ciceronis
(vielmehr Verr. 5, 41, 107): »cuicuimodi est«. Cuicui, unde erit
ista declinatio nisi a nominativo quisquis? quisquis, cuiuscuius,
cuicui. Ergo ecce habes pronomen, quod utraque parte decli-
natur, quisquis. Prob. Instit. art. S. 351 (134, 14) dekliniert quis-
quis, quaequae, quodquod durch alle Genera des Singular und
Plural; Cledon. S. 1908 (52, 8) das MascuHnum quisquis, fügt
auch die nämlichen Citate wie bei Pompeius hinzu, Terent. Hecyr.
1, 1, 8 und apud Tullium in frumentaria: cuicuimodi est. Doch
ist zu bemerken, dafs die wenigsten Kasusformen gebildet wurden
und dafs wohl nur quisquis, quicquid oder quidquid, quoquo öfter
im Gebrauch waren.
Genet. Sing, cuiuscuius, obwohl er von den Grammatikern
Probus, Pompeius und Cledonius genannt wird, kommt doch bei
— 513 —
keinem alten Schriftsteller vor; es ist falsch, wenn cuiuscuius bre-
vitate von Lambin. bei Lucr. 2, 483 für cuiusvis in brevitate und
cuiuscuiusmodi von demselbien bei Cic. pro Cael. 10, 24 und Fin.
3, 9, 30 sowie cuiuscuius rei nomen von Gruter bei Caes. bell,
civ. 3, 32, 2 geschrieben ist.
Unverkennbar aber als Gen et. ist cuicui neben modi^ wie
cui in gleicher Verbindung. Prise. 13, 3, 11 S. 959 (II 7, 18):
cuicuimodi pro cuiuscuiusmodi. Cicero pro Sexto Roscio (34, 95):
vereor enim, cuicuimodi es, T. Rosci, ne ita hunc videar servare,
ut tibi omnino nou pepercerim. Bei Plautus (vergl. Prehn a. a. 0.
p. 6) Bacch. 3, 2, 16 (400) ist im vet., decurt. und Vat. qua cuius-
modi, worin mit Recht quoiquoimodi erkannt ist, und eben dieses
ist Pseud. 2, 4, 51 (741) hergestellt statt des in den Hdschr, über-
lieferten quoiusmodi oder quovismodi, vergl. Luchs, Genetivbildung
der lat. Pronom. p. 348; bei Cicero finden wir öfter cuicuimodi^
aber nur mit Formen von esse: cuicuimodi es pro Sex. Rose. 34,
95; cuicuimodi est Verr. 5, 41, 107; Tuscul. 3, 34, 83; 5, 41, 121;
Ep. Att. 12, 8, 1: cuicuimodi sunt pro Flacc. 17, 40; Fin. 3, 9,
30; Ep. Att. 3, 22, 4; cuicuimodi sit Invent. 2, 45, 134 (Konjektur
von Lambin): pro Cael. 10, 24; cuicuimodi res esset Ep. Fam.
4, 7, 4: cuicuimodi essent de orat. 3, 24, 94; cuicuimodi /weri^
Legg. 2, 5, 13. Dann kommt es erst wieder bei Gellius vor (vergl.
0. Gorges, De sermonis Gelliani proprietatibus p. 11): cuicuimodi
est 9, 2, 6; quoiquoimodi sunt L. Verus an Fronto 2, 3 (Epist.
9, 13).
Dat. Sing, cuicui ist nirgends nachweisbar (vergl. Weifsenborn
zu Liv. 27, 28, 2), und gewifs ist diese Form auch nie im Gebrauch
gewesen, weil der Genet. cuiuscuius durch Kürzung diese Form an-
nahm, allerdings nur in der festen, eben mit Beispielen belegten
Verbindung mit modi, vergl. Wölfflin, Gemination p. 449.
Accus. Sing, quemquem bei Terent. Hecyr. 1, 1, 8 (65) wird
durch die oben p. 512 aus Pompeius und Cledonius angeführten
Stellen bestätigt, Umpfenbachs Änderung in quemque ist nicht
gut; aufserdem findet sich noch quemquem bei Plaut. Menaech.
5, 1, 17 (717); Poenul. 2, 37 (483); Trucul. 2, 1, 17; CLL. 1,
206, 13, — Quamquam ist offenbar wegen der KolUsion mit der
konzessiven Partikel nicht gebildet, so ist auch Cic. de orat. 1,
15, 67 ut quamquam rem a quoquo cognovit, was Orelli in der
ersten Ausgabe noch las, eine schlechte Lesart für quamcumque
(vergl. Ellendt 1 p. 47), wie jetzt allgemein geschrieben wird.
Ablat. Sing, quoquo kommt als Substant. selten vor, so
Neue -Wagener, Lat. Formenlehre. II. 3. Aufl. 33
— • 514 —
a quoquo Cic. de orat. 1, 15, 67, desto häufiger aber als Adjektiv:
in quoquo oratore de orat. 1, 27, 123; quoquo antmo de domo 10,
25; Phil. 2, 13, 33; quoquo consüio pro Rabir. Post, 8, 21; quo-
quo nomine^ quoquo ritu Apul. Met. 11, 2 S. 755; quoquo i)acto
Terent. Eun. 5, 8, 53 (1083); Adelph. 3, 2, 44 (342): Oros. 7,
41, 9; 7, 41, 10; quoquo pretio Cic. Legg. agr. 2, 26, 70; quo-
quo tempore pro Sestio 59, 126; Ep. Att. 9, 2% 2; 9, 10, 9; am
meisten quoquo modo (vergl. Wölfflin, Gemination p. 447) Plaut.
Menaech. 5, 2, 75 (827); Corni^c. 4, 16, 23; Cic. Invent. 1, 41,
75; Brut. 53, 197; 67, 237; Verr. 2, 29, 70; 5, 15, 38; 5, 34, 89;
pro Cluent. 5, 12; 14, 42; in Vatin. 15, 37; pro Cael. 5, 11; pro
Rabir. Post. 9, 24; pro Milon. 3, 9; 34, 93; pro Ligar. 7, 23
Phil. 2, 44, 113; 6, 7, 19; Fin. 1, 8, 26; de divinat. 2, 8, 21
Off. 3, 22, 87; 3, 33, 118; Ep. Farn. 1, 5% 2; 9, 16, 1; Ep. Att
2, 4, 1; 8, 12, 1; Ep. ad Q. fr. 1, 2, 4, 14; Sallust. lug. 60, 7
Tacit. Ann. 2, 50; 3, 5; 3, 17; 3, 19; 3, 73; 6, 38 (44); 12, 46
14, 16; 15, 53; Hist. 1, 7; 5, 5; Mamert. Geneth. Maxim. \Q (113,
30); Dictys 3, 21; Veget. de re milit. 3, 24; Apul. Met. 4, 16
S. 275; 6, 11 S. 402; 7, 19 S. 483; 9, 15 S. 622; de mundo 24
S. 341; Claud. Mamert. 2, 4 (111, 19); Oros. 6, 11, 23; Plin. See.
Med. 3, 10.
Neben quoquo wurde auch quiqui verwandt, so sagt Cledon.
S. 1908 (52, 9) a quoquo vel a quiqui. So auch sed tamen quom
60 quom quiqui, quamquam sumus perculi Plaut. Poenul. 3, 1,
33 (536), vergl. Prehn a. a. 0. p. 2 und besonders Bücheier im
Archiv I 279, 280; quom eo quom quiqui Poenul. 3, 2, 11 (588);
cum eibo cum quiqui facito ut veniant, quasi eant Sutrium Casin.
3, 1, 10 nach einer Verbesserung Studemunds; omnia venibunt,
quiqui licebunt, praesenti pecunia Menaech. 5, 9, 97 (1159).
Quaqua als Pronomen zuerst bei Tacit. Ann. 6, 7 quaqua de
re; quaqua facAe Apul. Met. 11, 2 S. 755; quaqua rafione CLL.
3, 781 Z. 19 und wahrscheinlich Z. 2; Scaev. Dig. 32, 41 §9;
Ulpian. Dig. 37, 14, 16; 40, 12, 7; 45, 3, 5; 49, 5, 5; Paul. 17,
2, 3 § 1; Marcian. 34, 4, 13; Pompei. Comment. S. 74 (130, 13);
ex quaqua causa Gaius Dig. 29, 1, 17 §1; quaqua exceiitione
Ulpian. 44, 4, 2 §5; quaqua ex parte Tertull. de patient. 11; qua-
qua aetate Tertull. de anima 56 ; quaqua parte Pompei. Comment.
S. 387 (269, 19) und S. 400 (275, 15).
Quiqui als Nom. Plur. Mascul. finden wir nirgends, entweder
wird quiqui anders erklärt, vergl. Abi. Sing, quiqui, oder es wird
qui dafür geschrieben, so steht bei Cic. Ep. Att. IG, 8, 1 im Med.
- 515 —
veteranos quiqui Casilini et Calatiae, aber Wesenberg schreibt qui;
Nat. Deor. 3, 24, 62 im Leid. A und Wien. m. pr. und im Erlang,
quiqui, aber C. F. W. Müller qui : pro Sestio 45, 97 ist quiqui in-
tegri sunt in einigen Ausgaben und danach sogar in den neuesten
Lexicis, aber in keiner Handschrift; Liv. 29, 19, 9 steht im Put.
m. pr. quiqui Locris essent, danach auch die früheren Ausgaben,
wie z. B. Hertz, aber Weifsenborn zu Liv. 27, 28, 2 hält quiqui
für eine Verschreibung und setzt qui ein, ebenso auch der neueste
Herausgeber Zingerle.
Quaequae als Nom. Plur. Femin. kommt auch nicht vor, denn
Cic. Nat. Deor. 2, 22, 58 ist quaequae schlecht, im Leid. A und
Erlang, richtig quaeque.
Quaequae als Neutr. Plur. bei Scaev. Dig. 34, 3, 28 § 1 aus
einem Testament: Quibusque legata in eo testamento quod inci-
deram dedi, omnia rata esse et quaequae scripta sunt volo und
vielleicht Senec. Benef. 2, 4, 1 ubi, quaequae impetrasti, rogan-
dum est nach dem Meil. 5, in welchem queque ist, in mehreren
Büchern quoque, in einzelnen quod und quid. Falsch aber ist
non ea quaequae egisse Caesarem dixisset Antonius Cic. Phil. 2,
39, 100 im Vat. und Bamb.; habent suum modum quaequae oppor-
tuna dicuntur Fin. 3, 14, 45, in allen besseren Büchern quae, in
einigen geringeren quaeque oder queque; omnino quaequae cres-
centia perniciosa sunt, eadem sunt vitiosa nascentia Tuscul. 4,
18, 41 im Gembl., quaeque im Gud. und Reg., in anderen aber
richtig omninoque quae; quid prodesse, si incolumi urbe, quae-
quae capta ultima timeantur, liberis suis sint patienda Liv. 3,
47, 2 im Klock., in den übrigen richtig quae; Samnitibus omnia
quaequae deinde venerunt, non in animis solum sed prope in
ocuhs esse Liv. 9, 12, 1 nach dem Par., Med. und Leid. 1, in
denen quequae ist, in Voss. 2 aber und in anderen quaeque; et
quaequae iis impeditiora erant Liv. 21, 57, 5 im Colb. statt des
ersten quae ein q mit übergeschriebenem e, im Put., Med. und
Cambr. et quaeque; asperrima quaeque Liv. 25, 6, 23 nach dem
Put., in welchem quequae steht, sonst richtig quaeque. Eine ge-
wagte Konjektur ist Plaut. Casin. 2, 2, 13 quaequae ego velim
wie Geppert vorschlägt, sowie quaequae a me desiderabant Apul.
de deo Socrat. Prol. S. 108, in den Hdschr. quae a me desidera-
bantur.
Quorumquorum kennen wir gar nicht.
Quihusquibus findet sich nur Liv. 41, 8, 10.
Quosquos ist bei Ulpian. Dig. 23, 4, 4 ut in dote essent quos-
33*
- 516 —
quos percepisset, aber unrichtig quosquos proxumos nanctus est
montes, in iis castra posuit Liv. 27, 28, 2 im Put., Med., Colb.,
Bamb. und in den Pal., vergl. Weifsenborn z. d. St. Über die
ganze Deklination von quisquis vergl. Madvig zu Cic. Fin. 3, 14, 45.
Pronominalia.
86. An die Pronomina schliefsen sieb zunächst in Hinsicht
auf die Bildung des Genet. Sing, auf ius und des Dativ auf i
noch unus^ ullus, nuUus^ solus, totus, alius^ alter^ uter^ neuter an,
welche mit Ausnahme von solus von verschiedenen Grammatikern
selbst unter die Pronomina gezählt werden, namentlich von Charis.
2, 7 S. 132 (158); 133 (159); 137 (163): Diom. 1 S. 322 (333);
Augustin. Reg. S. 1993 (507): 1994 (508). In dem Fragm. Bob.
de pronom. S. 141 (566) werden sie als nomina similia pronomi-
nibus bezeichnet. Prise, in der unter 87 angeführten Stelle 6,
1, 3 S. 678 (I 196, 21) erklärt die Ansicht, dafs es Pronomina
seien, für irrig und rechnet selbst alius zu den Adjectiva, bei
welchem schon die Endung des Neutrums auf d und die dieser
entsprechende des Griechischen u/Jj) für das Pronomen entscheidet.
Pompei. Comment. S. 260 (211) meint, es wären zum Teil Nomina,
zum Teil Pronomina; weil sie aber sämtlich in der Aufzählung
der Pronomina bei Prob. Inst. art. S. 345 folg. (131 folg.) fehlen,
so glaubt er, und aus gleichem Grunde (Serg.) Comm. in Donat.
S.T848 (436), sie als Nomina ansehen zu müssen. Die sogenannten
Pronominalia sind aber Pronomina und nicht Adjectiva, weil
sie nicht eine Eigentümlichkeit des Individuums, sondern das In-
dividuum selbst bezeichnen.
87. Über den Genet. Sing, der unter 86 angeführten Pro-
nominalia (vergl. A. Luchs, Zur Lehre von der Genetivbildung der
latein. Pronomina p. 319 — 336) spricht ausführlicher Prise. 6, 1,
3, 4, 5 S. 677 und 678 (I 196, 18): Illud etiam observandum,
quod octo sunt nomina in a desinentia feminina, quorum mascu-
lina in ius plerumque terminant genetivum et in i dativum more
quorundam pronominum. Itaque feminina quoque nee non etiam
neutra eosdem habent genetivos et dativos, unde quidam decepti
pronomina posuerunt ea. Sunt autem haec: unus, una, unum,
unius, uni; ullus^ ulla, uUum, uUius, uUi; malus, nulla, nuUum,
nullius, nulli; solus, sola, solum, solius, soli; iotus, tota, totum,
totius, toti; alius, alia, aliud, alius, alii; uter, utra, utrum, utrius,
— 517 —
utri; alter, altera, alterum, alterius, alteri. Similiter ab eis com-
posita : uterque, utraque, utrumque, utriusque, utrique ; alteruter,
alterutra vel altera utra, alterutrum vel alterum utrum, alter-
utrius vel alterius utrius, alterutri vel alteri utri; utraque enim
declinatio in usu veterum est; neuter, neutra, neutrum, neutrius,
neutri. Sed in hoc nomine (seil, neuter) ex contrario aliis, quae
simili forma declinantur, frequentior est usus genetivi in i et da-
tivi in 0 terminantis in masculino et neutro, in feminino vero in
ae diphthongum.: hic neuter et hoc neutrum, huius neutri, huic
neutro, haec neutra, huius et huic neutrae. Et sciendum, quod,
quotiens superiora masculina in i desinunt in genetivo et in o in
dativo, hoc enim quoque rarior habet usus et vetustior, necessario
feminina in ae diphthongum supra dictos terminant casus. Itaque
non solum ima, unius, uni, sed etiani huius et huic unae^ et simi-
liter ullae, nullae, solae, fotae, aliae, alter ae in usu antiquiore
invenimus. Cicero pro M. Tullio (§ 36): Hoc iudicium sie ex-
spectatur, ut non unae rei statui, sed omnibus constitui putetur.
Idem ad Herennium VI (4, 48, 61): Non res tota totae rei" necesse
est similis sit. Terentius in Heautontimorumeno (2, 3, 30): Haec
ipsa in itinere alterae dum narrat, forte audivi. Idem in Eunucho
(5, 6, 1): Numquam edepol quicquam iamdiu, quod magis vellem
evenire, mihi evenit, quam quod modo senex intro ad nos venit
errans; mihi solae ridiculo fuit, quae quid timeret sciebam. Caelius:
Nullae 7iationi tot., tantas, tam continuas victorias tam brevi spatio
datas arbitror quam vobis. Derselbe 6, 7, 36 S. 694 (I 227, 4):
Uni pro unius Titinius in Barbato: Quod quidem pol muHer dicet,
namque uni collegi sumus. Ipsi pro ipsius Afranius in Homine:
Ipsi me velle vestimenta dicito. Toti pro totius idem in Suspecta:
Adeo ut te satias caperet toti familiae. Soli pro solius Cato in
I üriginum: Nam de omni Tusculana civitate soU Lucii Mamilii
beneficium gratum fuit. Idem nulU pro nullius : Qui tantisper
nulli rei sies, dum nihil agas. Potest tarnen hic dativus accipi,
nulli rei pro nulli utilitati. Terentius in Andria (3, 5, 2): Quan-
doquidem tam iners, tam mdli consili. Ulli pro ullius Plautus in
Truculento (2,2, 37) : Quasi vero corpori reliqueris potestatem
coloris idli capiendi, mala. Derselbe 6, 16, 82 S. 717 (I 265, 23):
Praeterea unus, ullus, nullus, solus, totus, alius, quamvis veris-
sima ratione nomina esse ostendantur, ut in pronomine docebi-
mus, tamen pronominum sequuntur declinationem illorum, quae
in ius terminant genetivum, quamquam inveniantur apud veteres
et nominum modo declinata, id est genetivum in i et dativum in o
- 518 -
desinentia, nee solum haec, sed omnin, quae simili deelinatione
proferuntur, sieut iam in superioribus ostendimus. Es folgen
die eben angeführten Beispiele aus Titinius, Afranius, Cato und
Plautus. Derselbe 7, 5, 20 S. 740 (I 303, 14): Oranis enim gene-
tivus in ins desinens una vult syllaba superare suum dativum :
nie, illius, illi; ipse, ipsius, ipsi; w?m.s, unius, uni; alter, alterius,
alteri. Aufserdem sagt Charis. 2, 7 S. 132 und 133 (158, 25):
Älius alius, alia alius, aliud alius ; sed veteres alia aliae aliae;
alter alterius, altera alterius, alterum alterius; neuter neutrius,
neutra neutrius, neutrum neutrius; sed veteres neutra neutrae
neutrae; uter utrius zorspog, utra utrius, utrum utrius; sed ve-
teres utraque utraeque utraeque: que per omnem declinationem
postremum aeque manet; alteruter alterutrius, alterutra alter-
utrius, alterutrum alterutrius; sed veteres alterutra alterutrae
alterutrae; unus unius, una unius, unum unius; sed veteres una
unae unae; unusquisque uniuscuiusque, unaquaeque uniuscuiusque,
unumquodque uniuscuiusque; sed veteres unaquaeque unaecuius-
que unaecuique.
In der Genetivendung ins ist das i in eins, huius, cuius wegen
des vorhergehenden Vokals zum Halbvokal geworden. Nach einem
Konsonanten ist das i regelmäfsig lang, wie in ipsius, illius, istius,
so in unius, ullius, nullius, solius, totius, alterius, utrius, neutrius.
Quintil. 1, 5, 18 macht bemerklich, dafs eine Verkürzung wie
unius bei Verg. Aen. 1, 41 extra Carmen nicht gefunden werde.
Da nun Cic. de orat. 3, 47, 183 in dem Eingange einer Rede des
Fannius »si Quirites minas illius« kretisches Mafs erkennt, so hat
Lachmann Rhein. Mus. 1842, 2 S. 320 sich zu der Folgerung be-
rechtigt geglaubt, dafs sich die Aussprache solcher Formen im
gemeinen Leben zwischen den Zeiten Ciceros und Quintilians ver-
ändert habe.
a) unus, a, um.
88. Der Gen et. Sing, umus kommt auch mit gekürzter
Paenultima umu,s vor bei Lucr. 2, 379; 3, 1073; Catull. 5, 3;
Verg. Aen. 1, 41; 2, 131; Horat. Serm. 1, 6, 13; Prop. 3 (2),
13, 36; Ovid. Amor. 1, 13, 30 und Met. 13, 425; Manil. 3, 549;
4, 552; Val. Flacc. 2, 353; 6, 719; Stat. Silv. 2, 5, 30 und
Theb. 11, 407; Venant. Fortun. 5, 5, 55; 6, V, 12; 7, 19, 7;
8, 2, 12; Anthol. Lat. ed. Burmann 1, 170 (Meyer 1607; Riese
11; Baehrens 4, 201) v. 99; Hosidius Geta v. 220 (Anth. Lat.
ed. Burmann 1, 178; Meyer 235; Riese 17; Baehrens 4, 207);
— 519 —
Maximian. Eclog. 5, 116; Alcim. Avit. Carm. 4, 188; Anthol. Lat.
ed. Riese 931, 43.
Der Gen et. Sing, uni findet sich bei Titin. (v. 7) bei Prise.
6, 7, 36 S. 694 (I 227, 4) und 6, 16, 82 S. 717 (I 266, 7); Plaut.
Capt. 3, 1, 11 (471) und Stich. 3, 2, 33 (489), an letzter Stelle
hat Ritschi nach Pius imi geschrieben, die Hdschr. ABCD geben
uni, vergl. Luchs a. a. 0. p. 324 Anna.; für uni animi sumus Stich.
5, 4, 47 (728) ist aus dem Leipz. und den codd. Lamb. unanimi
sumus hergestellt. Uni ist sicher überliefert bei Catull. 17, 17,
auch führt die Form Paucker Vorarbeiten III 61 aus einem Kom-
mentar des Orosius an.
Den Gen et. Sing, unae führen die Grammatiker ohne Be-
leg an.
89. Der Dat. Sing, uno für das regelmäfsige xini ist selten
und unsicher. Bei Lucr. 3, 421 las man früher fac utrumque uno
subiungas nomen eorum (vergl. Staedler, De sermone Lucretiano
p. 13); Lachmann z. d. St. sagt: neque Lambinus dubitare debuit
quin uni, subiungas legendum sit, quomodo dandi casu scriptum
est in libro IV 477, uni schreibt auch Bernays; huic uno domino
Catull. 45, 14 ist von ganz geringer Autorität, uni wird jetzt
überall geschrieben, vergl. Luchs a.a.O. p. 333; letzterer (p. 331)
hält auch den Wortlaut des Varro R. R. 1, 18, 6, wo uno operario
überliefert ist, für falsch, aber Keil ändert in beiden Ausgaben
nichts; sicher ist uno als Dativ bei lul. Valer. 3, 28 (136, 9
ed. Kühler) und Commodian. Instruct. 1, 19 und 1, 33 (vergl.
Rönsch, Itala und Vulgata p. 277); Vulg. Exod. 27, 14; Numer.
29, 14.
Dat. Sing, unae findet sich in der von Prise. 6, 1, 5 S. 678
(I 197, 16) aus Cic. pro Tüll. 36 angeführten Stelle; unae fibulae
locum facito Cato R. R. 19, 1.
Abi. Sing, unu locu ist bei Grut. Inscr. 840, 1.
Über die anderen Formen des Sing, und Plur. vergl. Numeral. 1
S. 275.
b) ullus^ a, um.
90. Genet. Sing. ulHus Catull. 4, 3; Verg. Catal. 8, 3; Ovid.
Trist. 5, 6, 34; Stat. Theb. 10, 751.
Genet. Sing, ulli nur an der von Prise. 6, 7, 36 S. 694
(I 228, 2) und 6, 16, 82 S. 717 (I 266, 15) aus Plaut. Trucul.
2, 2, 38 (286) angeführten Stelle. Aetna 208 wurde in älteren
Ausgaben corporis ulli gelesen, Baehrens aber schreibt corporis
- 520 —
ullis und Wagler im Index Aetnaeus p. 106 führt auch ullis
hier an.
Gen et. Sing, tdlae von den Grammatikern ohne Beleg an-
geführt.
Dat. Sing, ullo wohl nur numquam ullo liceat I. Neapol. 207.
Dat. Sing.: ullae non ille puellae servire dignior Tibull. 4,
6, 9; neque ullae praeterea rei las noch Forbiger im Lucr. 1,
687, aber seit Lachmann (zu Lucr. p. 169) wird ulli hier ge-
schrieben.
Über die einzelnen Kasus von ullus, die für quisquam gesetzt
werden, vergl. unter 81 und 82 S. 503 und 506.
c) nullus^ «, um.
91. Nullus ist in der Regel adjektivisch und wird ge-
wöhnlich mit einem Sachuamen verbunden, sehr selten tritt
dafür nemo ein, wie neminem excipil; diem Prudent. Perist. 10,
744 und altera pars restiterat, quam inter omnes litteram medi-
tullio conlocarem, quae sie reciperet omnem, ut offenderet nemi-
nem Ven. Fortun. 5, 6, 9 (ed. Leo p. 114, 11).
Weniger oft wird nullus mit einem Personennamen
verbunden: hospes nullus Plaut. Mil. Glor. 3, 1, 146 (741),
vergl. Lorenz z. d. St.; nullus usquam amator Mercat. 1, 1,35;
aleator nullus Rud. 2, 3, 29 (359); senex nequior nullus Casin.
5, 1, 10: nullus rex est qui Gic. Catil. 2, 5, 11: nullus est portis
eustos, nullus insidiator viae Catil. 2, 12, 27; cum interrex nullus
sit de domo 14, 38; nullus est reliquus rex pro Rabir, 12, 33;
pistor dorai nullus in Pison. 27, 67; hostis nullus Sali. lug. 14,
10; nulluni senem Plaut. Casin. 2, 4, 28; procuratorem nullum
Cic. pro Quinct. 23, 75; servum habeo nullum pro Rose. Amer. 50,
145; deum . . . nullum Siculis reliquit Verr. a. pr. 5, 14; nullum
umquam iudicem nee recuperatorem dedit Verr. 3, 11, 28; vica-
riuiu nullum habet Verr. 3, 38, 86 ; aratorem in Sicilia nullum
Verr. 3, 44, 104; recuperatorem nullum posse reperiri Verr. 3,
60, 138; militem nullum umquam poposcisti Verr. 4, 9, 21; deum
.. nullum violavit Verr. 4, 54, 121; ei nullum (laudatorem) dare
Verr. 5, 22, 57: nullum propugnatorem afuisse Verr. 5, 51, 135;
hostem nullum interrogasti Verr. 5, 59, 155: nullum festem time-
mus pro Sulla 28, 79; praedonem nullum pro Flacc. 13, 31: ge-
wöhnlich wird bei Personennamen nemo gesetzt, welches
dann von dem Substantiv durch ein oder mehrere Wörter getrennt
— 521 —
zu werden pflegt: nemo civi' neque hostis Enn. (Sat. 69 ed.
L. Müller) bei Cic. Legg. 2, 22, 57; nemo hoc rex ausus est
facere Cato bei Gell. 10, 3, 17: nemo homo Cat. (reliqu. ed.
Jordan p. 85, 8) bei Festus p. 47 0. Müller: si nemo esset homo
Cat. Orig. 5, 2 (ed. Jordan p. 23, 9): nemo umquam homo Plaut.
Amphitr. 2, 1, 15 (566); homo nemo Mil. Glor. 2, 3, 61 (332);
nemo homo Pers. 2, 2, 29: Terent. Eun. 3, 5, 1 (549): hospes
nemo Adelph. 4, 1, 13 (529): nemo tarn rusticanus homo Cic.
Verr. 5, 13, 34; ut . . vir accuberet nemo Verr. 5, 31, 81; si civis
Romanus dignus isto negotio nemo fuit Verr. 5, 32, 83; nemo est
civis Romanus, qui pro Font. 20, 46: servus est nemo qui Catil.
4, 8, 16; nemo in mari praedo pro Flacc. 13, 31; cuius auctor
est inventus nemo pro Flacc. 22, 53; nemo umquam tyrannus post
red. in sen. 5, 12: nemo erat emptus intercessor post red. in sen.
11, 29: patricius nemo de domo 14, 37: ut nemo civis Romanus.,
possit amittere de domo 29, 77; civis est nemo, qui de domo 41,
108: nemo umquam praedo de domo 55, 140; nemo vir Har. resp.
17, 37: nemo testis, nemo conscius nominatur pro Cael. 22, 55;
civis Romanus ante te nemo pro Ligar. 4, 1 1 ; nemo umquam te
placavit inimicus, qui pro Deiot. 3, 9: nemo L. Pisoni consularis
Phil. 1, 6, 14; nemo umquam puer Phil. 2, 18, 45; nemo uUius
rei fuit emptor Phil. 2, 38, 97; nemo erat civis, qui Phil. 8, 6,
18: nemo est praeter veteranos milites vir, qui Phil. 10, 9, 18;
emptor.. inventus est nemo Phil. 11, 6, 13; nemo ab eo civis
violatus est Phil. 13, 4, 8; ut per biduum nemo hominem homo
agnosceret Nat. Deor. 2, 38, 96; nemo ullius ordinis homo Ep.
Att. 4, 1, 5; nemo aut miles aut eques Caes. bell. civ. 3, 61, 2;
nemo sanus hostis Bell. Alex. 74, 4; nemo civis Liv. 23, 15, 11;
30, 1, 4; nemo ante me novus imperator 26, 41, 3; nemo prae-
cesserat nuntius 27, 50, 2; nemo fere sit miles 28, 32, 6; defensor
nemo 36, 24, 5: nemo miles 37, 53, 18; nemo artifex 42, 3, 11;
nemo auctor 44, 22, 6: nemo adhuc civis Nep. Att. 19, 3; alienum
hominem intro mittat neminem Plaut. Asin. 4, 1, 11 (756); vocet
convivam neminem illa Asin. 4, 1, 23 (768); hominem callidiorem
vidi neminem quam Phormionem Terent. Phorm. 4, 2, 1 (591);
neminem neque servum neque libertum improbum Cic. pro Rose.
Amer. 8, 22: hominem prae se neminem pro Rose. Amer. 46, 135;
neminem praeponendum mihi esse actorem Div. in Caecil. 1, 1:
hominem.. neminem posse damnari Verr. a. pr. 1, 1: hominem
arbitror esse neminem, qui Verr. a. pr. 5,15; patrouum . . habere
neminem Verr. 2, 14, 36; servum habere neminem Verr. 5, 7, 17;
— 522 —
hominem in tanto conventu Syracusis vidi neminem, qui Verr. 5,
26, 65; inimicum habes neminem Verr. 5, 29, 74; virum . . . nemi-
nem fuisse Verr. 5, 31, 81; cum hominem invenire nequam nemi-
nem posses pro Font. 17, 39; hominem invenire neminem potuit,
qui de domo 41, 107; reum neminem pro Cael. 12, 29; fuisse
iudicem . . . neminem qui pro Balb. 5,11; neminem umquam homi-
nem pro Milon. 25, 68; socium habes neminem pro Marcell. 2, 7;
neminem patricium Phil. 1, 13, 32; neminem deo nee deum nee
hominem carum Nat. Deor. 1, 43, 121; hominem quidem scire
arbitror neminem Tuscul. 1, 41, 99; ut hominem neminem pluris
faciam Ep. Fam. 13, 55, 1; apud neminem auctorem Liv. 6, 20, 4;
civem neminem 9, 9, 16; neminem hodie ex iis, qui.., civem
haberet 22, 60, 18; neminem stantem iam vulnerari hostem 24,
15, 5; militem in castris neminem 24, 49, 8; neminem ducem 27,
12, 7; 28, 44, 13; hostem in provincia neminem 36, 40, 6; nemi-
nem iam eis Alpes hostem (esse) 41, 16, 9.
Nullus als Substantiv ist in der älteren Sprache
selten, später kommt es häufiger vor: Pist. Qui scire
possum? Chrys. Nullus plus! Plaut. Bacch. 2, 2, 12 (190); bei
Cicero soll nach Stürenburg zu Cic. Ofif. comm. II nullus nie
substantivisch gebraucht sein, auch bei Caesar, Livius, Sallust
scheint es nicht vorzukommen: hoc nullus nisi arte assequi potest
Quint. 8 prooem. 16; nullus denique tam abiectae condicionis fuit
Suet. Calig. 35; ferner bei Eutr. 2, 25, 2; Veget. 1, 4; 1, 16;
3, 10 (zweimal); 3, 18; Amm. Marcell. 14, 7, 5; 16, 12, 16; 17,
1, 11; 26, 1, 5; 30, 8, 9; 31, 13, 12 (vergl. Hassenstein, De synt.
Amm. Marcell. p. 31); Cassian. Inst. 8, 4, 5 und c. Nestor. 5,
10, 3 u. a.; Ennod. Lib. pro synodo 103 (ed. Hartel p. 319, 7;
ed. Vogel p. 63, 4), zu beachten sind bei Ennodius die beiden
Stellen: sicut nemo credidit, ita nullus optavit Epist. 1, 1, 4
(ed. Hartel p. 2, 15; ed. Vogel p. 8, 23) und nemo indonatus
abscedit et nullus incommoda proscriptionis ingemiscit Panegyr.
dict. Theodorisc. 58 (ed. Hartel p. 277, 4; ed. Vogel p. 210, 15),
ferner Venant. Fortun. 1, 21, 34 (p. 24); 2, 8, 23 (p. 37); 2, 11,
21 (p. 41); 10, 17, 4 (p. 249); Vit. Mart. 2, 368; 3, 225; Lucifer
De sancto Äthan. 2, 8 (p. 162, 26), und Accusativ: dies, dei
quattuor, scelestiorem nullum inluxere Plaut. Bacch. 2, 3, 22
(256); nullum istac facie venisse huc scimus Rud. 2, 2, 11 (316),
ferner Ennod. Epist. 2, 12, 3 (ed. Hartel p. 52, 9; ed. Vogel
p. 47, 15); Venant. Fortun. 2, 1, 13 (p. 27).
92. Genet. Sing, nullius steht adjektivisch bei Sach-
i
— 523 —
und Personennamen wie substantivisch für nemim\s^ letztere
Form ist selten gebraucht. Charis. Art. gramm. 2, 7 S. 133 (159,
27) und Exe. Art. gramm. S. 118 (561, 11) und Diomed. 1 S. 322
(333, 27) lehren: Nemo pronomeu non habet genetivum, ut dica-
mus neminis, ut quibusdam videtur. Dieselben weisen jedoch
neminis bei Plaut. Capt. 3, 5, 106 (764) nach, welche Stelle auch
von Charis. 1, 17 S. 111 (138, 8) angeführt wird. Festus unter
neminis S. 162, 30 (vergl. Paul S. 163) sagt: neminis genitivo
casu Cato usus est... »et quis diceret cum sit neminis«. Idem
(ed. Jordan p. 67, 7) de aedilibus vitio creatis: )'neminisque . . .
Eunius (Fab. 353 ed. L. Müller) Erechtheo: lapideo sunt corde
multi, quos non miseret neminis«. Nonius S. 143, 17 und Prise.
6, 3, 15 S. 683 (I 207, 6) geben die angeführte Stelle aus Plautus
und aufserdem noch Lucilius (30, 19 ed. L. Müller; 886 ed. Lach-
mann). Bei Cic. Ep. Att. 14, 1, 1 wurde gewöhnhch gelesen: in
sermonem se post idus Mart. praeterquam Lepidi venisse neminis;
im Med. ist nemiui, Manutius wollte praeterquam Lepido venisse
nemini, und dies ist im cod. Faerni gefunden und wird jetzt ge-
schrieben, ebenso wird pro Cael. 23, 56 jetzt nullius oder nemini
gelesen, wo in einigen Hdschr. neminis geschrieben ist.
Nullius für neminis haben Lucr. 1, 926; Verr. 2, 73, 179
5, 15, 39; pro Font. 2, 3; pro Cluent. 38, 107; Catil. 3, 12, 28
pro Muren. 40, 87; pro Sulla 17, 49; 30, 85 (viermal); pro Arch
6, 12; pro Cael. 12, 28; 23, 56; pro Balb. 3, 7; pro Marceil. 2, 4
pro Deiot. 14, 40; Phil. 2, 38, 98; 2, 40, 104; 13, 4, 7; de orat
2, 2, 9; Ep. Fam. 5, 21, 2; Caes. bell. civ. 3, 45, 6; Sali. Cat
29, 3; lug. 110, 2; Liv. 3, 54, 8; 4, 24, 9; 6, 16, 3; 7, 35, 4
22, 14, 4; 24, 8, 17; 26, 41, 8; 27, 38, 5; 30, 15, 2; .30, 23, 4
31, 30, 5; 31, 49, 9; 33, 32, 10; 38, 47, 5; 38, 48, 14; 39, 9, 7
45, 44, 11; Vell. Paterc. 2, 47, 1; Curt. 5, 9, 14; 8, 6, 5; 8, 8
22 und Vulg. Lev. 25, 19; Prov. 30, 30; 1 Cor. 6, 12; 1 Thess
4, 11.
93. Dat. Sing, nulli wird gewöhnlich adjektivisch mit
einem Sachnamen verbunden, selten mit einem Personen-
namen wie nulli improbo civi Cic. Ep. Fam, 1, 9, 14 und nulli
duci Liv. 29, 26, 6, öfter wird dafür nemini gesetzt, wie homini
nato nemini Plaut. Casin. 2, 4, 15; homini de hac re nemini Mil.
Glor. 4, 10, 18 (1411): homini nemini Terent. Adelph. 2, 3, 6 (259);
nemini ego plura ex amore acerba credo (esse) homini Hecyr. 3,
1, 1 (281); homini nemini Cic. pro Sulla 8, 25; nemini civi in
Pison. 15, 36.
— 524 —
Dat. nulli als Substantiv ist in älterer Zeit selten,
so gebraucht z. B. Cicero in den uns erhaltenen Reden niemals
nulli, aber ungefähr sechsundfünfzigmal nemini; Ep. Att. 9, 14, 2
ist die einzige Stelle bei Cicero, wo nulli als Substantiv steht,
aber auch hier ist die Form durch Konjektur (C. F. Hermann
im Philolog. 3 p. 105) hergestellt. Von nun an wird nulli immer
häufiger und nemini tritt jetzt zurück, so steht nulli als Sub-
stantiv bei Asin. Poll. bei Cic. Ep. Farn. 10, 31, 5 (vergl.
J. H. Schmalz, Asin. Pollio p. 94); Caes. bell. Gall. 2, 6, 3; 2,
25,4; 7, 20, 5; bell. civ. 1, 79, 5; 1, 85, 1; Hirt. bell. Gall. 8,
55, 2; Liv. 6, 18, 7; 22, 35, 7; 37, 15, 1; Nepos Cimon. 4, 3
(dreimal); Vell. Paterc. 2, 11, 1; 2, 61, 1; 2, 69, 3; 2, 76, 1;
Senec. Epist. 3, 4; 4, 4; Suas. 6, 24 (ed. H. J. Müller p. 572, 8);
Plin. N. H. 11, 37, 54 (145); 11, 37, 55 (149); 21, 1, 1 (1); 36,
13, 19 (93); 37, 13, 77 (202), an letzter Stelle schreibt Detlefsen
nuUis; Curt. 3, 6, 2 ; 7, 1, 9; 7, 4, 34; 10, 6, 12; Suet. Titus 7;
Eumen. Orat. pro restaur. schol. 19; Mamert. Grat. act. 13; Aur.
Vict. Epitom. 16, 10; 17, 3; Veget. de re milit. 3, 10 (p. 90, 18
ed. Lang); Cyprian. Epist. 64, 2; De spectac. 6; Ennod. Epist. 7,
27 (ed. Hartel p. 193, 19; ed. Vogel p. 258, 26); Lucifer de non
parcendo 26 (p. 266, 32) und Moriendum esse pro dei filio 11
(p. 306, 18); Vulg. Esther 9, 27; Rom. 12, 17; 2 Cor. 11, 9.
94. Abi. Sing.. nwZZo steht adjektivisch bei Sach- und
Personennamen wie substantivisch für nemine, so 7iullo Cic.
Lael. 9, 30; a (ab) nullo Cic. pro Quinct. 59, 161; pro Rose. Amer.
10, 28; Verr. 5, 30, 78; Ofif. 1, 4,- 14; 3, 9, 38; Bell. Hispan. 40, 4;
Plin. N.H. 18, 28, 69 (279); Vulg. Deut. 15, 6; 28, 12; lob 11, 3;
in nullo Cic. Verr. 3, 84, 194; de imper. Cn. Pomp. 8, 21; Phil.
1, 15, 37; 9, 1, 2; Brut. 88, 301; 88, 302 u. a., besonders in der
Konstruktion des Abi. absolut, part. praesentis activi:
nullo recusante Cic. pro Quinct. 14, 46; nullo impediente Catil.
2, 1, 1; nullo incitante de domo 5, 12; nullo impellente pro Flacc.
9, 20; nullo intercedente post red. ad Quir. 6, 15; dissentiente
nullo pro Sestio 31, 68; nullo rogante in Pison. 15, 36; nullo
deprecante pro Marcell. 5, 13; nullo postulante pro Ligar. 4, 12;
nullo docente Legg. 1, 7, 27; nullo refellente Off. 3, 19, 77; nullo
referente Brut. 88, 301; nullo recusante Ep. Farn. 2, 15, 1; defen-
dente nullo Caes. bell. civ. 3, 68, 3; Hirt. bell. Gall. 8, 33, 1;
Bell. Alex. 41, 2 (3); nullo repugnante Bell. Afric. 62, 5; nullo
recusante 90, 3 (5); nullo subveniente Sali. lug. 99, 3; nullo aut
quam paucissimis praesentibus 109, 1; nullo adnitente Histor. 4,
— 525 —
6, 14 D. (Kr. 19; G. p. 155); uullo resistente Nep. Hann. 5, 3;
nullo poscente Verg. Georg. 1, 128; nuUo cogente Aen. 12, 423;
Ovid. Met. 1, 103: nullo concutiente Ovid. Amor, 1, 2, 12; nullo
exercente Amor. 1, 8, 53; nullo prohibente Amor. 2, 11, 21; Ars
am. 1, 139; Remed. 537; nullo ambigente Liv, 35, 16, 10; nullo
arcente 5, 32, 4; nullo audente 33, 2, 6; nullo custodiente 31,
23, 4; nullo defendente 28, 42, 5; nullo detrectante 5, 19, 5;
7, 11, 5; nullo excedente 34, 28, 12; nullo excurrente 37, 20, 3;
nullo exspectante 42, 6ß^ 7; nullo impediente 6, 32, 4; nullo
lacessente 33, 28, 8; 39, 56, 2; nullo morante 3, 56, 5; nullo
obsistente 22, 3, 7; 25, 39, 2; nullo postulante 6, 16, 6; nullo
prohibente 25, 11, 6; 26, 37, 6; 37, 33, 4; nullo prorogante 30,
39, 3; nullo repugnante 21, 49, 3; nullo resistente 22, 47, 6; 30,
34, 3; nullo retractante 3, 52, 3; nullo accedente Val. Maxim.
4, 1, 10; nullo audente 3, 7, 1; 3, 8, 5; nullo volente 4, 1, 8;
nullo adiuvante Curt. 4, 8, 8; nullo audente 6, 6, 16; nullo detrec-
tante 8, 11, 8; nullo regente 5, 13, 23; nullo excipiente Frontin.
Strateg. 1, 8, 5; nullo obsistente 1, 4, 3; 1, 5, 28; nullo obstante
1, 4, 14; nullo prohibente 1, 4, 13; resistente nullo 1, 4, 10;
nullo sentiente Plin. N. H. 18, 28, 69 (279); nullo desperante
Plin. Ep. 7, 27, 3 ; nullo praeeünte Panegyr. 64 ; nullo adigente
Suet. Tib. 19; nullo coercente Vespas. 11; nullo contradicente
Caes. 20; nullo quaerente Caes. 48; nullo recipiente Vitell. 11;
nullo respondente Nero 47; nullo accusante Quintil. 5, 11, 3; nullo
colente 2, 19, 2; nullo instante 1, 12, 9; nullo adhortante Tacit.
Histor. 1, 38; nullo adversante Ann. 1, 2; nullo credente Agric.
43; Ann. 14, 1; nullo exposcente Histor. 1, 37; nullo inlacrimante
3, 84; nullo iuvante 5, 6; nullo mirante Ann. 14, 66; nullo nitente
Histor. 1, 55; nullo noscente Ann. 1, 48; 1, 62; nullo prohibente
Histor. 5, 22; nullo respondente Ann. 3, 17; nullo sustinente
Germ. 43; nullo interrogante Sulp. Sever. Dial. 3, 6, 4; nullo
retractante Aur. Vict. Caes. 3, 17; Fest. brev. 24, 2; 28, 2; nullo
impediente Amm. Marceil. 14, 2; nullo sciente Veget. de re milit.
3, 10 (91, 8); 3, 20 (142, 1); nullo addente Lactant. 2, 10, 6;
nullo ferente Vulg. lud. 18, 28; nullo introeunte Is. 24, 10; nullo
resistente lud. 18, 7 u. a.
Nullo in der Konstruktion des Abi. absol. part. perf.
passivi kommt viel seltener vor: nullo adhibito Cic. pro
Cluent. 65, 182; nullo inposito Sali. lug. 100, 3; nullo praemisso
Prop. 3, 12, 25; nullo adhibito Val. Maxim. 2, 9, 2; nullo auso
— 526 —
Curt. 3, 13, 7; 4, 5, 21; nuUo admisso Sulp. Sev. Dial. 1, 1, 4;
nuUo invento Amm. Marcell. 17, 1, 5 u. a.
Nemine findet sich bei Cicero nicht, denn die einzige Stelle,
wo früher nemine in dem Fragment der orat. tog. cand. bei
Ascon. p. 73 gelesen ist, hat C. F. W. Müller in seiner Ausgabe
IV 3, 25 p. 267 ne quem alium nomiuem geschrieben. Sonst
findet sich nemine bei Suet. Tit. 7: nemine obvio Suet. Vitell. 17;
ab {a) nemine Plaut. Mil. Glor, 4, 2, 70 (1062); Cassian. Inst. 1,
2, 4: Vulg. 1 Cor. 2, 15; cum nemine Plaut. Cistell. 1, 1, 89; de
nemine Tacit, Histor. 2, 47: nemine in der Konstruktion des
Abi. absol. part. praes. activi: nemine aliter coiectante Suet.
Aug. 95; nemine dubitante Tib. 17; nemine gnaro aut opinante
Calig. 46; nemine respondente Tib. 73; nemine tendente Tib. 1-2
nemine arbitrante lustin. 1, 9, 10; nemine excedente 13, 2, 3
nemine iuvante 9, 1, 4: nemine prohibente 12, 11, 8: 24, 6, 3
nemine sentiente 37, 3, 4; nemine persequente Vulg. Lev. 26, 17
Prov. 28, 1.
Nemine in der Konstruktion des Abi. absol. part. perf.
passivi ist selten: nemine compellato Tacit. Ann. 16, 27: nemine
excluso Suet. Aug. 45: nemine reperto Nero 47.
Die Erklärung, die Haase in seinen Vorlesungen über latein.
Sprachwissenschaft, herausgeg. von Eckstein, I p. 83 giebt, ist ge-
sucht und entbehrt der Begründung: ja wenn er behauptet: »man
sagt aber beim Participium praesentis nullo z. B. nullo prohi-
bente, nicht nemine; dagegen wohl nemine prohibito oder mit
einem Adjektivum nemine obvio«, so geht aus den oben für nullo
und nemine angeführten Beispielen hervor, dafs diese Behauptung
in einigen Punkten geradezu falsch ist.
95. Femin. nulla steht adjektivisch bei Sach- und
Personennamen, so z. B. matrona nulla Cic. Har. resp. 12, 24;
Liv. 10, 23, 9; nulla (seil, mulier) 34, 4, 6; nulla vidua Cornel.
Nepos praef. 4; auch substantivisch ist nulla gebraucht:
tum praeterea talem nisi tu nulla pareret filium Terent. Heaut. 5,
3, 20 (1022), von Dziatzko eingeklammert; nam vostrarum nullast,
quin gnatum velit ducere uxorem Hecyr. 2, 1, 43 (240). Noch
andere Kasus: nulli neque virgini neque mulieri Cic. Verr. 1, 42,
107; mulierem nullam pro Cael. 20, 48, aber vicinam neminem
Plaut. Gas. 2, 2, 12; nullä rerum suarum non relictä Liv. 8, 26, 5.
96. Neutrum nulluni wird als Substantiv für nihil
höchst selten gebraucht, z. B. nulluni magnum quod extremum
est Senec. Ep. 4, 3; nullum pulchrius Front, p. 180, 4 ed. Naber,
— 527 -
vergl. Ebert, De Corn. Front, syntaxi p. 20: ut iani nuUum certius
sit Virg. Maron. f^pitom. de nomiue ed. Huemer p. 36, 8. Als Gen.
neutr. : praeter laudem nullius avaris Horat. Ars poet. 324; als Dat.
nuUi sua forma manebat Ovid. Met. 1,17; als Abi. nullo mihi felicior
videor, quam quod Miltiadis pretium fui Senec. Contr. 9, 1 (24), 4
(p. 375, I ed. H. J. Müller); nullo magis Caesarem Augustum
demeruit Senec. Benef. 2, 25, 1 ; quae nullo alio inter se quam
magnitudine distant Senec. Quaest. 7, 4, 3: nullo magis exterritus
est quam quod Tacit. Ann. 3, 15; quatenus nullo magis studia
quam spe gaudent Quint. 2, 4, 13; nullo magis hominem sepa-
ravit a ceteris animalibus quam dicendi facultate 2, 16, 12; epi-
chirema nullo difiert a syllogismis, nisi quod 5, 14, 14; nullo
magis quam silentia sollemnia lustin. 5, 1, 1; nullo magis ex-
primi potest Flor. 3, 10, 13; in nullo Cassian. Instit. 2, 3, 2;
4, 9; 4, 12; 4, 14; 12, 27, 4; 12, 32, 1; Conl. 4, 6, 1; 5, 15, 4;
13, 6, 1; Cyprian. Ep. 1, 1; 69, 12; lordan. Getica 36, 185. — Und
in späterer Zeit wurde auch Neutr. Plur. nulla für nihil ge-
braucht, so Venant. Fortun. 4, 12, 6; 4, 26, 73; 4, 26, 79; Vit.
Mart. 3, 67; 4, 516; Coripp. praef. ad loh. v. 30; Cassian. c.
Nestor. 7, 17, 2.
97. Der Genet. Sing, imllms kommt auch mit gekürzter
Paenultima nullius vor bei Lucr. 1, 224; 1, 926: 4, 1; Horat.
Epod. 16, 61; Epist. 1, 1, 14; Venant. Fortun. 3, 8, 72 und App.
2, 10: Anth. Lat. ed. Riese 481, 17.
Der Genet. Sing, nulli (vergl. Ritschi Opusc. 2, 692) steht
bei Plaut. Pseud. 4, 7, 99 (1196) hominem nulli coloris; Terent.
Andr. 3, 5, 2 (608) tam nulli consili sum ; ferner nulli rei Cato
(ed. Jord. p. 85, 7) bei Prise. 6, 7, 36 S. 694 (I 227, 14); nulli
consilii Cic. Rose. Com. 16, 48; hominem nulli rei Gell. 9, 2, 6;
15, 9, 11; nulli rei esse 13, 31, 3; nulli pretii 17, 6, 2; nulli
lordan. Roman. 359; nulli est pecudis Anth. Lat. ed. Baehrens 4,
519, V. 2 (Riese 365 schreibt nulli pecudi); nulli aestimare Apul.
Flor. 9 S. 36 (ed. Krüger p. 11, 18). Bei Sallust. Cat. 29, 3 wurde
früher aliter sine populi iussu nulli earum rerum consuli ius est
gelesen und von einigen Herausgebern nulli für den Genetiv ge-
halten. Luchs a. a. 0. p. 326 will wie Kritz nulli mit consuli
verbinden, aber die Gründe, die Kritz in der gröfseren Aus-
gabe (1828) I p. 135 anführt, sowie die Behauptung von Luchs,
sdafs die Genetivformen auf i sonst nur bei konsonantischem,
nicht vokalischem Anlaut des darauffolgenden Wortes vorkommen«,
sind nicht überzeugend, vergl. die aus der Anthologie wie aus
— 528 —
Apuleius angeführten Beispiele, wo nulli vor einem Vokal steht
und die Beispiele aus Gellius, wo nulli als Feminin, gebraucht
ist. Die neueren Herausgeber, auch Kritz in der Ausgabe vom
Jahre 1856, schreiben jetzt nach den besten Hdschr. nullius
für nulli.
Den Gen et. Sing. nuUae führen die Grammatiker ohne
Beleg an.
98. Dat. Sing, nullo finden wir nullo adhibetur consilio Caes.
bell. Gall. 6, 13, 1 (Hdschr./? nulli): naves nullo usui fuerunt bell.
civ. 2, 7, 1 : nullo (so alle Herausgeber aufser Dübner) loco aequo
se committere Bell. Hispan. 25, 1 ; alterius nullo creditur hospitio
Pallad. 14, 100; ut nulli aetati, nullo parceretur sexui Vict. Vit.
3, 21 (p, 45, 12 ed. Halm); nullo Grut. 940, 7. Nullo usui Cic.
pro Muren. 12, 26 hat sehr geringe Autorität, so der Monacensis
und Parisinus 9, die anderen Hdschr. in illo suis oder in illis suis
oder nullo suis, die Herausgeber lesen in illo: Suis. Bei folgenden
Stellen ist die Erklärung unsicher: quod si tu iudex nullo prae-
sidio fuisse videbere Cic. pro Quint. 1, 5; nos vero arbitramur
non modo nullo adiumento esse, sed potius maximo iiupedimento
Cornific. 2, 11, \Q und rati noctem et victis sibi munimento fore
et si vicissent, nullo impedimento Sali. lug. 97, 3: Hellmuth,
Priorum Cic. orat. sermo p. 1 1 1 und Brünuert, De Sallustio imi-
tatore Catonis p. 31 (vergl. Luchs a. a. 0. p. 332 — 334) halten
nullo für den Dativ, Thielmanu, De sermonis proprietatibus apud
Cornificium p. 49 und ISieländer, Der faktitive Dativ p. 31 für
den Ablativ, vergl. noch J. H. Schmalz, Antibarbarus von Krebs
II 158.
Dat. Sing, nullae findet sich bei Cael. Antip. 2, 26 (ed.
Peter p. 154, 10) bei Prise. 6, 1, 6 S. 678 (I 198, 4); nullae de-
bita curae poma Prop. 1, 20, 35; ubi nullae bonae rei inpenditur
Senec. de brev. vitae 1, 3; nee ideo fontem alterum nullae rei
numerant Solin. 7, 19; iter illud nullae ante aetati notissimum
divinctus sibi ostensum rati lordan. Getica 24, 125 (p. 90, 7 ed.
Mommsen); hae(c nul)lae feminae rehquit (lo)cum I. Neap. 2628.
d) solus, a, um.
99. Gen. Sing, sollus kommt sehr selten mit gekürzter
Paenultima solius vor, so bei Terent. Heaut. 1, 1, 77 (129), wenn
nicht das Wort zweisilbig zu sprechen ist.
Gen. Sing, soli (vergl. Ritschi Opusc. 2, 692) steht in der
- 529 -
Inschrift bei Henzen 6432 Z. 27 cuius proprietas soli Vacci Vituli
esset und bei Cato Orig. 1 fr. 24 (ed. Jordan p. 9, 1) bei Prise.
6, 7, 36 S. 694 (I 227, 12).
Gen, Sing, solae finden wir aufser an den unter 91 S. 516
ohne Beleg angeführten Grammatikerstellen noch bei Auson. Cento
nuptial. (Idyll. 13 praef. ed. Peiper p. 206, 5) solae memoriae
negotium.
100. Dat. Sing, solo findet sich Orell. 2627 hieronicae solo in
urbe coronato, dann solo sibi notatus Commodian. Carm. apolog. 93
und solo deo ebendaselbst 106, ferner solo pecori Amm. Marceil.
23, 6, 60; solo nomini Cyprian. De rebapt. 12 (p. 84, 32); solo
deo Alcim. Avit. de subitanea paenit. ed. Peiper p. 31, 23 und solo
sapienti . . . solo vivo deo Serm. Arian. fragm. in Script, veter. nova
collect, ed. Ang. Mai. 2, 3, 211.
Dat. Sing, solae steht Plaut. Mil. Glor. 2, 4, 3 (357); 4, 2,
28 (1019) und Terent. Eun. 5, 6, 3 (1004).
Vok. Sing, sole führt Prise. 5, 14, 77 S. 673 (I 189, 2) an
und belegt diese Form mit einer Stelle aus Ticidas: felix lectule
talibus sole amoribus, vergl. Baehrens, Fragm. poet. Roman, p. 325
VI, 1.
Über den Superlativ solissimus vergl. p. 262.
e) totus^ a, um.
101. Gen. Sing, totlus wird öfter mit gekürzter Paenultima
gelesen, so Lucr. 1, 984; 2, 90; 3, 97; 3, 275; 3, 280; 3, 989;
4, 1028; 5, 477; 5, 597; 5, 691; 5, 828; 5, 834; 6, 650; 6, 652;
6, 679; 6, 713; 6, 1156, Catull. 17, 10; 37, 9; Ovid. Trist. 5,
2, 22; Sil. Ital. 6, 691; Venant. Fortun. 3, 11, 2 und spur. 1, 120;
C. I. L. 5, 6134 V. 4.
Gen. Sing, toti (vergl. Ritschi Opusc. 2, 692) ist sehr selten,
so adeo ut te satias caperet toti familiae Afran. (325) bei Prise.
6, 7, 36 S. 694 (I 227, 9) und 6, 16, 82 S. 719 (I 266, 9).
Gen. Sing, totae findet sich in der Verbindung mit noctis
bei Sedul. Pasch. Oper. 4, 11 (p. 262, 7 ed. Huemer) und 5, 34
(p. 300, 5).
102. Dat. Sing, toto kommt öfter vor, so ex reliquis eap-
tivis toto exercitui capita singula distribuit Caes. bell. Gall. 7
89, 5; Caninius toto oppido munitiones circumdare moratur Hirt,
bell. Gall. 8, 34, 4; urbs toto quae praesidet orbi Prop. 4 (3),
11, 57 (im Groning. toti); et toto facio convicia caelo Ovid. Amor.
Neue -Wagener, Lat. Formenlehre. II. 3. Aufl. 34
— 530 —
3, 3, 41 ; vestis non toto Amazonum corpori obducitur Curt. 6,
5, 27; toto generi Hygin. fab. 5; toto orbi Minuc. Fei. 11, 1 (ed.
Baehrens p. 15, 2); inhians toto filiae patrimonio imminebat Apul.
Met. 10, 28 S. 730; principi magno senatuique et equiti totoque
Romano populo 11, 17 S. 789; toto Orient! Oros. 3, 1, 6; 3, 20,
11; 6, 5, 11; toto mundo Claud. Mamert. 2, 7 (125, 5); toto orbi
Lucifer, De non parcendo in deum delinqu. 26 (265, 10); bene-
ficia toto intulit mundo In Lucae evang. reliqu. tractat. anti-
quissimus in Script, veter. nov. collectio ed. Ang. Mai. 2, 3, 199,
zweifelhaft ist toto Latio imperasse bei Suet. Vitell. 1, wo toto
der Dativ und Ablativ sein kann.
Dat. Sing, totae steht omni totae familiae Plaut, fr. bei
Varro L. L. 7, 5, 103; non enim res tota totae rei necesse est
similis sit Cornific. 4, 48, 61; otium totae insulae conciliavit Corn.
Nepos Timol. 3, 2; totae civitati Apul. Met. 11, 16 S. 784; totae
regioni Sicul. Flacc. Condic. agr. 142, 15. Falsche Lesarten sind
totae urbi Cic. Catil. 3, 1, 2 im Benedictb., Indersd. und Salzb.,
sowie totae Italiae pro Sulla 15, 42 im Vat.
f) altus, alia^ aliud.
103. Alius^ alia^ aliud^ Griech. aUog^ Osk. allo (auf der Tafel
von Bantia Z. 22 allo famelo), Sanskr. anjas, vergl. Corssen, Krit.
Beitr. S. 295, Mommsen, Unterital. Dialekte S. 247 und Kvicala,
Untersuchungen auf dem Gebiete der Pronomina S. 14 — 16.
Für das Neutr. aliud findet sich in Inschriften und Hand-
schriften almt (vergl. Wagner, Orthogr. Verg. p. 428) wie C. I. L.
2, 1964 Col. 2 Z. 68 und Col. 4 Z. 6 ; 5, 532, 1 Z. 23; 5, 1102;
lex Colon. Genet. (Ephem. epigr. vol. 2 fasc. 2) 1, 1 Z. 23 und
3, 8 Z. 29; I. Neap. 4601 Z. 11; Orell. 4362; Henz. 7226; 7398;
Plaut. Mil. Glor. 2, 2, 104 (259) im decurt. und Vat.; 2, 6, 92
(575) im Vat. m. pr.; Pseud. 1, 5, 135 (548) im Vat. ; Trinum.
2, 3, 4 (395) im Ambr., an allen diesen Stellen hat Fleckeisen
aliut; Terent. Andr. 5, 4, 39 (942); 5, 4, 51 (954); Eunuch. 1,
2, 82 (162); 1, 2, 111 (191); 2, 2, 41 (272); 2, 3, 72 (363);
3, 2, 51 (504); 5, 2, 7 (846); 5, 5, 17 (987); 5, 5, 25 (995);
5, 8, 11 (104); Heaut. 2, 3, 90 (331); 3, 1, 50 (459); 3, 3, 37
(598); 5, 2, 38 (991); Phorm. 1, 2, 35 (85); 1, 2, 101 (151);
2, 1, 5 (235); 5, 2, 5 (770); 5, 3, 21 (804); 5, 3, 22 (805); Hec.
2, 2, 28 (270); 5, 3, 13 (811); 5, 4, 4 (844), überall, wie es
scheint, im Bemb., aber Dziatzko schreibt an allen diesen Stellen
— 531 —
aliud; Cic. Verr. 3, 24, 59; 5, 45, 118 im Vat. Palimps.; Phil. 2,
4, 7; 2, 22, 53; 2, 28, 70;. 3, 3, 6; 3, 5, 13; 3, 8, 21; 5, 8, 21;
5, 11, 29; 6, 6, 15; 8, 1, 3 im Vat.; Caes. bell. Gall. 7, 77, 5
im Parisin. 1; bell, civ, 3, 79, 3 im Parisin. 2; Gaius Instit. 2,
220; 3, 14; 3, 141; 3, 151; 3, 168; 4, 165, die neueren Heraus-
geber überall aliud. — Vulgär ist alium bellum Commod. Instr.
2, 10, 10; alium corpus CLL. 3, 2098; 5, 121; 5, 6244; alium
nomen CLL. 6, 1137, vergl. Rönsch, Itala und Vulgata S. 275
der Job. 11, 55 und 2. Cor. 11, 4 anführt, aufserdem noch EccL
6, 1 und Esther 14, 14 im Amiat.
Eine Nebenform ist alis für alius und alid für aliud. Ob
alis und alid die ursprünglichen Formen sind und alius, aliud die
späteren oder ob alis und alid aus alius und aliud verkürzt sind,
läfst sich schwer beweisen, vergl. Corssen, Krit. Beitr. S. 295 — 298,
565; Kvicala a. a. 0. 16 Anm. 2. Die alten Grammatiker sahen
alis und alid als archaische Nebenformen von alius und aliud an,
Prise. 13, 3, 12 S. 959 (II 8, 1): Alis quoque antiquissimi pro
alius protulerunt. Und 15, 4, 22 S. 1014 (II 77, 12): Aliter
quoque ab eo quod est hie alis huius alis huic ali pro alius alius
alii, secundum supra dictam analogiam profertur. Charis. Art.
gramm. 2, 7 S. 133 (159, 30) und Exe. Art. gramm. S. 118 (561, 15),
und Diom. 1 S. 323 (330, 30): Nominativum veteres non tantum
alius dixerunt, sed etiam alis, sicut et Sallustius : Alis alibi stantes
ceciderunt, omnes tarnen advorsis vulneribus conciderunt (in den
exe. Charis. fehlt conciderunt). In der ohne Zweifel gemeinten
Stelle des Sallust. Cat. 61, 3 haben die Hdschr. : Pauci autem,
quos medios cohors praetoria disiecerat, paulo diversius, sed om-
nes tamen adversis volneribus conciderant. Die von den Gram- 214
matikern dem Sallust. zugeschriebenen Worte alis alibi stantes
scheinen daher eine alte Erklärung zu sein, welche sich in den
Text einer Hdschr. eingedrängt hatte. Indessen ist über diese
Stelle Ritschi de declinat. quadam Latina reconditiore S. 9 und
18 (Opusc. 4 S. 452 und 461) zu vergleichen. Wir lesen noch
alis ne potesto C I. L. 1, 603 Z. 10, ei omnes alis alium in fidem
clientelamque . . . receperunt C I. L. 2, 2633 Z, 7, quod alis vidit
3, 2970, coniugium quo non fortius ausit alis CatuU. 66, 28; in
der Vulg. öfter ad alis alium {Trrtoc, ciUi^Xoog) = ad invicem Job.
13, 22; 13, 25; cum ahs alio (/-«er' äUr^Äwu) Job. 14, 19, vergl.
Rönsch a. a. 0. p. 275. — Alid oder alit hat Lucr. 1, 263 und
3, 970 im oblong, und quadr. ; 1, 407 und 5, 1456 im quadr.;
in calit korrumpiert 5, 1305 in demselben, vergl. Lachmann zu
34*
— 532 —
5, 257; aufserdem Lucr. 1, 1115; 5, 257 und Catull. 29, 15.
Dasselbe ist in dem zweiten der Verse des Lucil. (ed. Lachmann
1134; ed. L. Müller 9, 58) bei Charis. 1, 15 S. 86 (111, 19) für
aliud hergestellt, während in dem ersten aliud beibehalten werden
mufste: nam vel ut intro aliud longe esse atque intu' videmus,
sie item apud se longe alid est neque idem valet ad se. Alid hatte
Bentley auch bei Terent. Heaut. 2, 3, 90 (331) und Hec. 5, 1, 24
(750) vermutet, aber Fleckeisen und Dziatzko haben hier richtig
aliud beibehalten. Bei Liv. 2, 43, 8 ist alid im Med. Schreib-
fehler. Aled ist geschrieben C. I. L. 4, 1837, Z. 10.
104. Der Genet. war alius^ derselbe ist jedoch sehr
selten. Charis. Art. gramm. 2, 7 S. 133 (159, 27) und Exe. Art.
gramm. S. 118 (561, 12) und Diom. 1 S. 322 (333, 28): Sicut et
alius pronomen genetivum non habet, ut dicamus alius, tametsi
antiqui genetivum alius producta i ante us dixerunt, quorum aucto-
ritatem secuti et nos adiecimus (adiecerimus in den Excerpt.).
Prise. 7, 5, 20 S. 740 (I 303, 14): Omnis genetivus in ins desi-
nens una vult syllaba superare suum dativum: ille, ilUus, illi;
ipse, ipsius, ipsi; unus, unius, uni; alter, alterius, alteri. Aliius
quoque per duas i debuit esse genetivus dativi, qui est alii, sed
vel hiatus causa, vel quia inter duas vocales i vocalis esse non
poterat, dativus autem loco consonantis eam accipi prohibebat,
quam ipse duplicat vocalem (et credo differentiae causa, ne ali
verbum infiuitum esse putaretur), ideo plerique recusaverunt eum
frequenti usu proferre. Vetustissimi tamen similem genetivum
nominativo posuisse inveniuntur, sed accentu differt, quippe cir-
cumflectitur in genetivo paenultima. Caesar in Anticatone priore
(ed. Nipperdey p. 764): Uno euim excepto, quem a^ms 7?jot/«' atque
omnis natura finxit, suos quisque habet caros. Caelius in V (ed.
215 Peter p. 158): Nullius alius rei nisi amicitiae eorum causa. Der-
selbe 6, 7, 35 und 36 S. 694 (I 226, 16): Quamvis vetustissimi
soleant omnium in ius terminantium genetivum et in i dativum
etiam in i genetivum et in o dativum in genere masculino et
neutro, in feminino vero secundum primam declinationem in ae
diphthongum proferre. M. Cato in censura de vestitu et de vehi-
culis (ed. Jordan p. 50) : Nam periniurium siet, cum mihi ob eos
mores, quos prius habui, bonos detur, ubi datus est, tum uti
eos mutem atque al/i modi sim; pro aUus modi. Caelius in V
(ed. Peter p. 158): Nullius alius rei nisi amicitiae eorum causa.
G. Licinius in II (ed. Peter p. 308): Perversum esse alii modi
postulare. Caesar in Anticatone priore (ed. Nipperdey p. 764):
— 533 —
Uno enim excepto, quem alius modi atque omnis natura finxit,
suos quisque habet caros. Und 6, 16, 82 S. 717 (I 266, 16):
Alius quoque tarn huius alius paenultima circumflexa quam alii
genetivus invenitur apud veteres. Caelius (in beinahe allen Hdschr.
Caecilius) in V (ed. Peter p. 158): Nulhus alii rei nisi amicitiae
eorum causa; alii pro alius dixit. Hierauf folgen die Stellen des
Caesar, M. Cato und G. Licinius in der gleichen Fassung, wie
§ 36 S. 694. Endlich 13, 3, 12 S. 959 und 960 (II 8, 2): Gene-
tivus rarus est in usu, et cum debuit una syllaba vincere suum
nominativum et dativum, tarnen par est syllabis, sed producit i
paeuultiraara semper. Nee non etiani secundum nominum secun-
dae declinationis regulam in i quoque invenitur. Marcus Cato de
vestitu et vehiculis (ed. Jordan p. 50): Nam periniurium siet, cum
mihi ob eos mores, quos prius habui, bonos detur, ubi datus sit,
tum uti eos mutem atque alii modi sim. G. Licinius in II (ed.
Peter p. 308): Perversum esse, alii modi postulare Pyrrhum in
te atque in ceteris fuisse. Caelius in I (ed. Peter p. 147): Neque
ipsi eos alii modi esse, atque Amilcar dixit, ostendere possunt
aliter. Idem in quinto (ed. Peter p. 158): Nullius alius rei
nisi amicitiae eorum causa. G. Caesar in Anticatone priore (ed.
Nipperdey p. 764): Uno enim excepto, quem alius modi atque
omnis natura finxit, suos quisque habet caros. G. Fannius in
I Annalium (ed. Peter p. 138): Cum in vita agenda didicimus,
multa quae inpraeseutiarum bona videntur, post (pessima) in-
venta, et multa amplius alius (alius modi ex ali** corr. Bamb.)
modi^ atque ante visa essent. Sed quod est mirum, feminini
etiam generis genetivum quidam in i protulerunt. Caelius in I
(ed. Peter p. 148): Antequam Barcha perierat, alii rei causa in
Africam missus. Aus den von Priscian angeführten Stellen ergiebt
sich, dafs alii modi oder alimodi Cato, G. Licinius und Caelius
geschrieben haben, dafs sich alius modi bei Caesar (vergl. Mensel,
Lexic. Caes. I 232) findet, dafs aber bei Fannius die Lesart alius
modi nicht ganz sicher ist; dagegen ist alii rei causa bei Caelius
und bei demselben nullius alius rei von Priscian an drei Stellen,
nullius alii rei aber an einer Stelle überliefert. Luchs a. a. 0.
p. 326 u. s. w. sucht nachzuweisen, dafs bei Caesar, Fannius und
Caelius an den Stellen, wo der Genet. alius von Priscian über-
liefert ist, ali zu schreiben sei, ebendasselbe verlangt auch Bücheier
(Grundrifs § 191); so sagt bestimmt Paul. Festi S. 28, 2 alimodi
pro alius modi.
Auch sonst sind die Genetive alii und alius sehr selten; so:
— 534 —
alii generis Varro L. L. 9, 40, 67; Vitruv. 2, 9, 5; 8, 3, 9; ut
ad alii dei aram hostia adduceretur, ad alii non sacrificaretur
Varro R. R. 1, 2, 19 — alius usus Plin. N. H. 18, 13, 34 (126);
alius modi Gell. 17, 5, 14; alius ordinis Amm. Marceil. 30, 5, 10;
promissoris nomine vel eius pro quo promissum est, aut alius
qui prohiberi potuerit Ulpian. Dig. 39, 2, 24 § 6; alius coloris
Nonius S. 450, 19; artificis aliusve retundere non putantis Frontin.
Controv. agr. 2 S. 40, 27 (im Arcer. artificis alia verentur non
putant). Durch Konjektur ist alius bei Spartian. Peso. Nig. 11, 5
von H. Jordan für cuius oder alicuius hergestellt und von H. Peter
beibehalten, dagegen hat das von Madvig bei Liv. 1, 56, 7 longe
alius ingenii für longe alius ingenio vorgeschlagene von den neueren
Herausgebern keine Zustimmung gefunden (vergl. M. Müller z. d.
St.). Falsch aber ist alius modi bei Cic. Invent. 2, 6, 21, wo
jetzt Kayser wie Friederich alio modo lesen: alius generis bei
Cic. Nat. Deor. 2, 48, 123, wo jetzt C. F. W. Müller nach den
besten Hdschr. aliis (generis) bestiis schreibt, vergl. adnot. crit.
p. X; alius amantis ist falsche Lesart für alius animans bei Cic.
Tim. 4, 12.
216 Charis. 2, 7 S. 132 (163, 18) sagt, die Alten deklinierten alia,
aliae^ aliae, auch Diomed. 1 S. 321 (333, 2) erwähnt: feminini
alia, aliae^ aliae. Aber auch dieses ist nicht häufig: aliae cuius
rei Lucr. 3, 916; aliae pecudis iecur nitidum atque plenum, aliae
horridum et exile Cic. Divin. 2, 13, 30; aliae partis hominibus
Liv. 24, 27, 8, Luchs schreibt suae partis; an cuius aliae rei
causa Gell. 2, 28, 1; nullius aliae controversiae Agenn. Urb.
controv. agr. S. 72, 1; aliae vocis aut aliae linguae Lucifer de
non parcendo in deum dehnquentibus 9 (228, 17); Vulg. Ezech.
3, 6 (vergl. Rönsch a. a. 0. p. 275); nicht ganz sicher ist Ulp. Dig.
11, 7, 12 § 1: ne sepulcrum aliae conversationis usum accipiat.
Gewöhnlich dient alterius als Genet. zu alius ^ so in
Prosa bei Cic. Ep. Fam. 15, 1, 1; Att. 1, 5, 1; 1, 20, 2; Caes.
bell. Gall. 1, 36, 1; Sallust. Cat. 52, 8: Leichenrede aus der Zeit
des Augustus im CLL. 6, 1527 e Z. 33 und d Z. 50; Liv. 21,
13, 3; 22, 14, 4; 26, 8, 2; 28, 37, 6; 30, 4, 11; 39, 5, 3; 43,
18, 9; Colum. 8, 17, 2; 11, 2, 87; 12, 22, 2; Sen. Epist. 72, 10;
102, 3; 117, 7; Benef. 4, 3, 1; 6, 13, 4; de otio 4 (31), 1; Brev.
Vit. 16, 2; Nat. quaest. 2, 34, 1; 4, 2, 23; 6, 6, 1; Plin. N. H.
29, 4, 21 (69); 32, 5, 20 (58); Quintil. 7, 9, 8; 8, 3, 73; 9, 2,
34; 12, 11, 21; Tac. Ann. 15, 25 und Hist. 2, 90; Agr. 5: 17;
Plin. Epist. 10, 114 (115), 2; Suet. Caes. 61; Tib. 58 und Nero
— 5.S5 —
24; Gell. 2, 28, 1; 5, 16, 4; Gaius Instit. 1, 114; 1, 131; 1, 189;
I, 194; 1, 195; 2, 122; 2, 261; 3, 82; 3, 141; 4, 77; Capit. Maxim,
duo 8, 4 ; Treb. Poll. trig. tyr. 6 (Victorinus), 1 ; Mamert. Grat,
act. 22; lul. Valer. 3, 12; Hieronym. Did. spir. sanct. 8; Diomed. 3
S. 503 (503, 25); auch in der Poesie kommt alterius als Genet.
von alius vor, wie Ovid. Amor. 2, 7, 10; Avian. Fab. 3, 12; 5, 2;
8, 2: 9, 23; 35, 4: Enuod. Carm. 1, 9; Anthol. Lat. ed. Burmann
3, 164 (Meyer 944: Riese 296; Baehrens 4, 450) v. 4. Dieses
alterius kann auch einem anderen Kasus von alius entsprechen,
wie alius inter cenandum solutus est, alterius continuata mors
somno est Sen. E]3ist. Q6, 39; cum inventum sit ex veris [(gemmis)
generis alterius in aliud falsas traducere Plin. N. H. 37, 12, 75
(197): quanto paulo ante concentu formosum alium, hunc fortis-
simum personat, quibusque aliquando clamoribus gestum alterius
et vocem, huius pietatem abstinentiam mansuetudinem laudat Plin.
Paneg. 2, 6.
105. Der Dativ ist öZm. So Naev. (Tarent. v. 76) bei Paul. 217
Festi unter adnictat S. 29, dieselben Verse schreibt Isid. Orig. 1,
25, 2 dem Ennius zu; Plaut. Mil. Glor. 4, 2, 84 (1076); 4, 8, 47
(1357) und Truc. 4, 2, 31 (744), von Fr. Scholl eingeklammert;
Terent. Hec. 3, 5, 59 (509) im Bemb.; Cic. Invent. 1, 9, 12; 1,
22, 32; 2, 1, 3; 2, 7, 24; de orat. 3, 29, 117; Orat. 40, 138;
Verr. Acc. 2, 67, 162; pro Caec. 18, 52; Cluent. 47, 131; Balb.
II, 28; Ep. Fam. 15, 21, 2; Att. 6, 1, 2; 6, 1, 3; 15, 20, 4;
Fin. 3, 9, 31; 5, 8, 23 und Tusc. 5, 13, 38; Cornificius 2, 13, 19;
2, 24, 37; 4, 20, 27; Caes. bell. Gall, 2, 26, 2 und bell. civ. 2,
29, 2; Sallust. Cat. 2, 10; 22, 2; 52, 1; 54, 1 und lug. 82, 3;
Horat. Carm. 3, 29, 52 und Serm. 2, 2, 135; 2, 7, 81; Ovid. Her.
5, 59; Liv. 1, 56, 6; 8, 10, 13; 25, 36, 5; 40, 34, 11; 42, 40, 3;
Lucan. 8, 642; 9, 1053; Quintil. 8, 3, 16; 9, 3, 21; 11, 1, 2;
Tac. Ann. 1, 55; 15, 53 und Hist. 1, 53; Suet. Vitell. 13 und
Domit. 18; 22; Vitruv. 2, 1, 3.
Ein Dativ ali, der vielleicht von der Nebenform alis gebildet
ist, steht CLL. 5, 532 Col. 1 Z. 30; 9, 405 (= I. Neap. 689);
Varro Sat. Men. 235; Lucr. 6, 1227; Senec. Contr. 9, 2 (25), 23;
Fronto ad amic. 1, 1 (1, 4, 1); unsicher überliefert oder durch
Konjektur ist ali hergestellt an folgenden Stellen: Lucil. bei Nonius
S. 117, 25 best Lachmann 559 ali parcat (L. Müller 26, 76 li par-
cat; Baehrens 437 det alii parta); Cic. Nat. Deor. 2, 65, 163 ali-
cuiquam d. i. ali cuiquam, wofür die neuesten Herausgeber ali
cuiquam schreiben; Lucr. 4, 637 nach Lachmann, vergl. dessen
— 586 —
Note; Liv. 30, 4, 9 im Put. und Bamb. ; Quintil. 5, 7, 38 im
Ambr. und 11, 1, 37 im Bern, und Bamb.; Gaius Instit. 2, 30;
2, 35; 2, 36; 2, 217; 2, 271 (aber 2, 273 alii); 3, 85 und 3, 160,
wo Huschke überall alii geschrieben hat.
Ein Dativ alei findet sich Tabul. Heracl. 38; C. I. L. 1, 206
Z. 98 und 1, 1277.
Einen Dativ altet schreibt Spengel im Varro L. L. 10, 2, 15
cum unus quivis a nomine aliei imposuit nomen ut Romulus Ro-
mae, O. Müller hatte alio gesetzt.
Der Dativ alio (vergl. Charis. 2 S. 138 [163, 19]): quod tibi
fieri non vis, alio ne feceris C. I. L. 5, 8738; alio nemini I. Neapol.
4694; ut aliud alio (in einigen Hdschr. alii) iudici aut praetori
aut consuli aut tribuno plebis placitum sit Cornific. 2, 13, 19;
at ego scio alio me istud dare alio olim debitum solvere Senec.
Benef. 4, 32, 3, vergl. Gertz p. 82, 36; aho autem nostro episcopo
Habetdeum similiter relegato Tamallumensis civitatis, in qua An-
tonius fuerat, quantum potuerit infestari res ipsa demonstrat Vict.
Vitens. 3, 45 ; esto Eurystheus alio fortiori Fulgent. Verg. Contin.
ed. Muncker p. 139 (ed. Stav. p. 739, vergl. Zink, Der Mytholog
Fulgentius p. 42) ; si alio bono comparatum adumbretur Tertull.
Monogr. 3; alio homini Cyprian. de rebaptism. 4 (p. 74, 17 ed.
Hartel); cum alio ipsi tulissemus iniuste Lucifer De sancto Atha-
nasio 1, 37 (132, 26 ed. Hartel); Rönsch a. a. 0. p. 275 führt aus
der Vulg. Tob. 4, 16; Matth. 8, 9; Marc. 10, 12; Luc. 7, 8; 16, 7
an. Bei Quintil. 9, 4, 23 haben die Hdschr. aliud enim maius
alio superaverit, Christ schlägt alii vor, was auch Halm auf-
genommen hat. Einige halten alio bei nubere Plaut. Stich. 1, 2,
13 (80) und alio bei ad cenam promisi foras Stich. 4, 2, 16 (596)
für den Dativ, aber es sind nach Luchs a. a. 0. p. 331 Anm.
Ortsadverbien (= aliorsum), wie quo bei nubent Plaut. Aulul. 3,
5, 15 (489) und bei nubant 3, 5, 17 (491), aliquo bei ad cenam
condicam foras Plaut. Menaech. 1, 2, 15 (128).
Der Dativ aliae (vergl. Charis. 2, 7 S. 132 [163, 18], Diomed. 1
S. 321 [333, 2]): aliae rei (in den Hdschr. ali rei), sagt Paul. Festi
S. 27, dixit Plautus pro eo quod est alii rei (so im Leipz., sonst
aliae rei) ; diese Bemerkung scheint sich zu beziehen auf nisi ad-
ulterio studiosus rei nulli aliae est Plaut. Mil. Glor. 3, 1, 207 (802);
qui vellet aliae rei et quoad vellet Capito Ateius bei Gell. 4, 10, 8;
letzterer gebraucht zweimal diese Form : nulli aliae causae ob-
noxia 9, 4, 8 und ut in scripto quidem alia aliae locum et nomen
teneret 17, 9, 3; ductore eorum aliae turmae adposito Amm.
— 537 —
Mareen. 25, 1, 8; bei Soran. Lat. findet es sich c. 66 (p. 23, 20
und 25, 2); 87 (p. 40, 3); 114 (p. 94, 15); aliae consonanti Cassiod.
de orthogr. bei Adamant. Martyr. S. 2297, aber Keil (VII p. 171,
10) schreibt alia consouante.
1(M). Als Nomin. Plur. ist n/Ze* geschrieben bei Plaut. Mercat.
2, 2, 47 (318) fecere tale ante aliei spectatei virei und Fers. 2, 4,
24 im Ambros.
AH findet sich Cenot. Pis. Taf. 2 Z. 56; C. I. L. 6, 10247 Z. 7;
Cass. Hemin. Ann. 4 fragm. 37 (ed. Peter p. 107, 6) bei Plin. N. H.
13, 13, 27 (86); Sisenn. 3 fragm. 30 (ed. Peter p. 282, 6) bei
Nonius S. 502, 19: Plin. N. H. 25, 10, 76 (123) und 25, 10, 77
(124) Detlef sen, aber Sillig und Jan an beiden Stellen alii; Plaut.
Mostell. 5, 1, 11 (1052), Ritschi und Lorenz alii; Cic. Verr. 2, 42,
102 im Vat. Palimps.; pro Cael. 17, 41 im Par.; de rep. 1, 8, 13
zweimal: 1, 10, 15: 1, 31, 47, die neuesten Herausgeber alii;
Liv. 22, 59, 2 im Put. und Colb. und 30, 8, 9 im Put., die Heraus-
geber alii, aber Hertz 41, 26, 4 ali, wo H. J. Müller auch alii
liest; Valer. Maxim. 6, 8, 3 im Bern. m. pr. und Tacit. Hist. 4,
52 im Medic, an beiden Stellen Halm ahi; Gaius Institut. 1, 10;
1, 188; 3, 38; 3, 104: 3, 115, Huschke überall alii. Von Lachmann
zu Lucr. 4, 680 wird die Bildung ali verworfen, in der aus Plautus
angeführten Stelle verlangt das Versmafs ahi.
Alis als Nom. Plur. schreibt L. Müller im Naev. Bell. Poen.
70 simul alis aliunde rumitant inter se.
107. Als Dat. und Ablat. Plur. ist alis CLL. 1, 603,
10: 2, 1964 Col. 2 Z. 46. In den Texten der Schriftsteller findet
sich alis Cic. de rep. 1, 34, 52 zweimal, Liv, 30, 16, 1 im Put.;
Gaius Instit. 2, 218; 3, 112; 3, 170, die Herausgeber haben aliis;
bei Lucr. 4, 637 ut quod alis cibus est, aliis fuat acre vene-
num ist nach den Hdschr. alis einmal zweisilbig, darauf aliis drei-
silbig, Lachmann giebt an der ersteren Stelle ali als Dat. Sing.,
so schreibt jetzt auch Bernays.
Alieis doneis als Abi. Plur. findet sich CIL. 1, 542.
g) alter, a, um.
108. Wie in den Adverbien altrinsecus, altroversus das e
des Stammes ausgefallen ist, so kann dasselbe auch in den Kasus
von alter fehlen. Hierfür werden folgende Stellen augeführt: ultra
(Nom. Femin.) Plaut. Persa 2, 2, 44 (226); altrius Captiv. 2, 2,
56 (306), vergl. Ritschi üpusc. 4 p. 175; altri Trucul. 1, 1, 27;
— 538 —
altrum Bacch. 5, 2, 65 (1184); Captiv. prolog. 8; altris Naev.
com. 23, vergl. Brix zu Plaut. Capt. prol. 8; C. F.W. Müller,
Nachtrag zu Plaut. Pros. p. 69; Luchs in Studemunds Stud. 1, 1
p. 58; Lorenz zu Plaut. Pseud. 345; 0. Ribbeck Corollar. II p. X,
XI. Zu beachten ist noch der Hexameter atque dii cursu peragit
Sol aureus altero bei Auson. Eclog. 4 rat. dier. v. 7 (p. 101 ed.
Peiper), wo entweder altro zu lesen ist oder wo man den Hexameter
als einen versus hypermeter ansehen mufs, worin die überzählige
Silbe durch Elision mit dem folgenden Verse zu verbinden ist, der
mit dem Worte autumni beginnt.
109. Über den Genetiv alterius bemerkt Prise. 6, 7, 37
S. 694 und 695 (I 228, 6): Sciendum, quod in ius terminantium
genetivus producit paenultimam, nisi poetica auctoritas eam cor-
ripiat, excepto alter alterius, quod ideo magis correptam habuit
paenultimam, quod duabus syllabis vincit genetivus. Quod igitur
crevit syllabis, hoc minuit tempore. Terentianus tarnen invenitur
huius etiam paenultimam produxisse in trochaico metro, quod est
ex Septem pedibus et syllaba (v. 1352): Sescuplo vel una vincet
alterius singulum. Sextus enim pes vult a longa incipere. Alte-
rius hat Terent. Maur. auch in zwei iambischen Trimetern: sub
alterius consonat vocabulo v. 1611 und nee alterius indigens opis
veni V. 2184. Ein iambischer Vers des Ennius (Sat. 28 ed. L. Müller)
bei Donatus zu Terent. Phorm. 2, 2, 25 lautet: Mox dum alterius
abligurias bona und ein kretischer des Terent. Andr. 4, 1, 4 (628):
Alterius sua ut comparent commoda (vergl. Brix zu Plaut. Capt.
306 , krit. Anhang p. 98). Aufser diesem Beispiel hat Terenz
alterius nicht. Wenn bei Verg. Aen. 2, 667; 3, 31; 3, 33; bei
Horat. Epist. 1, 2, 57; 1, 14, 11; 2, 2, 88; 2, 2, 176; Ars poet.
410; beiTibull. .3, 4, 58; 3, 6, 44; 3, 7 (4, 1), 168; bei Manilius
1, 253; 1, 304; 1, 648; 1, 693; 1, 886; 2, 368; 4, 81; 4, 328;
4, 345; 5, 214; 5, 536; bei Avian. Fab. 3, 12; 5, 2; 8, 2; 9, 23;
34, 4; 35, 4; bei Avien. Arat. 148; 1275; 1666; 1834; Ennod.
Carm. 1, 9, 69; in der Anthol. Lat. ed. Burmann 3, 164 (Meyer
944; Riese 296; Baehrens 4, 450) v. 4; ed. Burmanu 3, 110 (Meyer
938; Riese 716; Baehrens 3, 236) v. 48 und 63; ed. Burmann 3, 98
(Meyer 919; Riese 926) v. 4 und in anderen daktyHschen Versen
alterius die Paenultima verkürzt, so ist dies eine im daktylischen
Versmafs unvermeidliche Licenz, und auch in dem Asclepiadeus
bei Horat. Carm. 3, 24, 22 virtus et metuens alterius viri war die
Verkürzung nicht wohl zu umgehen. Indessen begegnet alterius
zuweilen auch iu iambischen Versen, wie Senec. Herc. für. 212;
- 539 -
Phoen. Fragm. 20 (382) und Tro. 240; Phaedr. 3, 10, 55; 4, 9, 2;
Syr. sent. 50; 297; 372; 543 Wöllflin (60; 152; 547; 625; 642;
704 Ribbeck). Vergl. Ritschi Opusc. 2 p. 662 folg.
Gen et. Sing, alter ae ist selten, so oblitum tuae gnatae
alterae im zweiten Ausgang von Terent. Andr. v. 2.
110. Dat. Sing. Masc. alteri^ arch. auch alterei geschrieben
CLL. 1, 198, 76 — altero bei Grut. Inscr. 928, 9; aber von
Baiter und C. F. W. Müller im Cic. Nat. Deor. 2, 26, QQ wird
jetzt für altero lovis fratri, was im Pal. und Wien, geschrieben
steht, alteri- gelesen.
Dat. Sing. Femin. alterae findet sich öfter: huic alterae
Plaut. Rud. 3, 4, 45 (750): hoc ipsa in itinere alterae dum narrat
Terent. Heaut. 2, 3, 30 (271); cum repudium alterae remiserim
Phorm. 5, 8, 35 (928); alterae legioni Caes. belL Gall. 5, 27, 5;
praefuit alterae alae Nep. Eum. 1, 6; alterae delibratae parti
Colum. 5, 11, 10; alterae post mortem amplissimi honores habiti
Gell. 6 (7), 7, 1; generationi alterae Vulg. loel 1, 3.
h) uter^ a, um.
111. Uter ist bald interrogativ, bald relativ, bald
indefinitiv.
Als relativ steht es öfter für utercumqne ^ doch so,
dafs ihm ein entweder ausgesprochenes oder hinzu-
gedachtes is entspricht: utrum hercle magis in ventris rem
videbitur Plaut. Persa 3, 1, 14; non uter peccat, toUit analogias,
sed uter recte dicit, confirmat Varro L. L. 9, 64, 112; de bis
generibus duobus utrum sumpseris, cum reHquo nou conferendum
10, 2, 18; complexio est, in qua, utrum concesseris, reprehenditur
Cic. Invent. 1, 29, 45; complexio, quae, utrum concesseris, debet
tollere 1, 45, 83; utrum negare ausus sit, se dicere desiturum
2, 43, 125; aut dicat aut scribat utra voles lingua Orat. 70, 235;
uter definiendo describendoque verbo magis ad sensum iudicis
opinionemque penetrant, et uter ad communem verbi vim et ad
eam praeceptionem, quam inchoatam habebunt in animis ii qui
andient, magis et propius accesserit, is vincat necesse est Orat.
partit. 36, 123; ut eligas utrum velis, und utrum dixeris, id
contra te futurum Divin. in Caec. 14, 45, nou pugnabo, quominus
utrum velis ehgas 18, 58; utrum tibi commodum est, elige Verr.
Acc. 2, 61, 150; utrum horum dixeris, in eo culpa et crimen hae-
rebit 3, 45, 106; cum tibi utrum velles liceret in Vatin. 14, 34;
— 540 —
cui utrum vellet liceret pro Cael. 1, 2; utrum voles faciam Nat.
Deor. 3, 1, 4; uter eorum vita superarit, ad eum pars utriusque
pervenit Caes. bell. Gall. 6, 19, 2; utri similest magis id quod-
cumque creatur, eius habet plus parte aequa Lucr. 4, 1230; vivet
uter locuples sine gnatis, illius esto defensor Horat. Serm. 2, 5,
28 : utrius dux copias hostium superque eas sese ipsum devo-
visset, victricem abituram Val. Max. 1, 7, 3; ut ex malis duobus,
quos apud eos vidisset, uter maior esset, eum mittendum curaret
Gell. 1, 13, 11: quod utrum ergo videbitur cuique verius, eo utatur
17, 6, 11; uter ex fratribus meis consobrinam nostram duxerit
uxorem, ex dodrante, qui non duxerit, ex quadrante heres esto
Marcell. Dig. 28, 7, 23. In anderen Stellen wird zwar eben-
falls durch das für utercumque gebrauchte uter ein Vorder-
satz eingeführt, aber der Nachsatz hat kein Korrela-
tiv um. So utrum ostendere potest, sive eam ipsam familiam
sibi damnum dedisse sive consilio et opera eius familiae factum
esse, vincat necesse est Cic. pro Tüll. 11, 28; horum utro uti
nolumus, altero est utendum pro Sest. 42, 92; uter eorum perisset,
tamquam lanista, in eiusmodi pari lucrum fieri putabat, immor-
talem vero quaestum, si uterque cecidisset in Pison. 12, 27; id
quaeris, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc ne-
cesse est Fiu. 5, 28, 86; utrum eorum accidisset, verum oraclum
fuisset Divin. 2, 56, 116: quibus, utri nostrum ceciderint, lucro
futurum est M. Anton, bei Cic. Phil. 13, 19, 40; utrum eorum
fecisset, acturum paenitentium Val. Maxim. 7, 2 ext. 1 ; nihil per-
des, utrum dixeris Gell. 13, 20 (21), 8; quorum utrum verum est,
quam primum exterminanda est (Psyche) Apul. Met. 5, 16 S. 351
et neque utrum superavit eorum nee superatumst Lucr. 4, 1217;
cum accusator et reus duae res quasi cognatae coniunctaeque
sint, neque utra sine altera constare possit Gell. 2, 4, 6: quem
ad uter eorum iusserit, proferes aut profitebare Eidesformel bei
Gell. 16, 4, 2; dirimitur matrimonium divortio morte captivitate
vel alia contingeute Servitute utrius eorum Paul. Dig. 24, 2, 1 ;
qui libertus eius mariti uxorisve, patris matris, filii tiliae utrius
eorum fuerit Macer Dig. 48, 5, 25 (24).
Als reines indefinit. Pronomen wird uter nur nach si
und in necuter (Orell. inscr. 4859 = CLL. 6, 1527; Martial.
5, 20, 11) gebraucht, vergl. C. F.W. Müller, Zeitschrift für
Gymnasialwesen 1875 p. 217, so illa vero praeclara est clausula
edicti, quod omnium controversiarum, quae essent inter aratorem
et decumauum, si uter velit, edicit se recuperatores daturum und
— 541 —
darauf si uter volet, recuperatores dabo Cic. Verr. 3, 14, 35; si
utrum vellet, liceret 4, 7, 16, vergl. auch Hildebrand zu Apul.
de deo Socrat. c. 2 p. 114. Als indefin. pflegt auch sibine uter
rapiat an alter cedat alteri Off. 3, 23, 90 angeführt zu werden,
aber C. F. W. Müller weist in seiner Ausgabe p. 181 die falsche
Lesart dieser Stelle nach und schreibt uterque.
112. Genet. Sing, utrlus kommt auch mit gekürzter Paen-
ultima utrhis vor bei Horat. Epist. 1, 17, 15 und Anthol. Lat.
ed. Burmann 2, 131 (Meyer 820; Riese 462; Baehrens 4, 72)
V. 32.
Genet. und Dat. Sing, utrae werden nur bei Charisius 2, 7
S. 133 (158, 29), aber ohne Beleg angeführt.
113. Die mit uter zusammengesetzten Pronomina sind
deuter (vergl. W. Schmitz in Wölfflins Archiv I p. 286), utervis,
uterlihet., utercarnque^ uterque^ alterute.r und alteruterque^ welche
der Dekhnation von uter folgen. Zu bemerken ist folgendes:
a) Von uterque hat der Genet. Sing, utriusque (Ritschi,
Opusc. 2, 675, 693) immer ein kurzes z, wie Plaut. Trucul. 4,
3, 20; Lucr. 4, 503; 4, 1212; Catull. 68, 39; Horat. Carm. 3, 8, 5;
Ovid. Met. 6, 506; Fast. 3, 571; Manil. 2, 621; Senec. Thyest.
709; 1092 und Troad. 903; Phaedr. 3, 10, 2; Mart. 3, 27, 3; de
spect. 13, 5; 29, 2; Terent. Maur. 409; Auson. Prof. Burdig. 6,
48 (ed. Peiper p. 55); Prudent. in Symmach. 2, 794; Sidon. in
dem Gedichte der Epist. 9, 16 v. 27; Avien. Arat. 1425 (II 100);
Ora mar. 342; Anthol. Lat. ed. Burmann 3, 177 (Meyer 1538;
Riese 786; Baehrens 4, 127) v. 12.
Genet. Sing, utrique findet sich in den Wendungen istuc in
rem utriquest maxume Plaut. Capt. 2, 3, 38 (398) und quod in
rem esse utrique arbitremur Aulul. 2, 1, 10 (129), wie auch in
ventris rem videbitur Plaut. Persa 3, 1, 11 (342) und in rem est
Bacchidis Terent. Hecyr. 1, 2, 27 (102) gesagt ist, vergl. Brix zu
Plaut. Capt. 398.
Genet. Sing, utraeque schreiben nach Charis. 2, 3 S. 132
(158, 30) die veteres, aber auch Venant. Fortun. 5, 7, 23 sagt:
lis est regionis utraeque.
Neben dem Dat. Sing. Masc. utrique findet sich sehr selten
utroque^ so Apul. de dogm- Plat. 2, 13 S. 238; Tert. Testim.
anim. 4; unsicher ist Auson. Prof. Burdig. 4, 6, wo Tollius (p. 151)
und Schenkl (p. 58) nach dem cod. Leid, linquentem natos sexui
utroque duos schreiben, Peiper (p. 51) aber mit Pulmann sexu in
utroque liest.
- 542 -
Dat. Sing, utraeque führt Charis. a. a. 0, ohne Beleg an, er
findet sich bei Venant. Fortun. Vit. Mart. 2, 37 morti subduxit
utraeque und Apul. Asclep. 8 S. 292 (ed. Hildebrand II 288)
utraeque origini suae.
Genet. Plur. lautet utrorumque, daneben gebraucht auch Cic.
Verr. 5, 49, 129 utrumque und C. I. L, 8, 9366 steht utriumque
Mauretaniarum.
b) In alteruter werden beide Teile des Wortes dekli-
niert und getrennt geschrieben oder nur uter dekliniert
und alter unverändert vorgesetzt. Letzteres scheint immer
im Plural der Fall zu sein. Prise. 6, 7, 35 S. 693 (I 225, 22)
sagt: Alteruter quamvis in masculino ex duobus sit nominativis,
tamen, quia in feminino alterutra et in neutro alterutrum ex
corrupto et integro est, ex altera parte plerumque declinatur, id
est exteriore, alteruter alterutrius, ut sit genetivus et dativus
trium generum similis, quod proprium est omnium in ius termi-
nantium genetivum. Cicero pro M. Marcello (Cap. 7, 21): Quodsi
in alterutro peccandum sit. Lucanus in VI (v. 7): Placet alea fati
alterutrum mersura caput. Inveniuntur tamen et altera utra et
alterum utrum protulisse veteres et ex utraque parte declinasse.
Cicero in Protagora: Quae igitur potest esse indignitas voluptatis
ad molestiam, nisi in magnitudine aut longitudine alterius utrius
posita? Cato de ambitu: Sed sunt partim, qui duarum rerum
alterius utrius causa magistratum petunt. Und 6, 1, 4 S. 678
(I 197, 2): Alteruter, alterutra vel altera utra, alterutrum vel
alterum utrum, alterutrius vel alterius utrius, alterutri vel alteri
utri; utraque enim declinatio in usu veterum est. Derselbe for-
dert 5, 12, 62 S. 667 (I 181, 3) den Genet. alterutrius und sagt
§63 (I 181, 9): Cum femininum et neutrum supra dicti nominis
ex corrupto et integro sint composita hiatus causa et euphoniae,
alterutra pro altera utra et alterutrum pro alterum utrum, et
necessario extrinsecus habuerint decliuationem, id est alterutrius.
Unde Cicero pro M. Marcello: Quodsi in alterutro peccandum sit,
malim timidus quam parum prudens videri. § 64 (I 182, 1) aber
gesteht er den vetustissimi den Gebrauch von altera utra, alte-
rum utrum und alterius utrius zu, indem er die nämlichen Stellen
des Cicero im Protagoras und des Cato de ambitu, wie 6, 7, 35
S. 693, anführt. Das Fragm. Bob. de nom. et pronom. S. 141
(566, 6) kennt nur alterutra, alterutrum, alterutrius, alterutri.
Charis. 2, 7 S. 132 (158, 31) giebt ebenfalls alterutra, alterutrum,
alterutrius und als alte Form des Genet. und Dat. Fem. alter-
— 543 —
utrae. In den Exe. ex Charis. arte gramm. S. 115 (559, 15)
wird aulser alterutra , alterutrum , alteriitrius , alterutri , alter-
utram, alterutro, alterutra auch alterutri, alterutrae, alterutra
als Nomin. und Voc. Plur., alterutrorum, alterutrarum, alterutris,
alterutros, alterutras, alterutra aufgestellt.
Alteruter Pompeius bei Cic. Ep. Att. 8, 12% 3; Liv. 8, 6,
11; Cassiod. Hist. eccl. 1, 13; Auson. Epigr. 132, 2 (ed. Peiper
p. 422) u. a.
Altera xiträ Liv. 28, 41, 10, bei Cicero steht de rep. 3, 3, 6
sin alterast utra prudeutiae diligenda, aber alterutra Valer. Maxim.
9, 3 ext. 3; Plin. N. H. 17, 8, 11 (48); Solin. 1, 62 (ed. Mommsen
p. 19, 15); Tertull. Pudic. 2.
Alterum utrurn (Nom. Neutr. und Acc. Masc. und Neutr.) Cic.
de fato 10, 21; Ep. Farn. 4, 4, 5; 6, 1, 5 und Varr. L. L. 9, 61,
107; Cic. Nat. Deor. 2, 25, 70; Ep. Fam. 6, 3, 2; Cael. bei Cic.
Ep. Fam. 8, 6, 3, aber alterutrum Cic. de fato 12, 29; Boeth.
cons. phil. 4 pros. 2 p. 91, 13 und Cornific. 1, 15, 25; Cic. Nat.
Deor. 1, 25, 70 (einige Zeilen davon alterum utrum); Invent. 2,
5, 18; div. in Caecil. 18, 58; Phil. 3, 8, 21; Baibus und Oppius
bei Cic. Att. 9, 7-% 2; Sallustius bei Cic. Ep. ad Qu. fratr. 3, 4, 3;
Horat. Ep. 1, 18, 64; Columell. 12 praef. 2; Senec. ad Polyb. 9, 2;
Lucan. Phars. 6, 8; Cels. 1, 2 (15, HD.); 7, 27 (p. 314, 17);
8, 17 (p. 358, 6 und 358, 12); Censorin. 17, 12 und fragm. 3, 8;
Plin. N. H. 18, 29, 69 (290); Plin. Epist. 1, 7, 3; 6, 8, 2; Panegyr.
23, 3; Flor, fragm. ed. Halm p. 106, 18; Augustin. Ep. ad Galat.
c. 7; Irin. 7, 4, 7; Auson. Epigr. 129, 6 (ed. Peiper p. 429);
Tertull. Apol. 39; Cels. Dig. 31, 19; 46, 2, 26; Oros. 1, 1, 12;
4, 16, 21; Cassiod. Hist. eccl. 1, 11; Boeth. cons. phil. 5 pros. 3
p. 129, 87; Mart. Capell. 1, 22; Venant. Fortun. 6, 1, 137; Cassian.
Conl. 9, 2, 1.
Alterius utrius Cato orat. 26 (ed. Jordan p. 52, 12) und Cic.
fragm. Protag. (ed. Kayser XI p. 55, 3) von Priscian (vergl. S. 542)
citiert; Cic. Ep. Fam. 9, 6, 3 und Ep. Att. 10, 1, 2, aber alter-
utrius Plin. N. H. 22, 8, 9 (20); Gaius Instit. 3 § 160; Gaius Digest.
10, 1, 3 und 45, 1, 141 § 1; Papinian. Digest. 17, 1, 53; Ulpian.
Digest. 12, 1, 26; 24, 3, 7 § 15; 43, 30, 3 § 4; 49, 4, 1 § 10;
50, 5, 13 § 3; Paul. Digest. 4, 8, 8; 18, 5, 4; Terent. Clem. 40,
9, 24; Scrib. Larg. 107; Gromat. fin. reg. S. 276, 15. Die Genetiv-
form alterutrae ist bei Cassiod. Hist. eccl, 1, 11.
Alteri utri ist nicht nachweisbar, aber alterutri Cic. Verr. 2,
29, 71; de orat. 2, 7, 30; Vell. Paterc. 2, 43, 2; Senec. Benef.
— 544 —
6, 41, 2; Geis, prooem. (p. 8, 15 D.); Plin. N. H. 13, 1, 2 (14);
Plin. Ep. 7, 20, 6; Suet. Aug. 13; Mamert. Genethl. Maxim. 7
(107, 17 ed. Baehrens); Boeth. cons. philos, 3 pros. 10 p. 74, 68.
Die Dativform alterutro ist bei Venant. Fort. 8, 2, 11; 8, 2, 12
und die Dativform alterxitrae bei Gell. 2, 12, 1, vergl. Hertz
z. d. St.
Alteram utram Lucr. 5, 588; Cic. Divinat. 2, 29, 62; Caelius
bei Cic. Ep. Fara. 8, 8, 9, aber alterutram Cic. pro Rose. Comoed.
6, 17; Nep. Att. 2, 2; Gels. 8, 9, 1 (p. 343, 7); Frontin. Aquaed.
87; Plin. N. H. 11, 37, 49 (133); Plin. Ep. 1, 5, 10; 1, 8, 4; 5, 9
(21), 7; 9, 26, 6; Augustin. Giv. Dei 9, 13 (I 384, 24); Ulpian. Dig.
8, 6, 5 § 1 ; Apul. de Plat. 3 S. 268 (ed. Hildebrand H p. 266, 6)
und S. 278 (p. 275, 24).
Altero utro Cic. Brut. 38, 143, aber alterutro Cic. pro Marcell.
7, 21; Caes. bell. civ. 3, 90, 3; Valer. Maxim. 2, 9, 6; Gels. 2, 6
(p. 37, 20); 2, 12, 2 (p. 57, 31); 2, 20 (p. 67, 24); 3,8 (p. 90,
14); 3, 9 (p. 91, 11); 4, 20 (p. 146, 10); Frontin. Aquaed. 25;
Plin. N. H. 2, 17, 14 (73); Auson. Epigr. 132, 2 (ed. Peiper
p. 422); 129, 6 (ed. Peiper 429); Augustin. Nuptt. et concup. 1,
10; Tertull. Apol. 39; Gros. 1, 21, 1; 3, 1, 9; 7, 43, 15; lordan.
Getica 5, 32; Boetb. cons. phil. 2 pros. 1 p. 26, 45; 4 pros. 2
p. 91, 10.
Altera uträ Varro L. L. 8, 21, 41; Antonius bei Cic. Ep. Att.
10, 10, 2; Liv. 8, 5, 6; aber alteruträ Gels. 2, 7 (p. 40, 12); Plin.
Ep. 3, 4, 9; Apul. de Plat. 3 S. 278 (ed. Hildebrand II p. 275,
15 und 21).
Alterutrae (Nom. Plur. Femin.) Apul. de Plat. 3 S. 268 (ed.
Hildebrand II p. 266, 6); Polycarp. Ep. ad Philem. 10.
Alteruträ Gros. 3 praef. 3.
Alterutrorum Augustin. Civ. Dei 9, 13 (I 386, 9); Cassiod.
Hist. eccl. 2, 2.
Alterutris (Dat. und Plur.) Plin. N. H. 11, 16, 16 (49); Paul.
Dig. 8, 2, 30; Pomp. Dig. 8, 4, 8; Augustin. c. Faust. 13, 18;
Cassiod. Histor. eccl. 1, 13; 3, 10; 5, 16; 9, 24; Apul. de Plat. 3
S. 269 (ed. Hildebrand II p. 266, 13).
Alterutros Pastor Hermae 1, 3, 9; Cassiod. Histor. eccl. 1, 19;
2, 4; 2, 7; 5, 10; 6, 11.
Alterutras Ulpian. Dig. 49, 15, 12, 1; Cassiod. Histor. eccl.
1, 19; 2, 2 (vergl. C. Paucker, Spicileg. p. 7 und Supplem. lex.
Lat. I 23, 24); Sicul. Flacc. condic. agr. S. 145, 1.
c) Von alteruterque lassen sich nur wenige Formen nachweisen;
— 545 —
Gen. Sing. alteriUriusque Quint. Declam. 321, Ritter schreibt in
seiner Ausgabe (p. 258, 12) ohne Grund mit Schulting alterutrius-
[que]; Abi. Sing, in causa alterutraque Plin. N. H. 20, 7, 26 (64).
i) neuter, a, um.
114. Über neuter sagt Consent, de barbar. et metapl. S. 9
(389, 26): Si aliquis dicat neutruvi disyllabura, quod trisyllahum
enuntiamus^ barbarismum faciet. Vergl. Bergk, Philolog. (14)
1859 p. 184; Hand, Tursell. 4 p. 181; Birt, Rhein. Mus. 34 p. 1;
Schmitz, Wöll'flins Archiv 1 p. 286 und Havet. ebendas. p. 446.
Bei Plaut. Menaech. 5, 2, 35 (785): ut caveres, neuter ad me
iretis cum querimonia?, Mil. Glor. 2, 5, 18 (429): et tu et hie.
PA. Non nos novisti? PH. Neutrum.., Stich. 1, 2, 84 (141):
certumnest neutram vostrarum persequi inperium patris?. Stich.
5, 4, 51 (731): tecum ubi autemst, mecum ea itidemst: neuter
alter invidet, Terent. Andr. 5, 1, 20 (839): vero voltu quom ibi
me adesse neuter tum praesenserat, Hecyr. 4, 4, 45 (666) : neutra
in re vobis difficultas a me erit, Terent. Maur. 399: neutra porro
de duabus ante tres istas data sind die Formen von neuter, wie
Consentius verlangt, unbedenklich dreisilbig zu lesen ; ebenso auch
Phoebus ait »puer est«, Mars »femina«, Inno r>neütrmna in der
Anthol. Lat. ed. Burmann 3, 177 (Meyer 1538; Riese 786; Baehrens
4, 127) V. 3. In demselben Gedichte heilst es v. 10 vix mulier
neutrum flumina tela crucem, wo sicher neutrum wie v. 3 auch
dreisilbig zu lesen ist. Dasselbe ist der Fall in folgenden Versen:
in neutram partem cultus miser Horat. Serm. 2, 2, QQ\ nee puer
ut possit, neutrum(\\iQ et utrumque videntur Ovid. Met. 4, 379;
expertem frustra belli et neutra arma secutum 5, 91 ; sed quamvis
neuter mixtus uterque color Amor. 1, 14, 10; unde sit in neutrum
conspiciendus eques Trist. 2, 114, als unecht eingeklammert; im-
perat ac saevo neutrum renuente senatu Sil. Ital. 2, 386 ; ad ora
referunt neuter auxilio sibi Petron. 89 v. 45 ; teque inter species
geminas neutrumquQ et utrumque Auson. Mosell. 128. Unsicher
ist der Vers bei Lactant. de ave Phoenice 163 (Anthol. Lat. ed.
Riese 731; Baehrens P. L. M. 3, 261), wo neutrum von Heinsius,
Riese und Baehrens so gestellt ist, dafs es zweisilbig gelesen
werden mufs, von Birt a. a. 0. p. 8 dagegen so, dafs neutrum
dreisilbig ist. Zweisilbig ist neuter an folgenden Stellen (es ist
aber schwer zu bestimmen, ob eu als Diphthong oder wie u ge-
sprochen wurde, vergl. Birt a. a. 0. p. 4): sive est neutra parens
Neue -Wagener, Lat. Formenlehre. II. 3. Aufl. 35
— 546 —
Ciris68; neuter enim quaestor, pauper uterque fuit Claudian. Epigr.
24, 16; evadere neutri am Schlüsse eines Hexameters Claudian.
IV cons. Honor. 81 und ambo volunt quod neitter habet Arator.
Act. apostol. 2, 498, vergl. L. Müller de re metr. p. 267, 268.
115. Wie Priscian in der unter 87 S. 516 mitgeteilten Stelle
6, 1, 4 S. 678 (I 197, 6) den Genetiv von neuter auf i, ae, i und
den Dativ auf o, ae, o für üblicher erklärt, so sagt er 6, 7, 35
S. 694 (I 226, 13): Neuter tarnen plerique neutri declinaverunt
und 13, 3, 11 S. 959 (II 7, 20): Cum iuniores frequentius supra
dicta nomina secundum in ius terminantium pronominum for-
mam deelinaverint, in uno ex eis magis nominum declinationem
sequuntur, »neuter, neutri, neutro« dicentes, cum apud veteres
etiam in ius secundum simplicis sui declinationem inveniatur de-
sinens genetivo et in i dativo. Der Genetiv lautet regelrecht
gebildet neutrius, aber neutri ist besonders im grammatischen
Gebrauch herrschend. So Varro L. L. 9, 38, 62 (neutri Spengel,
neutra falsch Müller); Prob. Cathol. 1, 1 S. 1439 (3, 10); 1, 1
S. 1440 (3, 13); 1, 4 S. 1441 (3, 24); 1, 6 S. 1442 (4, 19); 1, 7
S. 1442 (4, 21); 1, 8 S. 1442 (5, 3); Instit. art. S. 243 (59);
244 (60); 246 (61); 248 (62); 251 (63); 252 (65); 253 (66);
255 (67); 256 (69); Charis. 1, 10 S. 15 (26, 23); 1, 17 S. 109
(135, 4); 1, 17 S. 113 (140, 12); 1, 17 S. 119 (146, 12); Vel.
Long. S. 2230 (69, 28); Prise. 5, 2, 11 S. 644 (I 147, 9; I 148, 1);
5, 3, 15 S. 646 (I 151, 1; I 151, 8); Phoc. ars. S. 1690—1693
(411 — 414) zehnmal; Rhemn. Palaem. S. 1370 (536 und 537)
dreimal; S. 1372 (538, 11); S. 1373 (538, 35); Augustin. Regul.
S. 1978—1982 (499 — 501) vierzehnmal. Derselbe sagt S. 1994
(508, 39): ubde usus iam arripuit, ut dicamus »generis utrius«.
Demgeraäfs scherzt Auson. Epigr. 50 (ed. Peiper p. 334, 61):
Rufus vocatus rhetor olim ad nuptias, Celebri ut fit in convivio,
Grammaticae ut artis se peritum ostenderet, Haec vota dixit
Duptiis: »Et mascuHni et feminini gignite Generisque neutri filios«.
ADTEEBIA.
1. Fast alle Adverbien sind Kasusformen von Nominal- oder
Pronominalstämmen; es hält aber oft sehr schwer, sicher zu be-
stimmen, aus welchem Kasus das betreffende Wort hervorgegangen
ist, ja bei einer ganzen Reihe von Adverbien ist es bis jetzt noch
nicht gelungen, eine passende Erklärung zu geben. Da der Zweck
dieses Buches nicht der ist, auf dem Wege der Sprachvergleichung
eine Form zu erklären, so lassen wir uns hier auf eine Kontroverse
nicht weiter ein.
Besonders sind Accusativ, Ablativ und Lokativ die Kasus,
aus welchen die Adverbien hervorgegangen sind.
A. Accusativ.
2. I. Substantivische Accusative sind z. B. vicem
(vergl. M. Müller zu Liv. 1, 9, 15), rits^ tenus (die Strecke, be-
sonders in den Zusammensetzungen protinus, hactinus u. a., vergl.
Wölfflin im Archiv 1 p. 414 — 426), donium, venum und auch ;;rm-
ciyium^ welches für in principio gebraucht ist, wie Rönsch in den
Semasiolog. Beiträgen II p. 79 gezeigt hat, so Cato R. R. 157, 1
und Vulg. loh. 8, 25; im Plur. /oras; auch sind die Adverbien
auf — /m, welche den Begriff der Art und Weise bezeichnen, alte
Accusative von Verbalsubstantiven, die mit dem Suffix — ti, — si
von Verbalstämmen gebildet sind (vergl. Corssen, Kritische Bei-
träge p. 280; Paucker, Vorarbeiten zur lat. Sprachgeschichte I
p. 129; A. Schmidt, Beiträge zur Livian. Lexikographie II p. 27).
Dieselben haben fast ohne Ausnahme das i vor auslautendem m
bewahrt, nur für saltivi ist gewöhnlich saltern gebraucht (vergl.
Corssen, Aussprache II 224). Sehr oft aber lassen uns die Hdschr.
im Stich, so dafs sich oft beide Formen bei ein und demselben
Schriftsteller finden, so bei Terenz neben saltem auch saltim Phorm.
2, 1, 3 (233) im Vict. m. sec. und decurt.; Adelph. 2, 2, 41 (249)
im Rice, und decurt, an beiden Stellen haben die Herausgeber
nach dem Bemb. saltem gesetzt. Bei Cicero steht saltem, aber
35*
— 548 —
Phil. 12, 8, 19 im Bamb. und Bern, saltivi, ebenso Verg. Eclog.
2, 71 im Pal. m. sec, Rom., Gud. und Bern, a b; Georg. 1, 500
im Rom.; Aen. 6, 371 im Rom. und Bern, c und im Bern, b m.
pr. ; Senec. Epist. 91, 10 ed. Haase (aber Epist. 8, 4 saltem);
Mart. 1, 86, 8; 4, 12, 2; 7, 21, 4 (aber saltem 1, 34, 7; 7, 18,
13; 10, 77, 3; 11, 22, 3; 11, 105, 2); Ilias Lat. 1036; lustin. 11,
15, 6; Mamertin. Panegyr. Maxim. 5 (93, 22); Nazar. Panegyr.
15 (225, 1); Mamert. Grat. act. 16 (257, 17); Pacat. Panegyr. 5
(247, 31); 33 (301, 5); 45 (312, 31), aber saltem 43 (310, 30);
Treb. Poll. XXX tyr. 31 (Victoria), 6; Gall. 21, 2 (Eyssenhardt
saltem); Claud. 13, 1; saltem scbeinen Capitolin. und Vopiscus
angewandt zu haben, vergl, Cotta, Quaest. de vitis et scriptor.
Histor. Aug. p. 9; Spart. Hei. 4, 3 wird Verg. Aen. 4, 885 citiert,
in der Ausgabe des Spartian steht saltim, in denen des Virgil
saltem; Paucker (Rhein. Mus. 1882 p. 565) citiert aus Hieronymus
in Is. VI ad 16, 11 und XII ad 41, 17 saltim; Apul. de mag. 102
5. 601 steht im Flor. 3 saltim, aber Hildebrand hat saltem ge-
schrieben; in den früheren Ausgaben des Seren. Sammonicus v. 770
wurde saltim gelesen, Baehrens hat hier saltem gesetzt; saltim
bei Dictys 2, 22 (vergl. Dederich adn. critic); 3, 21; 3, 22 aber
saltem 5, 2 (ed. Meister p. 87, 16; 87, 33; 88, 15); Auson. Epist.
7, 22 (ed. Peiper p, 251) saltim, kurz vorher (p. 250, 3) saltem;
saltim TertuU. Apol. 21; 23; 34; 48 und Patient. 3; Cyprian. De
bon. patient. 7 ; ad Vigilium Episcopum de ludaica increduUtate 1
saltim Sidon. Epist. 1, 11, 5; 2, 2, 10; 2, 13, 6; 4, 8, 1; 5, 12, 2
6, 7, 1; 7, 10, 1; 7, 17, 2; 8, 2, 3; 8, 3, 1; 8, 6, 18; 8, 11, 4
8, 11, 14; 8, 14, 8; 9, 5, 1, saltem Epist. 7, 7, 6 und Carm. 5,
347; Claud. Mamert. 2, 10 (141, 13); 3, 12 (177, 21), saltem
ders. Epilog. (143, 14); saltim Lucifer, De non parcendo in deum
delinquentibus 31 (275, 24); Amm. Marcell. 16, 12, 40 (saltem
14, 1, 5); Sedul. Carm. 3, 237; Pasch. Oper. 1, 2; 2, 7; 3, 10;
3, 20; 5, 1; 5, 8; Dracont. Carm. prof. 5, 86; 10, 588; Gros. 5,
22, 15; 7, 43, 6 (saltem 1, 6, 6; 4, 13, 9; 5, 24, 10); Epitom.
lul. Valer. 3, 22; 3, 23; Anthol. Lat. ed. Riese 686 (Baehrens
4, 548) V. 22.
Über die Adverbia auf im sagt Prise. 15, 4, 19 S. 1013
(II 75, 3) : in im denominata inveniuntur et verbalia sive prin-
cipalia, ut a parte partim^ a viro viritim, a vice vicissim, ab
ostio ostiatim, a statu statin, a raptu raptim^ a saltu saltuatim,
a cursu cursim, a stricto stricti»^ a furto furtim, a sensu sensim,
a singulis singülatim, a fatu affatim (vel magis a Graeco difdxcoQ
— 549 —
id est abunde, unde et corripitur fa), a privato privatim, a paulo
paulatim, a singultu singuHim — Horatius in I sermonum (I 6, 56):
üt veni coram singultim pauca locutus — [praesertim, confestimj,
a tractu tractim, a carptu carptim, a ductu ductim. Plautus in
Curculione (1, 2, 13 = 109): Sine ductim, sed haec abiit, hac per-
sequar. Eine Sammlung von Adverbia auf im geben Diomed. 1
5. 402 (407, 3); Charis. 1 S. 168 (187, 16).
Im Folgenden sollen die Adverbia auf ^7n nach den Endungen
zusammengestellt werden :
a) Adverbia auf — tim.
a) Adverbia auf — atim:
Accumuhtim Thes. nov. Lat. p. 49 ed. Angel. Mai.
Acciirativi Gloss. bei Mai, Class. Auct. VI 502, gewöhnlich
accurate.
Acervatim bei Varro, Lucrez, Cicero, Vitruv, Apuleius, Oro-
sius u. a.
Admembratim xazä fiü.oQ Gloss. Labb.
Adumhratim Lucr. 4, 361.
Adunatim Soran. 5.
Äff atim (adfatim) leitet Paul. Festi S. 11 a copia fatendi,
sive abundanter (so im Berl. und Münchn. und im Guelf. 2 m.
pr., sonst a copia fandi); er fügt hinzu: Terentius dixit pro eo
quod est ad lassitudinem. Man dachte also an ein mit fatiscere
oder fatisci verwandtes Nomen. Nach Agroet. S. 2272 (122, 3)
stammt das Wort de affectu, nach der oben (p. 548) aus Priscian
angeführten Stelle a fatu, nach Charis. 1, 15 S. 73 (93, 26) ist
es ein defektives Nomen und nach Serv. zu Verg. Aen. 1, 123
bedeutet fatim abundanter, unde et affatim, vergl fatim und Brix
zu Plaut. Menaech. prol. 91; Corssen, Aussprache II 870; Hand,
Tursellin. I p. 199; Schmidt a. a. 0. p. 27.
Aggeratim Apul. Met. 4, 8 S. 253.
Aggregatim Thes, nov. Latin, p. 254; 555 ed. Mai.
Agminatim Apul. 4, 8 S. 253; 4, 20 S. 282; Amm. Marc. 18,
6, 23; 22, 8, 47; 31, 4, 5; Solin. 25, 4.
Ahercatim Löwe, Prodr. Gloss. p. 181.
Alteryiatim Claud. Quadrig. (fr. 50 ed. Peter p. 223, 2) bei
Nonius p. 76, 12; Amm. Marc. 29, 2, 28; Augustin. Epist. 29, 11;
Boeth. Instit. arithm. 1, 20; Mart. Capell. 1, 18; Mythogr. Vatic,
2, 132, vergl. Charis. 1 S. 168 (187, 16).
- 550 -
Amatim Thes. nov. Latin, p. 42.
Angulatim Apul. Met. 3, 2 S. 175; 9, 41 S. 674; Sidon. 7, 9, 3
vergl. Diomed. 1 S. 402 (407, 8).
Annuatim Valerian. Homil. 19; Schol. ad Lucan, 1, 179.
Anseratim Charis. 2, 13 S. 162 (182, 22).
Anxiatim Thes. nov. Latin, p. 46.
Arcuatim Pün. N. H. 29, 6, 39 (136); Fest, und Paul, unter
Tullios p. 352 ; 353,
Articulatim Plautus, Varro, Lucrez, Cicero u. a., selten arti-
culate Gell. 5, 9, 2.
Artualim Firm. Math. 7, 1; Firm, de err. prof. rel. 2 § 2;
Gloss. Isid. n. 139, vergl. Paucker Supplem. lex, Lat. 1, 39.
Asciatim Thes, nov, Latin, p. 13.
Assulatim (vergl. Ritschi, Opusc. II p. 252) Plaut. Captiv. 4,
2, 52 (832); Menaech. 5, 2, 106 (859) und ein Dichter unter dem
korrumpierten Namen Vaeius, höchst wahrscheinlich Sueius (Pulli
fr. 3 ed. L. Müller p. 313) hei Nonius p. 72, 23.
Aumentatim oder besser augmentatim Thes. nov. Latin, p. 49.
Bacchatim Apul, Met. 1, 13 S. 47.
Bigatim Bonifac. gramm. p. 531 ed. Mai.
Binatim Paucker Suppl. lex. Latin. I p. 51 führt Facund.
defens. 9, 1 binatim ac singillatim an, aufserdem steht es auch
noch Mart. Capell. 3, 325 : cur singulatim dicimus, binatim tema-
fiwzque non dicimus?
Bovatim Nigidius bei Nonius p. 40, 26.
Breviatim Prudentius Trecens. in prol. ad flor. psalm. apud
Mai., Script. Vet. p. 369 ; Isid. de off. eccl. 2, 23, 5 ; Gloss. nov.
Lat. p, 7.
Caelatim Thes. nov. Latin, p. 441.
Caesariatim (n>i>TÖ/j.(üQ, Gloss,
Caesuratim Sidon. Epist. 4, 3, 3 (auch Claud. Mamert, ed.
Engelbrecht p. 200, 25),
Cahulatim Thes, nov, Latin, p. 139.
Cameratim Thes. nov. Latin, p. 43.
Canaliculatim Plin. N. H, 9, 33, 52 (103) in den Ausgaben
von Detlefsen und Mayhoff, Sillig schreibt hier cuniculatim; in
den Hdschr. Vatic, Leid,, Riccard, steht caniculatim.
Canatim Nigidius bei Nonius p, 40, 26,
Cancellatim Plin, N. H. 7, 20, 19 (81); 9, 33, 52 (103); 11,
37, 79 (201); Sidon. Epist. 5, 17, 4.
Capitatim Servius zu Verg. Georg. 2, 177.
— 551 —
Capitulatim Com. Nep. Cato 3, 4; Plin. N. H. 2, 12, 9 (55).
Capreolatim Apul. Met. 11, 22 S. 801.
Cassatim Augustiu, contra Secuudin. 16 irruat.
Castellatim Liv. 7, 36, 10; Plin. N. H. 19, 6, 34 (112).
Castigatim Serg. in Donat. ed. Keil p. 560, 10; gewöhnlich
castigate.
Catenatim Augustin. de spiritu et litt. 30, 52.
Catervatirn Lucrez, Auct. bell. Afric. , Sallust., Amm. Mar-
cellinus, Orosius.
Cavernatim Sidon. Epist 5, 14, 1.
Celatim Sisenna (fr. 126 ed. Peter p. 294, 6; fr. 137 ed. Peter
p. 296, 17) bei Gellius 12, 15, 2; bei Nonius p. 87, 31 wird in der
nämlichen Stelle celeratim gelesen, auch im Lemma. Auch Apul.
Met. 4, 20 S. 282 hat Flor. 1 celatim, aber Hildebrand (vergl.
dessen Anmerk.) und Eyssenhardt schreiben nach den besseren
Hdschr. celatum; celate Amm. Marceil. 14, 7, 21.
Celeratim vergl. celatim.
Centuriatim Cicero, Caesar, Livius, Pomponius, Pacatius u. a.
Certatim häufig.
Circulatim Suet. Caes. 84; Petron. 67, 8 nach Jac. Gronovs
Vermutung (in der Hdschr. circulatum) ; Cael. Aurel. Acut. 2, 29,
153; Chron. 1, 4, 91; 1, 5, 156; 2, 3, 67; 2, 3, 69; 5, 1, 15;
5, 4, 79; Cass. Felix 20 p. 30, 22.
Citatim Auct. bell. Afr. 80, 4; bei Cic. Ep. Att. 14, 20, 5 ist
das Wort von Bosius aus dem cod. Crusell. eingeschaltet, Wesen-
berg schreibt statim, vergl. dessen Anmerk.
Coacervatim Apul. Flor. 1, 9 S. 38 (p. 12, 6 Krüger); Cael.
Aurel. Acut. 2, 9, 50; Chron. 1, 4, 9; 3, 2, 24; 4, 3, 20; 4, 3, 55;
5, 3, 55; 5, 10, 114: 5, 10, 122; Augustin. c. lulian. 4, 15, 75.
Coactim Sidon. Epist. 9, 16, coacte Hieronym. Epist. 69, 4;
Tertull. Bapt. 12.
Coadunatim Oros. 7, 27, 6.
Cocleatim Sidon. Epist. 4, 15, 3.
Cogitatim Paul, ex Fest. p. 61, 9; cogitate Plaut. Mil. Glor.
3, 3, 69 (944); Poenul. 5, 4, 51 (1221); Trinum. 2, 2, 46 (327);
Cic. pro Arch. 8, 18.
Cognominatim Prise, de nom. et pronom. 1, 7 S. 1302 (II
444, 30).
Coloratim Thes. nov. Latin, p. 441.
Columhatim Anthol. Lat. ed. ßurmann 3, 219 (Meyer 98, 9,
Riese II p. XLI) v. 14.
— 552 —
Columhulatim Matius (Mimiambi 12 ed. Baehrens p. 282) bei
Gell. 20, 9, 2 im Lugd. mai., im Reg. columbalatim, sonst colum-
batim.
Compactim Thes. nov. Latin, p. 448.
Concatenatim Thes. nov. Latin, p. 570.
Concinnatim Thes. nov. Latin, p. 86.
Conßatim Gloss. Paris, p. 67 n. 257 ; Gloss. Isid. 465 ; Gloss.
Vat. 8, 149.
Conglohatim Augustin. Confess. 7, 7.
Congregatim Prudent. Cathem. 7, 143; Augustin. adv. quinq.
haer. 2, 3.
Consociatim Amm. Marc. 15, 11, 3.
Consummatim Interpr. ep. S. Barnabae n. 10.
Contemplatim Not. Tir. p. 133.
Coniinuatim Augustin. Gen. ad litt. 5, 10, 15; Doctr. Chr. 4,
7, 20; Epist. 112, 20; Imp. Leo Cod. 12, 19, 9; Gros. 4, 5, 10;
lul. Rufinian. schem. lexeos 8; Boeth. in Arist. Categ. 2 p. 207
ed. Migne; Boeth. Instit. Arithm. 2, 43; Ven. Fortun. Vit. Germ.
38; Gloss. Lab.; Charis. II S. 187 (209, 5); Serg. in Donat. ed.
Keil p. 560, 10; continuate Schol. luven. 14, 27; Paul, ex Fest.
p. 315, 5.
Copulatim Diomed. 1 S. 402 (407, 4); copulate Gell. 10, 24, 1;
Macrob. Sat. 1, 4, 20.
Corneliatim vergl. Tornatim.
Craticulatim Veget. 5, 2, 5.
Cuiatim a cuio, meatim a meo sagt Virg. Maro in der Epi-
tome de pronomine ed. Huemer p. 44, 19; Excerpta Virg. Gramm,
ed. Hagen p. 199, 1.
Cumulatim Varro R. R. 3, 15, 2; Prudent, Apoth.717 und 739.
Cunctatim Thes. nov. Latin, p. 135.
Cuneatim Caes, bell. Gall. 7, 28, 1; Apul. Met. 8, 15 S. 550;
Amm. Mareen. 24, 2, 14; 27, 1, 1; 30, 1, 5; 31, 2, 8.
Cuni cuiatim vergl. canaliculatim.
Curiatim Cic. de rep. 2, 17, 31.
Curvatim Thes. nov. Latin, p. 43.
Cuspidatim Phn. N. H. 17, 14, 24 (102).
Datatim Naev. (com. 75) bei Paul. Fest, unter adnictat S. 29
(Isid. Orig. 1, 25, 2 nennt Ennius als den Verfasser dieses Verses);
Plaut, Curcul. 2, 3, 17 (296); Afran. (com. 222), Pompon. (com. 1)
und Nov. (com. 23) bei Nonius p. 96.
Dexuriatim Charis. 2, 13 S. 165 (185, 27).
— 553 —
Decussatim (oder decusatim) Colum. 12, 54 (56), 1; Vitruv.
1, 6, 7; 1, 6, 12; 1, 6, 13: Veget. Art. veter. 2, 61, 1; 3, 24, 9;
Apic. 7, 4, 265; Mart. Capell. 1, 85; Eugipp. Excerpt. Augustin.
259 S. 835, 20.
Diatim Thes. nov. Latin, p. 159; Isid. Gloss. n. 544.
Didatim Gloss. Isid. p. 676; 677.
Densatim Poetae aevi Carol. II p. 47, 233.
Dilaceratim Thes. nov. Latin, p. 565.
Dilaniatim Thes. nov. Latin, p. 565; 589.
Dirivatim Thes. nov. Latin, p. 499.
Discriminatim Varro R. R. 1, 7, 7.
Dissinmlaiim insidiatus bei Quint. 10, 1, 21 ist berichtigt in
dissimulat insidiatur.
Dissipatim Thes. nov. Latin, p. 551.
Ditatim GIoss. Lat. p. 104 cf. Hildebrand ad h. 1.
Dolatim Thes. nov. Latin, p. 13.
Domesticatim Suet. Caes. 26.
Dubitatim Cael Antipater (fr. 30 ed. Peter p. 155, 11) und
Sisenna (fr. 75 ed. Peter p. 288, 11) bei Nonius p. 98, 29.
Elimatim Thes. nov. Latin, p. 318.
Elixatim wurde bei Apic. 4, 3, 175 und 5, 8, 211 unrichtig
für elixatum und elixati geschrieben.
Emicatim Sidon. Epist. 2, 13, 8.
Enudeatim Prise. 12, 3, 13 S. 941 (I 584, 23); Gloss. Paris.;
Thom. thes. prol. p. 42.
Exaggeratim Thes. nov. Latin, p. 194; 252.
Fasciatim Quint. 1, 4, 20; Charis, 2, 13 S. 165 (185, 27) und
S. 166 (185, 32).
Fatim erklärt Servius zu Verg. Aen. 1, 123 durch abundanter
und Gloss. Labb. wird es durch dcpdövwQ übersetzt, auch wurde fatim
in einigen Hdschr. bei Fulgent. Mytholog. 2, 8 (vergl. Muncker p. 78)
gelesen, doch ist hier die richtige Lesart factum. Brix führt in
der Anm. zu Plaut. Menaech. prol. 91 aus, dafs ad fatim in der
Bedeutung »bis zur Übersättigung« getrennt zu schreiben sei, so
an dieser Stelle und Poenul. 3, 1, 31 (534), was aber Götz an
letzter Stelle nicht thut, vergl. affatim.
Favillatim Verecund. in cant. Habacuc. 27.
Festinatim Pompon. (com. 13) und Sisenna (fr. 65 ed. Peter
p. 287, 11) bei Nonius p. 514, 4, aher festinate Placid. Gloss. 47, 13.
Figmentatim Thes. nov. Latin, p. 240.
Figur atim Intergr. Iren. 4, 10, 1,
— 554 —
Filatim Lucr. 2, 831.
Fistulatim Apul. Met. 4, 3 S. 242.
Fluctuatim Afran. (com. 237) bei Nonius p. 111, 36.
Fornicotim Plin. 16, 42, 81 (223).
Fortunatim Enn. (Ann. 107 ed. L. Müller) bei Nonius p. 111,
39, vergl- Reichardt, De Q. Ennii annalibus in Fleckeis. Jahrb.
1889 p. 119.
Frustatim Pompon. (com. 177) bei Nonius p. 112, 3: Plin. N. H.
20, 9, 39 (99); Apul. Met. 2, 7 S. 103: 9, 37 S. 663; 9, 40 S. 671;
Prudent. Psych. 720; Apic. 4, 167, wo Schuch p. 89 frustratim (?)
schreibt; Augustin. Confess. 2, 1.
Frustillatim Plaut. Curcul. 4, 4, 20 (576) und frustilatim
Pompon. (com. 166) bei Nonius p. 112, 8.
Fumatim Nennius historia Britonum c. 1 (Wölfflins Archiv
3, 135).
Furatim vergl. futatim.
Furiatim ist von Stowasser, Wiener Studien 5 p. 267 für
Nonius p. 455, 18 vorgeschlagen, aber von L. Müller nicht weiter
erwähnt.
Futatim Plaut. Trucul. 4, 4, 29 (882 Scholl), dafür ist von
Spengel furtim und von Göller furatim vermutet und geschrieben.
Geminatim Diomed. 1 S. 402 (407, 8).
Generatim Lucrez, Cicero, Caesar, Livius, Quintilian, Vitruv,
Manilius, Anonymus de ponderibus u. a.
Geniculatim Plin. N. H. 21, 11, 39 (68); Schol. luven, ed.
Hoehler I p. 15, 18.
Glehatim Lact, de mort. persec. 23, 2.
Globatim Amm. Marcell. 27, 9, 6.
Glomeratim Aetna 199 ed. Baehrens; Cyprian. Epist. 5, 2;
Macrob. Sat. 6, 4, 3; Diomed. 1 S. 402 (407, 4); Schol. Horat.
Carm. 4, 11, 11, vergl. Kukula, De tribus Pseudacronianorum
scholiorum recensionibus p. 28.
Glutinatim Thes. nov. Latin, p. 264.
Gradatim Varro, Cicero, Plinius, Vitruv, Gellius, Orosius,
Amm. Marcellinus u. a,
Graecatim Tertull. de pall. 4.
Granatim Apul. Met. 6, 10 S. 400.
Granulatim Commodian. Instr. 2, 18 (19), 11.
Gravatim Lucr. 3, 387; Liv. 1, 2, 3, vergl. Schmidt a. a. 0.
p. 28; Solin. 1, 76 (bei Petron. 101, 9 war es Vermutung von
Lipsius für curvatis).
— 555 —
Gregatim Cicero, Plinius, lustin, Cyprian, Obsequenz, Ennodius,
Amm. Marcellinus, Anonymus Itin. Alexandr. u. a.
Gustatim Thes. nov. Latin, p. 173.
Guttatim Enn. (Fab. 200 ed. L. Müller) bei Nonius p. 115,
33; Plaut. Mercat. 1, 2, 92 (205); Apul. Met. 3, 3 S. 177; 11, 9
S. 771; Arnob. 2, 59; Prudent. Cathem. 5, 22; Oros. 4, 5, 1;
Alcim. Avit. Carm. 3, 52.
Iloneratim Thes. nov. Latin, p. 269; 276.
IJumatim Thes. nov. Latin, p. 266; 275.
Uumectatim Thes. nov. Latin, p. 266; 275.
Imiricatim Plin. N. H. 9, 33, 52 (103).
Immensuratim Salvian. de gubern. dei 6, 6, 30.
Inculpatim Cod. Theod. 6, 30, 20.
Indiscriminatim Varro bei Nonius p. 127, 21.
Induhitatim Gloss. Vat, 6, 528 und 7, 564.
Infucatim vermutet Thiel im 13. Brief des Papstes Felix (c. 4).
Inordinatim Amm. Marceil. 19, 7, 3.
Interatim sagten nach Paul. Festi S. 111, 1 die antiqui für
Interim.
Interduatim Paul. Festi S. 111, 1.
Interrogatim Gloss. bei Mai Class. auct. VI 543.
lugeratim Colum. 3, 3, 3.
Laceratim Thes. nov. Latin, p. 589.
Lacwiatim Apul. Met. 8, 15 S. 550.
Lassatim Maxim. Taur. Migne 37, 394^ vergl. Sittl, Wölfflins
Archiv 3, 257.
Latiatim Thes. nov. Latin, p. 329.
Lineatim Boeth. Comment. min. in Aristot. de interpr. p. 299.
Liratim Colum. 11, 3, 20.
Locatim Hygin. condic. agr. S. 117, 6; lordan. Getica 7, 55.
Maculatim Augustin. Gen. ad litt. 5, 10, 15.
Magnatim Aethic. Cosmogr. 1.
Manifestatim Virg. Maron. Epitom. de verbo ed. Huemer
p. 141, 14.
Manipulatim Plaut. Pseudul. 1, 2, 48 (181); Sisenna (fr. 31
ed. Peter p. 282, 8) bei Nonius p. 141, 20; Liv. 2, 53, 1; 8, 8, 3;
23, 42, 10; Tacit. Histor. 1, 82; Plin. N. H. 12, 13, 28 (48); Pacat.
Panegyr. Theod. 35; Vopisc. Prob. 10, 4; Oros. 5, 17, 7; Amm.
Mareen. 28, 4, 8.
MauricaU'm Laber. (com. 16) bei Charis. 2, 13 S. 184 (206, 7).
Meatim id est meo more, wie die Grammatiker erklären, es
— 556 —
steht bei Charis. 2, 13 S. 166 (186, 2); Prise. 8, 8, 100 S. 841
(I 448, 2); 12, 6, 27 S. 949 (I 594, 2); de accent. 7, 47 S. 1299
(II 528, 25); Donat. Ars gramm. 2, 13, 1 S. 1759 (385, 15);
Serv. (Serg.) Comm. in Donat. S. 1850 (438, 16); Prob. Inst.
Art. S. 379 (152, 34); Asper. S. 1732 (552, 15); Pompei Comm.
S. 331 (243, 7); Cledon. Ars S. 1919 (62, 24); Augustin. Regul.
S. 2010 (518, 32); Virg. Maron. Epitom. de pronom. ed. Huemer
p. 44, 19.
Memhranatim xazä fiikoQ Gloss. Lat. Gr. apud Ducange.
Memhratim Varro, Lucrez, Cicero, Quintilian, Plinius, Vopiscus,
lulius Valerius, Amm. Marcellinus, lordanes u. a.
Mensatim luvenc. 3, 214.
' Mensuratim Schol. Horat. Epist. 1, 14, 40 (vergl. Kukula
a. a. 0. p. 41) und Thes. nov. Latin, p. 364.
Micatim Thes. nov. Latin, p. 359.
Minuatim xarä hnzdv Gloss. Labb. ; Boeth. in Aristot. de
interpr. p. 374.
Minutatim Pompon. (com. 166) bei Nonius p. 112, 8; Varro
L. L. 5, 21, 104 und R. R. 1, 20, 2; 2, 7, 14; 2, 9, 12; 3, 10, 6;
Cic. Academ. 2, 16, 49; 2, 29, 92; Q. Cic. Petit, cons. 9, 35; Auct.
bell. Afric. 31, 1; 78, 7; Lucr. 2, 1131; 5, 710; 5, 725; 5, 1293;
5, 1384; 5, 1434; 6, 1191; Verg. Georg. 3, 485; Colum. 8, 14, 10;
12, 57, 3; Senec. Epist. 24, 18; 30, 10; 38, 1; 66, 40; 91, 12
und Consol. Marc. 8, 1; Alfen. Varus Dig. 41, 1, 38 und Ulpian.
daselbst 2, 15, 8 §9; 32, 55 §2; 34, 1, 3; Samon. 650; Apic.
2, 5, 59; 4, 2, 132; 4, 2, 138; 4, 3, 171; Gros. 5, 21, 7; Cass.
Felix 15 p. 22, 8; 32 p. 65, 13; 76 p. 185, 7; Anthol. Lat. ed.
Burmann 3, 81 (Meyer 1613; Riese 8; Baehrens 4, 198) v. 7.
Moderatim Lucr. 1, 323.
Moratim Solin. 3, 1.
Morsicatim Sueius (Pulli fr. 1 ed. L. Müller p. 312) bei Nonius
p. 139, 27.
Mucronatim Charis. II S. 162 (182, 5).
Municipatim Monum. Ancyr. 2, 18 edidit Mommsen; Suet.
Caes. 14.
Muricatim Plin. N. H. 9, 33, 52 (102).
Mutuatim Thes. nov. Latin, p. 362.
Nodatim Thes. nov. Latin, p. 380.
Nominatim häufig
Nostratim Sisenna bei Charis. 2 S. 196 (221, 6), vergl. meatim.
Notatim Thes. nov. Latin, p. 373.
— 557 —
Numeratim Thes. nov. Latin, p. 139.
Nuncupatiin Sidon. Epist. 7, 9, 13; 9, 16 v. 81; Claud. Mamert.
de stat. anim. 2, 9 (137, 14).
Nutatim Thes. nov. Latin, p. 376 ; 384.
Occultatvn Thes. nov. Latin, p. 389; 399.
Oculatim Cassian. Institut. 12, 29, 1.
Offatim XsTtzonepüQ Gloss. Labb. ; Plaut. Trucul. 2, 7, 52 (590) ;
Isid. Örig. 20, 2, 26.
Omniniodatim Virg. Maren. Epitom. de sapieutia ed. Huemer
p. 4, 12.
Opitulatim Thes. nov. Latin, p. 390.
Oppidatim Suet. Aug. 59 und Galba 18; Fronton. Princip.
bist. p. 203, 8 ed. Naber; Cyprian. Epist. 44, 3; Itin. Alexandri 16.
Optatim Thes. nov. Latin, p. 400.
Optimatim Thes. nov. Latin, p. 403.
Orhiculatim Plin. N. H. 11, 37, 67 (177); Macrob. Sat. 7, 9, 3.
Ordinatim Serv. Sulpic. bei Cic. Ep. Farn. 4, 5, 3 (vergl.
J. H. Schmalz, Zeitschr. für Gymnasialw. 1881 p. 112); D. Brutus
daselbst 11, 13% 2; Caes. bell. civ. 2, 10, 5; Auct. bell. Afric.
12, 2; Amm. Marcell. 24, 1, 4; Claud. Mamert. de stat. anim.
1, 20 (71, 5).
Ossatim Thes, nov. Latin, p. 387.
Ossiculatim Caecil. (com. 50) bei Nonius p. 147, 24 und
p. 332, 14.
Ostiatim Cic. Verr. 4, 22, 48 ; 4, 24, 53 ; Senec. Consol. Marc.
16, 2; Quintil. 5, 10, 122; Apul. Met. 2, 2 S. 84; 3, 3 S. 178;
Lactant. Instit. 2, 14, 12; Hieronym. Epist. 60 (35); Mamert. Grat,
act. 21 (261, 19); Cyprian. Epist. 44, 3; Vopisc. Carin. 17, 7;
Eutrop. 10, 1, 2; Oros. 5, 1, 6.
Ovatim Thes. nov. Latin, p. 396.
Pagatim Liv. 31, 26, 10; 31, 30, 6.
Palliolatim Caecil. (com. 133) bei Nonius 150, 1 vermutet
Ribbeck; L. Müller schreibt in der Ausgabe des Nonius pallio
datur, vergl. dessen Note; Plaut. Pseud. 5, 1, 29 (1275); Fronto
de orat. S. 157 ed. Naber, der palleolatim schreibt.
Partiatim Cael. Aurel. Auct. 1, 11, 79.
Particulatim Varro R. R. 2 praef. 2; derselbe bei Serv. ad
Verg. Georg. 2, 267; Cornific. 1, 9, 14; Lucr. 3, 540; Senec. Epist.
24, 14; Colum. 7, 5, 4; 7, 6, 5; Fronton. Epist. ad Caes. ed.
Naber p. 62, 21; ed. M. Antonin. p. 153, 5; Lactant. Instit. 2,
10, 23; 7, 7, 7; Paul. Dig. 8, 3, 23; Modest, daselbst 22, 1, 41, 1;
— 558 —
Scaevol. daselbst 46, 3, 90; Amm. Marceil. 23, 6, 80; 29, 5, 35;
31, 15, 7; 31, 7, 2; Veget. de re milit. 3, 11; 3, 22; Oros. 1,
8, 7; Claud. Mamert. 1, 21 (72, 13); Vulg. Macch. 2, 15, 33.
Passer adm Charis. 2, 13 S. 162 (182, 22).
Patim Gloss. bei Mai., Class. auct. VI, 539.
Paulatim Cicero, Caesar u. a.
Paululatim Apul. Met. 2, 16 S. 127; 5, 20 S. 357.
Pauxillatim Plaut. Epidic. 2, 2, 63 (im Ambr. pausillatim,
Thes. nov. Latin, p. 465 paxillatim) ; Rudens 4, 2, 24 (929);
pauxillatim führt Diomed. 1 S. 403 (407, 7) an, pausillatim Prise,
ed. Keil II p. 58, 6.
Pectinatim Vitr. 1, 5, 7; Plin. N. H. 8, 21, 30 (75); 8, 25,
37 (89); 9, 33, 52 (103); 11, 37, 48 (132); 11, 37, 61 (160); 13,
4, 7 (29); 28, 6, 17 (59); 32, 11, 54 (154); Solin. .32, 22.
Pedatim Plin. N. H. 11, 45, 105 (253).
Peratim Plaut. Epid. 3, 2, 15 (351) nach Camerar. Verbesserung,
in den Hdschr. peratum und paratum.
Permutatim Boeth. Instit. arithm. 2, 42 p. 138, 16 Fr.; Prior.
Analyt. Interpr. 20.
Perstatim führt Sittl, Wölfflins Archiv 3, 497 aus Erchem-
pertus Script. Langobard. p. 241, 2 an.
Pilatim Vitr. 6, 8, 4; Asellio und Scaurus bei Verg. Aen.
12, 121.
Pluricatim Thes. nov. Latin, p. 173.
Ponderatim Cassiod. Var. 2, 40.
Populatim Caecil. (com. 125) bei Nonius p. 154, 10; Pompon.
(com. 181) daselbst p. 150, 26; Arnob. 3, 25 schrieb Oehler nach
Rigaltius, Reifferscheid (p. 114, 22) populärem.
Postulatim Thes. nov. Latin, p. 480.
Praecipitatim schlug Kettner (Kritische Bemerkungen zu Varro
p. 3) Varr. Sat. Men. 75 vor, was auch Riese Philologus 27 p. 316
billigt; die Hdschr. haben praecipitatur, Riese (113, 6) schreibt
praecipitate ; Röper und Bücheier (Rhein. Mus. 1865 p. 434) wollen
praecipitaus lesen, Bücheier aber schreibt praecipitatu.
Praefestinatim Sisenna (fr. 117 ed. Peter p. 293, 3) bei Nonius
p. 161, 20.
Privatim häufig.
Prolatatim Diomed. 1 S. 402 (407, 6).
Properatim Caecil. (com. 167) bei Nonius p. 153, 13; Pompon.
(com. 26) daselbst p. 155, 3; Sisenna (fr. 137 ed. Peter p. 296, 17)
bei Gell. 12, 15, 1; Murat. luscript. 2262, 5.
— 559 —
Propriatim Arnob. 3, 43.
Provinciatim Suet. Aug. 49; Amm. Marcell. 31, 4, 4.
Punctatim Claud. Mamert. de stat. anim. 3, 16 (185, 6).
Quadratim zerpaycovcüQ Gloss. Labb. ; Aethic. Cosmogr. 93;
101; Charis. S. 168 las I^utsch quadratim, Keil hat dafür (p. 187,
16) gradatim eingesetzt.
Quadrupedatim Charis. 2, 13 S. 163 (183, 11).
Regionatim Liv. 40, 51, 9; 45, 30, 2; Suet. Caes. 39.
Recjnlatim Dioraed. 1 S. 402 (407, 3); Veget. Ars veter. 3,
41, 3, wo jedoch Schneider nach Hdschr. reticulatim schreibt.
Reiteratim Thes, nov. Latin, p. 188.
Reticulatim Veget. Ars vet. 3, 41, 3, vergl. regulatim.
Bimafim Mart. Capell. 2, 112.
Ripativi Gloss. Placid. ed. Deuerling p. 31.
Rivatim Macrob. Sat. 7, 12, 36; Cassian. Conl. 6, 17, 1.
Rixatim Thes. nov. Latin, p. 504; 508.
Rogatim Gloss. bei Mai., Glass. auct. VI 543.
Rotatim Diomed. 1 S. 402 (407, 3) ; Apul. Met. 10, 29 S. 735
im Pal. und Fulv., sonst rotarum und rotatum, letzteres von den
Herausgebern geschrieben.
Rusticatim Pompon. (com. 7) bei Nonius p. 166, 27 und p. 409, 1.
Sacratim Hieronym. in Ez. homil. 1, 2.
Salebratim Sidon. 2, 2, 17.
Saltuatim Sisenna (fr. 127 ed. Peter 294, 9) bei Gell. 12, 15, 2,
Nonius p. 168, 9 und 188, 1; Gell. 9, 4, 9 (Hertz las in der Aus-
gabe vom Jahre 1871 hier saltatim, das vielleicht nur Thes. nov.
Latin, ed. Mai p. 526 geschrieben ist, in der Ausgabe vom Jahre
1883 aber saltuatim, vergl. dessen Note z. d. St.); Amm. Marcell,
26, 5, 15; 29, 1, 31; Sidon. Epist. 4, 3 (auch Claud. Mamert.
ed. Engelbrecht p. 202, 1.3); 7, 2; 8, 3; Prise. 15, 4, 19 S. 1013
(H 75, 3).
Scalatim Virg. Maron. Epitom. de sapientia ed. Huemer p. 4, 1.
Scripulatim Plin. 22, 24, 56 (118).
Segregatim. xeywpiofihiüQ Gloss. Labb. ; Prudent. Hamart. praef.
39; Serv. (Serg.) in Donat. ed. Keil 560, 10.
Semitatim Titin. (14) bei Charis, 2, 13 S. 194, 25.
Separatim häufig.
Sequestratim Cassiod. Var. 11, 1; Paulin. Benedict. 7 n. 2;
Cassian. Conl. 19, 4, 2 stand in früheren Ausgaben sequestratim,
Petschenig (H p. 537, 26) aber hat sequestrata hergestellt.
Seriatim bildet der Verfasser (Caelius Rhodiginus, vergl.
- 560 —
0. Crusius Philologus N. F. 1 p. 434 — 448) von Ps.-Apuleius de
orthograph. (ed. Osann p. 122, 4).
Serratim Vitruv. 8, 11 (8), 7; Apul, de herb. 2.
Signatim Gromat. vet. 307, 5.
SingiUatim Plaut. Trinum. 4, 2, 39 (881); Lucil. (ed. L. Müller
19, 7; ed. Lachmann 494) bei Nonius p. 176, 11; Lucr. 2, 153;
4, 87; 4, 105. Cic. Invent. 1, 30, 49; 1, 52, 98; 1, 52, 99; 1, 55,
107; Div. in Caec. 15, 50; 22, 72; Verr. 3, 20, 53; 3, 42, 100;
4, 34, 76; 5, 39, 102; 5, 55, 143; pro Tullo 14, 34; pro Balbo
8, 19; Phil. 2, 36, 92; Tuscul. 5, 33, 94; Ep. Att. 1, 14, 5; Caes.
bell. Gall. 3, 2, 3; 5, 4, 3; 5, 52, 4; Sallust. Catil. 49, 4; lug.
42, 5; Vitruv. 2, 8, 12 (50, 19); Plin. N. H. 18, 30, 72 (297);
Suet. Aug. 9; 57; Tiber. 42; 61; Claud. 29; Nero 15; Gell. 1, 3,
22; Nazar. Panegyr. 18 (227, 11); 27 (234, 5); 33, (239, 24);
Apul. Met. 7, 28 S. 501 ed. Eyssenhardt; Hildebrand schreibt
hier, obwohl die besten Codices singillatim haben, singulatim, weil
er diese Form für die bessere hält, daher ist auch Flor. 1,9 S. 37
und de deo Socratis 4 S. 126, wo Hildebrand singulatim schreibt,
nach den besseren Hdschr. singillatin aufzunehmen, wie es auch an
erster Stelle Krüger gethan hat; Symmach. Epist. 10, 28 (ed. Seeck
p. 302, 24); Vulg. Marc. 4, 10 im Amiat; Dictys 1, 14; lul. Valer.
1, 9 (ed. Kühler p. 17, 2); Lamprid. Alex. Sever. 37, 9; Vopisc. Firm.
6, 2; Ennod. Libell. pro synodo 31 (ed. Hartel p. 297, 9; ed. Vogel
p. 53, 15); Gros. 3, 23, 41; 6, 7, 9; 6, 22, 7; 6, 22, 11; 7, 4, 10;
Alcim. Avit. prol. ad Apollinarem Episcop. ed. Peiper p. 201, 10;
Marc. Capell. 1, 27; Cass. Felix 1 (9, 16 ed. Rose); 2 (11, 5); 34
(74, 20); 44 (111, 17); 48 (127, 4); Prise. 15, 4, 19 S. 1013 (H
75, 6). An allen diesen Stellen finden sich in weniger guten Hdschr.
Nebenformen, wie sigillatin (vergl. Corte zu Sallust. Catil. 49, 4,
Oudendorp zu Caes. bell. Gall. 3, 2, 3; Zumpt zu Cicer. Divin. in
Caecil. 15, 20), singilatim (so z. B. Ennod. a. a. St. und auch C. I. L. 1
p. 198 Z. 52) und singulatim (so z. B. Cic. Divin. in Caecil. 15, 20
m Guelf. 1; Verr. 4, 34, 76 im cod. Lamb.; Phil. 2, 36, 92 im
Bern.; Caes bell. Gall. 3, 2, 3 im Voss. 1; Sallust. Catil. 49, 4
im Guelf. 5, Rem. 2, Weim. 1, Senat. 1, Fabric. 1, Basil. 1 und 2;
Apul. Met. 7, 28 S. 501 im Pith. und Voss. 1 u. a.). Von diesen
Formen sind sigillatim und singilatim wohl als Schreibfehler an
zusehen, singulatim aber wird von Nonius bestätigt und Marc.
Capell. 3, 325 sagt: cur singulatim dicimus, binatim ternatimque
non dicimus, weshalb diese Form auch nicht, wie Fleckeisen,
Fünfzig Artikel p. 29 wünscht, gänzlich zu verwerfen ist. Singu-
— 561 —
latim findet sich in besseren Hdschr. und ist auch geschrieben
Varro L. L. 8, 23, 46; Terent. Phorm. 5, 9, 43 (1032) im cod.
Bembin.; Caecil. (com.. 88) bei Nonius p. 176, 8; Cael. Antipater
(fr. 23 ed. Peter p. 154, 2) daselbst p. 176, 9; Capitolin. Maxim,
et Balb. 1, 5; Vulg. IV Esdr. 11, 19; Sidon. Epist. 8, 6, 6; Cass.
Felix 76 p. 183, 8.
Solitatim Fronto ad Ver. Imper. 2, 1 (ed. Naber p. 127, 7).
Sparatim Gloss. bei Mai, Class. auct. VII p. 580.
Speciatim Capitolin. Clod. Albin. 12, 1; Lainprid. Heliog. 17, 7
und Alex. Sever. 35, 5; Spartian. Hadrian. 13, 9; 24, 6; Vopisc.
Tacit. 2, 3; Vulcac. Avid. Cass. 6, 6; Cael. Aurel. Chron. 4, 2, 16;
Symmach. Epist. 5, 22; 8, 27; 10, 44 (zweimal) und 10, 53; Oros.
5, 19, 2; Lib. Apolog. 20, 5; Mart. Capell. 9, 939; Ennod. Epist.
4, 7, 5 (ed. Hartel p. 103, 10; ed. Vogel p. 134, 7); Panegyr.
dictus regi Theoderico II 5 (p. 262, 20; p. 203, 26); Dictio I 6
(p. 426, 11; p. 2, 29); Claud. Mamert. 1, 7 (44, 22). Cic. Orat. post
redit. in sen. 8, 21 im Gembl. und Salzb. und in anderen Büchern;
im Par. speratim; im Erlang, separatam, in den neuesten Aus-
gaben separatim,
Squamatim Plin. N. H. 16, 10, 19 (49).
Statim nach Nonius p. 393, 5 und Donat. zu Terent. Phorm.
5, 3, 7 mit langem a und bei dieser Quantität von Donat. durch
perpetuo, aequaliter et quasi uno statu erklärt, von Nonius durch
perseveranter et aequaliter, a stando. Donat. citiert dafür Plaut.
Amphitr. 1, 1, 120 (276), Nonius aber Amphitr. 1, 1, 84 (239);
1, 1, 120 (276), eine Stelle des Ennius (Fab. 150), eine des Afranius
(com. 11) und Terent. Phorm. 5, 3, 7 (790), doch ist keine dieser
Stellen für die Länge des a beweisend und in der des Afranius
die Kürze einleuchtend. Kurz ist das a auch Senec. Thyest. 740;
1032 und Troad. 596; Martial. 6, 30, 1; lang erst Avien. Arat. 398
und Alcim. Avit. 2, 180. Von Charis. 2, 13 S. 195 (220, 9) wird
statim in einer Stelle des Accius durch Statute et Ordinate erklärt.
StiUatim Varro L. L. 5, 5, 27 ; Diomed. 1 S. 402 (407, 3).
Stillicatim Thes. nov. Latin, p. 567.
Stipatim Thes. nov. Latin, p. 511; 555.
Suatim (suus) Gramm. Vatic. de adverb. 6 (Class. auct. ed.
Mai 5, 279*), vergl. meatim.
Suatim (sus) Nigid. bei Nonius p. 40, 26; vergl. Löwe, Prodr.
Gloss. 424.
Subalternatim Boeth. Aristot, Topic. 13 p. 670; Introd. ad
syllog. p. 556; In Porphyr. Comment. I p. 79.
Neue-Wagener, Lat. Formenlehre. II. 3. Aufl. 36
— 562 —
Summati'm häufig.
Susurratim Mart. Capell. 6, 705.
Syllahatim Cic. Acad. 2, 38, 119; Ep. Att. 13, 25, 3; August.
Civit. Dei 10, 15 (I 425, 15); Genes, ad litt. 1, 10, 20; Sidon.
Epist 9, 14, 6.
Tabulatim Pallad. 3, 9, 11.
Templatim TertuU. Apol. 42.
Temporatim (temperatim) TertuU. de pall. 2 ; de anim. 28.
Tenuatim Apic. 2, 4, 56, im cod. Flor, tenuatum, wie auch
Schuch p. 50, 5 schreibt.
Ternatim, vergl. Mart. Capell. 3, 325: cur singulatim dicimus,
binatim ternatimqyae, non dicimus?
Tesselatim Apic. 4, 3, 134 (zweimal); 4, 3, 175: 4, 3, 176;
4, 3, 177. Humelberg vermutet auch 7, 9, 293 tessalatim, in
den Hdschr, steht tesselam, teselam, tessellam, letztere Form hat
Schuch geschrieben.
Testatim luvent. (fr. 7) bei Charis. 2, 3 S. 196 (221, 16);
Pompon. (com. 178) bei Nonius p. 178, 23.
Tongillatim (togillatim) Gloss. bei Mai, Class. auct. VI p. 548;
VII p. 583; Gloss. Isid. p. 696; Löwe, Prodr. Gloss. p. 42 und 334.
Tornatim schreibt Putsch im Asper. 1732, dafür setzt Keil
(p. 552, 15) corneliatim und bemerkt in der Anmerkung: fortasse
contemptim vel centuriatim.
Triviatim Mart. Capell. 1, 3; Thom. thes. prol. p. 3.
Trochleatim Sidon. Epist. 5, 17, 8.
Truncatim ßoeth. Arist. Elench. sophist. 25, 2 p. 747.
Tuatim vergl. meatim. Charis. 2, 13 S. 196 (221, 6) und
Nonius p. 179, 29 führen Plaut. Amphitr. 2, 1, 4 (554) an,
wobei Charisius bemerkt, dafs Sisenna nostratim damit verglichen
habe.
Tumultuatim Sidon. Epist. 1, 5, 4; 4, 11, 2; 8, 6, 6.
Turbatim Thes. nov. Latin, p. 577.
Turmatim Caes. bell. civ. 3, 93, 3; Hirt. bell. Gall. 8, 18, 2;
Lucr. 2, 119; Salbst. lug. 101, 4; Liv. 5, 39, 5; 28, 13, 9; 29,
33, 6; 31, 42, 2; 45, 40, 4; Amm. Marcell. 31, 4, 7; Diomed. 1
5. 402 (407, 7).
Umbratim Beda de ration. temp. 2 p. 60.
Unciatim giebt Charis. 2, 13 S. 197 (223, 16) aus Terent.
Phorm. 1, 1, 9 (43); dasselbe haben PHn. N. H. 28, 9, 37 (139)
und Diomed. 1 S. 402 (407, 3).
Undatim Plin. N. H. 13, 15, 30 (96); 36, 7, 11 (55); Amm.
— 563 -
Marcell. 26, 3, 2; Claudian. Epithal. Pallad. et Cerer. 5; Prudent.
Perist. 10, 857; Oros. 6, 21, 13.
Universatim Sidon. Epist. 8, 2,
Urbanatim PompoD. (com. 7} bei Nonius p. 166, 27 und p. 409, 1.
Urceatim Petron. 44, 18.
Usitatim Cod. Theod. 1, 16, 12.
Variatim Oros. 4, 12, 12; Apic. 4, 120. Früher schrieb man
gewöhnlich variatim Gell. 5, 12, 9, Hertz hat dafür mit H. Stephanus
varia tum aufgenommen.
Vellicatim Sisenna (fr. 127 ed. Peter p. 294, 8) bei Gell. 12,
15, 2; Nonius p. 168, 9 und 188, 1.
Verbatim Bonifat. ed. Migne 89, 872 <=.
Vermiculatim. Zeno Veron. p. 180.
Vernaculatim Virgil. Maron. Epist. de nomine ed. Huemer
p. 117, 24.
Vestratim Gramm. Vatic. de adverb. (Class. auct. ed, Mai V
p. 279).
Vicatim (vicus) Cic. de domo 50, 129; pro Sestio 14, 34; Auct.
bell. Alex. 5, 3 (4); Horat. Epod. 5, 97; Liv. 9, 13, 7; 10, 4, 2;
10, 17, 2; 30, 26, 6; Plin. N. H. 6, 26, 30 (117); 33, 9, 46 (132);
Suet. Caes. 41: August 40; 43; 57; Calig. 35; Tacit. Hist. 2, 95;
Cyprian. Vita 9 (p. XCIX, 12); CLL. 6, 456; Diomed. 1 S. 402
(407, 7).
Vicatim (= vicissim) Adelh. de re gramm. in Class. auct. ed.
Mai V p. 522, 8; Gloss. Mai. VI p. 551; VIT p. 586; Gloss. Hilde-
brand p. 292 n. 128; Placid. ed. Deuerling p. 35.
Vicissatim Naevius (bell. Punic. 4 fr. 2 ed. Vahlen; 47 ed.
L. Müller) bei Nonius 183, 16: Plaut. PoenuL prol. 46 und Stich. 4,
1, 27 (532), an letzter Stelle schreibt Fleckeisen in den kritischen
Miscellen p. 38 vicisatim, aber die Herausgeber alle vicissatim,
vergl. Ritschi, Glossar. Plautin. 48 (= Opusc. 2 p. 254).
Viriatim Gloss. bei Mai, Class. auct. VI p. 551 {viratim VII
p. 586).
Visceratim Enn. (Fab. 328 ed. L. Müller) bei Nonius p. 183, 19.
Vitiatim Virgil. Maron. Epist. IV de adverbio ed. Huemer
p. 159, 12.
Vocatim Thes. nov. Latin, p, 616.
Voluntatim Virgil. Maron. Epist. IV de adverbio ed. Huemer
p. 160, 9; volutatim ist falsche Lesart des Leipz. und der ed. pr.
bei Plaut. Mil. Glor. 2, 5, 40 (450) für voluntate.
Zonatim LuciL (6, 28 ed. L. Müller; 215 ed. Lachmann) bei
36*
— 564 —
Nonius p. 189, 33 (in den Hdschr. per zonatim), über die Fassung
des Verses vergl. 0. Ribbeck, Wölfflins Archiv 2, 121 und 122.
Zopyriativi schreibt L. Müller im Lucil. 9, 74, vergl. dessen
Bemerkung p. 229; Lachmann und Vahlen 289 haben Zopyrioni,
Baehrens 283 referienti, vergl. dessen Note z. d. St.
Paucker a. a. 0. führt noch folgende Adv. auf — atim ohne
Beleg an: conglomeratim^ iteratirn, laniatwi, memoratim^ oneratim,
sigillatim, soct'atim, ebenso de Vit im Glossarium zu Forcellinis
Lexikon: adstatim, carinatim, cribratim, dentatim^ denticulatim^
irregulatim, lateratim, maximatim, praesentatim^ quaternatim^ sul-
calim, tumulattm, umhilicatim.
ß) Adverbia auf — etim:
Concretim Thes. nov. Latin, p. 101.
Consuetim Thes. nov. Latin, p. 536.
Discretim Apul. Met. 6, 1 S. 384 und Flor. 9 S. 37; Avien.
Arat. 591; Tertull. (oder Cyprian.) Carm. in Genes. 63; Amm.
Mareen. 28, 1, 36; 29, 6, 13; Ps.-Iuvenc. Carm. in Genes. 21.
Indiscretim Solin. 30, 10.
Perpetim Isid. Orig. 13, 13, 11; Greg. Tur. de curs, stell.
§ 63 (Haase perpetem) und, wie Paucker Spicileg. 117 angiebt,
Bened. ep. ad Maurum ; früher las man perpetim Plin. N. H. 20,
6, 21 (44); Arnob. 1, 50; Apul. Met. 2, 5 S. 99 und de mag. 73
S. 549.
Secretim Amm. Marceil. 29, 1, 6.
Forcellini im Glossar: dietim.
y) Adverbia auf — itim:
Blanditim war eine Vermutung vom Lambin. bei Lucr. 2,
173, welche von dem Brit. 1 und Wien, bestätigt ist, in anderen
Büchern aber ist das richtige blanditur.
Deditim 2, 13 S. 168 (187, 17) [in früheren Ausgaben deductim]
und Diomed. 1 S. 402 (407, 6).
Diditim Gloss. Isid. n. 546.
Exquisitim Varro bei Nonius p. 513, 26.
Follitim Plaut. Epid. 3, 2, 15 (351) nach Camerar. Verbesserung
(in den Hdschr. follitum).
Partitim Solin. 7, 18 (ed. Mommsen p. 64, 16); Claudian.
cons. Stilich. 1, 30 in einer Hdschr. bei C. Barth, im Vat. partitu,
im Laur. und Voss, partitum, Jeep hat sortitur vermutet.
— 565 —
Perditim Afran. (com. 354) bei Charis. 2, 13 S. 191 (215, 1).
Propritivi bemerkt Nonius p. 511, 16 aus Lucr. 2, 975.
Viritiru bäufig.
d) Adverb, auf — otim:
Semotim Tb. Prise. 4, 1; Schol. ad Lucan. 4, 402; Virgil.
Maron. Epist. de pronom. ed. Huemer p. 128, 21.
Paucker a. a. 0. : remotim.
s) Adverbia auf — utim.:
Acutim Gloss. loh. de lanua und Thes. nov. Latin, p. 45.
Argutim Thes. nov. Latin, p. 46.
Cautim Terent. Heaut. 4, 8, 29 (870); Accius (77 und 541)
bei Nonius p. 512, 10 und 12.
Distributim Oros. 6, 7, 12; Boeth. in Cicer. top. 3 p. 318,
13 B.; ders. in Porphyr. 4 p. 87.
Minutim Cato R. R. 123; Lucil. (ed. L. Müller 5, 39; ed.
Lachmann 188) bei Nonius p. 515, 3; Colum. 4, 14, 1; Plin. N. H.
29, 6, 34 (108); 34, 18, 51 (171); Gell. 17, 8, 2; Veget. Ars
veterin. 1, 56, 39; 2, 53, 3; Apic. 2, 15, 97; 2, 15, 98; 2, 15,
99; Serv. [Serg.] in Donat. ed. Keil p. 560, 11.
Nutim Thes. nov. Latin, p. 376.
Solutim Tertull. Pall. 5.
Sutim Thes. nov. Latin, p. 524.
Tolutim belegt Nonius p. 4, 1 mit Plaut. Asin. 3, 3, 116 (706),
Nov. (com. 48), Lucil. (ed. L. Müller 8, 13 und ine. 79 oder ed.
Lachmann 256 und 1139), Varro (Sat. Menip. 9 und 559 ed.
Bücheier) und Pomp. (com. 40), wozu noch eine Stelle des Novius
(com. 38) für tolutiloquentia kommt (die Stelle des Pompon. hat
er auch p. 105, 12 und 182, 14, die zweite des Varro p. 105, 30);
aufserdem ist tolutim bei Plin. N. H. 8, 42, 67 (166) und Fronto
ad M. Caes. 1, 8 (2, 1) p. 23, 1 ed. Naber.
Tributim häufig.
Valutim, Erklärung von tolutim bei Nonius p. 4, 1.
C) Adverbia auf — im mit vorhergehendem c:
Afflictim Diomed. 1 S. 402 (407, 4) ; Mart. Capell. 4, 327,
Arctim Thes. nov. Latin, p. 43.
Auctim Thes. nov. Latin, p. 27.
Cinctim Thes. nov. Latin, p. 130.
— 566 -
Coactim Sidon. Epist. 9, 16, 2.
Collectim Claud. Mamert. 3, 16 (185, 6).
Compactim Tbes. nov. Latin, p. 448.
Coniunctim S. C. bei Cael. in Cic. Ep. Farn. 8, 8, 5; Caes.
bell. Gall. 6, 19, 2; Liv. 6, 40, 9; Frontin. Aquaed. 19; Geis. Dig.
31, 20; Pompon. daselbst 30, 16 und Paul. 30, 33; Anthol. Latin,
ed. Riese 485 (ed. Baehrens 3, 272) v. 40.
Convectim Thes. nov. Latin, p. 614.
Cunctim Apul. Flor. 9 S. 37 und de deo Socrat. 4 S. 126;
Sidon. Epist. 8, 6, 6.
Directim Apul. de deo Socrat. prol. S. 107 und dogm. Plat. 3
S. 272; Macrob. Sat. 7, 12, 35; 7, 14, 13; Claud. Mamert. 1, 25
(90, 15). Aber Mart. Capell. 4, 411 und 412 jetzt directum.
Bisiuncfim Gaius Inst. 2, 199; 2, 215; Paul. Dig. 28, 7, 5
und Modest. 35, 1, 51; Imp. lustinian. Cod. 6, 51, 1, 10 und 11.
Dissectim Thes. nov. Latin, p. 530.
Distinctim Cassian. Instit. 2, 11, 1; luvenc. Carm. in exodum
1153 ed. Pitra.
Doctim Thes. nov. Latin, p. 168; 175; es ist falsche Lesart
zu Plaut. Curcul. 1, 2, 19 (109) für ductim.
Buctim Plaut. Curcul. 1, 2, 13 (109); Colum. 4, 25, 2.
Efflictim Naev. (37) bei Charis. 2, 13 S. 178 (198, 12); Plaut.
Amphitr. 1, 3, 17 (517); Casin. prol. 49; Mercat. 2, 3, 107 (444);
Poenul. prol. 96; 5, 2, 135 (1095) und Pseud. Argum. II 2, vergl.
Lorenz z. d. St.; Pompon. (com. 42) und Laber. (12) bei Nonius
p. 104, 21; Apul. Met. 1, 8 S.38; 3, 16 S. 201; 5, 6 S. 330; 5,23
S. 363; de mag. 79 S. 562; 100 S. 598 (vergl. Hildebraud zu Apul.
Met, 5, 28 S. 373, wo efflicte steht, wie auch Symmach. Epist. 1,
84 oder 1, 90); Ennod. Epist. 6, 1, 1 (ed. Hartel p. 148, 3; ed.
Vogel p. 200, 2) ; Gloss. Placid. ed. Deuerling p. 42.
Fictim Thes. nov. Latin, p. 208.
Fractim Thes. nov. Latin, p. 222 ; 565 ; 589.
Humectim Thes. nov. Latin, p. 266.
Indisiunctim Claud. Mamert. 1, 12 (55, 4)
lunctim Suet. Tiber. 9 und Claud. 14; Gell. 12, 8, 2; 14, 6, 3;
ApuL Met. 2, 32 S. 169; Mamert. Genethl. Maxün. 11 (111, 12);
Amm. Marcell. 20, 3, 4; Sidon. Carm. 23, 398; Anthol. Lat. ed.
Burmann 2, 187 (Meyer 281; Riese 3; Baehrens 5, 110) v. 8. Bei
Cic. Ep. Att. 5, 10, 5 ist iunctim hinter simul eramus zugesetzt,
Baiter klammert es ein, Wesenberg läfst es weg.
Neglectim hat Scaliger für neglectam vermutet in einem Epi-
— 567 —
gramm der Anthol. Latin., Burmann 3, 199 v. 5 und Meyer 971
haben die Konjektur in den Text aufgenommen, Riese 458 und
Baehrens 4, 68 aber neglectam wieder hergestellt.
Ferspectiin Thes. nov. Latin, p. 469.
Perstrictim Cassiod. Instit. divin. praef. ; ders. Exposit. in
Psalm. 70.
Pictim Thes. nov. Latin, p. 441.
Praestructim Tertull. Pall. 3.
Punctim Liv. 22, 46, 5; Pacat. Panegyr. Theodos. Aug. 36
(303, 23); Sidon. Epist. 3, 3, 5; Veget. de re milit. 1, 12.
Reciim pro erga Virgil. Gramm, p. 89 ed. Mai.
Restrictim Afran. (com. 334) bei Nonius p. 516, 6.
Ructim Thes. nov. Latin, p. 500; 507.
Sectini Thes. nov. Latin, p. 557.
Seiunctim Tibull. 4, 1, 103 nach Salmas. Verbesserung, in den
Hdschr. seu iunctum oder se iunctum.
Strictim Varro 9, 28, 36; Plaut. Captiv. 2, 2, 18 (268); Cic.
pro Rose. Amer. 34, 95; pro Cael. 7, 15; pro Cluent. 10, 29; de
orator. 1, 35, 162; Nat. Deor. 3, 8, 19; Ep. Att. 2, 1; Sallust.
Catil. 4; Suet. Tiber. 73; Quintil. 1, 10, 1; Gell. 1, 3, 12; 11, 5, 1
Cyprian. de laude martyrii 20 (43, 13); Lactant. Instit. 2, 10, 15
Veget. de re milit. 2, 3; lul. Valer. 3, 23 (131, 14 ed. Kühler)
Pallad. 1, 13; Apul. Met. 7, 28 S. 502; 11, 10 S. 773 und Flor.
2, 15 S. 53; Claud. Mamert. 2, 7 (121, 3); 3, 11 (173, 8); 3, 16
(185, 6); Ennod. Panegyr. dictus regi Theodor. 71 (ed. Hartel
p. 280, 17; ed. Vogel 211, 38); Vita Epiphani 192 (p. 380, 20;
p. 108, 18); Dictio I, 20 (p. 428, 20; p. 3, 36); Dictio III, 9
(p. 435, 18; p. 172, 3); Anthol. Lat. ed. Burmann 6, 87 (Meyer
1143; Riese 742; Baehrens 3 p. 295) v. 5.
Structim Thes. nov. Latin, p. 559.
Suhiunctim Virgil. Gramm. Ep. 6 p. 85 ed. Mai.
Succinctim Claud. Mamert. de stat. anim. praef. (19, 5).
Tactirn Prob. Instit. art. ed. Keil p. 153, 1.
Tinctim Thes. nov. Latin, p. 571.
Tractim Plaut. Amphitr. 1, 1, 157 (313); Enn. (Ann. 442 ed.
L. Müller) bei Macrob. 6, 4, 19, vergl. Reichardt, Fleckeisens Jahrb.
1889 p. 99; Lucr. 3, 528; 6, 118; Verg. Georg. 4, 260 (vergl. Prise.
15, 2, 5 S. 1005 [II 63, 17]); Asell. bei Senec. Epist. 40, 9; Gell.
4, 6, 6; 6 (7), 10, 1; 6 (7), 20, 3; Anthol. Lat. ed. Burmann 2,
229 (Meyer 839; Riese 668; Baehrens 5 p. 386) v. 4; Charis. 2
5. 196 (221, 9); Gloss. bei Mai, Class. auct. VII p. 583.
— 568 —
Vinctim Eulog. in Cic. somm. Scip. p. 411, 21 ed. Baiter.
Paucker a. a. 0. ohne Beleg : constrictim, perunctim und jyra^-
strictim.
7J) Adverbia auf — tim mit vorhergehendem l:
Adsultim Plin. N. H. 8, 25, 37 (90) im Leid., Lips., sonst
adultum oder ad saltum; 11, 24, 28 (79).
Exsultim Horat. Carm. 3, 11, 10.
Occultim Solin. 4, 3.
Singultim Horat. Sat. 1, 6, 56; Prise. 15, 2, 5 S. 1005 (II
63, 14); 15, 4, 19 S. 1013 (II 75, 8); Thes. nov. Latin, p. 553;
Isid. Gloss. p. 694.
Suhsultim Suet. Aug. 83.
-d) Adverbia auf — tim mit vorhergehendem n:
Praesentim Virgil. Gramm, p. 84 ed. Mai.
Repentim steht im Gloss. ed. Götz und Gundermann II p. 253,
30: ä^vü) repente, repentim, repentinus.
t) Adverbia auf — tim mit vorhergehendem p:
Arreptim Thes. nov. Latin, p. 59; 503.
Carptim scheint bei Cicero nicht vorzukommen, öfter bei Liv.
22, 16, 2 (vergl. Heerwagen z. d. St.); 28, 25, 10; 44, 41, 7;
Sallust. Catil. 4, 2; Colum. 9, 15, 2; Tacit. Histor. 4, 46; Plin.
N. H. 18, 35, 87 (362); Plin. Epist. 6, 22, 2; 8, 4, 7; 8, 14,
16; Panegyr. 25, 1; Suet. Domit. 9; Vopisc. Aurel. 18, 6; Amm.
Marceil. 14, 4, 2; 16, 7, 4; 23, 6, 10; 28, 1, 2; 30, 2, 8; Sulpic.
Hist. sacr. 1, 1; Thes. nov. Latin, p. 13.
Conceptim Timaeus Commentatore Chalcidio c. 339 (p. 363, 12);
Schol. Cic. or. ad popul. 1, 4 (Class. auct. II p. 43).
Contemptim Naev. (55 ed. L. Müller) bei Nonius p. 515, 10;
Plaut. Poenul. 3, 1, 34 (537); Lucr. 5, 1126; Liv. 2, 30, 11; 2,
35, 3; 2, 56, 12; 6, 38, 8; 7, 7, 2; 9, 41, 9; 25, 36, 10; 25,
37, 15; 37, 10, 2; Tacit. Histor. 3, 9; 3, 47; 3, 58; Curt. 8,
13, 5; 9, 7, 18; Gros. 6, 15, 14.
Direptim Thes. nov. Latin, p. 179; 503.
Disceptim acKpCoQ^ (pavepihc, Gloss, Labb.
Discerptim Boeth. in Aristot. de Interpret, ed. prim. p. 260;
Gloss. bei Mai, Class. Auetor. VIII p. 172.
— 569 —
Excerptim Ennod. Vita Epiphan. 195 (ed. Hartel p. 382, 3;
ed. Vogel p. 108, 38).
Pedetemptim Plaut. Mil. Glor. 4, 2, 32 (1023); Pacuv. (trag.
256) bei Cicer. Tuscul. 2, 21, 48; Cato (orat. fr. 23 ed. Jordan
p. 36, 7) bei Charis. 2 S. 190 (214, 8); Terent. Phorm. 3, 3, 19
(552); Cornific. 1, 6, 9; Cicer. Invent. 1, 17, 24; pro Quinct. 16,
51; Verr. a. pr. 7, 18; pro Cluent. 42, 118; Tuscul. 3, 22, 54;
Off. 1, 33, 120; Ep. Farn. 9, 14, 7 ed. Baiter; Ep. Att. 16, 14, 2
(Wesenberg schreibt an beiden Stellen, obwohl der cod. Med. pede-
temptim hat, pedetentim); Liv. 21, 28, 12; Orosius Lib. apolog.
29, 3 — pedetemtim Lucil. (ed. L. Müller 27, 35; ed. Lachmann
624) beiNonius p. 29, 3 und (ed. L. Müller ine. 125; ed. Lachmann
1136) bei Charis. 2 S. 190 (214, 8, wo Keil pedetemptim hat)
Cael. Antipat. (fr. 57 ed. Peter p. 163, 16) bei Nonius p. 29, 8
Claud. Quadrig. (fr. 92 ed. Peter p. 236, 12) bei Nonius p. 29, 6
Lucr. 5, 533 und 5, 1451. Lachmann sagt zu Lucr. p. 496: m
addendum esse omnes viderunt, sed scripserunt pravae consue-
tudini indulgentes pedetentim. Ceterum m an mp scribatur nihil
interest. — Fedetetithn schreiben Wesenberg an den oben aus
Ciceros Briefen angeführten Stellen und Halm im Quintil. 5, 7,
20. — Pcdatemtim ist überliefert Gloss. Lat. p. 235, vergl. Hilde-
brand z. d. St. Folgende Grammatiker berichten über pedetemp-
tim: Prise. 15, 2, 5 S. 1005 (H 63, 18), Cledon. Ars 1919 (62, 24),
Pompei. Comment. ed. Keil p. 243, 17, Augustin. Regulae S. 2010
(518, 23), vergl. Hand, Tursellin. IV p. 414.
Promptim Cyprian. Carm. 1, 98 (ed. Hartel HI p. 286); luvenc.
Carm. in Exodum 162.
Raptim Nov. (com. 26) bei Nonius p. 96, 20; Lucr. 1, 662
3, 1000; 6, 605; Cic. pro domo 54, 139; Ep. Att. 2, 9, 1; Caes
bell. civ. 1, 5, 1; Horat. Carm. 3, 6, 27; Epist. 2, 2, 198; Verg,
Georg. 1, 409; Ovid. Heroid. 17 (18), 113; Liv. 1, 11, 1; 3, 23, 3
5, 37, 5; 5, 44, 6; 6, 28, 2; 9, 35, 3; 21, 14, 1; 21, 32, 13
22, 19, 10; 23, 36, 6; 25, 39, 7; 26, 5, 3; 28, 15, 2; 31, 21, 4
31, 32, 2; 31, 42, 4; 32, 13, 5; 37, 12, 6 u.a.; Petron. 101
128; Tacit. Ann. 16, 13 und Histor. 3, 18; Plin. N. H. 17, 14, 22
(99); 23, 1, 18 (29); 34, 8, 19 (53); Plin. Panegyr. 34, 5; Suet.
Aug. 79; Tib. 6; Nero 8; 33; 41; Domit. 21; Frontin. Strateg.
2, 2, 4; 2, 10, 2; 4, 7, 13; Curt. 3, 8, 25; 4, 3, 13; 4, 10, 12;
5, 4, 34; 5, 13, 5; 6, 1, 5; 9, 10, 14; Sil. 7, 21; Vopisc. Tacit.
2, 5; lul. Valer. 1, 16 (26, 16 ed. Kubier); 1, 27 (37, 1); 2, 27
(94, 24); Apul. Met. 9, 20 S. 631; Prise. Carm. 1, 257; Amm.
— 570 —
Marceil. 14, 2, 9: Vulg. Interpr. lob 6, 15; Oros. 5, 10, 4; Dictys
2, 46; Hosid. Get. in der Anthol. Lat. ed. Burmann 1, 178 (Meyer
235; Riese 17; Baehrens 4, 207) v. 139.
Ru-ptim Thes. nov. Latin, p. 496.
Scriptim Thes. nov. Latin, p. 546.
Sculptim Thes. nov. Latin, p. 565.
Septim Thes. nov. Latin, p. 518.
x) Adverbia auf — tim mit vorhergehendem ?■:
Certim scire wurde in den früheren Ausgaben des lul. Valer.
1, 30 gelesen und diese Stelle als die einzige in den Wörter-
büchern angeführt, aber für certim liest Kühler p. 40, 4 den Kom-
parativ certius, der von certe gebildet ist. Certim nennt Corssen,
Beiträge p. 287 eine durch Analogie hervorgerufene Mifsbildung.
Confertim Sallust. lug. 50, 5; Liv. 21, 8, 9 (vergl. Heerwagen
z. d. St.); 31, 43, 3; Plin. N. H. 19, 6, 31 (100) Detlefsen nach
Bodaeus' Vermutung, in den Hdschr. cum Iraxino. Vergl. Hand,
Tursell. 2 p. 102.
Consertim Eulog. in Cicer. somn. Scip. p. 411, 21 B.
Disertim pro diserte dixerunt antiqui, sagt Paul. Fest. p. 72
und Nonius p. 509, 20 belegt disertim mit Plaut. Stich. 1, 3, 87
(241), Titin. (com. 150), Acc. (trag. 350) und Liv. Andr. (trag. 35).
Dissertim Gloss. Placid. ed. Deuerling p. 31.
Expertim Thes. nov. Latin, p. 195.
Fartim (Ritschi Opusc. II p. 252) Lucil. (2, 14 ed. L.Müller;
Lachmann v. 47 schreibt mit Turneb. furtim) bei Nonius p. 10, 31;
Apul. Met. 2, 7 S. 102; 3, 2 S. 176 und Auson. Mosell. (Idyll. 10)
86 und 113.
Fortim Virg. Gramm, ep. 4 p. 72 und Gloss. nov. Latin, p. 25
ed. Mai.
Fartim Plaut. Poenul. 3, 3, 49 (662); Lucil. ed. L. Müller
30, 113; ed. Lachmann 901) bei Nonius p. 273, 27 und p.380, 11;
Enn. (Ann. 256 ed. L. Müller) bei Macrob. 1, 4, 17; Catull. 66, 5;
Cicer. Leg. agr. 2, 16, 41; Catil. 3, 5, 13; de domo 54, 139; Ep.
Fam. 16, 26, 2; Lucr. 4, 1168: Horat. Carm. 1, 13, 7; Sat. 1, 1,
42; 1, 8, 43; 2, 3, 256; Epist. 1, 1, 18; 1, 10, 25; Verg. Aen. 3,
50; 9, 546; Sallust. lug. 4, 7; Histor. 1, 65 ed. D. (K. 64; G. 85);
Ovid. Amor. 1, 4, 52; 1, 4, 64; 2, 19, 39; Heroid. \Q (17), 261;
18 (19), 56; 19 (20), 131; Ars am. 1, 619; Remed. am. 33 und
212; Met. 3, 313; 3, 371; 11, 762; 14, 275; Trist. 3, 1, 21; 4,
10, 20; Fast. 1, 425; 3, 19; 6, 337; 6, 553; Liv. 21, 63, 9; 22,
— 571 -
16, 6; 25, 24, 3: 39, 4, 8; Tibull. 1, 2, 10; 1, 2, 19; 1, 5, 65
I, 6, 5; 1, 8, 35; 2, 1, 75; 2, 5, 53; 2, 6, 45; 3, 8, 8; 3, 9, 9
3, 9, 21; Ilias Lat. 708; Quint. 1, 11, 19; Tacit. Ann. 11, 12
13, 8; 13, 37; Histor. 1, 33; 2, 51; 2, 88; 4, 56; Plin. N. H. 10
33, 51 (102); 18, 3. 3 (12); Plin. Epist. 1, 13, 3; Suet. Nero 23
Frontin. Strateg. 1, 5, 9; lustin. 17, 3, 18; 41, 1, 10; Treb. Poll
XXX tyr. 24, 3; Apul. Met. 9, 21 S. 632; Aurel.Vict. Caes. 33, 12
Mythogr. Vatic. 1 (2), 122; 1 (2), 164; 2, 197; Orest. trag. 676
Dracont. Carm. prof. 8, 497; 10, 183; Hosid. Geta in der Anthol.
Lat. ed. Burmann 1, 178 (Meyer 235; Riese 17; Baehrens 4, 207)
V. 426; Anthol. Lat. ed. Riese 21, 148 (Baehrens 4, 211). Vergl.
S. Preufs, De bimenibris dissoluti apud Script. Rom. usu p. 58.
Insertim wurde Lucr. 2, 115 gelesen; Wakefield und Lachmann
haben aus den besten Hdschr. inserti oder insertei aufgenommen.
Partim häufig.
Praesertim häufig.
Übertim Catull. %Q, 17; Senec. Contr. 9, 25, 7; Fronto ad
Anton. Pium 7, 3; Suet. Caes. 81 und Tit. 10; Petron. 72, 1;
134, 5; Apul. Met. 3, l S. 173; 5, 5 S. 329; 8, 19 S. 560; 10, 3
S. 683; Augustin. Civ. Dei 14, 24 (II 51, 15); Confess. 1, 7, 11;
3, 12; Amm. Marcell. 22, 15, 5; Claudian. Laus Seren. 214; Sidon.
Epist. 4, 23, 1; Macrob. Sat. 1, 2, 12.
Forcelliui im Glossar ohne Beleg: cartim.
?.) Adverbia auf — tim mit vorhergehendem s:
Caelestim Virgil. Gramm, ep. 4 p. 72 ed. Mai und Gloss. nov.
Latin, p. 7.
Confestim häufig.
Congestim Apul. de mag. 35 S. 474.
Digestim Prudent. Perist. 2, 129.
Festim Virgil. Gramm, de scinderatione fonorum ed. Huemer
p. 80, 10.
Haustim Thes. nov. Latin, p. 271.
Mardfestim Cass. Felix 1 (p. 2, 13).
Forcellini im Gloss. ohne Beleg: aggestim.
fj) Adverbia auf — tim mit vorhergehendem x:
Commixtim Hieronym. praef. in Isaiam.
Contextim Plin. N. H. 10, 53, 74 (147); Augustin. Epist. 112,
15; 147, 37: Consens. Euang. 3, 1.
- 572 —
Inmixtim Konjektur von Gruter in Plaut. Aulul. 2, 3, 12 (279)
hat Götz in den Text gesetzt, Leo schreibt inmixtum.
luxtim Liv. Andron. (trag. 11) bei Nonius p. 127, 35; Sisenn.
(fr. 3 ed. Peter p. 276, 14) ebendaselbst; Lucr. 4, 499; 4, 1213;
Suet. Tib. 33; Apul. Met. 2, 13 S. 121 und Flor. 23 S. 103; lul.
Valer. 1, 24 (33, 28 ed. Kubier); 1, 28 (37, 25); 1, 31 v. 47
(43, 3); 1, 42 (52, 20); 2, 29 (101, 8); 3, 53 (161, 16); Claud.
Mamert. Stat. anim. 1, 25 (p. 91, 11 ed. Engelbrecht).
Mixtim Varro Sat. Menip. 386; Lucr. 3, 566; Prudent. Apoth.
1008; Hamart. 77; contr. Symmach. 2, 420 und Perist. 6, 141;
10, 848; Donat. de trag, et comoed. a. E., wo aber mistim ge-
schrieben ist.
Permixtim Cic. Invent. 1, 30, 49; Prudent. Perist. 11, 192;
lustin. Instit. 2, 20, 3; Gros. 5, 19, 12; PauL Nol. Carm. 21, 213.
Paucker a.a.O. ohne Beleg: admixtim.
b) Adverbia auf — sim.
a) Adverbia auf — asim:
Corrasim Thes. nov. Latin, p. 503.
Rasim ebendaselbst.
Paucker a. a. 0. ohne Beleg : suasim.
ß) Adverb, auf — aesvn:
Caesim Cic. Grat. 67, 225; Liv. 7, 10, 9; 22, 46, 5; Colum.
4, 25, 2; 4, 25, 3; Quint. 9, 4, 126; 11, 3, 102; Suet. Calig.
58; Pacat. Panegyr. 36 (p. 303, 24); Veget. de re milit. 1, 12;
2, 23; 3, 4.
J-) Adverbia auf — isim:
Divisim Hieronym. Epist. 100, 14. Früher wurde es auch bei
Gell. 7 (6) 2, 12, Apul. Ascl. 19 S. 302 und Paul. Dig. 45, 1, 85
im Eingang gelesen, doch ist es nach den besten Hdschr. in der
ersten Stelle mit divise, in der letzten mit divisum vertauscht und
in der mittleren gestrichen.
Incisim (vergl. caesim) Cic. Grat. 63, 213; 67, 223 und 67, 225.
Indivisim Acta Mart. 11% 22 (Sittl, Wölfflins Archiv 3 p. 253).
Forcellini im Glossar ohne Beleg: concisim.
d) Adverbia auf — osi7n:
Corrosim Thes. nov. Latin, p. 502; 507.
Rosim Thes. nov. Latin, p. 502.
- 573 —
e) Adverbia auf — usim:
Confusim Varro L. L. 9, 1, 4.
Efusim Schol. epod. Horat. 13, 2 (vergl. Kukula a. a. 0. p. 44);
Thes. nov. Latin, p. 243.
Fusim Thes. nov. Latin, p. 243.
Suhmusim Gloss. bei Mai, Class. auct. VI p. 546.
Tusini Thes. nov. Latin, p. 57L
C) Adverb, auf — sim mit vorhergehendem l:
Expulsim Nigid. Figul. bei Nonius p. 104, 32; Varr. Sat.
Menip. 456.
rj) Adverbia auf —sim mit vorhergehendem n:
Consensim Thes. nov, Latin, p. 4.
Ostensim Thes. nov. Latin, p. 571.
Pensim ist Gell. 1, 3, 12 als Variante verzeichnet, vergl. Hertz
z. d. St. p. 45.
Sensim häufig.
Tensim Thes. nov. Latin, p. 570.
Tunsim Gloss. loh. de lanua.
d) Adverb, auf —sim mit vorhergehendem p:
Lapsim Thes. nov. Latin, p. 300.
i) Adverbia auf —sim mit vorhergehendem r:
Sparsi'm Gell. 11, 2, 5; Apul. Met. 10, 34 S. 748; Lactant.
Instit. 1, 2, 6; Amm. Marceil. 16, 12, 21; 18, 8, 8; Claud. Mamert.
3, 16 (185, 5); Gros. 3, 6, 5; 7, 33, 14; Macrob. Sat. 5, 4, 1;
Hieronym. in Ephes. III praef.
Adversim las Mai bei lul. Valer. 1, 13 und 1, 29, aber Kühler
schreibt an erster Stelle (p. 24, 1) nach dem cod. Taurin. adver sum
(der Ambros. und Parisin. haben adversim) und an zweiter Stelle
(p. 39, 7) ebenfalls nach dem cod. Taurin. adversus (der Ambros.
hat adversi).
Aspersim Thes. nov. Latin, p. 548.
Aversim Claud. Mamert. Stat. anim. 1, 25 (89, 12). Paucker,
Supplem. 1, 15 und Addenda lex. Latin, p. 2 citiert diese Stelle
unrichtig adversim.
Contraversim schreibt Hildebrand Apul. de mag. 15 S. 422,
aber Krüger hat diese Form nicht aufgenommen.
— 574 —
Converstm Firm. Mat. Mathem. 2, 32 und Mart. Capell. 5, 491.
Dispersim Varro R. R. 1, 1, 7; 3, 2, 13; Suet. Caes. 80; Interpr.
Iren. 1, 9, 4.
Retroversim Claud. Mamert. 1, 7 (45, 10).
Reversim Mar. Victorin. adv. Arium 2, 11.
Transversim Tertull. de bapt. 8; Augustin. Solil. 1, 4, 10;
Claud. Mamert. 1, 25 (p. 90, 11 und p. 90, 14).
Universim Colum. 6, 29, 3; Gell. 1, 3, 22; Cael. Aurel. Chron.
5, 10, 13.
Cursim häufig.
Decursim Thes. nov. Latin, p. 92; 181.
Deoccursim Thes. nov. Latin, p. 173.
Discursim lul. Valer. 1, 51 (p. 62, 17 ed. Kubier).
Incursim Caecil. (com. 46) bei Nonius p. 127, 22 und Fronte
ad Ver. 2, 6 (4, 3).
Transcursim Petr. Chrysolog. Serm. 117.
x) Adverbia auf — sirn mit vorhergehendem s:
Passim häufig.
Cessim Varro (Sat. Menip. 471 ed. Bücheier) bei Nonius p. 247,
31 und p. 276, 8, wo cossim gelesen wird (vergl. L. Müller p. 380,
31); Alfen. Dig. 9, 2, 52 § 2 (bis); lustin. 2, 12, 7; Veget. Ars
veter. 3, 22, 1; de re milit. 3, 22 (p. 112, 19); Apul. Met. 2, 15
S. 125; Mart. Capell. 8, 805. Vergl. Hand, Tursell. 2, 29.
Compressim Thes. nov. Latin, p. 425.
Digressim Thes. nov. Latin, in prolog. p. 4.
Expressim Ulpian. Dig. 18, 4, 2 § 13; Paul. Dig. 46, 3, 98
§ 5 und Modest. 49, 1, 19; Impp. Dioclet. et Maxim. Cod. 9, 23, 6;
Imp. Anastas. Cod. 7, 39, 4; 7, 51, 6; Imp. lustinian. Cod. 5, 13, 1
§ 13; 6, 40, 3; 6, 51, 1 § 11.
Indefessim Sidon. Epist. 3, 2, 4; Claud. Mamert. Stat. anim.
1, 6 (43, 23); 1, 7 (45, 7); 1, 21 (74, 11).
Pedepressim et pedetemtim dictum est caute, quasi lenta et
tarda itione Nonius p. 29, 1.
Pressim Apul. Met. 2, 16 S. 127 und 2, 30 S. 166.
Recessim Konjektur von Valla haben Götz und Leo Plaut.
Amphitr. 5, 1, 60 (1112) in den Text gesetzt, die Hdschr. haben
recessum; Casin. 2, 8, 7 (334), in der Anführung bei Nonius
p. 145, 12 ist dafür retrovorsum und in der Hdscbr. des Festus
unter nepa S. 165 eine Lücke; Chalcid. Tim. 45 A (p. 51, 12) und
235 (p. 271, 4).
- 575 —
Suppressim Thes. nov. Latin, p. 565.
Cuhitissim Plaut. Gas. 5, 2, 42 (766) ist sehr unsicher, aus
dem vet. wird cubitis im, aus anderen Büchern cubiti sim bemerkt.
Discissim Thes. nov. Latin, p. 565.
Scissim Prudent. Diptych. 34.
Suhinissim Suet. Aug. 14 und Gell. 17, 8, 7.
■ Vicissim häufig.
Cossim Pompon. (com. 129) bei Nonius p. 40, 24; Varro (Sat.
Menip.) bei Nonius p. 247, 31 und 276, 8, Bücheier 471 schreibt
cessim, vergl. dieses. Nonius p. 40, 24 sagt: cossim dictum quasi
coxim. Letztere Form findet sich nirgends, denn Apul. 3, 1 S, 173
schreibt Eyssenhardt (p. 39, 7) nach dem cod. Laurentianus cossim,
Hildebrand hatte hier die Form coxim aufgenommen, vergl. Corssen,
Beiträge p. 288. Bei demselben Apul. Met. 2, 17 S. 131 ist will-
kürlich cossim oder coxim statt des in allen Büchern überlieferten
sensim geschrieben, vergl. Hildebrand p. 115.
Ossim Thes. nov. Latin, p. 387.
Paucker a. a. 0. ohne Beleg: sessim (vergl. K. Weymann,
Wölfflins Archiv 2 p. 266), spissim.
X) Adverbia auf — xim:
Taxim mit tacitus verbunden Pompon. (com. 23) bei Nonius
p. 178, 18; mit tacitulus Varro (Sat. Menip. 187) bei Nonius p. 47,
21 und (Sat. Menip. 318) p. 550, 14.
Amplexim Thes. nov. Latin, p. 59.
Nexini Thes. nov. Latin, p. 372.
Perplexim belegt Nonius p. 515, 20 mit Plaut. Stich. 1, 2, 18
(76) und einer Stelle des Cass. Hemina (fr. 10 ed. Peter p. 98, 9);
die Stelle des Plautus hat auch Charis. 2, 13 S. 190 (213, 26).
Fexim Thes. nov. Latin, p. 435; 476.
Reßexim Apul. Dogm. Plat. 3 S. 272 und S. 274; Mart. Capell.
4, 411.
Enixim Sisenn. (fr. HO ed. Peter p. 292, 6) bei Nonius p. 107, 16.
Coxim vergl. cossim.
Fluxim Thes. nov. Latin, p. 173.
c) Adverbia auf — rim u. a.
a) Adverbia auf — rim:
Zonarim GIoss. bei Löwe, Prodr. Gloss. p. 233.
Ädfabrim Gloss. bei Mai, Class. Auct. VI p. 503.
— 576 —
Interim sehr häufig.
TJherim Gloss. bei Mai, Class. Auct. VI p. 549.
Surim Thes. nov. Latin, p. 557.
ß) Adverbia auf — lim und — vim:
Calim Gloss. Placid. p. 29 ed. Deuerling.
Callim antiqui dicebant pro clam Paul. Fest. p. 47; vergl.
Corssen, Aussprache I p. 462.
Levim erklärt Virg. Gramm, ed. Mai p. 89 für secus und livim
für iuxta.
Floccim Gloss. bei Mai, Class. Auct. VI p. 525.
3. II. Feminine Accusative Singularis von Adjektiv-
und Pronominalstämmen sind folgende zu Adverbien gev^ordene
Formen:
Clam, wofür die Alten callim sagten, vergl. Paul. Fest. p. 47,
Hand, Tursellin. II p. 89, Preufs, De bimembris dissoluti apud
scriptores Rom. usu p. 57, 58.
Comoram Gloss. Placid. ed. Deuerling p. 26.
Coram ist in der alten Sprache immer Adverb, erst Cicero
gebraucht es auch als Präposition, vergl. J. H. Schmalz, Zeitschr.
für Gymnasialwesen 1881 p. 98. — Das Kompositum incoram ist
spätlateinisch, so Apul. Met. 7, 21 S. 488; 9, 10 S. 611; 9, 15
S. 621; 10, 5 S. 689; 10, 23 S. 721; Symmach. 10, 7 (ed. Seeck
p. 270, 20), an den beiden letzten Stellen steht incoram ohne
abhängigen Genetiv, mit dem es an den ersten Stellen verbunden
ist, Hand a. a. 0. II p. 131 will in coram getrennt schreiben, worin
ihm aber die Herausgeber nicht gefolgt sind. Für incoram, das
Hand a. a. 0. III p. 358 mit Symm. 3, 3 belegt, schreibt jetzt
Seeck (p. 70, 31) coram in eo reperire posse.
Palam als Adverb häufig, als Präposition selten, vergl. Hand,
Tursell. IV p. 382. Komposita sind: Impalam Hilar. adv. Constant.
p. 199, vergl. Hand a. a. 0. p. 386 — Fropalam^ vergl. Hand a. a. 0.
p. 598.
Perperam^ zu dem defektiven Adjektiv perperum gehörig, vergl.
auch Nonius p. 150. Varro L. L. 9, 8, 14; 9, 11, 17; R. R. 1,
69, 2; Plaut. Amphitr. 1, 1, 92 (248); Casin. 2, 6, 15; Capt. 2,
2, 78 (328); Menaech. 5, 5, 59 (962); Mil. Glor. 2, 4, 39 (392);
2, 5, 25 (435); Mostell. 4, 2, 52 (968); Terent. Phorm. 5, 1, 18
(745); Cornific. 2, 3, 5; 2, 27, 44; Cic. Invent. 1, 53, 102; pro
Quinct. 8, 31; Verr. 2, 13, 33; 2, 13, 34; 2, 23, 57; pro Caec.
- 577 -
24, 69; 25, 71; Auct. bell. Hisp. 12, 3; Nigid. Figul bei Gell. 13,
6, 3; Sempr. Asell. (fr. 2 ed. Peter p. 179, 1) bei .Gell. 5, 18, 9;
Sallust. lug. 31, 27; Liv. 1, 23, 8; 1, 33, 8; 40, 14, 9; Colum.
11, 1, 9; Petron. 75; Senec. Epist. 9, 13; Plin. Epist 3, 5, 12;
Suet. Caes. 56; Aug. 92; Tiber. 33; Domit. 10; Sulp. Vict. Rhet.
p. 313, 6 H.; Gell. 2, 7, 7; 4, 9, 5; Fronto ad Anton, de elo-
quentia ed. Naber p. 143, 11; Cod. lustin. 3, 28, 3; 8, 38, 14;
Paul. Digest. 34, 5, 24 (25); Alien. Varus in Digest. 42, 1, 62;
Julian, ebend. 46, 8, 22 § 4 und Papinian. ebend. 47, 2, 80 (82)
§ 5, vergl. H. E. Dirksen in Man. latinitatis fontiuna iuris civilis
p. 705; Vulg. Epist. ad Corinth. 1, 13, 4; Claud. Mamert. Stat.
anim. 3, 14 (181, 17); ebendas. schreibt auch Eugelbrecht 1, 1
(21, 7) jetzt perperam und nicht perpere, wie die Lexica alle an-
führen. Vergl. über perperam Hand a. a. 0. IV 463; Landgraf,
De Cicer. elocutione p.29; Hellmuth, Prior. Cic. orat. sermo (Act.
Erlaug. I) p. 113; Thielmann, De sermonis proprietatibus quae
leguntur apud Cornificium et in primis Ciceronis libris p. 45.
Promiscam ^ zu dem Adjektivum promiscuus oder promiscus
gehörig, bemerkt Paul. Festi p. 224, 8; es findet sich Plaut. Pseud.
4, 5, 11 (1062). In der Note z. d. St. führt Lorenz auch Rud. 4,
4, 138 (1182) und Afran. 261 an, aber Rud. 1182 eamus [hinc]
intro omnes, quando operam promiscam damus ist insofern nicht
ganz sicher, als promiscam hier auch Adjektivattribut zu operam
sein kann, doch läfst sich etwas Genaueres erst dann feststellen,
wenn sicher nachgewiesen ist, ob Plautus zu operam dare nur
Adverbia setzt oder auch Adjectiva damit verbindet. Sonst pflegt
zu operam dare gewöhnlich ein Adverb, gesetzt zu werden, vergl.
Heumann, Progr. Dilliogen 1850 p. 20, 21, aber Cicero Ep. Att.
5, 3, 3 sagt auch: Nicanor tuus operam mihi dat egregiam, vergl.
J. H. Schmalz, Antibarbarus von Krebs II p. 196. An der zweiten
von Lorenz angeführten Stelle (Afran. 261) konjiziert für das hand-
schriftliche promiscit Ribbeck promisce, was auch L. Müller Nonius
p. 434, 8 aufgenommen hat. Scaliger empfahl promiscam auch in
der Stelle des Varro (Sat. Menipp. 71) bei Nonius p. 361, 26, wo
in den Hdschr. promisque ist, was auch Ribbeck und L. Müller
geschrieben haben.
Protinam oder protenam belegt Nonius p. 376, 4 mit Naev.
(35) in Colace, Plaut. Curcul. 2, 3, 84 (363) und in Astraba. Pro-
tinam haben ferner Naev. (61) in Lampadione nach Varro L. L.
7, 6, 107; Plaut. Casin. 5, 3, 16; Bacch. 3, 1, 7 (374); Mil. Glor.
4, 4, 56 (1193) und Persa 4, 5, 8 (680); Terent. Phorm. 1, 4, 13
Neue -Wagener, Lat. Formenlehre, ü. 3. Aufl. 37
— 578 —
(190) nach Paul. Festi p. 226, 20 und Donat z. d. St., welcher
hinzufügt: sie Nigidius legit (in den Hdschr. des Terentius pro-
tinus, in der Aniührung bei Charis. 2, 13 S. 188 [211, 16J pro-
tinum; vergl.Wolfflins Archiv 1 p. 136). Protinam ist auch im Gloss.
Plautinum, vergl. Ritschi, Opusc. II p. 244, 245. Brix zu Plaut.
Mil. Glor. 1193 sagt: Zu Varros Zeit war das Wort bereits aufser
Gebrauch gekommen und wurde deshalb oft mit dem temporalen
protenus verwechselt.
Tarn ist der weibliche Accusativ des demonstrativen Prono-
minalstammes, vergl. Corssen, Beiträge p. 272 — 279. Aus einer
energischen Hinweisung, sagt Ribbeck, Beiträge zur Lehre von
den latein. Partikeln p. 28, entwickelte sich unter Umständen, bei
Erwägung verschiedener Seiten, Gesichtspunkte, Thatsachen, die
schärfere Betonung des einen Punktes im Gegensatz zu den an-
deren, und so wurde tarn Adversativpartikel, welche in der Zu-
sammensetzung tametsi noch allgemein üblich geblieben ist. Festus
p. 360, 5 sagt: Antiqui tarn etiam pro tarnen usi sunt, ut Naevius
(com. 130), Ennius (Fab. 447 ed. L. Müller), Titinius (com. 156,
157), aufserdem noch Plaut. Stich. 1, 1, 44 und nach Bothes Ver-
besserung auch Ritschi und Götz in Mercat. 4, 3, 33 (733), ferner
Fronton. Epist. ad Verum Imperat. Aurel. II (p. 120, 7 ed. Naber)
und Past. Herm. 2, 11 Palat. Vergl. Fleckeisen praef. ad Plaut,
p. XV, Holtze, Syntaxis prisc. Lat. Script. II p. 351.
Quam ist Accusativform von qui. Für quam sagten die Alten
quamde nach Fest. p. 261, 4, welches derselbe mit Lucr. 1, 640
und Ennius (Fab. 98 und 132 ed. L, Müller) belegt, zu denen
noch eine von Festus unter topper p. 352, 9 erhaltene Stelle des
Naevius oder vielmehr des Livius Andronicus (ed. Baehrens fr. 22
p. 40): quamde mare saevom kommt. Aufserdem ist quamde
noch konjiziert, so Naev. bell. Punic, (v. 3 ed. L. Müller) bei
Prob, in Bucol. 6, 31 von Fleckeisen (Krit. Miscellen p. 21), was
auch L. Müller in den Text gesetzt hat; so schreibt auch Ribbeck
Acc. (267) bei Nonius p. 261, 10 auf Bothes Vorschlag für das
handschriftliche quam die Form quamde, während L. Müller im
Nonius quoniam liest. Quamde ist noch vorgeschlagen Plaut. Trucul.
627 und Pseud. 140. Vergl. über quamde die von A. Reichardt in
Fleckeisens Jahrb. 1889 p. 122 angeführten Stellen. — Komposita
sind perquajn, quaniguam, quamvis, quamlibet.
Äliquam (seil, partem) kommt in der Verbindung mit diu
häufig vor, mit multi scheint es ein Archaismus zu sein, da ali-
quam muht sich nur einmal bei Cicero in einer der älteren Reden,
— 579 —
Verr. 4, 25, 56, uud dann wieder bei den altertümliche Ausdrücke
liebenden Schriftstellern Gellius und Apuleius findet, so aliquam
niultos Gell. 3, 10, 17; ahquam multos dies Apul. Flor. 3, 16 S. 61;
aliquam multis diebus de mag. 72 S. 545; post aliquam multum
temporis Met. 11, 26 S. 809; aliquam multum a me remota est
de mag. 4 S. 388 und nach der Konjektur von Gronov aliquam
multum viae Met. 5, 26 S. 368, was Eyssenhardt in den Text ge-
setzt hat, Hildebrand aber schreibt ante quam multum viae. An
folgenden Stellen ist aliquam konjiziert, aber von den neuesten
Herausgebern nicht aufgenommen, so vermutet Oudendorp post
aliquam multum temporis Met. 1, 24 S. 74 (vergl. die oben aus
Met. II, 26 S. 809 angeführte Stelle), Hildebrand und Eyssenhardt
aber schreiben post aliquantum multum temporis; ferner Ouden-
dorp und Hildebrand aliquam multo natu maiorem de mag. 97
S. 593, aber Krüger hat alioqui multo natu maiorem. Wenn
aber aufserdem aliquam plures aus Tertullian Apol. 12 angeführt
wird, sagt Wölfflin, Komparation p. 22, so haben sowohl die
besten Handschriften als auch die Ausgabe von üehler eine andere
Lesart: iidem estis, qui Senecam aliquem pluribus et amarioribus
de vestra superstitione perorantem repreheudistis, welche dem
Sprachgebrauche des Autors vollkommen entspricht.
lam ist nach Corssen, Beiträge 503 aus der Accusativform
*dia — m entstanden, indem hier wie in lovis für Djovis das an-
lautende d abgefallen ist; Bopp (vergl. Gramm. H^ p. 83) leitet
iam vom relativen Pronominalstamme ja — her.
Die Komposita mit der Endung —fariam später.
4. HL Accusative Singularis des Neutrums von Ad-
jektiv- und Pronominalstämmen sind z. B, folgende Formen:
a) Aeternnm Horat. Epist. 1, 10, 41; Verg. Aen. 6, 401; 6,
617; 11, 97 und 98; Georg. 2, 400; Sidon. Carm. 22, 72.
Aliquantulum Plaut. Mercat. 3, 4, 55 (640); Terent. Heaut.
1, 1, 111 (163); Cornific. 4, 9, 13 ed. Friedrich (Kayser schreibt
aliquantum); Aurel. Vict. Orig. 16, 3 und mit einem Komparativ
aliquantulum breviora Gell. 1, 1, 2. Im Cicero ist aliquantulum
an allen Stellen, an denen es früher gelesen wurde, auf hand-
schriftliche Autorität hin in aliquantum geändert, vergl. C. F. W.
Müller zu Cic. Laelius von Seyffert p, 287.
Aliquantum Plaut. Asin. 2, 3, 20 (400); Bacch. 1, 1, 73 (106);
Trinum. 2, 4, 116 (517); 3, 1, 24 (625); Cato R. R. 40, 2; Cic.
Orat. 40, 138; Divin. in Caecil. 15, 48; 15, 49; pro Cluent. 51,
140; Phil. 8, 9, 27; Fin. 2, 14, 45; 3, 14, 48; Tuscul. 5, 6, 15;
37*
— 580 —
Divinat. 1, 33, 73; 2, 1, 3; Legg. 1, 2, 7; Off. 1, 1, 1; 2, 8,
31; Lael. 12, 40; Parad. 3, 1, 20; 6, 3, 50; Ep. Farn. 4, 6, 1;
5, 13, 2; Corn. Nep. Epam. 9, 2; Sallust. lug. 79, 4; Liv. 5, 23, 4;
22, 18, 2; 28, 13, 10; 30, 10, 12; 31, 24, 14; 39, 29, 1; Suet.
Tib. 13; auch mit dem Komparativ kommt aliquantum vor (vergl.
Wölfflin, Komparat. p. 35): Terent. Eun. 1, 2, 51 (131); Heaut. 1,
2, 27 (201); Liv. 1, 7, 9; 5, 21, 14; 25, 11, 9; 40, 40, 1; Valer.
Maxim. 5, 9, 3 und Pompon. Mel. 3, 21,
Cassum (vergl. Wöllfliü, Arch. 2 p. 14, 15 und 615) bei Tertull.
Pall. 4; Mart. Capell. 2, 109; Marius Victor, ad lustin. Manich.
16; Constitution. Sirmondi XV; Gloss. ed. Götz et Gundermann II
p. 98, 20 und 365, 29; vergl. Senec. Herc. Oct. 352 und Apul. Met.
6, 27 S. 435. Für cassum sagte man gewöhnlich in cassum.
Ceterum ist bei Cicero sehr selten (Ep. ad Quint. fr. 2, 12
(14), I), bei Caesar kommt es gar nicht vor, Sallust hat es im
Catilina dreimal, im lugurtha fünfzigmal gebraucht, vergl. Wölfflin,
Archiv 2 p. 90, 91; Hand, Tursellin. II p. 34; Riemann ^tudes sur
la langue et la grammaire de Tite-Live p. 241.
Circum, quando Tzipc^ demonstrat, adverbium est locale, sagt
Prise. 14, 3, 33 S. 989 (II 41, 5). Es kommt vor bei Varro, Cato,
Plautus, Caesar, Virgil, Tibull, Manilius, Tacitus; Cicero aber
scheint es nicht angewandt zu haben, vergl. Hand a. a. 0. II p. 49.
C ommodulum Plaut. Mil. Glor. 3, 1, 155 (750) und Stich. 5,
4, 8 (690), dafür auch commodule Plaut. Rud. 2, 5, 11 (468) und
Arnob. 2, 18.
Commodum Plaut. Amphitr. 2, 2, 37 (669); Casin. 3, 4, 3;
Mil. Glor. 4, 4, 61 (1198); Mercat. 1, 2, 106 (219); Stich. 2, 2,
41 (365) und Trinum. 2, 3, 9 (400); 5, 2, 12 (1136); Terent. Eun.
2, 3, 52 (343) und Phorm. 4, 3, 9 (614); Cic. Verr. 3, 25, 61;
Ep. Att. 2, 12, 2; 10, 16, 1; 13, 9, 1; 13, 19, 1; 13, 30, 2; Gell.
2, 2, 2; Apul. Met. 1, 11 S. 44; 1, 14 S. 49; 1, 22 S. 70; 3, 1
5. 172; 4, 20 S. 282 und Flor. 3 S. 10; Symmach. Epist. 1, 11;
2, 47; 3, 50, dafür commode und commodo, vergl. Hand a. a. 0.
II p. 99.
Demum, vergl. Corssen, Beiträge p. 84, 85; Ribbeck, Lehre
von den lat. Partikeln p. 6; Hand a. a. 0. p. 250. Paul. Fest,
p. 70, 8: demum, quod significat post, apud Livium demus legitur
(vergl. Baehrens, Fragm. Poetarum Roman, p. 43 fragm. 44). Die
Form demus hat Ritschi, Plaut. Trinum. 3, 3, 51 (781) in den
Text gesetzt, worin ihm aber Fleckeisen, Brix und Niemeyer nicht
gefolgt sind. Bergk (Auslautendes D im alten Latein p. 132) will
— 581 —
auch Trucul. 2, 1 , 34 (245) mit den Hdschr. B C D demus danunt
lesen, wie auch Scholl schreibt.
Exlremum Verg. Aen. 9, 484; Ovid. Met. 14, 431; Trist. 1,
3, 15; Stat. Theb. 10, 935, vergl. extremo.
Iterum^ sehr selten itero^ so auf einer Münze des Hadrian,
vergl. Cavedoni bullet. Napol. 1860 VIII n. 181.
Larcjum Sidon. Carm. 9, 24.
Minimum Varro R. R. 2, 1, 12; 3, 3, 3; Cic. Ep. Farn. 1,
9, 11; Horat. Carm. 1, 11, 8; 2, 6, 19; Epist. 2, 1, 72; Quint.
5, 10, 5; 9, 4, 124; 10, 1, 44; Plin. N. H. 18, 16, 43 (146); Plin.
Epist. 3, 5, 11; noti minimum Varro R. R. 1, 2, 12; Com. Nep.
Dion. 1, 2; Liv. 33, 6, 6.
MuHum gilt, wieWölfflins Archiv 2 p. 98 gut sagt, in der Prosa
als legitimes Adverbium, z. B. neben saepe oder diu, so P. Scipio,
qui est in consulatu mortuus, non multum ille quidem, nee saepe
dicebat Cic. Brut. 34, 128; saepe et multum hoc mecum cogitari
Cic. Invent. 1, 1, 1; diu multumque dubitavi Cic. Orat. 1, 1 u. a.
bei Hand a. a. 0. III p. 668. Auch dient multum zur Steigerung
eines Positivs, vergl. Wölfflin, Komparat. p. 8, 9 und Archiv 1 p. 94,
ferner steht multum (für multo) bei einem Komparativ, vergl.
Wölfflin, Komparat. p. 36, sehr selten bei einem Superlativ, wie
multum carissimus ac desiderautissimus filius Augustin. Epist. 139.
Nimirum^ vergl. Ribbeck, Lehre von den lat. Partikeln p. 15,
16, 17: Corssen, Aussprache II 508; Hand a. a. 0. IV p. 203.
Nimium, vergl. Hand a. a. 0. IV p. 207.
No7i ist aus noenum (für ne— oenum) oder noenu entstanden.
Nonius p. 143, 33 und 144, 2 belegt noenu mit Lucil. (30, 23 ed.
L. Müller; 887 ed. Lachmann) und noenum mit Varro Epist. ad
Fuffium, auch wird noenum in dem Gloss. Plautinum aus Plaut.
Asin. 1, 1, 28 (67) bemerkt (vergl. Ritschi, Opusc. II p. 242),
aufserdem ist noenu Lucr. 3, 199 u. 4, 710 überliefert, und Cic. Ep.
Att. 7, 3, 10 ist im Med. m. pr. noen, m. sec. noenu geschrieben,
Baiter und Wesenberg aber haben non. Vermutet ist noenu oder
noenum sehr oft, doch selten ist der Vorschlag auch in den Text
gesetzt. Noenum schlägt Lachmann zu Lucrez 3, 198 im Enn.
(Ann. 287 ed. L. Müller) bei Cic. Cato Mai. 4, 10 und Off. 1, 24,
84 vor und ist von Vahlen und L, Müller (vergl. dessen Kom-
mentar p. 190 und Einleitung zu Ennius p. 201) in den Text
aufgenommen, Baehrens 191 hat non enim. Vahlen schreibt in
seiner Ausgabe des Ennius (Ann. 411) bei Festus p. 229 noenum
für das handschriftliche non in, was Baehrens liest; Ribbeck will
- 582 -
nolim, L. Müller (Ann. 449) noli. Die Konjektur Ribbecks noenu
(Rhein. Mus. 10, 277 Anm.) im Ennius bei Philargyr. in Verg.
Georg. 4, 188 haben sämtliche neuere Herausgeber wie Vahleu
(Ann. 426), L. Müller (Ann. 479) und Baehrens (299) aufgenommen.
Fleckeisen (N. Jahrb. 1865 p. 620) konjiziert noenu Enn. (Fab.
ed. Ribbeck 201) bei Cic. Rep. 1, 18, 30, was auch Ribbeck ge-
schrieben hat, nicht aber L. Müller (Fab. 76) und C. F. W. Müller.
Reichardt (N. Jahrb. 1889 p. 121) will noenum Enn. (Fab. 232)
bei Serv. in Verg. Aen. 8, 361, ebendasselbe Christ im Enn. (Inc.
fab. rel. V ed. L. Müller p. 129) bei Cic. Divinat. 2, 62, 127,
was auch Aufnahme gefunden hat, dagegen ist noenu, was Bergk
(Opusc. 1 p. 304) im Enn. (Sat. 21 ed. L. Müller) bei Nonius
p. 470, 13 vermutet, von den Herausgebern nicht geschrieben. Von
den Konjekturen noenu und noenum im Plautus sind nur folgende
zwei in den Text gesetzt, so noenu von Bothe im Trucul. 3, 2, 4
(674) ed. Scholl und noenum in Apulis, noenum Aminulae von
Bücheier (N. Jahrb. 1863 p. 774) im' Mil. Glor. 3, 1, 53 (654)
von Brix und Lorenz. Folgende Vorschläge sind dagegen von den
Herausgebern nicht gebilligt: Von Bücheier a. a. 0. noenum in
Plaut. Asin. 4, 1, 50 (808) und Pseud. 5, 1, 22 (1266); von Fleck-
eisen (N. Jahrb. 1870 p. 618) noenum in Trucul. 2, 2, 53 (309),
2, 3, 19 (340) und 4, 3, 43 (817); von Lachmann zu Lucr. 3, 198
noenum Bacch. 4, 4, 84 (736), vergl. Götz z. d. St.; von Ritschi
(Neue Plaut. Exkurse p. 40) noenum Mercat. 4, 4, 19 (765) und
Trinum. 8, 2, 79 (705). Ribbeck schreibt noenum Caecil. (com.
214) bei Cic. Nat. Deor. 1, 6, 13; Afran. (com. 311) bei Nonius
p. 267, 32; Nov. (com. 20) bei Nonius p. 116, 25; Publ. Syr. 494
und noenum Afran. (com. 370) bei Charis. 1, S. 177 (197, 1), an
allen diesen Stellen lesen andere Herausgeber anders; Bücheier
a. a. 0. p. 774 noenu CLL. 1 n. 1451, vergl. aufser den ange-
führten Stellen besonders' A. Reichardt in N. Jahrb. 1889 p. 120
bis 121.
Parum vergl. Hand a. a. 0. IV p. 396.
Farvulum Cels. 7, 18 (p. 297, 5 D.); Plin. Epist. 8, 14, 14;
8, 17, 6, vergl. Keil, De Plinii emend. II p. 19.
Paululum Plaut. Asin. 5, 2, 75 (925); Terent. Andr. 3, 5, 16
(622); Heaut. 5, 1, 26 (899); Eun. 4, 4, 39 (706) und 5, 2, 51
(890); Cic. Nat. Deor. 2, 46, 118; Verr. 4, 19, 41; post redit.
in senatu 3, 7; Caes. bell. Gall. 2, 8, 3; Sallust. Cat. 52, 18;
55, 3; 59, 1; 61, 4; lug. 65, 1; Bist. 1, 60 D. (Kr. 60; G. 87);
Liv. 2, 4, 7; Quint. 10, 7, 8; Tacit. Ann. 15, 59; Suet. August.
- 583 -
26; lustin. 9, 1, 6 und 13, 8, 9; Gell. 12, 1, 1; Augustin. Civ. Dei
3, 27 (I 138, 29). An vielen Stellen wird auf Grund der besten
Hdöchr. da, wo früher paululum gelesen wurde, jetzt paulum ge-
schrieben, vergl. Keil, De Plinii emend. II p. 19.
Faulum^ vergl. Hand a. a. 0. IV p. 410.
Pausülidum Plaut. Rud. 3, 4, 24 (729); Auct. Vit. Hilar.
Arel. 2 n. 3; pauxillulum Sidon. Epist. 8, 3, 3 (128, 6).
Perpetuum Stat. Silv. 1, 1, 99; Alcim. Avit. Epist. 46 (41)
ed. Peiper p. 76, 18.
Plerum Sempron. Asell. (fragm. 3 ed. Peter p. 179, 9) bei
Prise. 5, 12, 65 S. 668 (I 182, 13).
Plerumque vergl. Hand a. a. 0. IV p. 471; Rönsch, Semasio-
logische Beiträge II p. 77.
Plurimum kommt oft vor.
Postremum häufig.
Potissimum häufig; für potissime wird Cic. pro Mur. 2, 4
potissimum geschrieben und Cels. 3, 6 (86, 30) als unecht ein-
geklammert, vergl. Daremberg praef. p. XXII.
Primum häufig. Wie neben primum auch primo vorkommt,
so auch neben secundum, tei-ttum, quartum u. s. w. die Formen
secundo, tertio, quarto u. s. w., vergl, J. H. Schmalz, Antibarbarus
von Krebs II p. 344. Cicero wollte nach der Erzählung des Tiro
bei Gell. 10, 1 über consul tertio und consul tertium nicht ent-
scheiden, während Varro schrieb (daselbst § 6): Aliud est quarto
praetorem fieri et quartum; quod quarto locum adsignificat ac
tres ante factos, quartum tempus adsignificat et ter ante factum.
Igitur Ennius (Ann. 326 ed. L. Müller) recte, quod scripsit:
»Quintus pater quartum fit consul« et Pompeius timide, quod in
theatro, ne adscriberet consul tertium aut tertio^ extremas litteras
non scripsit. Nonius p. 435, 8 sagt: Quay^tum et quarto prudentes
difi'erre dixerunt. Varro Disciplinarum quinto: aliud est quarto
praetorem fieri et aliud quartum,: quarto locum significat et tres
ante factos; quartum tempus significat et ter ante factum. Ennius
recte: »Quintu' pater quartum fit consul, vergl, Note von L. Müller
z. d. St. Gellius 10, 1, 10 führt noch aus Cato (Orig. IV fr. 10
ed. Jordan p. 20, 12) an: Karthaginienses sextum de foedere de-
cessere und fügt hinzu: Id verbum significat, quinquiens ante eos
fecisse contra foedus et tum sextum.
Quantum auch bei einem Komparativ wie Liv. 5, 10, 5 und
42, 52, 10, vergl. tantum.
Semjjerum (= semper) lordan. Getica 48, 249 und 48, 251.
— 584 -
Solum oft.
■ Summuni^ auch summe., besonders zu einem Positiv gestellt,
vergl. Wölfflin, Komparat. p. 7, 8 und Archiv 1 p. 93, auch steht
es bei einem Superlativ, wie vir summe observantissimus Plin.
Epist. 10, 26 (11), 1.
Superbum Sidon. Carm. 15, 8.
Tantum zu einem Positiv und Superlativ gesetzt, wie z. B.
num tantum . . magna fuisset? Horat. Serm. 2, 3, 317 und nee
tantum veneris quantum studiosa culinae Serm. 2, 5, 80 oder
quantum hello optimus, tantum pace possimus Vell. Paterc. 2,
11, 1.
Totum als Adverb, führt Schepss (Archiv 3, 316) aus PriscilUan
an: sed totum Christi dei teneat disciplina (ed. Schepss p. 8, 18).
ütrumque erklärt De Vit in der Ausgabe des Forcellini (VI
p. 438) durch in utramque partem, utroque modo und führt zum
Beweise die Verse Et quantis ütrumque modis tollentur ad ortus,
Diversam in sortem tantis mergentur ad umbras an, die im Lucr.
4, 415 stehen sollen, aber nirgends zu finden sind, vergl. Haufs-
leiter in Wölfflins Archiv 5 p. 565 — 567, der noch andere Stellen
daselbst nachweist.
Verum, vergl. vero.
Hier mag der Gebrauch der Adjectiva erwähnt werden, welche
im Neutr. Sing, scheinbar adverbial stehen wie certum scire und
nescire Terent. Eun. 1, 2, 31 (111); 5, 3, 12 (921) und Phorm.
1, 2, 98 (148); Cic. pro Sulla 13, 38; Ep. Fam. 9, 10, 3; 9, 23;
Ep. Att. 7, 13, 7; 12, 17; 12, 23, 2; 12, 42, 3; Leg. 1, 19, 52
im Leid. A m. sec, Leid. B und Heins, (im Leid. A m. pr. certe),
vergl. Landgraf zu Cic. pro Rose. Am. p. 172; unum certum pro-
mitto Plaut. Stich. 3, 2, 26 (480), im Ambr. certo; argumentum
quod numquam aliter fit certumque declarat Cic. Orat. partit. 10,
34; nondum certum constituerat pro Scaur. 2, 34; dum certum de
eo quod audieram referretur Ep. Att. 8, HD 2 ; certum respon-
dere Acad. 2, 29, 92; certum invenire Caes. bell. civ. 1, 25, 3;
certum cognoscere Bell. Alex. 53, 3; certum comperire Bell. Hisp.
22, 4 und Colum. 7, 12, 5; nee traditur certum Liv. 2, 8, 8;
certum adfirmare 3, 23, 7; nee satis certum constare poterat 30,
28, 1; so auch et recte et verum dicis Terent. Ad. 4, 3, 18 (609);
verum iudicabant Cic. pro Cluent. 28, 76; verum dici Samon.
Serenus bei Macrob. Sat. 3, 16, 7; exactae verumne abiere volu-
cres ? Val. Flacc. 4, 633 ; verum de sideribus dicat Augustin. Civ.
Dei 13, 16 (I 576, 8); verumne ne ita sentis Macrob. Sat. 7, 1, 2.
- 585 -
Falsum iudicare Cic. Verr. Acc. 2, 27, Q^ und pro Flacc. 21, 49;
falsum scribere Verr. 3, 53, 123 und Ep. Att. 7, 14, 2: falsum
intendere pro Flacc. 34, 84; falsum de iure respondere pro Plane.
25, 62; falsum iurare Off. 3, 29, 108. Ne rectum posset aspicere
Eutr. 2, 6, 3. Satis planum traditur Liv. 6, 18, 16. Gratum und
pergratum facere Cic. de orat. 1, 24, 110; 2, 37, 155; Brut. 75,
262; Verr. Acc. 2, 6, 16; Ep. Farn. 13, 44; Ep. Att. 12, 17; Lael.
4, 16 und de rep. 1, 21, 34; Caes. bell. civ. 1, 44, 12; facis amice
mihique gratissimum Cic. Ep. Att. 8, 2, 2.
Komposita mit versum, vergl. später.
b) Einige Adjectiva der dritten Deklination bilden ihre Ad-
verbia auf e.
Facile war die gebräuchliche Form, welche Diomed. 1 S. 401
(406, 8) und Prise. 15, 4, 21 S. 1014 (II 77, 2) allein kennen.
Nach Cbaris. 1, 16 S. 89 (114, 18); 2, 13 S. 163 (183, 15) und
Exe. art. gramm. S. lil (556, 34) sagten die veteres facüüer.
Quintil. 1, 6, 17: Inhaerent ei (analogiae) quidam molestissima
diligentiae perversitate, ut audaciter potius dicant quam audacter,
licet omnes oratores aliud sequantur, et emicavit, non emicuit, et
conire, non coire; his permittamus et audivisse et servisse et tri-
bunale et facilüer dicere. Beda de orthogr. S. 2786 (273, 24)
sagt: facile, facillime; difficile, difficilius, difficillime. Nee dicimus
faciliter aut difficiliter, tametsi veteres dixerunt. Mart. Capell.
3, 325 cum habilis habiliter dicamus, cur facilis facAliter non dici-
mus? Faciliter haben Colum. Arb. 8, 4 im Leipz.; Vitruv. 1, 1,
12; 1, 1, 16; 1, 4, 3; 2, 1, 2; 2, 3, 1; 2, 7, 2; 6 prooem. 3;
6, 3 (6), 11; 6, 7 (10), 3; 6, 8 (11), 3; 6, 8 (H), 8; 7, 3, 8;
10, 2, 2; 10, 8 (3), 3; 10, 8 (3), 6; 10, 13 (8), 3; 10, 20
(14), 3; 10, 21 (15), 7, vergl. Nohl, Ind. Vitruv. p. 49 unter facilis;
Augustin. Confess. 10, 8, 12 und Claud. Mamert. 3, 16 (185, 4).
In der älteren Sprache war auch facul, welches Nonius p. 111, 21
mit Lucil. (6, 3 ed. L. Müller; 208 ed. Lachmann), Pacuv. (trag.
322), Afran. (com. 7) und Acc. (trag. 460) belegt. Facul und
faciliter wurden von den antiqui nach Paul. Festi S. 87, 1 ge-
braucht und Mart. Capell. 3, 325 sagt: cum difficulter dicamus,
cur faculter dici non potest; aufserdem bemerkt Festus p. 214,
20: Per facul antiqui et per se facul dicebant, quod nunc facile
dicimus und Paul. Festi p. 215, 11: perfacul et persefacid anti-
qui dicebant; Charis. 2, 13 S. 163 (183, 15) sagt: Nonnulli etiara
faculter aiunt oportere dici, cuius compositum hodieque in usu
est, quoniam quidam dicunt difficulter.
— 586 —
Difficile als Adverbium ist viel weniger üblich als facile. Bei
Cic. Invent. 2, 56, 169 ist im Tross. quid fieri difficile et quid
facile fieri possit und einige Zeilen weiter difficile autem fieri,
in allen anderen Büchern fehlt beidemale difficile und an der
zweiten Stelle ist im Par. posse autem fieri, im Angelom. und
Turic. ea autem fieri, Friedrich schreibt an erster Stelle quid
fi.eri et quid facile fieri possit und an zweiter posse autem fieri.
Liv. 27, 14, 9 steht im Med. und Voss, difficile statt difficili, aber
sicher haben difficile als Adverb. Bibac. bei Suet. gramm. 1 1 ;
Vell. 2, 63, 3; Geis. 8, 10, 1 (345, 14); Plin. N. H. 5, 5, 5 (34);
11, 18, 19 (62); 11, 24, 28 (82); 17, 23, 35 (214); 20, 9, 40
(106): 20, 13, 51 (143); 22, 25, 70 (143); 23, 1, 24 (49); 24,
19, 120 (185); 26, 8, 29 (46); 27, 12, 94 (120); Plin. Epist. 9,
36, 2; lustin. 27, 3, 2; Fronto ad Verum Aug. 2, 8 (p. 136, 22)
und Imp. Anton. Pius bei Fronto 6, 1; Apul. de mag. 4 S. 386;
45 S. 502; 102 S. 601; Tertull. Apol. 48; ad nation. 1, 2; de virg.
vel. 14; Censorin. 4, 11; Lactant. Instit. 6, 4, 9; Spartian. Hadr.
8, 7; Trebell. Poll. XXX tyr. 30, 20; Augustin. Civ. Dei 3, 27
(I 139, 13); 7, 4 (1 279, 17); contr. Academ. 2, 4, 11; Amm.
Marceil. 15, 10, 5; 18, 4, 5; 19, 11, 4; 20, 11, 14; 21, 10, 4;
25, 7, 11; Pallad. 2, 7; Veget. de re milit. 2, 19 (53, 15); 3, 8
(86, 1); 3, 24 (116, 7); 3, 26 (122, 1); 4, 10 (136, 3); 4, 38
(156, 11); Vulg. Eccles. 1, 15; 4, 12; les. Sir. 13, 32; 26, 28
Matth. 19, 23; Marc. 10, 23; Pompon. Dig. 1, 2, 2 §9; Ulpian
Dig. 1, 18, 13; 3, 1, 1 §9; 33, 6, 3 § 1; Paul. Dig. 18, 1, 5
Scaev. 33, 1, 13 §1; Sidon. Epist. 2, 7, 1; 3, 3, 3; 7, 14, 2
8, 4, 1; 9, 1, 5; 9, 2, 1; lordan. Getica 21, 111; Cassian. Conl
12, 16, 1; 17, 15; Macrob. Sat. 7, 8, 2. — Difficiliter Cicer. Acad
2, 16, 49; 2, 16, 50; Gels. 5, 18, 17 (169, 28); Golum. 5, 3, 1
5, 7, 1; 8, 17, 5 im cod. Polit.; Vitr. 1, 5, 2; Gaius Instit. 3,
219; Vulg. Lucas 18, 24; Lactant. de morte persec. 9, 7; per-
difficiliter Gicer. Acad. 2, 15, 47. — Difficul^ welches Nonius
p. 111, 21 in dem Verse des Varro (Sat. Menipp. 46): quod utrum
sit magnum an parvum, facile an difficul, als Adverbium ansieht,
steht daselbst vielmehr als Adjektivum. — Sehr oft wurde diffi-
culter gebraucht, so Varro L. L. 9, 46, 76; R. R. 2, 5, 17; 3, 16,
21; Gaes. bell. civ. 1, 62, 1; Auct. bell. Alex. 48, 2; Sallust. GatiL
14, 5; Liv. 1, 52, 4; 25, 36, 3; 28, 16, 7; 29, 15, 15; 32, 32,
16; 33, 38, 2; 42, 54, 3; Vitruv. 1, 6, 3 (24, 13 und 24, 17);
2, 4, 2; Gels. 2, 4 (34, 5); 2, 7 (41, 1); 2, 8 (44, 28 und 46,
34); 4, 12 (137, 9); 4, 19 (145, 9); 5, 26, 11 (188, 4); 7, 7, 2
— 587 —
(278, 18); 7, 7, 6 (275, 26); 7, 9 (284, 29); 7, 26, 3 (311, 19)
7, 29 (318, 9); 8, 5 (338, 5); 8, 11 (353, 17); 8, 14 (355, 7)
8, 20 (359, 26); Colum. 2, 2, 7; 3, 6, 3; 5, 9, 3; 6, 36, 2; 8, 9, 1
8, 10, 1; 11, 1, 25 und Arb. 3, 7; Senec. Epist. 50, 4; 50, 5
108, 22; 118, 16: Benef. 1, 1, 6; de ira 2, 18, 3; Tranqu. 10, 5
und Nat. quaest 2, 15; Plin. N. H. 7, 2, 2 (25); 7, 29, 30 (109);
9, 13, 15 (41); 10, 12, 15 (32); 10, 19, 21 (42); 10, 23, 33 (68);
10, 74, 95 (203); 11, 53, 117 (282); 12, 15, 35 (68); 17, 7, 4
(44); 18, 10, 20 (92); 18, 11, 29 (115); 18, 30, 72 (298); 20,
20, 83 (220); 25, 4, 8 (26); 25, 8, 49 (87); 27, 4, 13 (30); 28,
8, 27 (102); 32, 2, 5 (14); 33, 5, 29 (93); Plin. Epist. 7, 21, 1;
Curt. 7, 6, 15; 10. 7, 17; Suet. Claud. 41; Domit. 1 1 ; M. Caes.
bei Fronto ad Caes. 5, 43, 58 (p. 89, 13); lustin. 6, 4, 13; Apul.
Met. 4, 17 S. 277 und Flor. 4, 19 S. 96; Florent. Dig. 29, 1, 24;
Sidon. Epist. 4, 6, 2; 8, 11, 8; Aurel. Vict. Caes. 1, 2; Mart.
Capell. 3, 325 und in Gloss., vergl. Löwe, Wölfflins Archiv 1 p. 23.
Breve Virgil. Gramm, de sapientia ed. Huemer p. 6, 5.
Celere pro celeriter sagt Nonius p. 510, 7 und belegt celere
mit Pacuvius (Paul. fr. 2 ed. Ribbeck I p. 280) und Enn. (Sat. 3 ed.
L. Müller p. 73); Plaut. Curcul. 2, 3, 4 (283); Lex aus dem Jahre
der Stadt 745 bei Frontin. Aquaed. 129 (Bücheier vermutet delere);
Cyprian. de spectac. 8; lul. Valer. 1, 31 v. 20 (p. 42).
Concorde vivere Inschr. aus dem Jahre der Stadt 769 bei
Orelli 4517 (= Meyer, Anthol. Latin. 898 v. 3) und quae mecum
vixit tan concorde Henzen inscr. 7382.
IHspare pallavit omnia hoc anno tempestas Petron. 46, 2.
Fidele pro fideliter belegt Nonius p. 512, 29 mit Plaut. Capt.
2, 3, 79 (439): fac fidele. . . cave fidem fluxam feras; die Lesart
der Hdschr. ist fidelis sis fideli, und so schreibt auch Brix (vergl.
dessen Anm. z. d. St.), obwohl fidele sis fidelis nach demselben
Sprachgebrauch ist, wie wenn Plautus inprudenter inprudens sagt.
Wenn aber Brix sagt, dafs es kein zweites Beispiel tür fidele als
Adverb, gebe, so irrt er, denn Prudent. Perist. 10, 428 sagt: quam
fidele ut militent.
Immane efferarint Apul. de deo Socrat. 3 S. 126; immane
concitus Amm. Marcell. 24, 5, 7; immane turgescit Sidon. Epist.
2, 2, 16; immane dominatur Epist. 3, 3, 1; immane dominamini
Epist. 6, 9, 3 ; immane polletis Epist. 6, 7, 2 ; immane suscipio
Epist. 9, 3, 5. Nicht genau ist Nonius p. 127, 27, wenn er im-
mane quantum animi exarsere bei Sallust durch immaniter erklärt;
immane quantum ist mit mirum quantum zu vergleichen.
— 588 —
Impune kommt öfter vor.
luge convexa Avien. Ora marit. 232; iuge manet Avien. Arat.
1307 und si iuge gregi cupiant haerere Arat. 1842 (II 517); iuge
namque videremus Claud. Mamert, 1, 6 (p. 43, 21); iuge durans
Prudent. Perist. 10, 472.
Memore meministi Pompon. (com. 109) bei Nonius p. 514, 21.
Mite Apul. Met. 10, 32 S. 745; Cass. Fei. 55 (p. 141, 20).
Perenne fabricandae decimodiae et trimodiae Colum. 12, 18, 2;
abies perenne durabilis Pallad. 12, 15, 1; perenne vivax Paulin.
Nolan. Carm. 11, 68.
Perspicace pro perspicaciter giebt Nonius p. 513, 18 und 515,
35 aus einer Stelle des Afran. (com. 59), doch ist p. 513, 18 im
Guelf. m. pr. perspice, allerdings gegen des Versmafs, und in den
edd. Ven. perspicate.
Praecoque properas Itin. Alex. Magni 16 (38).
ProcUve volubilis Lucr. 2, 455 (vergl. Lachmann z. d. St.);
dafür konnte proclwi (vergl. Seyffert-Müller zu Cic. Lael. p. 294,
295) gesagt werden, wie Gell. 10, 24, 8 und Macrob. Sat. 1, 4,
21 bemerken, so proclivi currit oratio Cic. Fin. 5, 28, 84 (vergl.
Madvig z. d. St.); proclivi labuntur Tuscul. 4, 18, 42; cum pro-
clivi detruderentur hostes Auct. bell. Alex. 76, 1. Quia proclivi
ad eas perturbationes, non quia semper feruntur schreibt Sorof
Cicer. Tuscul. 4, 12, 28, ob hier proclivi Adverb, oder Nomin.
Plur. ist, der sehr selten vorkommt, ist zweifelhaft, Baiter und
C. F. W. Müller schreiben proclives (vergl. C. F. W. Müller praef.
p. XLI).
Simile als Adverb, ist falsche Lesart einiger Bücher bei Cic.
Acad. 2, 5, 14, welche aus Mifsverständnis der Abbreviatur für
die Endung iter entstanden ist. — Wie aus facile und difficile
eine neue Bildung facul und difficul hervorgegangen ist, so auch
aus simile das Adverb, simid (zugleich) und wie aus facul und
difficul die Formen faculter und difficulter gebildet sind, so auch
aus simul das Adverb, simulter^ welches nur Plaut. Pseud. 1, 3,
148 (382) gebraucht hat. Bei Plautus ist an vielen Stellen semul,
bald im vet. und decurt., bald in einem derselben, bald im Leipz.;
auch Verg. Aen. 11, 418 im Pal,; dasselbe CLL. 5, 1642; simol
Liv. 30, 30, 14 im Bamb,, semol Inschr. von Sora C. I. L. 1, 1175.
Komposita von simul sind: adsimul Bonif. Gramm, p. 531 ed. Mai;
insnitui Stat. Silv. 1, 6, 36; C. I. L. 9, 1826; aufserdera citiert noch
De Vit im Forcellini 3, 538 eine Stelle aus einem Chronikon, vergL
auch Funck in Wölfflins Archiv 6 p. 258. — Über semel vergL
- 589 —
Corssen, Aussprache II p. 72 und 362. Kompositum insemel Flor,
prooem. 3; 1, 35, 1; 2, 20, 1; Gaius Dig. 18, 1, 35 §7.
Suhlvne pro sublimiter vergl. Prise. 17, 1, 11 S. 1040 (II 115,
19); 17, 10, 69 S. 1069 (II 148, 19); 18, 4, 47 S. 1131 (II 227,
30); sublime ferri Cic. Tuscul. 1, 17, 40 (vergl. Kühner z. d. St.)
und Nat. Deor. 2, 39, 101 ; humine an sublime putescat Tuscul.
1, 43, 102; sublime avolans Tuscul. 2, 10, 24 in Versen; scuta
quae fuerant sublime fixa, sunt humi inventa Divinat. 2, 31, 67;
auch aer fertur ille quidem levitate sublime schreiben Baiter und
C.F.W. Müller, Nat. Deor. 2, 45, 117, obwohl die Handschriften
sublimi haben, weil Cicero das Adjektiv sublimis niemals gebraucht,
daher klammert auch C. F. W. Müller in ein bei Cic. Nat. Deor.
2, 16, 44 haec aut poudere deorsum aut levitate [in] sublime ferri
und 2, 56, 141 qui natura [in] sublime fertur, Baiter und Goethe
lassen in ganz weg, so dafs die Phrase in sublime ferri bei Cicero
nicht mehr zu finden ist, vergl. J. H. Schmalz, Antibarbarus von
Krebs II p. 562. Sublime findet sich ferner: sublime volantes
Lucr. 2, 206; 6, 97; sublime ferunter Lucr. 4, 135; elati subhme
Verg. Georg. 3, 108 und sublime volans Aen. 10, 662, vergl. Prise.
15, 2, 10 S. 1009 (II 68, 5) und 17, 23, 168 S. 1104 (II 193, 10);
sublime elatos Liv. 21, 30, 8; humi (humine Halm) an sublime
putrescam (putescam Halm) Valer, Maxim. 6, 2 ext. 3 (vergl, Kempf
z. d. St.), die Epitome lul. Paridis hat wie Cicero Tuscul. 1, 43,
102 humine an sublime putescam; sublime extulerunt Valer, Maxim.
6, 9 ext. 7 und sublime extruetae villae 8, 1 damn. 7; quorum
sublime vis feratur Plin. N. H. 20, 22, 87 (236); micant subhme
German. Phaen. 27; sublime sedens Sil. 3, 9; suspendunt subhme
reductos cornipedes 4, 144; sublime rapit 6, 235; sublime virum
tulerunt 9, 590; sublime sedentis 11, 232; ipse accipitur sublime
toris 11, 274; sustulerant subhme ratem 14, 329; Corus Isthmon
eurvata sublime suberigit unda 15, 155 und fertur sublime per
auras victor Panchates 16, 399; sublime rapti Taeit. Histor. 4,
30; laudes tuas sublime ferebat Calpurn. 8, 18 (Nemes. Eccl. 1,
18); pars sublime erigitur Avien. Arat. 94 und solio fultus sub-
lime paterno est Arat. 188; fax sublime volans conspeeta lul.
Obsequ. 41 (101), vergl. Heins, zu Ovid. Heroid. 9, 129, Eine
Nebenform ist sublimen, welche als Adverb. Ritschi, Rhein. Mus.
1851, 7 S, 556 (Opuse. 2 S. 464, 465) bei Plaut. Menaeeh. 5, 7, 3
(992); 5, 7, 6 (995); 5, 7, 13 (1002); 5, 8, 3 (1052) nachgewiesen
hat, überall im vet. und Leipz., zweimal auch im decurt., einmal
im Vat, m. pr. (in der ersten dieser Stellen neben ablatus siet,
— 590 —
so dafs sublimem unmöglich ist), dasselbe ist Mil. Glor. 5, 1 (1394)
im Leipz.; an allen diesen Stellen wird jetzt auch von Brix (vergl.
dessen Note zu Meoaech. 994 und zu Mil, Glor, 1394) sublimen
gelesen, dasselbe schreiben auch Ritschi, Götz und Löwe, Asinar.
5, 2, 18 (868), Leo aber sublimem. Im Rhein. Mus, 1851, 8 S, 155
wird die gleiche Schreibung Liv, 1, 16, 2 im Par. m. pr. bemerkt,
und in einer Anmerkung Fleckeisens in Ritschis Opusc, a. a, 0.
Terent. Adelph. 3, 2, 18 (316) in der Anführung bei Arus. Mess.
S. 545; hier (vergl. die Note von Spengel z. d. St.) wie auch Terent.
Andr, 5, 3, 20 (861) schreiben Spengel und Dziatzko (vergl. dessen
Anmerk.) sublimen, Umpfenbach hat sublimem, für welche Form
Klotz in seiner Ausgabe der Andria p. 197 ohne Erfolg eintrat.
0. Ribbeck, Jahrb. f. Philol. und Pädag. 1858, 77 S. 184 folg.,
führt sublimen aus Verg, Aen. 1, 259 im Gud. und im Laur. 45,
14 des Serv. an, desgleichen aus Aen. 10, 144 im Gud. m. pr.,
aus 11, 67 und 11, 722 im Gud. und Bern, c (in der letztgedachten
Stelle ist, wenn sublimen gelesen wird, das zunächst folgende in
zu streichen); er billigt sublimen auch Ge. 1, 242; 1, 404, wo im
Rom. sublimes und sublime. s, in den übrigen Büchern sublimis
ist, in der Anführung des ersteren Verses aber bei Fest. S. 306
nur sub., jedoch im Eingange des Artikels des Fest. subUmen, bei
Paul. Festi S. 307 sublimem. In einer gleichartigen Stelle ist sub-
limem Aen. 5, 255, in verschiedenartigen aber sublimem Ge. 1,
320 (im Bern, c sublime) und Aen. 4, 240, subhmis und sublimis
Aen. 1, 415; 6, 357; 6, 720; sublime Eccl. 9, 29 und Ge. 3, 108,
dagegen Wotke in den Wiener Studien 8, 139. Hoc sublimen
ist in einem Verse des Enn. bei Apul. de mundo 33 S. 363 im
Benedict., und so scheint in demselben Verse Fest. S. 306 ge-
schrieben zu haben (in der Hdschr. ist hoc sublime), wenn anders
in seinen eigenen Worten sublimen die richtige Lesart ist; aber
hoc sublime in den Anführungen des nämlichen Verses bei Cic.
Nat. Deor. 2, 2, 4; 2, 25, 65; 3, 4, 10; 3, 16, 40; Prob, zu Verg.
Eccl. 6, 31, auch bei Apul. a. a. 0. im Flor, (in den Voss, sub
lumine); L. Müller hat in seiner Ausgabe (Fab. 308) sublime ge-
schrieben. In dem Verse des Naev. (trag. 30) bei Nonius S. 6,
17 ist sublimen alios saltus (im Leid, sublimem, mit übergeschrie-
benem n von jüngerer Hand), Ribbeck hat in der zweiten Ausg.
der Trag, fragm. uiit Bücheier alis Sublime in altos inlicite [invios]
geschrieben, ganz anders L. Müller in seiner Ausgabe des Nonius
p. 9, 16: ahs in alios saltus inlicite ilico.
Temer e weist Wölfflin im Archiv 4 p. 51 als Neutrum von
— 591 —
einem Adjektiv temeris nach, das Adverb, ist analog gebildet wie
facile. Dazu stimmt auch die Quantität, als Tribrachys lälst sich
temere nachweisen bei Ennius (Fab. 406 ed. L. Müller) und Tur-
pilius (117).
Vi'le vergleicht Charisius mit facile, derselbe sagt 1, 16 S. 91
(116, 7): Hie facilis huius facilis faciUter et facile, et vilis viliter
et vile facit. Als Beispiele einer unregelmäfsigeu Bildung von
Adverbia giebt er 2, 13 S. 167 (187, 7) facilis facile, vilis vile;
2, 13 S. 163 (183, 14) aiunt etiam viliter dici oportere et faci-
liter, quoniam quidem ea antiqui usurpaverint und einige Zeilen
weiter (183, 18) dicimus enim usu pronuntiativo magis vile et
facile; quam vis et faciliter me legisse audaciter dixerim, ut viliter
emisse. Dosithei Ars Gramm. S. 40 (411, 23): Item a tertio ordine
facilis vilis inipunis repens: haec enim facile vile impune repente
faciunt. Für vile ad Adverb, wird vile virentes Hesperidum ramos
Claudian, IV consul. Honor, 37 angeführt.
c) Von der Bildung der zu Adjectiva auf is gehörigen Ad-
verbia auf e ist die mit dem griechischen Gebrauch überein-
stimmende Anwendung der Neutra der Adjectiva sowohl auf um
(vergl. Hassenstein, De syntaxi Amm. Marcellini p. 10) wie auf e
zu unterscheiden, in welcher dieselben, vorzüglich bei Dichtern,
zwar die Stelle von Adverbia vertreten, in Wahrheit aber nicht
zu Adverbia geworden sind, sondern auf einer Verkürzung der
figura etymologica beruhen. So ist dulce ridentem, dulce loquen-
tem Horat. Carm. 1, 22, 23 und 24, r^du yelcoaav^ rjob )Mh)\)aav^
gleich mit dulcem risum ridentem, dulcem loquellam loquentem;
so reddes dulce loqui, reddes ridere decorum Epist. 1, 7, 27;
canet indoctum, sed dulce bibenti Epist. 2, 2, 9; dulce queruntur
aves Ovid. Amor. 3, 1, 4; flebile cantet amans Rem. Amor. 36;
grande sonant tragici v. 375; mea nescio quid carmina tale sonant
V. 766; lene sonantis aquae Amor. 3, 5, 6 und Fast. 2, 704; 6,
340; sub adventu spirantis lene Favoni Met. 9, 661; suave olentis
amaraci Catull. 61, 7; grave olentia centaurea Verg. Georg. 4, 270
und grave olentis Averni Aen. 6, 201 ; suave rubens hyacinthus
Verg. Eclog. 3, 63; suave rubenti murice Verg. Eclog. 4, 43; suave
rubens narcissus Ciris 96; immane sonat Verg. Georg. 3, 239;
Spirans immane Aen. 7, 510; hians immane Aen. 10, 726 und
immane frementi Aen. 12, 535; suave locus voci resonat conclusus
Horat. Serm. 1, 4, 76: fabulam suave comptam Apul. Met. 9, 14
S. 619; cometae sanguinei lugubre rubent Verg. Aen, 10, 272 und
miserabile caesis hostibus insultans Verg. Aen. 12, 338; umbrae
~ 592 ~
resonarent triste et acutum Horat. Serm. 1, 8, 41; per sympho-
niarum cantuni lene resonantium Sen. Provid. 3, 9; pariter acre
invadunt Sallust. Hist. bei Nod. S. 132, acre despuat in mores
Pers. 4, 34: nunc mite coniventibus nunc acre comminantibus
pupulis Apul. Met. 10, 32 S. 745; molle sedens in plana Cithaeron
porrigitur Stat. Theb. 1, 330 und turpe latent 9, 239; iuvenile
calens Stat. Silv. 2, 2, 137; iuvenile vagantem Silv. 3, 5, 25 und
triste rigens 5, 1, 64; lene iacentes Calpurn. 7, 25; lene virens
Nemes. Eclog. 4, 47; dulce loquere Calpurn. 7, 20; dulce locutus
Nemes. Eclog. 2, 83; dulce rubens Nemes. Eclog. 2, 45; 2, 48;
dulce sonas Nemes. Eclog. 1, 82; dulce sonaut Calpurn. 4, 150;
dulce sonantem Calpurn. 4, 160 und dulce resouans Calpurn. 4, 9;
lugubre clamante praecone Amm. Marcell. 28, 2, 13; scutorum
lugubre concrepantium 26, 6, 16; ululantes lugubre 16, 11, 8;
ululantibus lugubre barbaris 28, 5, 6; catenis sonantibus triste
28, 1, 55; dulce natant oculi Sidon. Carm. 22, 33 und resonans
dulce Sidon. Epist. 1, 5, 4; turpe calens Alcim. Avit. Carm. 6,
554 u. a. m.
d) Recens erklärt Cbaris. 1 S. 90 (114, 20) durch recenter
und fügt hinzu: Sed ex eo, quod est recens quia malum est dicere
recente vel recenter, utimur sie »recens venit«, quod est pro ad-
verbio nomen ut »libens dixit«. Genau so heilst es in den Exe.
ex Charis. arte gramm. S. 112 (556, 37), nur wird als Beispiel
recens fecit angeführt. Prise. 17, 10, 69 S. 1070 (II 148, 19);
17, 23, 68 S. 1104 (II 193, 12) und Augustin. Regulae S. 2008
(517, 18) citieren als Beispiel sole recens orto aus Verg. Georg.
3, 156. Servius z. d. St. erwähnt noch Sallust. Histor. 4, 2 D.
(K. 23; G. 5) coria recens detracta. Charis. 2, 3 S. 192 (216,
28) sagt: Recens. Asper commentario Sallustii historiarum I (fr. 4
ed. D.) nunc adverbium nunc nomen id esse dicit, ut »recens
scrip« potest enim esse temporis adverbium. Für das überlieferte
scrip hat Keil aller Wahrscheinlichkeit nach richtig scriptum ge-
schrieben. Eingehend hat Wölfflin im Rhein. Mus. 37 (1882)
p. 112 über recens gehandelt. Dasselbe findet sich fast überall
bei einem Partie. Perf. Pass. oder Partie. Perf. eines Depo-
nens, so Plaut. Captiv. 3, 5, 60 (718) bei captus; Cistell. 1,
2, 17 bei natus; Lucr. 6, 791 bei extinctus; Sallust. Histor. 3,
53 D. (K. 31; G. 91) bei domitus; Histor. 4, 2 D. (K. 23; G. 5)
bei detractus; Verg. Georg. 3, 156 bei ortus; Liv. 2, 22, 4
bei acceptus und 38, 17, 15 bei captus; Colum. 4, 1 bei solu-
tus; Veutidius Bassus im Gell. 15, 4, 3 bei couflatus; Tacit.
— 593 —
Annal. 2, 21 bei acceptus; 4, 5 bei perdomitus; 4, 69 und 6, 2
bei cognitus; 11, 25 bei repertus; 12, 18 bei coniunctus; 12, 27
bei reversus; 14, 31 bei deductus; 15, 6 bei excitus; 15, 26 bei
adductus; 15, 51 bei ortus; Histor. 1, 77 bei reversus; 4, 68 bei
conscriptus: 4, 83 bei conditus; Suet. Aug. 7 bei natus; Tit. 1 bei
conditus; Fronto ad M. Antonin. de eloquent. 3 (p. 149, 15) bei
repertus; Gell. 3, 16, 15 bei compressus; 12, 1, 13 und 12, 5, 8
bei natus; 17, 20, 4 bei acceptus; Apul. Met. 1, 14 S. 50 bei
editus; 7, 14 S. 472 bei nuptus; Cyprian. Epist. 64, 4 und 64, 5
bei natus; Pallad. 5, 4 und 12, 7 bei lectus; Lactant. Instit. 2,
11 bei edictus; 4, 5 bei fictus; 6, 20 und 7, 12 bei natus; Dictys
2, 18 bei natus; 2, 25 bei partus; 5, 2 bei amissus; Mamert.
Grat. act. 6 bei victus; lul. Valer. 2, 32 (ed. Kubier) bei vulne-
ratus; Sulpic. Sev. Chron. 1, 13, 2 bei editus; 1, 48, 4 bei natus;
Dial. 1, 6, 2 bei scriptus; 1, 10, 2 bei tonsus; 2, 34, 4 bei mor-
tuus; Symmach. Epist. 1, 16 bei ortus; 1, 23 bei profectus; 3, 6
bei amissus; 3, 24 bei editus; 3, 81 bei inchoatus; Amm. Marcell.
15, 2, 7 bei perductus; 16, 11, 9 bei captus; 17, 11, 5 bei pro-
motus; 19, 5, 4 bei ductus; 20, 6, 6 bei structus ; 20, 8, 4 bei
regressus; 22, 3, 1 bei provectus; 26, 7, 4 bei promotus; 28, 4,
20 bei digressus; Solin. 10, 3 bei natus; 27, 41 bei editus; 32,
31 bei caesus; 45, 17 bei editus; Auson. Perioch. Odyss. 1 bei
" regressus; Avien Arat. 507 bei perfusus; Ennod. Epist. 8, 36, 1
(ed. Hartel p. 223, 13; ed. Vogel p. 288, 25) beiadeptus; Macrob.
Sat. 5, 11, 6 bei natus; Plin. See. Med. 3, 26 bei impositus;
Anthol. Lat. ed. Baehrens 4 n. 547, 7 bei ortus. — Sehr selten
steht recens bei einem Partie. Praes., wie recens emergente lanu-
gine Amm. Marcell. 14, 11, 28, auch findet es sich nicht oft bei
einem verbum finitum, wie bei perfusa est Lucr. 2, 416; bei ad-
vectus est Amm. Marcell. 16, 11, 12 und bei acta sunt Ennod. Epist.
7, 3, 1 (ed. Hartel p. 173, 26; ed. Vogel p. 232, 17), ferner bei
iusserat Lactant. de persec. mort. 18 und scripserat lul. Valer. 1,
21 (ed. Kubier); Cornific. 3, 22, 35 hat Friedrich recens audivi-
mus eingeklammert. Zu beachten sind die Verbindungen recens
continuus Tacit. Annal. 6, 10; recens fessus Annal. 12, 63 und
recens quieta trepidatione Aur. Vict. Caes. 42, 14.
Repens wird von einigen Gelehrten auch für ein Adverb er-
klärt, doch ist repens Adjektiv in Ausdrücken, wie ne me im-
paratum cura laceraret repens Cic. Tusc. 3, 14, 29 in Versen;
lanus bina repens oculis obtulit ora meis Ovid. Fast. 1, 95;
tumultus repens ex agris in urbem inlatus pro nuntio fuit Liv. 1,
^eue-Wagener, Lat. Formenlehre. II. 3. Aufl. 38
— 594 —
14, 5; qui tumultus, quod bellum repens dictatoriam maiestatem
quaesisset Liv. 4, 14, 2; fama repens belli Gallici allata Liv. 6,
42, 4; repens adventus consulis exterruit ümbros Liv. 9, 41, 14;
si quod repens bellum oriatur Liv. 10, 7, 8: qui tumultus repens
postquam Romam perlatus est Liv. 10, 18, 3 und 21, 26, 1; mi-
rari se quinam pectora semper impavida repens terror invaserit
Liv. 21, 30, 2; quae repens clades adlata quaeve fortuna exer-
citus esset, obvios percunctantur Liv. 22, 7, 7; repens alia nun-
tiatur clades Liv. 22, 8, 1 : fama repens alio avertit bellum Liv.
22, 21, 6; civitatem eo tempore repens religio invaserat Liv. 29,
10, 4; repens terror castris infertur Liv. 33, 15, 6; quis te repens
commovit adflictam metus Senec. Troad. 435 und quid repens ad-
fert sonus Med. 979; repens consurgere ponto belua Val. Flacc. 2,
478; repens castra quatit clamor Sil. 3, 220; accesserat repens
causa Tacit. Ann. 15, 68.
Procul^ vergl. Hand a. a. 0. IV p. 588.
e) Alle adverbialen Komparative auf ms, wie z.B.
longius. Hierher gehören auch plus^ minus (welches aus min — ius
gebildet ist) und secüs (vergl. Zimmermann in Wölfflins Archiv 4
p. 603), welches sich besonders mit anderen Adverbien zusammen-
gesetzt findet.
Ferner magis {== mag — ius, vergl. Corssen, Beiträge p. 239),
woraus durch Abfall des s die abgestumpfte Form mage entstand
(vergl. Corssen, Aussprache H p. 286). Mage haben Plaut. Asin.
1, 1,51 (66), von den neuesten Herausgebern eingeklammert; 2, 3,
14 (394); Menaech. 2, 3, 35 (386); PoenuL 1, 2, 64 (276); 2, 15
(461); Trinum. 4, 3, 46 (1052); Trucul. 1, 2, 75 (177); 3, 1, 17
(662); 4, 4, 34 (887); 5, 26 (918); Lucr. 4, 81; 4, 318; 4, 756;
5, 1203 (vergl. Lachmann zu Lucr. p. 424); Verg. Aen. 10, 481
(in den meisten Büchern und bei Servius z. d. St.), Diomed. 2
S. 436 (441, 33) sagt: Apocope est ablatio de fine dictionis pros-
paralepsi vel paragoge contraria, cum aut littera detrahitur aut
syllaba: littera, ut »aspice nunc mage nostrum sit penetrabile
telum« pro magis und Prob. De ultimis syllabis 18, 7 S. 1438
(263, 15): Sic enim versus scandi potest: aliquando imminuens,
ut Vergilius »aspice num mage«; mage pro magis, aber Charis.
4, 3 S. 249 (278, 21): apocope cum est ultima parte loquellae
aut littera detrahitur aut syllaba: littera, ut »aspice num magi
sit nostrum penetrabile letum« pro magis, vergl. Wotke, Über
alte Formen bei Vergil in den Wiener Studien 8 p. 142, der hier
erwähnt, dafs bei Lucrez und Virgil mage nur vor einem Kon-
— 595 —
sonanten stehe. Mage steht ferner bei Prop. 1, 11, 9; 4 (3),
14, 2; 5 (4), 8, 16 (vergl. Heymanu, In Propertium quaestiones
grammaticae et orthographicae p. 76); Ovid. Trist. 2, 479 (in
anderen Büchern male): Syrus v. 323; 348; 650 nach Gruters Ver-
besserung, in den Hdschr. magis; Ribbeck schreibt nur an der
ersten Stelle mage; Senec. Natur, quaestiones 2, 7, 2 im Berl und
in anderen Büchern; Terent. Maur. v. 164; 1482; 2893; Nemes.
Gyn. 317; Solin. 22 (12), 20; Dionys. Cato 2 praef. 2; 2, 6; 4, 42;
Auson. Parent. 9, 14 (p. 35 ed. Peiper); Ennod. Carm. 1, 9, 119
(ed. Hartel p. 537 ; ed. Vogel p. 44) ; Prudent. contr. Symmach.
1, 5, 17; 2, 6 und Perist. 3, 9; Avien. Arat. 600; Boeth. Philos.
consol. 3, 1, 5; lul. Valer. 1, 44 (p. 55, 12 ed. Kühler); 2, 4
(p. 69, 22); 2, 6 (p. 70, 28); 2, 7 (p. 72, 3); 2, 9 (p. 73, 4); 2, 22
(p. 83, 2); 3, 12 (p. 122, 4); 3, 38 (p. 145, 19); 3, 44 (p. 152, 2
schreibt Kühler nach dem Paris, agere in pace, im cod. Ambros.
steht mage cum pace); Claud. Mamert. Epist. poster. (p. 204, 7);
Itin. Alex. 49 (111): Anthol. Latin, ed. Burmann 1, 72 (Meyer
559: Riese 253; Baehrens 4, 420) v. 9; ed. Riese 299 (Baehrens
4, 453) V. 11; ed. Riese 323 (Baehrens 4, 477) v. 8; ed. Burmann
3, 74 (Meyer 543; Riese 649; Baehrens 4, 119) v. 16. Nach
Servius zu Verg. a. a. 0. las man bei Cicer. in Frumentaria: Mage
condemnatum hominem in iudicium abducere non posse. Vergl.
Donat zu Terent. Adelph. 2, 3, 11 mage pro magis, rtZ» äpyatafjLoJ.
Nimis ist auf gleiche Weise gebildet wie magis. Es steht
auch bei Positiven, vergl. Wölfflin, Komparat. p. 24 und Archiv 1
p. 98. Die Nebenform «im«e, vom Adjektivum nimius gebildet, ist
selten und spät, so Pallad. 4, 10, 27; Spart. Hadr. 21, 9; Capitol.
Gord. 6, 2; Augustin. Confess. 2, 9; Cassian. Conl. 1, 23, 4; Alcim.
Avit. Epist. 18 (16) ed. Peiper p. 49, 27; Cass. Felix 21, p. 33,
10 und p. 35, 15; Macrob. Sat. 6, 6, 6, dagegen ist nimio oft an-
gewandt. Charis. 2, 13 S. 185 (207, 9) sagt: nimie melius dicitur
quam nimis. Venit enim ab eo quod est nimius, ut doctus, rectus
und 2, 3 S. 186 (208, 5) niviio pro nimis mit Anführung von Bei-
spielen aus Naevius und Plautus.
Satis., vergl. die Bildung von magis und nimis. Die abge-
stumpfte Form sat., welche aus *sate gebildet ist (vergl. L. Müller
de re met. p. 393), finden wir öfter bei Dichtern, wie Acc. (trag.
205) bei Cic. Nat. Deor. 3, 26, 68; (247) bei Nonius p. 136, 28;
Caecil. (com. 18) bei Nonius p. 464, 22; (76) bei Prise. 6, 2, 7
S. 679 (I 200, 6, Keil schreibt satis): (174) bei Cic. Cato Mai. 8,
25; (241) bei Cic. pro Cael. 16, 37; Turpil. (com. 144) bei Prise.
38*
— 596 —
de metris 2, 16 S. 1326 (II 425, 4); (151) bei Nonius p. 352, 21;
Pompon. (com, 44) bei Nonius p. 511, 31; incert. poet. (com. 89)
bei Suet. Octav. 25; Plaut. Amphitr. prol. 79; Asin. 3, 3, 117
(707); 5, 2, 61 (911); Aulul. 3, 6, 25 (561); Bacch. 4, 3, 26 (637);
Curcul. 2, 1, 27 (243); Mercat. 2, 3, 45 (382); Mosteil. 1, 3, 71
(228); 3, 2, 20 (709); Pers. 1, 1, 26; 5, 2, 44; Pseud. 1, 3, 154
(388); Rud. 2, 7, 25 (583); 3, 2, 28 (866); Stich. 1, 2, 34 (91);
5, 4, 55 (738); Vidul. 1, 7 ed. Studemund u. a.; Terent. Andr.
1, 1, 143 (170); 2, 1, 35 (335); 3, 1, 17 (475); 4, 2, 22 (705);
Eunuch. 3, 2, 32 (485); 3, 2, 34 (487); Heaut. 4, 3, 40 (718);
Hecyr. 2, 1, 39 (236); Phorm. 3, 3, 8 (541); Adelph. 3, 3, 6 (360);
4, 1, 10 (526); 4, 4, 13 (621); 5, 3, 48 (834); 5, 3, 49 (835)
u, a.; Lucil. (ed. L. Müller 5, 48; ed. Lachmann 183) bei Nonius
p. 445, 25; CatuU. 23, 27; Horat. Carm. 2, 19, 26; Verg. Aen.
2, 314; 9, 195; 11, 366; Eclog. 3, 111; 7, 34; 10, 70 u.a.; Ovid.
Heroid. 12, 75; Remed. am. 657; Prop. 3 (2), 29, 33; Mart. 2,
18, 7; 8, 64, 7, aber auch in Prosa, wie Cicer. pro Rose. Amer.
32, 89 (vergl. Landgraf z. d. St.); de orat. 3, 22, 84; Ep. Fam.
7, 16, 1; 7, 24, 2; Ep. Att. 6, 8, 5; 14, 10, 1; Cato Mai. 14, 48;
Quint. 2, 2, 4; 2, 11, 7; 4, 1, 15; 5, 7, 13; 5, 10, 100; 5, 10,
121; 5, 13, 14; 6, 1, 12; 6, 2, 19; 7, 3, 32; 10, 1, 9; Plin. N. H.
18, 5, 6 (29); Panegyr. Constant. Caes. 4 (p. 135, 8 ed. Baehrens);
Apul. Met. 4, 11 S. 262; lul. Valer. 1, 7 (p. 13, 2 ed. Kubier);
1, 42 (p. 53, 7) u. a.
5. IV. Accusative Pluralis des Femininums sind
alias, was häufig vorkommt, daneben alteras nach Paul. Fest.
5. 27; utrasque pro utrimque vel utrobique giebt Nonius p. 183,
24 aus Cass. Hemina (fr. 34 ed. Peter p. 106, 3): in Hispania
pugnatum bis, utrasque nostri loco moti und aus Caecil. (com.
225): atque hercle utrasque te, cum ad nos venis, subfarcinatam
vidi. Lachmann zu Lucr. 2, 517 will utraque pro utrimque vel
utrobique, und utraque ist bei Aid. und lun, Bücheier, Lat. DekHn.
p. 32 erklärt utrasque für einen Genetiv, vergl. dagegen Corssen,
Aussprache I 234, 769.
6. V. Die adverbiellen Accusative des Neutrum
Pluralis, wie cetera, alia, omnia u. a. hat Wölffiin, auf dessen
Sammlung im Archiv 2 p, 90 die folgende Zusammenstellung be-
ruht, eingehend behandelt. Die hauptsächlichsten sind:
Alia erklärt Donat. zu Terent. Hecyr, 1, 2, 4 durch aliter
aut per alia, so sanctus alia Sallust. Histor. fragm. incert. 113 D.
(Kr. 80) bei Servius zu Verg. Aen. 3, 594; alia steriles Pomp.
— 597 —
Mela 1, 19, 116 (p. 27, 6 ed. Frick) ; iuvenem et alia darum
Tacit. Anual. 12, 3; homo pleraque alia non indoctus Gell. 9,
10, 5; prudens alia tolerabilis provinciis Amm. Marceil. 15, 13, 2.
Cetera quiescas Plaut, Mil. Glor. 3, 3, 53 (927); cetera quos
peperisti ne cupias Enn. (Anoal. 48 ed. L. Müller) bei Serv. zu
Verg. AeD. 9, 656; ceteraque minus faciemus quam debemus Cic.
Ep. Fam. 1, 8, 7; cetera adsentior Crasso Scaevol. bei Cic. de
orat. 1, 9, 35; cetera ignarus Sallust. lug. 19, 7; cetera egregius
Histor. 5, 6 D. (Kritz 4, 8; Gerlacb 1,78) bei Arusian. Mess. (p. 470,
20 ed. Keil); cetera intectum Sali. Hist. fragm. incert. 18 (bei Isidor.
Orig. 19, 23, 4) schreibt Dietsch, Kritz (III 57) und Gerlach
(III 27) lassen cetera weg; cetera fulvus Horat. Carm. 4, 2, 60;
cetera paene gemelli Epist. 1, 10, 3 und cetera laetus Epist. 1,
10, 50; ceu cetera nusquam bella forent Verg. Aen. 2, 438; cetera
Graius Aen. 3, 594 und cetera parce, puer, hello 9, 656; cetera
Concors Ovid. Epist. ex Ponto 3, 2, 88; cetera egregius Liv. 1,
32, 2; 1, 35, 6 und cetera tereti 21, 8, 10; vir cetera sanctissi-
mus Vell. Paterc. 2, 46, 2 und cetera quietus ac probus 2, 119, 4;
cetera fossor Pers. 5, 122; sinuatus cetera Pompon. Mela 1, 19,
102, vielleicht die erste Stelle, wo cetera, wie Wölfflin bemerkt,
nachgestellt ist; cetera segnis Sil. 1, 244; cetera fumans 1, 354;
cetera non latet hortis 2, 332; cetera ductor anteibat Latius 9,
436; cetera parce, precor, pelago 17, 286; qua sacrorum causa
in potestate viri, cetera promisco feminarum iure ageret Tacit.
Annal. 4, 16; cetera equestri familia Annal. 6, 15; cetera de-
generem Annal. 6, 42; cetera intecti Germ. 17; cetera similis
Germ. 29; 45 und cetera egregius Agric. 16; cetera tauro similis
Plin. N. H. 8, 15, 16 (40); cetera similis N. H. 12, 6, 13 (25);
cetera natura eädem N. H. 13, 22, 42 (123); cetera nigra varietate
N. H. 16, 7, 10 (29); cetera similes erigeronti herbae N. H. 22,
25, 64 (133); cetera similis N. H. 37, 9, 52 (138) und cetera pro-
bandus N. H. 37, 6, 24 (89); hirsutus cetera Suet. Calig. 50; cetera
minus laboro Fronton. Epist. ad Caes. 1, 8 (p. 24, 17 ed. Naber)
und cetera honestus Epist. ad Anton. Pium 4 (p, 167, 3); rusticus
cetera Gell. 2, 21, 8; nudus cetera Commod. Instruct. 1, 9, 2;
cetera Dario subnixus Tertull. Idol. 15; nudus cetera Ambros.
Patrol. ed. Migne 1, 2 Col. 2136; Hegesipp. 5, 4, 10; sanctus
cetera Hegesipp. 5, 16, 95; nudus cetera Amm. Marceil. 31, 16, 6;
Claudian. Bell. Gild. 439; cetera signis Claudian. Rufin. 1, 239:
mersatur cetera ponto Avien. Arat. 1249; cetera similes Pallad.
R. R. 3, 26, 1; cetera semifer Apul. Met. 4, 8 S. 253; possumus
— 598 —
omnia quidem cetera fratres manere Met. 10, 14 S. 704; Phryx
cetera et barbarus Flor. 1, 3 S. 11 und cetera exossis Apol. 40
S. 492; cetera dissimilis Prudent. Apoth. 808; quis cetera tensis
Sidon. Carm. 11, 109; ut cetera nihil ambiguum relinquentes Boeth.
Comment. in Aristot. 2, 501, 4; cetera difficiles Ennod. Carm. 1, 1,
24 (p. 508 ed. Hartel; p. 193 ed. Vogel); cetera candidus Itin. Alex.
15 und cetera hospitalis 95; cetera invelatus Mart. Capell. 1, 5.
Crehra Verg. Georg. 3, 500 und auch wohl Lucr. 2, 359, vergl.
Dräger, Histor. Syntax § 66^.
Cuncta pares Sil. 2, 638 und pro cuncta pudendi 11, 90; cuncta
pavet Stat. Achil. 1, 563; Antiochus cuncta sublimis Novell. Constit.
Theodosii Secundi tit. 1 § 7 ; dominis inlustribus cunctaque magni-
ficis Venant. Fortun. Carm. 10, 3, 1; vir cuncta praecelsus Symm.
Epist. 7, 13 und 7, 14.
Multa super hello generisque tumentihus amens incertusque
animi Stat. Theb. 3, 443.
Omnia Mercurio similis Verg. Aen. 4, 558 und omnia longaevo
similis Aen. 9, 650; non adeo parebimus omnia matri Stat. Achil.
1, 660 und sie omnia visu mutatus rediit Achil. 2, 9; omnia, quae
pater imperat, parendum; altera est: in quibusdam parendum,
quibusdam non obsequendum Gell, 2, 7, 3, aber quaedam esse
parendum, quaedam non obsequendum 2, 7, 12 und quae obsequi
non oportet 2, 7, 13; omnia esse, quae pater iusserit, paren-
dum 2, 7, 10; omnia magnus Nemes. Cyneg. 114; felix omnia
Trebell. Poll. XXX tyr. 33, 5; possumus omnia quidem cetera
fratres manere Apul. Met. 10, 14 S. 704; omnia magnus Portyrius
10; hirsuti omnia Solin. 54, 11 und nudus omnia 56, 16; omnia
(Vulg. per omnia) Cod. Amiatin. zu 1 Corinth. 11, 2; omnia tole-
rabilior Ambros. Patrol. 16 Col. 900 M.; nee illuminasset vos deus
omnia Augustin. vol. 34, 823; sanctus omnia Aurel. Vict. Caes.
9, 1; omnia nudus Amm. Marcell. 31, 16, 6; omnia (TiduTOTe)
ridens Vers. Palat. Past. Herm. 2, 11, 6; omnia vanus Pauhn.
Nolan. Carm. 15, 13; Quintus illum tamquam minor omnia ob-
servabat Carm. 16, 242; deus omnia cum patre Concors Carm.
34, 83 und omnia potens Epist. 24, 15 wie deus unum potens
atque omnia potens Augustin. vol X 2 Col. 1655 M. ; amnis mitis
omnia quietusque Mart. Capell. 1, 4 (p. 7, 8 ed. Eyssenhardt) ;
omnia magno Constantino CLL. 6, 1144; patrono omnia prae-
stantissimo 6, 1745 und 1746; viro omnia singulari 6, 2145 und
omnia bono viro 6, 3495.
FUraque asper accessu sinus Pompon. Mela 2, 4, 66 ; plera-
- 599 -
que indiligens Gell. 6, 2, 1; pleraque alia indoctus 9, 10, 5 und
pleraque impeccabilis 17, 19, 6.
Fluriina turbat Stat, Achil. 1, 838.
Eeliqua, ita mihi salus atque detur potestasque in patria
moriendi, ut me lacrimae non sinunt scribere Cicer. Epist. ad
Quint. fr. 1, 3, 10; homines reliqua nudi lul. Valer. 3, 10 (p. 120,
14 Kühler); reliqua nudus incedito Augustin. Opus imperf. contra
lulian. Col. 1357 M.; reliqua variis ilhtum diversitatihus Mart.
Capell. 6, 581, zweifelhaft ist alis minimis, reliqua magnitudine
antecellens Plin. N. H. 10, 3, 3 (8).
Talia bei Ps. Tertull. de iudicio domini 364 gratanturque
deo et victori talia Christo.
B. Ablativ.
6. I. Substantivische Ablative sind zu Adverbien ge-
worden, so z. B. :
a) Antigerio antiqui pro valde dixerunt sagt Paul. Festi S. 8;
in Placid. Gloss. 7, 10 heifst es: antigerio vel quemadmodum vel
in primis; in Isid. Gloss.: antigerio, valde; antigerium, quem-
admodum, in primis. Quintil, 1, 6, 40 zählt das Wort unter die
ab ultimis et iam oblitteratis repetita temporibus und sagt 8, 3,
25 certe antegerio, cuius eadem significatio est (vergl. oppido),
nemo nisi ambitiosus utetur.
Curriculo, ursprünglich Abi. modi, wird, wie Lorenz zu Plaut.
Mosteil. 362 sagt, bei den Komikern und Archaisten ein blofses
Adverb: im Laufe, eilends, so: qui non curro curriculo domum
Plaut. Mosteil. 2, 1, 15 (362); curriculo iube in urbem veniat
Mostell. 3, 3, 26 (930); cito transcurre curriculo ad nos Mil. Gior.
2, 6, 43 (524); idum Turbalio curriculo Rud. 3, 5, 19 (798); abi
sane ad litus curriculo Rud. 3, 6, 17 (855); curriculo occepi sequi
Epidic, 1, 1, 12 und vola curriculo Pers. 2, 2, 17 (199); curriculo
percurre Terent. Heaut. 4, 4, 12 (733).
Diluculo Cic. Ep. Att. 16, 13^, 1 und quam diluculo Afran.
(com. 70) bei Charis. 2, 13 S. 192 (216, 24).
Domo.
Imyendio giebt Nonius p. 128, 25 aus Plaut. Aulul. Prol. 18;
Charis. 2, 13 S. 182 (203, 5) aus Afran. (351) und Serv. zu Verg.
Aen. 4, 54 aus Terent. Eun. 3, 5, 39 (587); dasselbe haben Laev.
bei Gell. 19, 7, 10; Cic. Ep. Att. 10, 4, 9; Gell. 1, 2, 3; 11,
18, 4; 18, 12, 2; 19, 13, 3; 20, 1, 12; Apul. Met. 2, 18 S. 133
- 600 -
und 10, 4 S. 685; Flor. 18 S. 90; de deo Socrat. 20 S. 166; de
mag. 3 S. 385; 15 S. 421; 32 S. 469; 61 S. 531; lul. Valer. 3, 28
(p. 135, 24 ed. Kubier); Hierotiym. Epist. 5, 1; Amm. Marcell. 14,
1, 9; 14, 5, 4; 14, 6, 19; 15, 4, 5; 15, 5, 1; 15, 5, 19; 16, 8,
10; 19, 8, 6; 19, 9, 7; 25, 3, 15; 26, 5, 11; 26, 6, 7; 26, 6, 11;
27, 2, 3; 28, 5, 15; 29, 1, 25; 30, 2, 1; Claud. Mamert. 1, 2
(24, 14); 1, 3 (37, 9); SoHd. praef. 3; 1, 91; 2, 49; 27, 57 u. a. m.
Initio^ vergl. E. Grupe, De lustiniani Institut, compositione
p. 19.
Modo, vergl. Hand, Tursell. III p. 627; W. Kalb in Wölfflins
Archiv 1 p. 87. Komposita sind: Dummodo, auch getrennt, vergl.
Hand a. a. 0. II p. 327. — Omnimodo , welches von Hertz im
Gell. 18, 15, 2 und von Mommsen im Pompon. Dig. 29, 2, 11 in
einem Worte geschrieben ist; an anderen Stellen wird omni modo
gelesen. — Postmodo, welches Pollio bei Cic. Ep. Fam. 10, 33, 1 in
die Prosa eingeführt zu haben scheint, vergl. J. H. Schmalz, Über
den Sprachgebrauch des Asinius Pollio p. 95; aufserdem steht es
Terent. Hecyr. 2, 1, 11 (208); Horat. Carm. 1, 28, 31; Sat. 2, 6,
27; Catull. 30, 12; öfter bei Ovid, wie Amor. 1, 14, 50; 2, 2, 20;
2, 9, 8; Ars Am. 1, 487; 2, 178; Remed. amor. 280; Heroid.
21, 150; 21, 211; Met. 12, 5; TibuU. 2, 5, 102; Colum. 5, 9, 17
u. a. m. und spät wieder in der Anthol. Lat. ed. Burmann 2, 119
(Meyer 109; Riese 779; Baehrens 1 p. 125; Ribbeck, App. Verg.
p. 193) V. 24. In betrefif des Livius sagt J. H. Schmalz im Anti-
barbarus von Krebs II p. 304: »Im ersten und zweiten Buche
brauchte er postmodum, allein schon 2, 24, 5 postmodo, welches
er in der dritten Dekade bis 29, 1, 6 (nämlich aufser den beiden
angeführten Stellen noch: 2, 43, 8; 3, 41, 5; 4, 7, 6; 6, 30, 3;
25, 38, 11; 26, 29, 2; 28, 19, 12, vergl. Hildebrand, Beiträge
zum Sprachgebrauch des Liv, 1865 p. 3) festhält, dann aber fallen
läfst; von da ab findet sich weder postmodum noch postmodo.«
Postmodum lesen wir bei Liv. 1, 9, 15; 2, 1, 9; 2, 2, 10; 2, 9, 7;
Valer. Maxim. 2, 9, 9; 2, 10 ext. 2; 6, 9, 8; Colum. 1, 5, 9;
3, 5, 2; 6, 2, 6; Gels. 7, 26, 3 (311, 15 Daremberg); Suet. Calig.
15; Inschrift des Jahres 136 nach Chr. bei Henzen 6086 Col. 1
Z. 18; Terent. Maur. 721; 2220; Cyprian ad Donat. 11 (p. 13, 7
ed. Hartel); Tertull. Spect. 23; 25; Idolat. 15; ad nation. 1, 10,
16; Scorp. 5, 13; Exhort. castit. 4 und de pudicit. 1; 19; Arnob.
1, 15; Lactant. Instit. 2, 1, 1; 2, 2, 1; 6, 4, 15; 6, 13, 4; 6, 24, 7;
Ira D. 20, 6; Epit. 23, 6; 24, 3; 43, 2; Veget. de re milit. 1, 13
(17, 17 ed. Lang) und 3, 24 (116, 6). Postmodo erklärt Ritschi
— 601 —
(Opusc. II 623 Anra.) aus postmodom (statt postmodum) nach Ab-
werfung des 111 entstanden, Corssen (Aussprache II p. 858, 1028)
hält modo in postmodo für einen Ablativ. Über die Trennung
post modo vergl. Hand a. a. 0. IV p. 509. — Propemodo findet
sich sehr selten, bei Plautus in den Hdschr. Trinum. 3, 3, 50 (780)
und Pseud. 1, 3, 42 (276), an erster Stelle schreiben es Ritschi
und Fleckeisen, an letzter Stelle Lorenz, vergl. dessen Note zu
260; die anderen Herausgeber haben propemodum, bald getrennt,
bald in einem Worte, gesetzt, welches die gebräuchliche Form ist:
Plaut. Capt. 5, 2, 5 (958); Menaech. 5, 2, 14 (764); Poenul. 5, 5,
16 (1295); Rud. 2, 1, 4 (293); Stich. 1, 1, 56; Trinum. 3, 1, 14
(615); Trucul. 4, 3, 2 (776); Terent. Andr. 3, 4, 7 (586); Eun.
1, 2, 123 (203); Heaut. 5, 5, 20 (1064); Phorm. 1, 4, 33 (211);
Adelph. 1, 2, 51 (131); Pacuv. (78) bei Nonius p. 469, 8 und
Accius (88) bei Nonius p. 116, 2 u. a. m. Noch ist zu bemerken,
dafs in einigen Hdschr. bei Liv. 24, 20, 11 prope modo steht,
die Herausgeber haben prope moenibus geschrieben, ferner lesen
wir Phn. N. H. 34, 14, 41 (142) im Rice, und Voss, propemodo,
die Herausgeber haben propemodum gesetzt, vergl. Hand a. a. 0.
IV p. 607. — Quodammodo Cic. de orat. 1, 59, 251; Brut. 75,
261; Leg. agr. 2, 4, 9; 2, 7, 19; Catil. 1, 7, 18; pro Flacc. 42,
106; pro Sest. 6, 13; de prov. consuL 5, 12; pro Milon. 4, 11;
pro Mareen. 11, 33; Phil. 8, 1, 2; Ep. Fam. 12, 25, 3; Corn.
Nepos Eum. 7, 3; öfter bei Quintilian u. A., aber auch quodam
tarnen modo Quintil. 1, 12, 5. — Quomodo, vergl. Hellmuth, Über
die Sprache der Epistolographen Sulpicius Galba und Cornelius
Baibus p. 50 und Landgraf zu Cic. pro Rose. Am. p. 137; Rönsch,
Semasiol. Beiträge II p. 79. — Solummodo Ulp. Dig. 4, 9, 1 § 2;
Quintil. Declam. 274 (p. 11, 15 ed. C. Ritter); Serv. zu Verg. Aen.
1, 159; Cassian. Instit. 7, 8; 8, 12; 8, 18; 12, 6, 1; 12, 24; Conl.
6, 11, 4; 7, 3, 1; 7, 3, 2; 7, 10; 7, 23, 3; 7, 32, 1; 10, 11, 3;
12, 4, 2; 12, 13, 1; 13, 5, 4; 16, 12; 18, 3, 2; 18, 5, 4. —
Tammodo inquit Praenestinus Plaut. Trinum. 3, 1, 8 (609), Pro-
vinzialismus für modo, vergl. Brix-Niemeyer z. d. St. — Tantum-
modo.
Numero wurde im archaischen Latein öfter angewandt, in der
späteren Latinität verschwindet es ganz; Festus S. 170, 2 belegt
es aus dem Carmen (1) Nelei, aus Naev. (trag. 61), Plaut. Casin.
3, 5, 21 (538), Caecil. (com. 2), Afran. (com. 312 und 320) und
Acc. (503); Nonius S. 352, 16 aus Plaut. Amphitr. 1, 1, 25 (180),
Turpil. (com. 34 und 151), Afran. (com. 270), Acc. (144 und 503),
— 602 -
Varro (Sat. Menipp. 410 B, und Logist. fr. VI p. 248 R.); Priscian.
VI 14, 73 S. 712 (I 258, 8) aus Laber. (com. 55) ; ferner ist es
bei Plaut. Menaech. 2, 2, 13 (287); Mil. Glor. 5, 7 (1400); Mercat.
4, 3, 37 (738) und Poenul. 5, 4, 102 (1272); Varro R. R. 3, 16, 7;
Gell. 20, 1, 54; Ribbeck behandelt im Coroll. ad Tragic. Rom.
fragm. p. XIV und XV numero eingebend und scblägt hier im
Plaut. Ampbitr. 180 num verbo vor, aber von Fleckeisen, Götz, Löwe
und Leo ist numero beibehalten. Ein Kompositum ist saepenumero.
Oppido quam, sagt Quintil. 8, 3, 25, usi sunt paulum tempore
nostro superiores, vereor ut iani nos ferat quisquam ; certe ante-
gerio, cuius eadem significatio est, nemo nisi ambitiosus utetur.
Paul. Festi S. 184: Oppido, valde, multum. Ortum est autem
hoc verbum ex sermone inter se confabulantium, quantum quis-
que frugum faceret, utque multitudo significaretur, saepe respon-
debatur, quantum vel oppido satis esset. Hinc in consuetudinem
venit, ut diceretur oppido pro valde, multum. Itaque si qui in
aliis rebus eo utuntur, ut puta si qui dicat oppido didici, spec-
tavi, ambulavi, errat, quia nulli eoruni subici potest, vel quod
satis est. Donat. zu Terent. Hecyr. 2, 1, 41 (238): Oppido, valde.
Translatio a rusticis, qui iuterrogati, quemadmodum fruges pro-
venissent, respondebant oppido, id est, quae sibi et oppido suffi-
cere potuissent. Von den Neueren sprechen über oppido Hand,
Tursell. IV p. 379; Corssen, Aussprache II p. 870; Ribbeck, Bei-
träge zur Lehre von den Lat. Partikeln p. 44; P. Langen, Analecta
Plaut. II p. 11 und Wölfflin, Philolog. 34, 152, Komparation p. 21,
22, Archiv 1, 98 und besonders 6, 195, wonach oppido als Ablat.
von oppidum in der Bedeutung »Befestigung« anzusehen ist und
»fest« bedeutet. Oppido interii giebt Nonius p. 361, 5 aus Plaut.
Ampbitr. 1, 1, 143 (299) und oppido nach reddidi Charis. 2, 13
5. 187 (209, 26) aus Plaut. Bacch. 4, 4, 30 (681); aufserdem ist
oppido Plaut. Asinar. 2, 2, 21 (287); 5, 2, 33 (883); Aulul. 3,
1, 5 (410); 4, 9, 18 (728); 4, 10, 70 (800); Bacch. 4, 8, 12 (853)
4, 8, 28 (869); Curcul. 1, 2, 44 (134); Epidic. 3, 2, 3 (339)
Mercat. 2, 1, 21 (245); 4, 3, 10 (709); Mil. Glor. 3, 1, 33 (627)
3, 1, 40 (634); Mostell. 1, 2, 56 (136); 1, 3, 9 (165); 3, 2, 44
(733); 3, 2, 122 (809); Pers. 4, 9, 4 (741); Pseud. 1, 5, 10 (425);
Rud. 1, 3, 24 (207) und 2, 6, QQ (550); Stich. 2, 1, 35 (307) ist
Konjektur; Terent. Heaut. 4, 2, 2 (669); 4, 3, 26 (704); 4, 4,
12 (733); Phorm. 2, 2, 3 (317); 5, 1, 36 (763); 5, 8, 12 (896);
Hecyr. 2, 1, 41 (238): Adelph. 3, 2, 24 (322); Cicer. de orat. 2,
64,' 259; Ep. Fam. 14, 4, 4; Fin. 3, 10, 33; Auct. bell. Afric. 47, 5;
— 603 —
CatuU. 54, 1: Liv. 36, 25, 3; 39, 47, 2; 42, 28, 13; Vitruv. 1,
4, 7 (18, 10): 7 prooem. 14 (160, 7); 8, 3, 11 (197, 1); 9, 2, 2
(225, 5); Gell. 7 (6), 7, 1; 15, 30, 1; 16, 7, 1; 17, 12, 1; Apul.
met. 2, 16 S. 129; 2, 20 S. 139; 2, 25 S. 151; 10, 23 S. 723;
de deo Socr. 20 S. 166; de mundo prooem. S. 289; de mag. 20
5. 436: 26 S. 452; 62 S. 533; lul. Valer. 3, 28 (p. 135, 27 ed.
Kubier); Tertull. de pallio 3; Vulg. Genes. 19, 3; 25, 30; 2 Par.
35, 23; Solin. praet'. 1: Auson. Epist. 19, 13 (ed. Peiper p. 267, 1);
Amm. Mareen. 14, 6, 1: 16, 7, 8: 28, 4, 17; 29, 6, 11; 31, 9, 1;
Symmach. Epist. 1, 50: 3, 45; Sidon. Epist. 9, 7, 1; Claud. Mamert.
1, 1 (24, 4): 1, 2 (2il, 18); 2, 3 (105, 8); 2, 7 (124, 23); 3, 9
(169, 9); Histor. misc. 19, 31.
Principio.
Privato, welches von Prise. 15, 3, 11 S. 1009 (II 68, 27 und
II 69, 5) als Adverbium aufgestellt wird mit Anführung von pri-
vato nos tenuissemus aus Liv. 13, steht als Ablat. eines Substant.,
wie domo se tenere Or. de domo 3, 6 und post redit. in sen. 11,
29; Corn. Nep. Epam. 10, 3; se uno loco tenere Plane, bei Cic.
Eam. 10, 18, 3; Corn. Nep. Eumen. 5, 7 und Hannib. 12, 3;
domesticis te finibus tenes Gic. Ep. Att. 7, 12, 6; Pompeius se
oppido tenet Caes. bei Cic. Ep. Att. 9, 14, 1; Apennino Alpibus-
que se teneat D. Brut, bei Cic. Ep. Fam. 11, 10, 4 und öfter
tenere se castris, muris, moenibus, muuimentis, vergl. Drakenb. zu
Liv. 3, 2, 1: Oudenb. zu Caes. bell. Gall. 1, 40, 8 und M. Müller
zu Liv. II, 45, 8 p. 156.
Vrotelo belegt Nonius p. 363, 12 mit Cato ürig (lib. 5, fr. 103
ed. Peter p. 86, 14 oder lib. 5, fr. 16 ed. Jordan p. 26, 8) und
mit zwei Stellen aus Lucilius (ed. L. Müller 6, 34; Lachmann 221
und L. Müller 12, 1; Lachmann 366); aufserdem steht es noch
Lucr. 4, 190 und Catull. 56, 7.
Vulgo, vergl. E. Grupe, De lustiniani Institut, compositione
p. 18, 19.
b) Forte, vergl. J. H. Schmalz im Antibarbarus von Krebs I
p. 552; auch forte sua Verg. Aen. 1, 377. Forte ist als Ablativ von
fors anzusehen, welches letztere auch als Adverb, gebraucht wird.
Fors wird bezeugt von Charis. 2, 13 S. 165 (185, 13) und S. 169
(188, 27), von Prise. 15, 4, 23 S. 1015 (II 78, 17), 15, 4, 24
S. 1016 (II 79, 6) und 15, 6, 35 S. 1021 (II 86, 27) und wird
belegt mit Verg. Aen. 5, 232; 11, 50, vergl. Ladewig z. d. St. ;
dasselbe ist CLL. 5, 1721: Verg. Aen. 2, 139; 6, 537; 12, 183;
auch Tereut. Heaut. 4, 3, 37 (715) nach Guyets Vermutung (in
- 604 —
den Hdschr. fortasse), was auch die neuesten Herausgeber auf-
genommen haben, vergl, Wagner z. d. St.; Lucr. 1, 487 in einem
Teil der Bücher (fors ita quidquam, sonst richtiger credere quid-
quam); Horat. Carm. 1, 28, 31; Prop. 2, 9, 1 ; Phaedr. 3 prol. 11;
Calpurn. Eclog. 4, 118; 7, 77; Nemes. Eclog. 3, 47; Val. Flacc.
3, 665; 4, 620; Sil. 8, 147; Stat. Silv. 3, 1, 162; 3, 4, 4; 5, 3,
62; 5, 4, 14 und Theb. 2, 361; 4, 207; 7, 365; 10, 324; Gell. 1,
3, 2 (fors sit ut); Tertull. ad nation. 1,8; de patient. 3; ad uxor.
2, 2; cult. femin. 2, 13; de anima 32; Coripp. loh. 2, 350; 8, 21;
Venant. Fortun. 8, 3, 340; Sidon. Epist. 1, 9, 3; 4, 24, 7; 9, 11, 6
und Carm. 5, 218; 5, 518; 7, 117; 7, 535 ;J0, 20; 22, 33; 24,
88; Porfyr. Carm. 21 (11), 1 ed. L. Müller p. 23; Auson. Prof.
Burdig. praef. 5 (ed. Peiper p. 48); 22, 15 (p. 68) und Epist. 21,
37 (p. 272). In einigen dieser Stellen ist fors et, für welches
manche, wie wir aus Serv. zu Verg. Äen. 2, 139 und 11, 50 er-
sehen, forset als ein Wort schrieben. — Forsi't d. i. fors sit wird
von Prise. 15, 4, 24 S. 1015 (II 79, 6) und 15, 6, 35 S. 1021
(87, 7) aus Horat. Serm. 1, 6, 49 bemerkt, und bei Lucr. 6, 735
will Lambin. in zwei Hdschr, forsit at gefunden haben, woraus er
forsit et machte, die herrschende Lesart ist forsitan. — Aus fors
und forsit wird durch Anhängung von an (vergl. Corssen, Aus-
sprache II 849, 850) forsan und forsitan gebildet. Charis. 2, 13
S. 165 (185, 16) sagt: forsan et forsitan poetis relinquemus und
forsan (vergl. Hand a. a. 0. II 717) ist allerdings in der klassischen
Zeit beinahe ausschliefslich von Dichtern gebraucht, in der Prosa
lesen wir es bei dem Auct. bell. Afric. 45, 2 (in den Leid, forsi-
tan); Liv. 3, 47, 5 und 10, 39, 14; Colum. 3, 9, 1 ; Quintil. 1,
5, 6 und 12, 1, 31; Quint. Declam. 368 (p. 404, 19 ed. Ritter);
Hieronym. Epist. 3, 5; Symmach. Epist. 1, 80; Marcian. Dig. 48,
5, 33 § 1 ; Cassian. contra Nestorium 2, 4, 5; 2, 6, 2; 3, 10, 2;
3, 11; 3, 12, 1 (zweimal, einmal mit Indikativ, einmal mit Kon-
junktiv); 3, 12, 7; 3, 15, 4; 5, 10, 4; 6, 6, 2; 6, 15, 2; Claud.
Mamert. Stat. anim. 1, 13 (56, 15); 1, 21 (72, 5); 2, 7 (122, 22);
2, 10 (139, 12); 2, 12 (146, 2); 3, 11 (173, 21); 3, 15 (184, 18);
Epist. prior. (198, 11) und Epist. poster. (204, 9); Epitom. lul.
Valer. 3, 22 (ed. Zacher p. 60, 6); Histor. de preliis 2, 14 (ed.
Landgraf p. 88, 19). Forsitan aber kommt gewöhnlich in der
Prosa vor, eingehend handelt über die Verbindung mit dem Indi-
kativ oder Konjunktiv J. H. Schmalz a. a. 0. I p. 550; oft auch
findet sich forsitan bei Dichtern, wie z. B. bei Terent. Eunuch. 1,
2, 117 (197); Phorm. 4, 5, 5 (717); Lucr. 6, 344; 6, 734; Verg.
— 605 —
Eclog. 6, 58; Georg. 2, 288; 4, 116; Aen. 2, 506; TibuU. 1, 10, 13
Propert 2, 9, 22; Ovid. Heroid. 2, 104; 4, 53; 15, 5; 19, 57
20, 138; Amor. 1, 6, 45; Trist. 3, 7, 27; 4, 1, 37; Met. 2, 76
5, 333; 7, 699: 7, 816; 8, 365; 8, 522; 9, 512; 9, 610; 9, 666
10, 467; 10, 560; 11, 291; 11, 760; 12, 193; 14, 150; 15, 135
15, 257; Martial. 5, 19, 14; 6, 32, 2; 7, 51, 3; 8, 32, 7; 8, 38, 3
8, 63, 2: 10, 104, 7; 11, 7, 11 ; 12, 8, 1; luvenal. 1, 150; 5, 156
8, 113; 11, 162; 14, 34; 14, 295; Calpurn. Eclog. 1, 94; 3, 41
4, 47; 4, 58; 4, 71; Nemes. Eclog. 2, 70; Laus Pisonis 233 (ed.
Baehrens, L. P. M. I p. 235); Sil. 15, 644 u. a. Das angehängte
an ist nach Ribbecks Bemerkung in Ritschis Opusc. II 569, 570
aus ursprünglichem am, welches circum bedeutet, entstanden und
hat sich noch in forsam und forsitam erhalten. Für diese Formen
werden von Ribbeck a. a. 0. aus den Hdschr. des Virgil, Cal-
purnius (vergl. dagegen H. Schenkl in Wölfflins Archiv 1 p. 292)
und Charisius Belege angeführt, ferner solche von Rönsch (Itala
und Vulgata p. 457), von Schuchardt (Vokalismus des Vulgär-
lateins 1 p. 117), von Georges (Lexikon der latein. Wortformen
p. 286) und von Bonnet (Wölfflins Archiv 1 p. 557) aus Schrift-
stellern des späteren Altertums und früheren Mittelalters, wo nach
Bonnet diese Schreibung sehr häufig vorkommen soll. — Wie an
mit fors und forsit zu einem Worte verbunden wird, so kann es
auch an forte treten. Die so gebildete Form fortean ist sehr
selten und wird nur bei Cicer. de Cn. Pomp. 8, 20 aus dem Pal. 2
bemerkt; das zusammengezogene fortan wurde von Majo im Cicer.
de rep. 3, 35, 47 gelesen (von Du Rieu forta) und von Orelli auch
geschrieben : Madvig konjizierte fore iam, was auch Baiter schrieb,
Halm schlug fortasse vor, was jetzt C. F. W. Müller aufgenommen
hat. — An die Form fortan trat nach Corssen (Aussprache II
850) das aus dem Bedingungssatz si vis schon in der Sprache des
Plautus verschmolzene sis an und es entstand, indem n sich dem
folgenden s assimilierte, die Form fortassis, welche auch Charis.
2, 13 S. 165 (185, 14) und S. 169 (188, 27); Prise. 15, 4, 24
5. 1016 (II 79, 6); 15, 6, 35 S. 1021 (II 86, 27) und Cledon.
Ars S. 1924 (67, 6) anführen. Fortassis ist an vielen Stellen,
wo es im Cicero früher stand, durch fortasse verdrängt (vergl.
J. H. Schmalz a. a. 0. I p. 551), es scheint bei Cicero nur noch
bei pro Cluent. 71, 201 zu stehen; aufserdem lesen wir es noch bei
Plaut. Asin. 2, 4, 85 (493); Bacch. 4, 4, 20 (671); Horat. Serm. 1,
4, 131; Senec. Controv. 10, 4 (33), 10 (p. 485, 9 ed. H. J. Müller);
Plin. N. H. 11, 37, 46 (129); 11, 45, 103 (250); 12, 4, 8 (19);
— 606 —
15, 29, 37 (122); 15, 30, 40 (134); 15, 30, 40 (137); 18, 6, 7
(36); 20, 4, 13 (28); 20, 5, 15 (32); 21, 8, 22 (46); 21, 21, 88
(153); Traian. bei Plin. Epist. 10, 55 (63): M. Aurel. bei Fronton.
Epist. 3, 19 (p. 56, 16 ed. Naber); Lamprid. Alex. Sev. 17, 4 und
Diad. Ant. 7, 5; Trebell. Poll. Valer. duo 3, 3; Vopisc. Aurel. 10, 1
und Prob. 1, 3; 4, 3; 6, 4; Sulpic. Sever. Chron. 1, 40; Apul
Met. 5, 9 S. 338; lul. Valer, 1, 41 (p. 52, 6 ed. Kubier); Hieronym
adv. Rufin. 2, 8, vergl. Gölzer, Hieronym. p. 433; Rufin. in Roman
1, 3: 2, 8; 3, 4; in Psalm. 38, 1; in Exod. 8, 3; in Levit. 5, 3
in Cantic. 2 p. 412, vergl. Paucker, De serm. Hieronym. p. 156
Quintil. Declam. 11, 10; Ulpian. Dig. 7, 1, 12 § 5; 11, 7, 14 § 9
Oros. 5, 22, 9; Cyprian. Epist. 4, 3 (p. 475, 8); 31, 1 p. 558, 7)
Ennod. Vit. Epiphani 77 (ed. Hartel p. 350, 13; ed. Vogel p. 93
33); Claud. Mamert. Stat. anim. 1, 3 (p. 29, 14; 32, 2 ; 36, 7)
1, 5 (39, 18); 1, 13 (56, 11); 1, 21 (75, 12); 1, 22 (78, 15)
2, 3 (107, 24); 2, 11 (143, 6); 3, 2 (155, 16); Lucifer, De non
conveniendo cum haereticis 14 (p. 29, 18); de sancto Athanasio
n 3 (150, 26; 151, 11); H 16 (176, 28); H 18 (179, 29); H 19
(182, 3); de non parcendo in deum delinqueutibus 13 (237, 9);
34 (280, 25); moriendum esse pro dei filio 4 (291, 19); Zen. I
tr. 1, 3; Aulular. ed. Peiper p 51, 17. — Aus fortassis entstand
durch Abfall des auslautenden s und durch Schwächung von i
zu e fortasse (vergl. Corssen a. a. 0.), welches auch die oben an-
geführten Grammatiker erwähnen und welches oft in Prosa und
Poesie vorkommt. Donat. zu Terent. Hecyr. 3, 1, 33 (313) sagt:
Veteres infinitivo modo adiungebant fortasse, wofür folgende Bei-
spiele angeführt werden können: Ubi fit polenta, te fortasse dicere
Plaut. Asin. 1, 1, 24 (37); pecuHum fortasse dicere Trucui. 3, 2,
12 (680); ad quadraginta fortasse eam posse emi minumo minas
Epidic. 2, 2, 111 (296); fortasse illum mirari coquom Mercat. 4, 4,
42 (782); fortasse medicos nos arbitrarier Poenul. 5, 2, 44 (1004);
fortasse votum fuisse Titin. (com. 152) bei Nonius p. 277, 3; fortasse
unum aliquod verbum inter eas iram hanc concivisse Terent. Hecyr.
3, 1, 33 (313) nach Donat., bei welchem conscivisse überHefert
ist, im Bemb. des Terenz steht concluserit mit übergeschriebenem
i set, und m. sec. concivisset, in den übrigen Büchern conciverit.
Donat. giebt an der angeführten Stelle ein Beispiel aus Plautus:
fortasse te amare suspicabere, das offenbar verderbt ist, vergl.
Gronov Observat. 3, 9 und Hand a. a. 0. II 726, 727. — Eine
weitere Bildung ist fortassean, auch fortasse cm geschrieben, so
Acc. (trag. 122) bei Nonius p. 138, 83; Siseuna (fr. 49 ed. Peter
— 607 —
p. 284, 16) bei Nonius p. 82, 4; Varro L. L. 5, 6, 34: 7, 3, 40;
8, 2, 7 und R. R. 3, 6, 1 nach Scalig. und Ursin. Verbesserung
(in den Hdschr. fortasse ante) und 3, 16, 10; Gell. 5, 14, 3; 6, 3,
53; 11, 9, 1; 17, 5, 13; 19, 8, 6; Apul. de deo Socrat. 5 S. 130
und de mag. 34 S. 473; 76 S. 557; Tertull. Apol. 21; de pall. 5;
adv. Marc. 1, 28; 5, 9 und de anim. 5; 20; 48. — ^ogar fortrtss an
ist gebildet, aber wir finden diese Form bei keinem Schriftsteller,
nur Charis. 2, 13 S. 169 (188, 27) führt fortassan neben fors,
forsitan, forsan, fortassis und fortasse auf.
Ma(jnopere^ maximopere^ tantopere^ qicantopere, summopere sind
aus magno opere, niaximo opere, tanto opere^ quanto opere^ summo
opere zusammengezogen. Ihre Bedeutung wird aber dadurch nicht
geändert, ob eine Form getrennt oder ungetrennt geschrieben wird;
es hängt nur von der Überlieferung ab, was wieder bei den ein-
zelnen Schriftstellern verschieden ist. So lesen wir z. B. in den
Reden Ciceros (in der Ausgabe von C. F. W. Müller) magno opere
pro Rose. Am. 4, 11; 12, 34; Verr. a. pr. 8, 23; 16, 46; Verr
2, 10, 28: 2, 58, 143; 4, 1, 1; 5, 41, 107; 5, 68, 174; pro Cluent
1, 1; 4, 10; 9, 27; 27, 73; 38, 105; 60, 167; Leg. agr. 3, 3, 4
Catil. 2, 3, 5; 2, 11, 24; pro Muren. 19, 38; pro Arch. 6, 14
in Pison. 27, 67; pro Rah. Post. 8, 21, dagegen magnopere: pro
Rose. Am. 43, 124; pro Quint. Rose. 15, 43; Verr. 1, 10, 27;
1, 42, 108; 2, 71, 173; 5, 54, 141; pro Font. 15, 34; Leg. agr.
2, 3, 6; pro Sulla 11, 33; Har. resp. 1, 1; pro Cael. 23, 57; pro
Balb. 18, 42; 18, 43; pro Plane. 2, 4; 23, 56; 30, 74; nur tanto
opere: pro Quinct. 1, 2; 21, 69; Verr. a. pr. 2, 3; 8, 22; 12, 35;
15, 44; Verr. 3, 66, 155; 4, 8, 17; 5, 26, 65; pro Muren. 10,
23; pro Arch. 5, 12; pro Sest. 69, 145; in Vatin. 17, 41; in Pison.
24, 58; 25, 59; 28, 69; Phil. 3, 6, 15; 13, 15, 32; quanto opere:
Verr. 2, 40, 98 und 3, 87, 201, aber quantopere pro Font. 13, 28.
Über magno opere bemerkt Meusel, Lexic, Caesar. II p. 516: »In-
venitur magno opere in hl 1, 44, 1, in B^h 1, 38, 2 (recep. Fr.),
in h VII 57, 4, in B^ (fi?) II 5, 2, in f IV 26, 1; reliquis q locis
in X (z) exstat magnoperei ; bei anderen, wie z. B. bei Fronto
(vergl. Ebert, De Corn. Frontonis syntaxi p. 22), waren nur die
getrennten Formen in Gebrauch, so magno opere Epist. ad Verum
imper. 1, 4 (p. 117, 11); quanto opere ebendas. (p. 119, 7); tanto
opere ebendas. (p. 117, 7); maximo opere Caesar bei Fronto p. 61, 8.
Die getrennte Schreibung wird auch unterstützt durch orare opere
magno Plaut. Casin. prol. 21 und opere tam magno Casin. 2, 7, 7;
opere tanto Plaut. Cistell. 4, 2, 47 und Epidic. 5, 2, 56 (721);
- 608 -
opere maxumo Plaut. Mosteil. 3, 2, 65 (752); Stich. 1, 3, 94 (248)
und Terent. Phorm. 5, 1, 33 (760); maximo me obsecravisti opere
Plaut. Casin. 5, 4, 14; me opere oravit maximo Plaut. Mil. Glor.
1, 75; opere petiit maximo Plaut. Pseud. 2, 8, 107 (897); maximo
te orabat opere Terent. Eunuch. 3, 3, 26 (533); maiore opere Plaut.
Casin. prol. 73 im Ambr. (sonst opera); Cato (Orig. 5 fr. 1 ed.
Jordan p. 23, 1) bei Gell. 7 (6), 3, 14; nimio opere Cic. Verr. 4,
59, 132 und Parad. 5, 2, 36; opere nimio Fronton. ad Anton, de
eloquent, p. 143, 18 und 143, 19; rectissimo opere Fronton. ad
Anton. Pium 2 (p. 164, 5).
Rite^ vergl. J. H. Sehmalz im Antibarbarus von Krebs II p. 473.
Beachte rite nefasto Stat. Theb. 11, 285.
Rure vom Lande, doch dafür in einigen Hdschr. des Plautus
ruri, wie Trucul. 3, 2, 1 (669); 3, 2, 25 (693) und Mosteil. 5, 1,
20 (1076), Ritschi hat in der gröfseren Ausgabe an letzter Stelle
wirklich ruri geschrieben, in der kleineren Ausgabe aber rure, wie
auch Lorenz, und so schreiben auch Spengel und Scholl an den
beiden anderen Stellen.
Spante Abi. eines defektiven Substantiv, vergl. J. H. Schmalz
a. a. 0. II p. 546, 547.
c) Gratiis, gewöhnlich in gratis zusammengezogen, Abi. Plur.
von gratia. Für die dreisilbige Form führt Charis. 2, 13 S. 180
(200, 7) aus Plaut. Bacch. (1, 1, 25 ed. Leo) ne istac aetate me
sectere gratiis an, und diese haben Plautus (vergl. Corssen, Aus-
sprache II 700, Lorenz zu Mosteil. 175, Brix zu Captiv. 408 und
Studeraund in Wölffiins Archiv 2 p. 89), so Asin. prol. 5; 1, 3,
38 (190); 1, 3, 42 (194); Captiv. 1, 1, 38 (106); 2, 3, 48 (408);
5, 1, 28 (948); Epidic. 3, 4, 38 (474); Mostell. 1, 3, 19 (175);
Persa 2, 4, 17 (285) und gratieis Poenul. 4, 2, 46 (86, 8); Terent.
Phorm. 3, 2, 15 (500) und Adelph. 4, 7, 26 (744), vergl. Bentley
z. d. St.; Pompon. (com. 1.10) bei Nonius p. 514, 23. Gegen das
Versmafs ist in den meisten dieser Stellen gratis in einigen oder
auch in allen Büchern geschrieben,
Ingratiis ist der Abi. Plur. von ingratia, wenn auch dies Wort
erst bei Tertullian (de paenit. 1 und 2) auftaucht (vergl. Wölfflin,
Archiv 4 p. 402). Man mufs daher annehmen, dafs von ingratia
eine lange Zeit hindurch nur der Abi. Plur. in Gebrauch war. Die
substantivische Natur des Wortes finden wir nur im alten Latein,
so tueiti ingratieis Plaut. Merc. 2, 4, 11 (479) und vobis invitis
et amborum ingratiis una libella liber possum fieri Casin. 2, 5, 7,
woraus sich schon sehr früh die Bedeutung eines Adverb, ent-
— 609 —
wickelte. Bei Plautus (vergl. die unter gratiis angeführten Stellen)
ist die allein gebräuchliche Form ingratiis, wie Amphitr. 1, 1, 13
(164); 1, 1, 215 (371); Curcul. 1, ), 6: Casin. 2, 2, 22 (in den
Hdschr. ingratis): 3, 5, 56; Cistell. 2, 3, 82; Menaech. 5, 8, 5
(1054); Mil. Glor. 2, 5, 39 (449): 3, 1, 153 (748) und Rudens 3,
4, 67 (772), ebenso auch bei Terenz, wie Eunuch. 2, 1, 14 (220),
im Bemb. ingratis; Heaut. 3, 1, 37 (446) und Phorm. 5, 7, 5 (888),
in mehreren Büchern ingratis, und dann spät wieder bei Fronto,
so de eloquent, p. 144, 18 und bell. Barth, p. 218, 9 ed. Naber
und Scipio bei Isid. Orig. 2, 21, 4. Unsicher ist die Schreibung
bei Cicero ; C. F. W. Müller hat an drei Stellen, wo das Wort bei
Cic. vorkommt, pro Quinct. 14, 47; Verr. 4, 9, 19 und pro Tull.
2, 5 ingratiis aufgenommen, Kayser nur an der letzten Stelle,
vergl. J. H. Schmalz im Antibarbarus von Krebs I p. 679. Wenn
aber Halm Cornel. Nepos Them. 4, 4 ingratiis schreibt und die
meisten neueren Herausgeber ihm folgen, so ist das jedenfalls
falsch, da der cod. M(onacensis) ingrati und die übrigen Hdschr.
ingratis haben , vergl. C. Wagener, Philolog. Rundschau 4 p. 777.
Aber ingratis ist nicht allein des Versmafses wegen Lucr. 3, 1069;
5, 44; 6, 216 zu schreiben, sondern auch auf Grund der Über-
lieferung bei Gell. 17, 1, 7; Apul. Met. 1, 26 S. 80; 2, 20 S. 141;
6, 30 S. 443; lavolen. Dig 17, 1, 36 §2; Tertull. Apol. 4; 27;
28; adv. Hermog. 19; adv. Marc. 5; Scorp. 10; Lactant. Instit.
2, 10, 25; Placid. Gloss. 58, 3 ed. Deuerling.
Multimodis Enn. (Fab. 236 ed. L. Müller) bei Cic. de orat.
3, 58, 218 nach Bothes Vermutung, in den Hdschr. multis sum
modis; Plaut. Mosteil. 3, 2, 98 (785) im cod. Ambros., in den
übrigen Büchern multum; Mil. Glor. 4, 4, 53 (1190) im vet. ;
Bacch. 3, 2, 1 (385) nach Camerar. Verbesserung und Persa 4,
6, 24 (706) nach Dousas Vorschlag, in diesen beiden Stellen ist
in allen Büchern und im Mil. Glor. in den meisten multis modis;
Pacuv. (307) bei Nonius p. 84, 24 im Urbin. (sonst multimodiis) ;
Terent. Andr. 5, 4, 36 (939) im Bemb.; Heaut. 2, 3, 79 (320);
Phorm. 3, 1, 1 (465) und Hecyr. 2, 3, 7 (280) nach Faernus Ver-
besserung, in sämtlichen vier Stellen entweder in allen oder in
fast allen Büchern multis modis; Cic. Fin. 2, 26, 82 in den Pal.
A B und im Erlang, und danach C. F. W. Müller, während Madvig
multis modis schreibt; Corn. Nep. Themist. 10, 4 ist im cod. Dan.,
Wolfenbuttelan. Gudiau. n. 166, Sangaliens, und in dem besten
von allen, dem cod. Parc. multimodis, wie auch Nipperdey schreibt,
im cod. M(onacensis), in dem des colleg. Roman, und in der edit.
Neue -Wagener, Lau Formenlehre. U. 3. Aufl. 39
— 610 —
Ultraiectin. aber multis modis, was Halm aufgenommen hat. Ferner
steht multimodis bei Lucr. 1, 895; 2, 1055: 2, 1060; 3, 115; 3,
588; 3, 620; 3, 856 (hier ist in den alten Büchern multimodi als
Adjektiv); 4, 644; 4, 1155; 5, 1406; 6, 997; Fronto ad xM. Caes.
3, 8 (p. 46, 2 ed. Naber) und de orat. (p. 157, 8), vergl. Ebert,
De Fronton. syntaxi p. 23; Dictys 6, 2; 6, 4: Epitom. lul. Valer.
1, 21; Chalcid. Tim. 329 (p. 353, 4 ed. Wrobel); Symmach. Epist.
3, 23; Claud. bei Sidon. Epist. 4, 2; Prudent. Perist. 3, 200; Avien.
Descr. orb. terr. 391, auch steht multimodis bei Claud. Mamert.
Ep. 1 p. 781, 2 Migne, aber Engelbrecht schreibt hier (p. 198, 7)
multis modis. Vergl. Cic. Orat. 45, 153; Hildebrand, Apul. de
dogm. Plat. 17 S. 243 (II p. 239). — Die sehr seltene Form multi-
mode haben Chalcid. Tim. 60 (p. 128, 8) und Boeth. in Categ.
Aristot. 1 p. 116 angewandt.
Mirimodis Plaut. Trinum. 4, 2, 86 (931) nach Guyets Ver-
besserung, in den Hdschr. steht miris modis, wie bei Plaut. Rud.
3, 1, 1 (593); Mercat. 2, 1, 1 (225); Casin. 3, 5, 4 und Terent.
Hecyr. 1, 2, 104 (179) richtig gelesen wird. Mirimodis las man
auch nach Schott bei Claud. Mamert. Stat. auim. 3, 14, aber
Engelbrecht (p. 181, 20) hat miris modis hergestellt.
Omnvinodis Plaut. Stich. 5, 4, 2 (684) nach Scalig. Verbesserung,
im Ambros. omnibmodis, in den übrigen Büchern omnibus modis;
Lucr. 1, 683; 2, 489 nach Lambin. Verbesserung, in den Hdschr.
omnimodi; 2, 700; 3, 406; 5, 190; 5, 425; 5, 718; 5, 1024;
Apul. Flor. 4 S. 17; Ambros., De lapsu virg. 3, 14; Cassiod. Var.
1 1 praef. ; Expos, in Psalm. 43, 5 ; 48, 5 ; Candid., De generat.
div. 10; Claud. Mamert. Stat. anim. 1, 15 (p. 61, 1 und 61, 2);
Cassian. Instit. praef. 7; 1, 2, 3; 1, 9, 1; 2, 11, 2; .3, 5, 1; 4, 4;
4, 21; 5, 7; 5, 8; 5, 9; 8, 10; 8, 21; 11, 18; 11, 19; 12, 32, 1;
Conl. 1, 17, 1; 2, 15, 2; 2, 23, 1; 3, 3, 2 u. a.; Alcim. Avit.
Append. 4 ed. Peiper p. 179, 26 und in den not. Tir. p. 4. —
Omnimode Chalcid. Tim. 50 B (p. 63, 5); statt omnimode im Fronto
ad M. Caes. 1, 8 (p. 24, 20 ed. Naber) ist nach Studemund omni
modo zu lesen, vergl. Ebert, De Frontonis syntaxi p. 22.
7. IL Von Adjektiven oder von solchen Participien,
welche als Adjectiva gebraucht werden, werden die
meisten Adverb, der Art und Weise gebildet.
1. a) Zu Adjektiven oder Participien der zweiten und
ersten Deklination gehören meistens Adverbia auf e,
dieselben hatten in der alten Sprache ohne Zweifel im Ausgang
ein d. Alted elata hat 0. Müller in dem überlieferten alte delata
— 611 —
in einem Verse des Enn. bei Festus unter petrarum genera S. 206
erkannt, aber L. Müller schreibt Enn. (Ann. 307) alte, üb diese
Adverbialformen auf — ed ursprünglich Lokative oder Ablative
oder Instrumentale sind, kann hier nicht weiter untersucht werden.
Beachtenswert ist auch der Superlativ facilumed. Vergl. Corssen,
Aussprache 1 p. 200 und 2 p. 469; Stolz, Lat. Gramm, p. 213
und Bergk, Beiträge zur latein. Grammatik 1 p. 18. Adverbia
auf 6 sind z. B. acute, anguste, argute, bene (zu bonus), male,
aegre, pigre, pulchre, aspere, libere, misere, prospere, aperte,
considerate u. a. , sowie einige, in denen die Bedeutung der Ad-
jectiva modificiert ist, plane ^ sane, va/de, dieses aus valide ver-
kürzt, welches in seiner vollen Form bei Plaut. Amphitr. 5, 1, 10
(1062); 5, 1, 78 (1130); Mercat. 1, 1, 42; 1, 1, 48; Pseud. 1, 2,
12 (145); 1, 3, 110 (344); 1, 3, 130 (364) und Rud. 2, 1, 14
(303) gelesen wird, dagegen valde Mercat. 1, 1, 102. Hierher
gehört auch fere und der Superlativ ferme (vergl. Ribbeck, Par-
tikeln p. 6, 7).
b) Von mehreren Adjektiven und Participien der
zweiten und ersten Deklination, sowie von Pronominal-
stämmen werden auch Adverbia auf o gebildet. So z. B.
Adcubuo, ohne ein zugehöriges Adjektivum, wird von Plaut.
Trucul. 2, 4, 68 (422) im Scherz nach assiduo gebildet. Lachmann
zu Lucr. 5, 679 p. 307 will hier accubio lesen.
Ädfectato Lamprid. Heliog. 17, 4.
Alio^ vergl. auch S. 536 und Ebrard, De ablativi, locativi,
instruraentalis etc. usu p. 614. Aliquando\ Aliquo^ vergl. Ebrard
a. a. 0. p. 614.
Altro Plaut. Casin. 3, 2, 25.
Antelucio Apul. Met. 1, 11 S. 43; 9, 15 S. 621.
Anteluculo Apul. Met. 1, 14 S. 52; Gloss. Labb. anteluculo
XüXUCpoJQ.
Arbürarto Plaut. Poenul. 3, 5, 42 (656).
Arcano wird von Charis. 2, 13 S. 173 (192, 25) und S. 179
(199, 26) aus Cic. Ep. Att. 16, 3, 1 bemerkt; es ist auch bei Caes.
bell. civ. 1, 19, 2. Zweifelhaft ist Plaut. Trinum. 2, 4, 117 (518):
arcano tibi ego hoc dico. Niemeyer bemerkt in der Ausgabe von
Brix zu dieser Stelle: »Da arcano 556 (dixisti arcano satis) nicht
Adverb, sondern nur Dativ des Adjektiv (verschwiegen) sein kann,
so wird es auch hier so zu fassen sein.« Die Form arcane weist
Charis. 3 S. 174 (192, 26) zurück.
Cito.
39*
— 612 —
Citro^ welches gewöhnlich in Verbindung mit ultro vorkommt,
vergl. Hand, Tursell. II p, 86; Thielmann, De sermonis proprie-
tatibus apud Cornificium p. 70; Köhler, De auetorum belli Afri-
cani et belli Hispaneusis latinitate p. 442; J. H. Schmalz im Anti-
barbarus von Krebs I p. 257; Ebrard a. a. 0. p. 616 und be-
sonders Preufs, De bimembris dissoluti apud scriptores Romanos
usu sollemni p. 17.
Clandestino Plaut. Mil. Glor. 4, 1, 10 (956); Auct. argum. ad
Plaut. Trucul. v. 4: Pompon. (com. 23) bei Nonius p. 178, 20; Lucil.
(26, 68 ed. L. Müller; 533 ed. Lachmann) bei Nonius p. 38, 18
und 249, 4. Vergl. Glossar. Plautin. ed. Ritschi (Opusc. 2, 236).
Compacto Cic. Ep. Att. 10, 12, 2; compecto Afran. (com. 90)
bei Charis. 2 S. 177 (197, 5); Cic. pro Scaur. 5, 8 und Liv. 5,
11, 7.
Contestato Ulpian. Dig. 15, 4, 1; 25, 3, 1 § 12.
Contro^ welches sich in controversus, controversia, contro-
versari findet.
Cotidiano Afran. (com. 369) und Fronto bei Charis. 2, 13
S. 177 (196, 27); Plaut. Captiv. 3, 5, 67 (725); Cicer. Verr. 4,
8, 18; de repub. 6, 2, 2 bei Nonius p. 501, 4; Rutil. Lup. 1, 2;
Plin. N. H. 11, 37, 57 (154), und dieses erklärt Charis. 2, 13
S. 174 (193, 13) für das übliche, nicht cotidiane. — Charis. 2
S. 177 (196, 7) sagt: Cotidio ut falso pro cotidie Q. Caepio in
M. Aemilium Scaurum lege Varia, »cum ab isto viderem cotidio
consiliis hosteis adiuvari«, aber einige Seiten vorher 2 S. 174 (193,
19): denique Q. Caepio in M. Aemilium Scaurum lege Varia »cum
ab isto viderem, inquit, cotidie hostis adiuvari«.
Crastino Gell. 2, 29, 9; Minuc. Felix 40, 2; Apul. Met. 2, 11
S. 116; 6, 31 S. 444; 7, 26 S. 498.
Desiduo Varro bei Fulgent. Exposit. sermon. antiquor. S. 565.
Desuhito belegt Nonius p. 517, 1 mit Titin. (80): Enn. (Fab.
386 ed. L. Müller); Afran. (101); Caecil. (10); Claud. Quadrig.
(fragm. 38 ed. Peter p. 219, 8); Nov. (89); Lucr. 2, 265; Acc.
(367); Pompon. (102 und 124, an letzter Stelle schreibt Ribbeck
desubitod); Cic. de rep. 6, 2 (ed. C. F. W. Müller p. 367, 20);
Naev. (8); ferner steht es bei Plaut. Capt. prol. 62; Bacch. 1,
1, 46 (79); Mostell. 2, 1, 63 (411); Stich. 5, 4, 39 (719); Lucr.
3, 643.
Ecquo; Eo; Eodem (von einigen Grammatikern, wie z. B. von
Schweizer -Sidler, Lat. Gramm. § 233 für eine Dativform erkjärt).
Extremo Corn. Nep. Hamilc. 2, 3 ; Suet. Vesp. 7 ; Modestin.
— 613 —
Dig. 32, 1, 83 § 1; zweifelhaft ist Cicer. fragm. in Pison., Kayser
schreibt (V p. 136, fragm. 6) prius enim Gallus, dein Gallicanus,
extremo Semiplacentinus; C. F.W. Müller (II 3 p. 161, fragm. 10)
prius enim Gallus, dein Gallicanus fuit, ad extremum Placentinus.
Vergl. extremum p. 581.
Faenerato Plaut. Asin. 5, 2, 52 (902) und Menaech. 4, 2, 40
(626).
Extro finden wir allein in extromeatus, welches in den not.
Tiron. S. 85 neben extrameatus steht.
Hesterno Sisenna (Miles. lib. fr. 5 ed. Peter p. 297, 11) bei
Charis. 2, 13 S. 180 (200, 20); Cic. in Vatin. 1, 3; Auson. Epigr.
74, 1 (p. 342 ed. Peiper); Sulp. Sev. Dial. 3 (2), 1, 1: 3 (2), 2, 1;
3 (2), 5, 2; 3 (2), 5, 3.
Hiberno Colum. 9, 14, 18 im Leipz., Schneider hiberna; sicher
hiberno Venul. Dig. 42, 8, 25 § 6; Pallad. 12, 8, 1 und Solin. 5, 8;
Cael. Aurel. Chron. 3, 1, 2; Anth. Lat. ed. Baehrens 4, 138, 12;
Riese liest hier (569, 4) hiberna.
Hoc (vergl. ecquo). Serv. zu Verg. Aen. 8, 423 : Hoc tunc, id
est huc tum, et hoc pro huc posuit secundum antiquum morem.
Nam antea hoc adverbium loci fuit, quod nunc abolevit. Nam
crebro in antiquis lectionibus invenitur, sicut in epistulis probat
Verrius Flaccus exemplis auctoritate ratione, dicens in adverbiis
pro u 0 plerumque maiores ponere consuetos; et sie pro huc hoc
veteres dicere solebant, sicut pro illuc illo dicimus. Unde etiam
hoc 0 longum esse apparet, sicut illo dicimus, quod pro illuc
ponitur. Die gleiche Erklärung des hoc in dieser Stelle des Virgil,
pro huc, giebt Servius auch zu Aen. 1, 4. So: quis ait hoc aut
quis profitetur Plaut. Captiv. 3, 1, 20 (480), vergl. Brix z. d. St.
hoc non voluntas me impulit Mercat. 2, 2, 49 (321); hoc respice
et revortere Mercat. 5, 2, 30 (871); iube hoc accedat Pers. 4,
4, 55 (605); hoc praevortar Pseud. 2, 2, 8 (602); quid tu hoc
occursas Trucul. 2, 2, 27 (282); adduce hoc tu istas Trucul. 2,
6, 50 (531); hoc animum advortite Captiv. 2, 2, 79 (329), vergl.
Brix z. d. St.; Curcul. 2, 2, 20 (270); Mil. Glor. 3, 1, 171 (766),
vergl. Brix z. d. St.; Pseud. 1, 2, 20 (153), vergl. Lorenz z. d. St.;
Trinum. 1, 2, 26 (66); hoc concludar Terent. Andr. 2, 3, 12 (386);
hoc proviso, ut ubi tempus siet, deducam Eun. 3, 1, 4 (394); si
Chares hoc forte advenerit Eun. 3, 2, 48 (501); nemon hoc (andere
huc) prodit? Phorm. 1, 2, 102 (152); si quinque milia hoc con-
ieceris Varro R. R. 3, 5, 8; Cael. bei Cic. Ep. Famil. 8, 6, 4;
Plane, bei Cic. Ep. Farn. 10, 21, 5; 10, 21, 6; 10, 23, 6, sowie
— 614 —
D.Brut, daselbst 11, 10, 3, im Med. immer hoc, die Herausgeber
schreiben meistens huc, nur Wesenberg 10, 23, 6 hoc; vergl.
Becher, Über den Sprachgebrauch des Caelius p. 12; Verg. Aen.
8, 423 hoc tunc ignipotens caelo descendit ab alto und Georg. 2,
187 im Pal.; Liv. 21, 43, 13 im Put. und 22, 14, 4 und 5 im
Put. und Colb. hoc, Luchs schreibt huc; Sen. Contr. 1, 3, 4 (p. 45,
16 ed. H. J. Müller); Senec. Epist. 84, 2 und Nat. quaest. 2, 11, 1
schreibt Haase huc et illo, gewifs heifst es hoc et illo; Petron.
39, 8 et hoc et illoc; CLL. 1, 1431 (5, 4111); 5, 182; 8, 1648;
10, 4294; 10, 5020; 10, 5921; 10, 7457; Orell. 4359; 4.394; 4471.
Vergl. illoc, istoc.
Homo Plaut. Mostell. 1, 3, 3 (159); Lucil. (7, 2 ed. L. Müller;
67 ed. Lachmann) bei Donat. zu Terent. Andr. 5, 6, 12 und (28,
23 ed. L. Müller; 678 ed. Lachmann) bei Nonius p. 121, 7; Varro
(Sat. Menipp. 142) bei Nonius p. 121, 10.
Ideo.
Illo (vergl. ecquo) Plaut. Amphitr. 1, 1, 42 (197); 1, 1, 48
(203); 2, 1, 56 (603); Mil. Glor. 4, 4, 56 (1193): Mercat. 2, 3,
124 (462); Persa 4, 4, 26; Stich. 1, 3, 31 (185); 1, 3, 108 (265)
Trinum. 2, 4, 94 (495); Terent. Andr. 2, 2, 25 (362); Cic. Verr
Acc. 1, 56, 147; pro Caec. 16, 46; Leg. agr. 2, 34, 92; Ep. Fam
1, 10 und Att. 1, 16, 2; Caes. bell Gall. 4, 11, 4; 4, 20, 3
6, 13, 12; 7, 45, 6; bell civ. 3, 78, 6; bell. Hispan. 4, 4; 41, 5
Val. Maxim. 5, 1, 1; Senec. Contr. 1, 3, 4; 2, 5 (13), 16, im
Antw. und Brüss. illos; 7, 2 (17), 8; 10 praef. 9 und Excerpt
3, 8, 1; 4, 4, 1; 4, 7, 2; Senec. de ira 3, 28, 1; Benef. 5, 6, 5
Vita beata 1, 1; 15, 5; Consol. Polyb. 9 (28), 5; Consol. Helv
15, 1; 16, 9; Nat. quaest. 2, 11, 1; 4, 2, 28; Epist. 45, 4; 71
28; 82, 22; 84, 2; 90, 27; 92, 27; 92, 28; 93, 9; 94, 4; 108, 6
120, 17; Senec. Herc. für. 868; Plin. N. H. 2, 9, 6 (46); 2, 67
67 (170); 5, 9, 10 (55); 6, 28, 32 (142); 18, 33, 76 (328); 35
18, 58 (201); 36, 12, 17 (81); 37, 2, 11 (35); Stat. Silv. 4, 4
96 und Theb. 9, 30; 12, 203; Tacit. Ann. 15, 60; Plin. Epist. 5
6, 6; Ulpian. Dig. 7, 8, 10 § 4; 11, 7, 10; 47, 10, 7 § 2; 48, 5
23 §3; Augustin. Civ. dei 1, 4 (I 9, 24) u.a., vergL noch Rönsch
Semasiolog. Beiträge II p. 70. — Illoc Plaut. Trucul. 3, 1, 3 (647)
Terent. Eun. 3, 5, 24 (572), im decurt. illuc im Vatic. ra. pr. und
Par. illic; Lucil. bei Nonius p. 289, 12 illoc in den Hdschr.,
L. Müller 27, 23, Lachmann 592 und Baehrens 545 schreiben
aber illuc; in der Rede des Kaisers Claudius super civitate Gallis
danda Taf. 1 Z. 40; Petron. 39, 8. Vergl. hoc, istoc.
— 615 —
Immerito Terent. Phorm. 2, 1, 60 (290): Cic. de orat. 2, 79,
322: Tibull. 1, 6, 72 u. a., besonders häufig mit Negationen ver-
bunden, wie z. B. Liv. 2, 1, 2: Curt. 5, 1, 24; 7, 11, 24; oft bei
Quintilian, vergl. auch Planer, De haud et haudquaquam negatio-
num apud scriptores Latinos usu p. 53.
Immo, vergl. Ribbeck, Beiträge zur Lehre von den lat. Par-
tikeln p. 6.
Inf also Gloss. bei Mai. Äuct. Class. 6, 528 und 7, 564.
Inojn'no Marc. Empir. p. 299 G.
Intro, vergl. Brix zu Mil. Glor. 1168, wo er introd schreibt.
Invio Fronton. de eloquent, p. 140, 7 ed. Naber.
Isto (vergl. ecquo) Plaut. Mil. Glor. 2, 5, 45 (455); Cic. Ep.
Farn. 9, 16, 9; Ep. ad Quint. fr. 3, 1, 3, 9: Ep. Att. 12, 23, 1;
Cael. bei Cic. Epist. Fam. 8, 9, 3; 8, 15, 2; Plane, daselbst 10,
17, 2; Ovid. Heroid. 17 (18), 205; Senec. Epist. 31, 8; 45, 2;
88, II: 117, 31: Plin. Epist. 3, 6, 6; 4, 12, 7. — Istoc Plaut.
Mostell. 5, 1, 49 (1098); Persa 4, 3, 35 (504) im Ambros. und
Leipz., sonst isto; Trinum. 2, 4, 150 (551), im Ambros. istuc;
Trucul. 4, 2, 6 (717); 4, 2, 27 (740); 4, 2, 39 (752): Terent.
Adelph. 2, 1, 15 (169) im Basil., Rice, und decurt. und im Vat.
und Vict. m. sec, sonst istic oder istuc, was Dziatzko schreibt;
Cael. bei Cic. Ep. Fam. 8, 4, 1; 8, 8, 10; 8, 9, 4, vergl. Becher
a. a. 0. p. 12; Suet. Calig. 55; Petron. 57, 11.
Iterato lustin. 5, 4, 3; 5, 9, 14; 11, 7, 11; 15, 2, 6; 29,
4, 1; Ulpian. Dig. 42, 3, 6; Modestin. Dig. 49, 16, 3 § 9; Vulg. 2
Macc. 14, 7; loann. 3, 4; Tertull. adv. lud. 13; Sulp. Sev. Hist.
1, 23, 2; Cyprian. Epist. 8, 3; 22, 2; 24; 59, 10; 75, 8: ad
Novatian. 6; Marc. Empir. 34, vergl. Rönsch, Itala und Vulgata
p. 342 und dessen Semasiolog. Beiträge II p. 73.
Itero belegt de Vit im Forcellini III p. 636 mit einer In-
schrift bei Fea, Framm. di Fast. cons. tav. 10 n. 26 und mit einer
Münze bei Eckhel, D. N. V. 6 p. 477.
lurato Paul. Dig. 2, 8, 16; Henzen Inscr. 6428; C. I. L. 10,
4842 Z. 29.
Merito.
Necopinato Cic. Phil. 2, 31, 77; Fin. 3, 2, 8 und Tuscul. 3,
22, 52; Liv. 3, 15, 4.
Neutro Liv. 5, 26, 9; Tacit. Histor. 3, 23; Quint. 7, 2, 39.
Nocturno Apul. de mag. 57 S. 521, aber Krüger schreibt
nocturna.
Nuhilo Senec. Nat. quaest. 3, 27, 4; Plin. N. H. 7, 60, 60
— 616 —
(215); 11, 24, 28 (84); 18, 24, 36 (133). Quintil. Declam.
13, 17.
Omnino.
Opinato npoQfJoxe/u(üQ Gloss. Labb.
Percito Thes. nov. Latin, p. 400 ed. Mai.
Porro (aus pro gebildet).
Postremo.
Postrlduo Plaut. Mil. Glor. 4, 2, 90 (1082).
Praeparato Quintil. 4, 2, 58, sonst ex praeparato.
Praesto, dafür praestu C. I. L. 6, 2193, aber vergl. Gurt. Valer.
bei Cassiod. S. 2289 (p. 157, 22): praesto nos per o scribimus,
veteres per u scripserunt und Albin. (Beda) de orthogr. S. 2341
(p. 306, 11): praesto per o scribendum, non per u, unde praesto-
lari dicimus, non praestulari; praestus Inschr. Grut. 669, 4.
Precario Plaut. Ampbitr. prol. 24; Terent. Eun. 2, 3, 27 (319);
Cic. Verr. 5, 23, 59: pro Tüll. 19, 45; 20, 46; pro Caecin. 32, 92;
Leg. agr. 3, 3, 11; pro Cael. 11, 27 (Verr. 2, 36, 88 schreiben Klotz
und Kayser precario, C. F.W. Müller pretio); Liv. 34, 62, 10; Senec.
Controv. 1 praef. 5 und Thyest. 215; Tacit. Agric. 16; Plin. Epist.
7, 30, 4; Gurt. 9, 2, 34; 10, 2, 14; Suet. Claud. 12; Ulpian. Dig.
43, 26, 1 § 2; 43, 26, 2 § 3; Aur. Vict. de vir. illust. 7, 5 u. a. m.,
vergl. Prise. 15, 3, 11 S. 1009 (II 68, 27).
Profecto; über die Bedeutung »jedenfalls, bestimmt, gewifsa
spricht C. F.W. Müller im Lael. von Seyffert p. 14, eingehend
handelt darüber S. Steinitz, De affirmandi particulis Latinis I.
Profecto; vergl. K. E. Georges in Bursians Jahresbericht 1886 p. 47.
Proporro Lucr. 2, 136; 2, 979; 3, 275; 3, 281; 4, 887;
5, 312. Lachmann zu Lucr. 2, 136 p. 82 sagt: hoc adverbio,
quod Lucretii proprium esse putant, Lucilius quoque usus est in
libro XXX (in der Ausgabe v. 885), aber L. Müller (XXX, 108)
und Baehrens (766) haben hier proferre.
Quadripartito Colum. 4, 26, 3 ; quadripertito Censorin. 23, 9.
Quartato Cato (Incert. hbr. fr. 13 ed. Jordan p. 86, 6) bei
Servius zu Verg. Aen. 3, 314.
Quarta, vergl. primum S. 583.
Quo, vergl. ecquo und Ebrard a.a.O. p. 615; Quonam\ Quo-
cumque; Quoquam; Quoquo\ Quovt's; Quolibet; Quopiain.
Eetro.
Secundo, vergl. primum p. 583. Für die Bedeutungen »zum
zweitenmal« und »zweimal« führt Rönsch, Semasiolog. Beiträge
II p. 81 Beispiele an.
— 617 —
Sereno Liv. 31, 12, 5; 37, 3, 3; Senec. Nat. quaest. 2, 18;
Plin. N. H. 11, 24, 28 (84); 18, 35, 82 (355); Obsequ. 1 (55);
24 (83); 47 (107); 61 (122), dafür in sereno Cato R. R. 156, 3.
Sero immer mit der Bedeutung »zu spät, verspäteta, vergl.
Seyffert-Müller, Cicer. Laelius p. 57.
Sorfito Plaut. Mercat. 1, 2, 25 (135»'); Cic. Verr. 2, 51, 126;
4, 64, 142; pro Cluent. 46, 128; pro Sest. 64, 134; Horat. Epod.
4, 1 ; Senat. Consult. bei Cael. bei Cic. Ep. 8, 8, 7 ; Suet. August.
30 und 47.
Subito.
Supervacaneo Fronto ad M. Caes. 4, 3 (p. 65, 17 ed. Naber).
Suspecto Paul. Dig. 34, 9, 21.
Tertiato Cato (Incert. libr. fr. 13 ed. Jordan p. 86, 6) bei
Servius zu Verg. Aen, 3, 314.
Tertia^ vergl. primum S. 583.
Testate Plin. 8, 36, 54 (130); Ulpian. Dig. 15, 4, 1 § 1; 18,
6, 1 §3 (hier auch testando); 29, 1, 19 (20); 45, 1, 122 §3;
49, 14, 45; Apul. de mag. 78 S. 561; Vulg. 1 Reg. (Sam.), 8. 9.
Tripartito oder tripertito.
Triplo = dreimal rptaacuQ belegt Rönsch, Semasiolog. Beiträge
II p. 84 mit Vulg. 1 Reg. (Sam.), 20, 12.
Ultro, vergl. citro S. 612.
Utro Cic. Parad. 3, 2, 24; Ovid. Met. 5, 166; Plin. N. H.
18, 19, 49 (179).
ütroque.
UtroUhet Quint. 1, 11, 9; Lactant. Opif. dei 5, 10.
Verno Cato R. R. 50; 54, 3; 131; Plin. N. H. 9, 3, 13 (37);
19, 5, 30 (95); Pallad. 3, 26, 3; 4, 10, 3; 5, 8, 6; 6, 7, 1; 11,
11, 5; Mart. Capell. 6, 691; Cass. Fei. 66 (p. 160, 2) und 71
(169, 16), vergl. Wölfflin, Über die Latinität des Afrikaners Cassius
Felix p. 397 und 398.
c) Von einer grofsen Reihe von Adjektiven werden
die Adverbien bald auf — e, bald auf — o gebildet.
Absurde ist die gebräuchliche Form, absurde aber Vell. 2,
77, 1 im A(pographum Amerbachii) und in der editio princeps
Basileensis überliefert, doch von Beatus Rhenanus in absurde
geändert und von den neuesten Herausgebern geschrieben; Vell.
hat auch 2, 83, 3 absurde.
Adsidue oder assidue scheint zu allen Zeiten geschrieben zu
sein, seltener ist adsiduo oder assiduo Plaut. Cist. 1, 3, 37; Mosteil.
4, 2, 60 (976); Mil. Glor. 1, 50 und Trucul. 2, 4, 68 (422); Lucil
— 618 —
(5, 23 ed. L. Müller; 173 ed. Lachmann) bei Nonius p. 201, 8;
Plin. N. H. 26, 3, 8 (16); Apul. Met. 9, 15 S. 622; Modestin. Dig.
40, 4, 44; Maximian. Eleg. 1, 224; Priscian. Perieg. 10; Hosidius
Geta 216 in der Anthol. Lat. ed. Burmann 1, 178 (Meyer 235,
Riese 17; Baehrens 4, 207); Anthol. Lat. ed. Riese 312 (Baehrens
4, 466) V. 3 und 481 v. 176; L Neapol. 1609 (Meyer 1273) v. 8.
Assiduo ist auch Terent. Heaut. prol. 39 im Vict. und vielleicht
im Basil. überliefert, ebenso Senec. Epist. 55, 7 im Par. a, aber
an beiden Stellen ist von den Herausgebern assidue gesetzt.
Aestive Plaut. Menaech. 2, 1, 30 (255); aestivo Apul. de mundo
11 S. 312 und Colum. 9, 14, 18 im Leipz.
Aeterno Ovid. Amor. 3, 3, 11; CIL. 6, 10237 = Inschr.
Orell. 4517 (AnthoL Latin, ed. Meyer 898 v. 8); Plin, N. H. 2,
107, 111 (240); Macrob. Sat. 6, 1, 5, sehr selten aeteme wie
Eugipp. Excerpt. ex Augustin. p. 134, 9.
Bipartito und hipertito^ daneben sehr selten hipartite Boeth.
Aristot. top. 6, 5 p. 709.
Casso Gregor. Tur. de virtute S. Martini 2, 25; 3, 50; de
miraculis B. Andreae apostoli 25; casse haben die Gloss. Amplon.;
Liv. 24, 26, 10 liest Hertz wohl casse, aber die Stelle ist ver-
dorben, Weifsenborn hat in cassum, Luchs *cassae*, Riemann
läfst das Wort ganz aus, Zingerle schreibt cum conclamassent.
Vergl. cassum S. 580.
Certe wird in der Regel so von certo unterschieden, dafs certe
die Gewifsheit des Ausgesagten ausdrückt, wie z.B. certe
edepol, quom illum contemplo, em formam cognosco meam quem
ad modum ego sum Plaut. Amphitr. 1, 1, 285 (441); certe is est,
is est profecto Trinum. 4, 3, 65 (1072); certe hercle nunc hie se
ipsus fallit Terent. Andr. 3, 2, 15 (495); certe mea est Andr. 5,
4, 30 (933); certe ipsus est Eunuch. 5, 5, 4 (974); certe non est
Cic. pro Cluent. 54, 119; fuit certe id aequum et certe exspecta-
tum est pro Plane. 16, 38 ; quae certe vera exstitissent pro Milon.
23, 64; quae certe vera sunt pro Milon. 35, 97; certe in nullo
Phil. 1, 15, 37; si me tanti facis quanti certe facis Ep. Fam. 11,
16, 3; certe nemo Academ. 2, 35, 113; alterum certe non potest
(im Gegensatz zu alterum fieri profecto potest) Nat. Deor. 1, 2, 5;
certe illud eveniet: sin certe eveniet Divinat. 2, 7, 18 u. a. m.
Certo aber ist N eben bestimmung der verba sentiendi
und declarandi, wie z.B. certo vocem me audire ausus sum
Plaut. Aulul. 5, 4 (811); unum quidem certo promitto tibi Stich.
3, 2, 46 (480) im Ambros., sonst certum; certo decrevi Terent.
— 619 —
Hecyr. 4, 2, 10 (586), doch drückt auch certo öfter die Ge-
wifsheit des Ausgesagten aus: certo . . ipse mandavit mihi
Plaut. Epid. 1, 1, 46; me quidem certo servavit consiliis suis 3,
2, 42 (378); certo hie insanust homo Menaech. 2, 2, 9 (283); tu
quidem certo non sanu's satis 2, 2, 39 (313); certo haec mulier
aut insana aut ebriast 2, 3, 22 (373) ; certo tibi tu et parasito
tuo 2, 3, 38 (389); certo haec mulier non sanast satis 2, 3, 39
(390); verum certo, quisquis es, aequom si facias, mihi odiosus
non sies 3, 2, 36 (500), hierzu bemerkt Brix im Anhang p. 101 :
»certe verlangt Langen mit folgender Begründung: »wir wollen die
Frage, ob ich dich kenne oder nicht, weiter nicht erörtern, jeden-
falls (certe) thust du unrecht, mir lästig zu fallen«, womit der
Sinn richtig bestimmt ist, aber bei Plautus scheinen die Grenzen
zwischen certo und certe noch nicht fest gezogen zu sein;« hac
quidem pol certo verba mihi numquam dabunt Mil. Glor. 2, 3,
82 (354); nunc quidem domi certost 2, 4, 45 (399); certo haec
meast Poenul. 5, 4, 52 (1222); et east certo 5, 5, 21 (1300);
certo illi homines mihi nescio quid consulunt mali quod faciant
Persa 5, 2, 63; eins ex semine haec certost fames Stich. 1,
3, 15 (169); certo mecastor id fuit nomen tibi 1, 3, 86 (240);
lubens accipiam certo, si promisseris 3, 2, 27 (481); hercle ille
quidem certo adulescens docte versutus fuit 4, 1, 55 (561), vergl.
P. Langen, Beiträge zur Kritik und Erklärung des Plautus p. 22;
certo tu quidem pol multo hilarior Terent. Eunuch. 4, 5, 5 (732)
und tua quidem hercle certo vita haec expetenda optandaque
est Phorm. 1, 3, 12 (164); et id ipsum certo fore Cic. Ep. Att.
10, 14, 3 und nihil ita exspectare quasi certo futurum Tuscul. 5,
28, 81. Certo für sich in der Antwort: Plaut. Menaech. 5,
8, 9 (1058); 5, 9, 50 (1109) und Mercat. 3, I, 36 (534), ebenso
aber auch certe: Plaut. Asin. 3, 3, 132 (722); Terent. Andr. 3,
5, II (617); Hecyr. 5, 4, 3 (843); Cic. pro Rose. Com. 14, 42 und
Tuscul. 1, 5, 9. — Einen genauen Unterschied hat man zwischen
certe scio und certo scio aufzustellen versucht. Sehr eingehend
spricht hierüber Fr. Haase in seinen Vorlesungen über lateinische
Sprachwissenschaft, herausgeg. von Eckstein 1 p. 114: -»Certe scio,
es ist sicher, dafs ich weifs, also die Existenz des Wissens wird
versichert, wie in dem deutschen: sicherlich; daher »wenigstens«,
d. h. soviel ist gewifs. Certo scio, ich weifs mit Sicherheit; also
es wird nicht die Existenz des "Wissens versichert, sondern diese
wird vorausgesetzt und ihm nur ein Accidens beigelegt, von dem
es begleitet ist, die hier nicht eine Zeit, sondern eine temporal
— 620 —
begleitende Qualität ist. Daher kann man wohl sagen certe nescio ;
die Existenz des Nichtwissens ist gewifs; aber nicht: certo nescio;
denn wenn man überhaupt nicht weifs, so wäre es ein Unsinn zu
sagen, mit Gewifsheit nicht wissen, weil jenes weniger ist. Die
Ungewifsheit kann gewifs sein ihrer Existenz nach; aber sie kann
nicht von der Sicherheit einer Sache begleitet sein. Wohl aber
kann man sagen: non certo scio; hier nämlich wird nicht das
Wissen selbst, sondern nur dessen Gewifsheit geleugnet. Dagegen
non certe scio, so gestellt, kann nicht gesagt werden, weil certe
die Existenz versichert und non sie leugnet.« Indessen ist die
Grenze zwischen certe scio und certo scio, wie Hellmuth, Über
die Sprache der Epistolographen Galba und Baibus p. 52 sagt,
nicht so scharf und bestimmt zu ziehen, denn gar leicht könne
dem sprechenden Subjekte die eigene Überzeugung (das subjek-
tive certe) als unumstöfsliche Thatsache (das objektive certo) er-
scheinen. Auch sei anzunehmen, dafs die Schriftsteller sich nicht
immer die peinliche Frage vorgelegt hätten, ob sie mehr der
subjektiven oder der objektiven Gewifsheit Raum geben sollten,
sondern dafs sie ohne grofses Bedenken die Form wählten, die
ihrer gewöhnlichen Sprechweise entsprach. Auch ist wohl zu
beachten, dafs die Überlieferung sehr unsicher ist. Doch läfst
sich bestimmt behaupten, dafs Cicero der Form certo scio den
Vorzug gab; so steht dasselbe pro Sext. Rose. 8, 21; 37, 107;
pro Quint. Rose. 8, 24; Verr. 3, 87, 201; 4, 59, 132; pro Caecin.
19, 55; 33, 97; pro Arch. 12, 32; de domo sua 12, 31; Har. resp.
16, 34; pro Plane. 8, 19; pro Ligar. 5, 13; Phil. 3, 6, 17; Frag.
B. 9, 6 ed. Kayser XI p. 26 = ed. C. F. W. Müller IV 3 p. 237,
27; Nat. Deor. 2, 46, 119; 3, 40, 95; Divinat. 2, 13, 30; Cato
Mai. 1, 1 und 1,2, an letzter Stelle ist certo von Charis. 2 S. 185
(206, 12) angeführt und im cod. L(eidens.) und R(henaugiens.)
überliefert, in den übrigen Hdschr. steht aber certe, wie auch
Halm und Sommerbrodt schreiben. Aufserdem finden wir nach
Hellmuth a. a. 0. noch 34 mal certo scio in den Briefen Ciceros.
Trotz dieser Menge von Stellen ist certe scio für certo scio dem
Cicero nicht ganz abzusprechen, jedenfalls ist es nicht richtig, das
gut überlieferte certe scio ändern zu wollen. So findet sich certe
scio in den besten Hdschr. bei Cic. Ep. Att. 11, 10, 1; 11, 24, 4;
12, 41, 3; 14, 13, 2; an allen diesen Stellen hat Baiter certo scio
geschrieben, Wesenberg nur an der ersten, an allen übrigen hat
er richtig certe beibehalten. Ebenso ist auch Phil. 12, 12, 29,
da alle Hdschr. certe scio haben, so zu schreiben, C. F. W. Müller
- 621 -
hat hier certo scio dafür eingesetzt. Aber carte scio, welches
richtig erklärt wird durch certum est me scire, steht bei Cicero
pro Font. 4, 8 (8, 18) und pro Sulla 13, 39, vergl. Landgraf in
den Anm. p. 35. Aufser den angeführten Stellen steht noch certo
scio Plaut. Aulul. 1, 1, 21 ((lO): Sali. Catil. 51, 16; lugurth. 9, 2;
Fronto ad amicos 1, 7 (p. 179, 6 ed. Naber); certe scio Terent.
Andr. 3, 2, 23 (503) und spät scio certe Plin. See. Med. 1, 6
(p. 17, 1) und certe scio 1, 25 (p. 40, 15).
Clanculo wird von Diomed. 1 S. 305 (319, 23) erwähnt und
ist bei Apul. Met. 3, 8 S. 188; 3, 16 S. 202; 7, 11 S. 467; 9, 9
S. 611; 10, 14 S. 704; Florid. 15 S. 55 und de mag. 40 S. 492
86 S. 573; Amm. Marcell. 20, 8, 18; 21, 12, 13; 26, 6, 5; Imp
Constantin. Cod. 5, 17, 7 und 11, 67, 3; TertuU. de pall. 4
Augustin. Epist. 153, 25; Confess. 9, 8, 18 und Sermon, 8, 11
Ambros. de off. 3, 14, 87; Hegesipp. 4, 20; 4, 23; Solin. 7, 29
Macrob. Sat. 5, 18, 1: Greg. Tur. Hist. Francor. 10, 31; lib. in
glor. confessor. 13; Schol. luvenal. 10, 337 (ed. 0. Jahn p. 333,
22). Daneben, wenn auch sehr selten, clancule Cassian. Instit. 7,
24; Conl. 2, 11, 3, auch sagt Sittl in Wölfflins Archiv 2, 270:
clancule nicht blofs in Glossen (D V), sondern auch Ambros. Ansp.
Migne 89, 1314 d; Aldhelm 4, 93. In älterer Zeit war auch clan-
culum in Gebrauch, welches von Charis. 5 S. 266 (296, 17) und
Diomed. 1 S. 305 (319, 23) angeführt wird. Dasselbe haben
Quinct. Atta (24) bei Nonius p. 231, 21; Afran. (com. 47) bei
demselben p. 20, 1; Plaut. Amphitr. 1, 3, 25 (523); Casin. 2, 8, 8;
Menaech. 3, 3, 8 (530); Terent. Eunuch. 2, 3, 19 (310); 3, 5,
41 (589); 3, 5, 54 (602); Adelph. 1,1, 27 (52); Lucil. (27, 20 ed.
L. Müller; 629 ed. Lachmann) bei Nonius p. 37, 18; Auct. bell.
Hispaniens. 32, 8; Gell. 1, 8, 5 und spät auch Aulular. ed. Peiper
p. 47, 6.
Commode »zur gelegenen Zeit« wird von Charis. 2, 13 S. 177
(196, 15) mit Titin. (com. 64) und Sisenna (Milesiarum lib. XIII
fr. 4 p. 297, 9) belegt, daneben auch commodo in derselben Be-
deutung, welches von Charis. 2, 13 S. 174 (193, 15) und S. 177
(196, 9) aus der Frivolaria des Plautus angeführt wird, dasselbe
steht noch Mil. Glor. 3, 1, 49 (645) und Sen. Epist. 70, 19; diese
beiden letzten Stellen ändert C. F. W. Müller (Nachtr. S. 36 A. 1),
an der ersten Stelle schreibt er convivas commodos (von Drix
und Lorenz nicht aufgenommen), und an der letzten ex commodo
mori. Commodo hat auch Macrob. Sat. 1, 2, 1. Vergl. commo-
dum S. 580.
- 622 -
Composito Terent. Phorm. 5, 1, 29 (756); Corn. Nep. Dat.
6, 6; Verg. Aen. 2, 129, sonst ex composito und de composito;
in anderer Bedeutung composite Cic. de orat. 1, 11, 48; 1, 15,
64; Orat. 70, 236; Sallust. Catil. 51, 9; 52, 13; Colum. 6, 2, 5;
Gell. 1, 5, 2; Tertull. adv. Hermog. 42; Commodian. Instr. 1,
41, 4 und incomposite Liv. 25, 37, 11; Quintil. 10, 2, 17.
Consulto Plaut. Poenul. 3, 5, 43 (788); Cic. Nat. Deor. 1,
31, 85; Off. 1, 8, 27; Legg. 1, 8, 25; Caes. bell. Gall 5, 16, 2
5, 37, 2; 5, 50, 5; Horat. Serm. 1, 10, 14; Liv. 3, 40, 8; Tacit
Ann. 4, 16; 12, 22; 13, 3; Minuc. Felix 10, 1; Eutrop. 9, 21
consulte Plaut. Rud. 4, 7, 14 (1240); Liv. 22, 38, 11; 42, 16, 5
Tacit. Hist. 2, 24; Tertull. Exhort. castit. 12; Spartian. Hadr. 2, 6
Amm. MarcelL 31, 5, 9; Imp. Alex. Cod. 5, 51, 4; Impp. Diocl
et Maxim. Cod. 6, 20, 12; Minuc. Felix 8, 3; Cyprian. Epist
4, 4; 25, 1.
Continuo häufig zu allen Zeiten; continue Varro L. L. 5, 5, 27
(Stünkel, De Varroniana verborum formatione p. 57); Flor. 2, 17, 5
im Nazar.; Terent. Maur. 1964; Symmach. Epist. 9, 23 (21), 1
(p. 242, 7 ed. Seeck); Chalcid. Tim. 149 (p. 207, 8 ed. Wrobel);
Pallad. 1, 10, 2; Oros. 5, 1, 11; Mart. CapelL 5, 517; Firm.
Matern. 5, 5 p. 134; 34; 8, 22 p. 228, 50 (vergl. Dressel, Lexik.
Bemerkungen zu Firm. Matern, p. 15); Cassiod. in Psalm. 69, 5;
118, 31; Complex. ad Timoth. 2, 5; Nonius erklärt 376, 26 pro-
tinus durch iugiter et continue. Auch in weniger guten Hdschr.
steht continue, so Quint. 2, 20, 3 im Goth., Voss. 2 und Par. 2,
ferner 9, 1, II bei Regius, die Herausgeber haben continuo ge-
schrieben.
Crebro oft; crebre Vitruvius 2, 9, 10 (p. 57, 12); 5, 4, 2
(p. 111, 8); 8, 3, 2 (193, 1); Cod. Theod. 9, 21, 6; auch Colum.
11, 3, 58 im cod. Polit. (sonst crebro); crehriter öfter bei Vitruvius
und Apuleius.
Destinato Suet. Caes. 60, häufiger ex destinato, in anderer
Bedeutung destinate certare Amm. Marceil. 18, 2, 7.
Directo Cic. Nat. Deor. 1, 25, 69; Partit. orat. 13, 46; Senec.
Epist. 66, 5; Martian. Dig. 40, 5, 55; Paul. Dig. 9, 4, 26; Scaevol.
Dig. 32, 1, 103; directe Cic. Partit. orat. 7, 24; Acad. 2, 20, QQ\
Caes. bell. Gall. 4, 17, 4; Vulg. Sapient. 5, 22.
Diutino^ »hoc adverbium quamquam nusquam alias apud
Apuleium legitur, sed diutule et diutine, recte tarnen cum codd.
retinuit Bosscha« sagt Hildebrand zu Apul. de mag. 14 S. 419,
wo er diutino in den Text gesetzt hat, Krüger schreibt hier diu-
— 623 —
tina. Hildebrand und Eyssenhardt haben Met. 2, 24 S. 148 diu-
tino aufgenommen, obgleich cod. Laurent. (69, 2) hier diutine hat.
Diutme steht Plaut. Rud. 4, 7, 15 (1241); Apul. Met. 2, 15 S. 124
und de mag, 47 S. 504; Gloss. ed. Götz II p. 53, 54.
Duhie^ selten dubio Apul. Met. 9, 2 S. 596 und Hegesipp.
1, 16, 3.
Explorato Liv. 23, 42, 9; 23, 43, 7; 27, 2, 12; 31, 3, 8;
38, 18, 7; Tacit. Histor. 2, 49; 3, 20; dagegen ne naviges uisi
explorate Quint. Cicer. bei Cicer. Ep. Fam. 16, 8, 1 ; explorate
scribo Cic. ad Q. fr. 2, 14 (lö''), 3; non satis explorate pereep-
tum et cognitum Nat. Deor. 1, 1, 1; explorate iudicare Plane, bei
Cic. Ep. Fam. 10, 8, 6.
Falso, aber false Sisenna (Miles, lib. fr. 5 ed. Peter p. 299,
14) bei Charis. 2 S. 179 (199, 30); Cic. Invent. 2, 11, 36 (aber
I, 43, 81 und 2, 11, 37 falso); Cassiod. in Psalm. 63, 10; Lucifer,
De sancto Athanas. 2, 4 (p. 154, 9 ed. Hartel). In weniger guten
Hdschr. steht false noch, so Cic. Acad. 2, 46, 141 im Leid. A,
Erlang, und Gud. 2 und Liv. 8, 18, 2 im Harl. 1.
Fesdnato Colum. 1, 6, 19; Plin. N. H. 18, 10, 23 (98); Quint.
4, 2, 58; Suet. Caes. 16; lustin. 38, 10, 11; Ven. Fortunat. 7,
22, 11 (festinit oder festinat codd.); festinate Gloss. Placid. ed.
Deuerling p. 47, 13. Vergl. festinatim S. 553.
Festino Capitol. Clod. Alb. 6, 6; festine Cassiod. Var. 3, 40.
Ein Kompositum 'praefestino finden wir in den Gloss. ed. Götz II
p. 393, 58.
Fortuito, dafür wird in den Hdschr. oft fortuitu (vergl. Hand
a. a. 0. II p. 742) gelesen, welche Form auch Prise. 15, 4, 24
5. 1016 (II 79, 19) kannte: »forte« vero eventus pro »fortuitu«,
quod a »fortuitus« derivatio nomine fit. Geschrieben ist fortuitu
Plin. N. H. 8, 16, 21 (57) von Detlefsen (von Mayhoff fortuitis);
Solin. 2, 48 (p. 46, 20 ed. Mommsen) und 30, 7 (p. 147, 3); Hygin.
Astron. 2, 20 (p. 393, 10 ed. Muncker); Vulg. Numer. 35, 22;
Lactant. Instit. 1, 2, 1; 5, 20, 14; 7, 9, 6; Acro zu Horat. Serm.
1, 1, 2; lustinian. Instit. 2, 1, 27 ed. Huschke (dagegen 2, 1, 39
fortuito); Imp. Theodos. Cod. 6, 36, 8 §3; Sulp. ^ev. Vit. S.
Mart. 9, 5 (Halm fortuito); Boeth. Cons. philos. 5, 1 (p. 122, 40);
Cypriani Vita 8 ed. Hartel (III praef. XCIX, 3) ; si enim id fortuitu
casu proveniret Epitom. lul. Valer. 3, 23 (ed. Zacher p. 61, 7). —
In weniger guten Hdschr. steht fortuitu, weshalb es auch nicht
in den Text gesetzt ist, so Plaut. AuluL 2, 1, 41 (163) in einem
cod. Lang. (Wagner fortuitu, aber Götz und Leo fortuito); Cicer. de
— 624 —
orat. ], 24, 111 im Leg. 4 und Guelf. 3; Leg. agr. 2, 7, 17; Phil.
10, 2, 6 im Bamb. und Bern.: Fin. 5, 11, 33 im Pal. B, Erlang,
und Spir. (vergl. Madvig z. d. St.); Divinat. 1, 32, 71 und 1, 55,
125 im Heins, und 2, 53, 108 im Leid. B; Off. 1, 29, 103 im
Bamb. m. sec, im Bern, e, Goth., Weim. und in drei Ven. ; Tim.
13, 48 im Leid. A, Wien., Gud. 2 und Erl.: Cornific. 2, 17, 25
(im Par. fortuito): Auct. bell. Air. 3, 5 (hierzu bemerkt Wölfflin,
Archiv 6, 93 : fortuitu zwar kritisch nicht vollkommen sicher, aber
gerade weil es die seltenere Form ist, nicht zu beanstanden); Liv.
2, 28, 1 und 3, 51, 1 im Harl. 1; Senec. de ira 2, 3, 1 im Anic;
Tacit. Germ. 10 (im Periz. fortuito): Augustin. Civ. Dei 4, 18
(I 168, 3); 4, 33 (I 188, 8); 7, 3 (I 277, 29) und 18, 41 (II 318,
24) in den meisten älteren Ausgaben, Dombart überall fortuito. —
Fortuite wohl nur in Glossen, so Gloss. ed. Götz II p. 73, 11;
Gloss. Lat. Gr. p. 97 Vulc. : Gloss. Labb.
Grate ^ auch in Glossen grato, so wird Gloss. Labb. p. 82 d
grato durch r^diojg übersetzt, vergl. Gloss. ed. Götz II p, 35, 51.
Gratui'to, daneben auch gratuitu in den Gloss. Labb. p. 82 d,
wo es durch y.zyarnafxhojg übersetzt ist; in den Gloss. ed. Götz
II p. 348, 41 ist xtyapiafiivwQ durch gratuito wiedergegeben, wo
aber o aus u verbessert ist. Auch in weniger guten Hdschr. findet
sich gratuitu, so Cic. Off. 2, 19, 66 im Gothan. und Suet. Gaes.
27 im Tornac. Gratuite Cassiod. in Psalm. 118, 53; Complex. in
Ep. lacob. 3.
Improviso Plaut. Asin. 2, 2, 44 (310); Cic. Verr. 2, 74, 182;
pro Muren. 17, 36; Phil. 12, 1, 3; Ep. Att. 15, 1% 1; Divinat.
1, 24, 50 und de rep. 1, 4, 7; Caes. bell Gall. 1, 13, 5; beU.
civil 1, 54, 3; 1, 75, 2; Verg. Aen. 8, 524; 12, 576; Ovid. Met.
14, 161; Liv. 2, 11, 4; 3, 23, 1; 6, 4, 9; 6, 33, 7; 7, 36, 12;
25, 30, 10; 27, 5, 8; 27, 28, 16: 28, 13, 6; 29, 32, 2: 36, 38, 1;
38, 30, 7; 44, 35, 31, daneben de improviso und ex improviso,
auch improvise in dem Gedichte unter TertuU. Namen adv. Marc.
2, 12.
Incerte Plaut. Epid. 3, 4, 69 (505); 4, 1, 19 (545); Enn.
(Fab. 61 ed. L. Müller) bei Gell. 19, 10, 12 und Pacuv. (trag.
302) bei Nonius p. 467, 33; incerto Plaut. Pseud. 4, 2, 7 (962) ed.
Fleckeisen und Lorenz (incerte cod. A) und dann später wieder
bei Ambros. de obitu Theod. 45; Hegesipp. 1, 16, 3.
Inconsiderate Cornific. 4, 38, 50; Cic. Tuscul. 1, 3, 6; de fato
14, 31; Off. 1, 28, 103: Gell. 17, 1, 1; Tertull. Praescr. haeres.
27 wie auch considerate Cic. pro Quiut. 16, 51; Ep. Farn. 12,
— 625 —
5, 2; Off. 1, 15, 49: 1, 27, 94; 1, 38, 136; inconsiderato TertuU.
Praescr. haeres. 1.
Inconsulto Cornific. 3, 5, 8; Ulpian. Dig. 28, 4, 1; 28, 4, 1
§ 1; 28, 4, 1 § 2; 28, 4, 1 § 3; Impp. Diocl. et Maxim. Cod. 6,
23, 12; lul. Valer. 1, 43 (ed. Kubier p. 54, 13); inconsulte Sallust.
Catil. 42, 2; Liv. 2, 37, 6; 3, 11, 11; 4, 37, 8 (hier im Harl. 1
uuJ Leid. 1 inconsulto); 7, 15, 9; 22, 43, 1; 42, 16, 5; Gurt.
9, 9, 13: Quintil. Declam. 4, 8; Imp. Alex. Cod. 9, 8, 2; Impp.
Diocl. et Maxim. Cod. 7, 16, 16; lul. Valer. 2, 25 (p. 86, 12);
Veget. de re milit. 3, 22 (p. 113, 6 ed. Lang) und 3, 26 (p. 122, 11);
Dictys 1, 5: Minuc. Felix 24, 2; Oros. 5, 14, 3.
Inea^plornto Liv. 6, 30, 4; 21, 25, 9; 22, 4, 4; 27, 26, 6
aber adrogationes non tamen nee inexplorate committuntur Gell.
5, 19, 5.
Inopinato Liv. 26, 6, 9, dafür ex inopinato; inopinate Augustin.
Confess. 8, 6, 14: Chalcid. Tim. 145 (p. 204, 24); Cassiod. Histor.
eccl. trip. 3, 4; dasselbe ist bei Liv. 34, 28, 10 in den Lov. 1;
5; 6 und der ed. Mog., aber im cod. Mog. necopinatum, in an-
deren Büchern inopinatum, was M. Müller aufgenommen hat; in-
opinate auch bei Senec. Consol. Helv. 5, 3 im Berl. , Guelf. und
Meil. 4, aber im Meil. 1 inopinantis, was auch Haase schreibt.
Insperato Lucil. (30, 38 ed. L. Müller; 864 ed. Lachmann)
bei Nonius p. 35, 9; Apul. Met. 9, 38 S. 665; Argum. Plaut. Aul.
1, 14, daneben ex insperato, aber iasperate V^ulg. Sap. 11, 8;
Cassiod. Var. 7, 6.
Inito Eumen. Grat. act. 11 (ed. Baehrens p. 189, 18), irrito
hat Baehrens auch Eumen. pro restaur. schol. 4 (p. 119, 12) ge-
schrieben, doch Wölfflin (Archiv 2 p. 13) findet es bedenklich, in
so später Zeit eine Adverbialbildung auf o anzunehmen, dagegen
schreibt Cassiodor nach dem Vorgange von Augustin. Serm. 49, 3
konsequent irrite, so Var. 1, 4; 3, 27; 7, 27; 12, 2; Comm. Psalm.
58; Psalm. 88, 45; de anima 12 (638 Migne); de orat. 640 (Migne),
Licito Solin. 11, 8; Cod. Theodos. 11, 8, 3; Macrob. Sat. 1,
1, 4 und 1, 4, 16; Weite Marcian. Dig. 30, 1, 114 § 5; Oros. 6,
20, 2.
Liquido, doch caelum liquide serenum Gell. 2, 21, 1 und
siderum stellarumque observationem haudquaquam putabat liquide
consistere 14, 1, 7; liquide respondes Eugipp. Exe. Augustin. 5
S. 63, 24 und liquide advertas Exe. Aug. 248 S. 810, 5.
Manifesto (arch. manufesto), aber manifeste Cels. 1 prooem.
(p. 9, 1 Daremb.): Senec. Clement. 1, 20, 2; 2, 7, 2; Apul. Met.
Neue-Wagener, Lat. Formenlehre. 11. 3. Aufl. 40
— 626 —
6, 17 S. 412; Tertull. Spect. 5; 22; 24; Apol. 31; ad nat. 1, 10
Pudic. 10; leiun. 10; Scorp. 9; 10; Praescr. haeres. 40 und adv
Marc. 2, 9; Cyprian., Quod idola dii non sint 2; de mortalit. 20
Epist. 75, 15; lulian. Dig. 45, 1, 56 § 2; Scaev. 31, 88 § 11; 32
102 in.; 33, 1, 19 m.; 33, 7, 20 in.; 33, 7, 20 § 2; 33, 7, 27 § 2
33, 7, 27 §3; 34, 1, 20 §2; 40, 5, 41 § 1; 45, 1, 135 in. ; 50,
16, 243; Paul. 32, 78 § 1 und 33, 4, 16; Modestin. 31, 33 und
40, 1, 11; Imp. Anton. Cod. 6, 44, 1; Imp. Ael. Anton. 6, 26, 1;
Imp. Gord. 10, 11, 2; Impp. Diocl. et Max. 7, 16, 21; 7, 20, 2;
7, 50, 2; 7, 52, 5; 8, 9, 2; 8, 45, 22; Impp. Arcad. et Honor.
7, 65, 8; Impp. Honor. et Theodos. 12, 5, 1; Imp. lustinian. 6,
51, 1 § 2; 7, 17, 1 § 2; Scribon. Epist. lul. Callistr. (p. 3, 24 ed.
Helmreich) und Scribon. 90 (38, 20); Chalcid. Tim. 103 (p. 172,
10) und 322 (p 345, 22); Porphyr. Comment. in Horat. Carm. 1,
8, 16 (p. 13, 4 ed. Meyer); Hieronym. Epist. 29, 2; Vulg. Esdr.
4, 18 und Tob. 2, 22; Eumen. Panegyr. Constantio Caes. 8 (p. 137,
21 ed. Baehrens) ; Panegyr. Constantino Aug. 7 (p. 165, 12) und
16 (p. 173, 13); Gargil. Mart. Medic. 59 (p. 206, 8); Sulp. Sev.
Chron. 2, 7, 5; Vict. Vitens. 1, 22; Macrob. Sat. 1, 18, 18; 4, 4,
12; 5, 20, 12 und Somn. Scip. 2, 7, 8; Vel. Long, de orthogr.
5. 2237 (80, 2); Marc. Emp. 16 in. In weniger guten Hdschr.
steht manifeste Cic. pro Cluent. 17, 48 im Salzb. und Lag. 12
und so hat auch Kayser geschrieben, aber C. F. W. Müller hat
manifesto hergestellt, vergl. dessen Note praef. XXX ; Catil. 3, 2, 4
im Duisb. und 3, 7, 17 in den meisten Büchern. Auch Vell.
Paterc. 2, 70, 1 steht manifeste in A(pographum Amerbachii) und
in der ed. princeps Basileensis, aber Heinsius hat manifesta ge-
setzt.
Matutiao Vitruv. 6, 6 (9), 5; Plin. N. H. 7, 53, 54 (181);
9, 10, 12 (36); 11, 12, 12 (30); 18, 31, 74 (310); 18, 31, 74
(311); 18, 31, 74 (312); 20, 9, 33 (80); 27, 4, 10 (27); Apul.
Met. 5, 17 S. 352; 7, 24 S. 492; 9, 5 S. 600; 9, 32 S. 654;
Greg. Tur. de curs. stell. 42, vergl. Charis. 2 S. 168 (187, 19)
und Diomed. 1 S. 402 (406, 21); eodem matutino Quintil. 12, 8, 2;
haec singula et matutina et vespera dautur Plin. N. H. 32, 4, 14
(36); matutmis Plin. N. H. 4, 12, 26 (90); 20, 7, 24 (58); 20,
17, 72 (186); 21, 6, 18 (36); aber matutine giebt Prise. 4, 6, 34
S. 635 (I 137, 7).
Mutuo, daneben rnutue nach Charis. 2, 13 S. 184 (205, \Q)
und dies ist bei Cic. Ep. Farn. 5, 2, 4; 5, 7, 2.
Nece^sm-w wird von Charis. 2, 13 S. 186 (208, 19) bei Cato
— 627 —
und C. Gracchus nachgewiesen, es ist aber auch zu allen Zeiten
häutig; daneben necessarie Cic. Invent. 1, 29, 44 (zweimal) und
2, 2, 4 (1, 3, 4 und 1, 29, 45 necessario); Val. Maxim. 7, 6, 3;
Papinian. Dig. 5, 3, 51; 16, 3, 8; 35, 2, 5; Marcian. Dig. 50, 16,
214; TertuU. adv. Marc. 2, 13, 27; leiun. 11; de anima 34; 35;
Cyprian. de domin. orat. 25 (p. 285, 25); Epist. 1, 2 (p. 467, 4);
Pseudo-Cyprian. ad Novat. 3 (p. 55, 20) und 12 (p. 62, 12); Ennod.
Dict. 6, 1 (ed. Hartel p. 440, 23; ed. Vogel p. 322, 17).
Nefarie^ aber nefario bei Alcim. Avit. c. Eutych. haeres. 1
(ed. Peiper p. 16, 12).
OccuHe, selten occulto Afran. (com. 295) bei Charis. 2, 13 S. 186
(209, 1); Isid. Orig. 12, 3, 4 (in den Guelf. 1 und 2 occultum);
derselbe citiert 20, 14, 1 aus Lucr. 1, 314 unius aratri Ferreus
occulto decrescit vomer in arvis. Lach manu und Bernays schreiben
occulte.
Optato Plaut. Amphitr. 2, 2, 26 (658); Terent. Andr. 3, 3, 1
(533); Cic. Ep. Att. 13, 28, 3; Verg. Aen. 10, 405, aber optate
Lamprid. Alex. Sev. 58, 1.
Ordinate^ dafür citiert auch de Vit im Forcellini VI, 681
ordinato: Schol. MS. ad luvenal. 15, 42 apud Mai, Gloss. nov.
Latin, p. 45 Romani cuncta ordinato faciebant.
Perpehw, daneben selten perjjetue^ so quid ais? perpetuen
valuisti? Plaut. Epidic. 1, 1, 15 (17) ed. Götz; firme et perpetue
meminerimus Cornific. 4, 56, 69 (Kayser perpetue, Friedrich per-
petuo, beide klammern diese Stelle ein, vergl. Friedrich adnot.
critica p. LXXXI); Inschr, Grell. 686, Z. 6 (aber ebendaselbst
Z. 17 in perpetuo = in perpetuom, vergl. Grell, not. critic); per-
petue se esse victuros Cassiod. in Psalm. ^^^ 4, in Psalm. 114, 1;
ut perpetue custodiamur Hormisd. Epist. 121, 3; Eugipp. Excerpt.
Augustin. 260 S. 837, 26; Tidwore semper, perpetue Gloss. Labb.
140 d (Gloss. ed. Götz et Gundermann II p. 393, 51 Ttdvrore
semperperpetuo) und perpetue Träy-ors ebendaselbst 134 d.
Primo (vergl. primum S, 583), daneben auch pn'me, welches
von Prise. 3, 2, 13 S. 603 (I 91, 18) neben primo erwähnt, 15,
3, 12 S. 1010 (II 69, 24) angeführt und von Charis. 2, 13 S. 188
(211, 7) mit fabula prime proba aus Naev. (com. 1) belegt wird;
aufserdem wurde es von Ritschi, Fleckeisen und Lorenz (in der
ersten Auflage) bei Plaut. Mil. Glor. 3, 1, 199 (794) gelesen,
dagegen haben Brix und Lorenz (in der zweiten Auflage) die
Konjektur Scaligers adprime in den Text gesetzt. Wenn aber
Brix in der Anmerkung z. d. St. sagt, dafs prime sonst dem
40*
- 628 -
Plautus wie der Latinität überhaupt fremd ist, so ist dies falsch,
denn aufser Naevius führt Georges noch zwei Stellen aus Marceil.
Empirie. 15 fol. 106 (b) und 34 fol. 136 (a) an, und Scholl schreibt
Plaut. Trucul. 2, 5, 3 (454) id ego prime de me domo docta dico.
Von den Kompositis sind zu nennen: apprime oder adprime, curn-
prime und irnprime^ vergl. Gell. 17, 2, 14: Adprime crebrius est,
cumprime rarius traductumque ex eo est, quod cumpri'mis dice-
bant pro quod est imprimis. Am häufigsten kommt apprime oder
adprime (vergl. Wölfflin, Lat. und roman. Komparation p. 17 und
Archiv 1 p. 97) vor, dasselbe gebrauchten Plaut. Cist. 1, 2, 6; Rud.
.3, 4, 30 (735); Trinum. 2, 2, 92 (373); Mil. Glor. 3, 1, 199 (794),
vergl. oben; Terent. Andr. 1, 1, 34 (61); Eunuch. 5, 4, 30 (952);
Hecyr. 2, 2, 5 (247), auch von Arus. Mess. ed. Lind. p. 214 (p. 455, 4
ed. Keil) citiert; Claud. Quadrig. (fr. 15 ed. Peter p. 213, 14) bei
Gell. 6 (7), 11, 7; Varro R. R. 3, 2, 17; Corn. Nepos Att. 13, 3;
Gell. 5, 21, 1; 9, 13, 1; 13, 12, 1; 17, 7, 3; 18, 5, 10; Apul.
Met. 9, 14 S. 620; 10, 17 S. 710; Flor. 1, 4 S. 17; 2, 15 S. 55;
3, 17 S. 80; de deo Socrat. 17 S. 156; 19 S. 163; 20 S. 167;
23 S. 175; de dogm. Piaton. 2, 19 S. 246; de mag. 31 S. 465;
Gapitol. Anton. Phil. 4, 9; Pius 7, 8; Eutrop. 10, 16, 3; Chalcid.
Tim. 21 (p. 86, 22); Hieronyra. Chron. 1 S. 45; 2 S. 167; de viris
illustr. 134; Gennad. praef. ; Solin. 17, 5; Sulpic. Sever. Epist. 3
ad Paulum; Salvian. ad eccles. 2, 3, 9 (p. 132, 39); Amm. Marceil.
28, 1, 7; Possid. Vita Augustini 1; Symmach. Epist. 1, 3; Macrob.
3, 17, 12; 5, 21, 5; 6, 9, 11; Alcim. Avit. Epist. 50 (ed. Peiper
p. 78, 30); Histor. Miscell. 11, 44; Gregor. Tur. Histor. Francor.
2, 31; Chron. Salernit. 37; Schol. Bobiens. ad Cic. p. 259, 28 ed.
Orelli. — Cumprime Claud. Quadrig. (fr. 7 ed. Peter p. 206, 9)
bei Gell. 17, 2, 14 und Cass. Felix 57 (ed. Rose p. 146, 1), dafür
cumprimis, vergl. Wölfflin, Komparat. p. 18. — Inprime Cic. Har.
resp. 17, 36 im Par., Gembl. und Erfurt., vergl. C. F.W. Müller
adnot. critica p. CXXXIII. Gewöhnlich ist imprimis, auch inprimo
kommt vor, so sagt Diomed. p. 401 (405, 35): sed tarnen lectum
invenimus in primo, quod est hv T.pcüToig.
Praepostere, daneben auch einmal jjraepostero Senec. Epist. 3, 2.
Raro ist die gebräuchliche Form; Varro sagt bei Gell. 2,
25, 8: sed a »rarus« non dicitur »rare«, sed alii »raro« dicunt,
alii »rarenter«, Charisius spricht öfter von rare^ so 2, 13 S. 173
(192, 21): quorum (adverbiorum) ratio cum in e litteram diri-
gatur, ut rare rarius rarissime et manifeste manifestius mani-
festissime und (192, 29): itaque clanculo, non item dicere raro
— 629 —
sed rare dumtaxat cum ratione poterimus. S. 174 (193, 11) ist
verstümmelt: vincit cum dicimus liquido in rare iT et vero ü vere,
Keil schreibt: vincit, cum dicimus liquido vel raro, non rare, et
vero, non vere; S. 193 (217, 8): rare Cicero pro raro (im Neapol.
ist jedoch raro Cicero pro rare), ut idem Maxiraus notat; Cato-
nem quoque ita locutum. Sed et Plautus in Rudente (4, 3, 56
= 995): verum rare capitur; Fleckeisen hat hier raro, Scholl aber
nach Charis. rare: dasselbe wird noch geschrieben von Colum. 2,
9, 6 und dem Scholiasten zu luvenal, 7, 202 (ed. 0. Jahn p. 287,
20); unsicher ist Cornific. 3, 8, 15 und 4, 17, 25, wo Kayser rare
schreibt. Klotz und Friedrich aber raro; Hirt. bell. Gall. 8, 19, 1
ist rare falsche Lesart des Leid. 1, Scalig. und Kopenh. 1 für
rari; rare steht in den Hdschr. bei Vitruv. 3, 2 (3), 1 (p. 70, 15),
Rose aber nach locund. rarius, vergl. noch Note zu p. 70, 19.
Repentino (vergl. Thielman, De sermonis proprietatibus Cornific.
p. 45) Plaut. Pseud. 1, 1, 37; Afran. (com. 82 und 397) bei Charis.
2, 13 S. 193 (217, 3); Cic. pro Quint. 4, 14 (repentine Kayser);
Caes. bell. Gall. 2, 33, 2; Auct. bell. Alex. 29, 4; Gran. Licinian.
p. 10, 19 ed. Bonnens.; Apul. Flor. 16 S. 64; de mundo 16 S. 324
und nach den besten Hdschr. bei Lactant. Instit. 1, 11, 55, dafür
de repentino oder auch derepentino geschrieben bei Apul. Flor.
3, 16 S. 62 und de deo Socrat. prol. S. 106; repentine ist bei
Cicero a. a. 0. im Par. k, auch findet es sich Gloss. Labb. 6^
(auch Gloss. ed. Götz et Gundermann II p. 221, 33) al^uidiojg
repente, repentine, subito; 33*^ «^y<:t» repente, repentim, repentine
und 158*' repentine alifucoiwg, (/.<pvco.
Secreto, aber secrete Tertull. de pall. 4 und de orat. 1 ; Augustin.
Serm. 387, 1; Oros. 7, 40, 6; Imp. Leo Cod. 8, 18, 11; Macrob.
Sat. 2, 5, 7.
Secwido^ sehr selten secunde, was Charis. 2, 13 S. 195 (220,
16) nach Statilius Maximus aus Cato bemerkt (vergl. Cato ed.
Jordan p. 89, 14); aufserdem lesen wir noch quod haec res tam
secunde processit bei Cato Orig. 5, 1 (ed. Jordan p. 22, 3). Vergl.
noch für secundum die Form primum auf Seite 583.
Sedulo, dafür sedule Colum. 9, 9, 1 und Prudent. Perist.
5, 407.
Sempiterno Cato Orat. 1 fr. 5 (ed. Jordan p. 33, 8) bei Charis.
2, 13 S. 194 (218, 16); Vitruv. 1, 5, 3 (p. 21, 27); 2, 2, 1 (p. 37,
25): 7 prooem. 13 (159, 14); 9, 4 (1), 2 (p. 219, 10); Petron.
45, 6; Solin. 35, 5; 40, 19, aber semp iterrie Facuv. (trag. 234) bei
Nonius p. 170, 15 und 176, 5; Augustin. Confess. 9, 3, 5; 11, 7, 9;
— 630 —
Claud. Mamert. de statu animae 1, 3 (p. 28, 20): Rustic. contra
Äceph. disput. p. 1224 und 1248 ed. Migne.
Serio, dafür serie Plaut. Mercat. 4, 1, 19 (685) im decurt.
m. pr. Vat. und Leipz.
Si'mulato Lamprid. Heliog. 25, 4; Ennod. Libell. pro synodo
35 (ed. Hartel p. 298, 17; ed. Vogel p. 53, 37), dafür öfter nmu-
late Cicer. in Pison. 12, 27; pro Rabir. Post. 12, 33; Nat. Deor.
2, 67, 168; Off 3, 17, 68; Ep. ad Q. fr. 1, 1, 4, 13.
Sollte Coripp. loh. 2, 279; 2, 346; 4, 283; Dracont. Carm.
prof. 6, &^^ aber solüo Coripp. loh. 2, 127; 2, 191; Alcim. Avit.
Ep. 62 (55) ed. Peiper p. 88, 3; Isid. Orig. 12, 4, 5.
Strenue, doch strenuo Varro bei Nonius p. 106, 12, so L. Müller
nach dem cod. Bamb., aber Bücheier Varr. Menipp. 521 strenue.
Superßuo Augustin. Epist. 166, 4; c. Academ. 3, 13; Impp.
Dioclet. et Maxim. Cod. 5, 51, 6 und 7, 34, 2; Mart. Capell. 6,
576; Serv. ad Verg. Aen. 1, 2 (ed. Lion 1 p. 5, 31), aber superßue
Augustin. c. Manich. 2, 7; Hieronym. Epist. 27, 1; Salvian. de
gubern. dei 6, 1, 3; 6, 1, 6; Mart. Capell. 3, 310; Boeth. Demonstr.
art. Geom. p. 403, 16 ed. Lachmann; Honor. ad Symmach. 10
Ep. 72; Serv. ad Verg. Aen. praef. (ed. Lion 1 p. 2, 35).
Supervacuo Plin. N. H. 11, 25, 30 (87); Ambros. in Psalm.
118 und Serm. 18, 33; lavol. Dig. 18, 1, 64; Ulpian. Dig. 11, 7,
14 §8; 49, 15, 21 § 1; Paul. Dig. 45, 1, 132; Impp. Dioclet. et
Maxim. Cod. 10, 54, 3; Quintil. Declam. 16, 11; supervacue Paul.
Sext. 3, 4 B 7; Vulg. Psalm. 24, 4; 30, 7; Augustin. Confess. 13,
24, 37; Ennod. Dict. 6, 4 (ed. Hartel p. 440, 23; ed. Vogel p. 322,
17); Mythogr. Lat. 3, 6, 22 (ed. Bode 1 p. 187, 16); Gregor.
Magn. Moral. 16, 43, vielleicht auch Tertull. adv. nat. 1, 10 und
ad Martyr. 1.
Tacite^ aber tacito lustin. 18, 4, 9, Rühl schreibt hier tacita.
Tempestivo Plaut. Trucul. 1, 1, 41 im vet., decurt. und Vat.
statt des gewöhnlichen tempestive^ was hier Spengel schreibt. Scholl
hat intempestivae.
Tronquülo Liv. 26, 51, 5; 31, 23, 4; Senec. Epist. 85, 29;
Plin. N. H. 9, 7, 6 (18); 9, 30, 49 (94); 18, 35, 85 (361), dafür
in tranquillo Cic. Off. 1, 24, 83; tranquillo auch in cetera tribuni
tranquillo peregere Liv. 3, 14, 6 d. i. ohne Störung von aufsen,
anders tranquiUe Plaut. Cistell. 1, 1, 112; Cic. Orat. 28, 99 und
Tuscul. 3, 11, 25; Stat. Theb. 1, 890 nach der Verbesserung von
Müller auch Kohlmann (die Hdschr. tranquillae), wiewohl auch ut
ibi lunius consumatur, velim tranquille a Parthis Cic. Ep. Att. 5, 21, 9.
— 631 —
Tumiiltiinrie Spartian, Caracall. 6, 4; Aurel. Vict. Caes. 40, 17;
Amm. Marceil. 24, 2, 18; Augustin. Op. imperf. contra Julian. 1,
17; tumultuario lul. Valer. I, 51 (p. 62, 13 ed. Kubier).
Tuto^ daneben auch tute Cornific. 3, 5, 9; 3, 7, 13; 4, 43,
55; Fronto ad Anton. 5 (ed. Naber p. 102, 19); Vulg. Par. 2, 16, 1;
Ennod. Epist. 6, 29, 1 (ed. Hartel p. 166, 4; ed. Vogel p. 227, 30);
Vit. Epiphan. 168 (ed. Hartel p. 374, 17; ed. Vogel p. 105, 18);
Dict. 12, 11 (ed. Hartel p. 464, 4; ed. Vogel p. 239, 32); Symmach.
Laud. Valentin. 2, 20; CLL. 6, 13830; Anthol. Lat. ed. Burmann
5, 113 (Meyer 1055; Riese 718; Baehrens 3 p. 165) v. 25; unsicher
ist Petron. 126, 2, wo von den Kritikern und Herausgebern scite
oder arte oder astute vermutet wird; bei Plaut. Trinum. 1, 2, 102
(139) ist tute iam in tutelam berichtigt, auch ist 4, 3, 51 (1058)
tutelam in tute iam im decurt. und Vat. korrumpiert; bei Caes.
bell. civ. 1, 2, 2 steht tute im Leid. 2, ebenso bei Colum. 5, 10,
22 im Sang., an beiden Stellen haben die Herausgeber tuto ge-
schrieben.
Ultime Apul. Met. 1,7 S. 34; 10, 24 S. 725; de mag. 85 S. 570
(vergl. Hildebrand z. d. St.); Oros. 5, 1, 11; 5, 7, 13; 7, 2, 12;
7, 27, 2; 7, 28, 16; ultimo Suet. Nero 32; Petron. 20, 8; 139, 3;
ultimum Liv. 1, 29, 3; 40, 42, 10; 45, 19, 15; Gurt 5, 12, 8;
ApuL Met. 2, 27 S. 156.
Vacuo belegt de Vit in Forcellini 6 p. 233 mit lulian. apud
Augustin. Op. imperf. contra lulian. 3, 187; vacue findet sich bei
Arnobius 3, 35; Gregor. Magn. Moral. 25, 7, 18; 25, 8, 17, vergl.
Wölfflin im Archiv 2 p. 22, derselbe spricht p. 21 eingehend über
in vacuum.
Vane (vergl. Wölfflin in Archiv 2 p. 20) TertuU. Apol. 49; de
fuga in persec. 5; ad Marc. 4, 10; adv. Val. 12; Irenae. 5, 15, 2;
Vulg. Reg. 4, 17, 15; Psalm. 38, 12; 88, 48; Isai. 30, 7; 49, 4;
Zach. 10, 2; Augustin. Migne 38, 240; 405; 794; Arnob. lun. 53,
379 C. Migne; Nov. Avianus 3, 9, 9; Fab. Vindob. 6 (Du Meril
p. 270); sehr selten vano^ was Augustin. Civ. Dei 20, 28 (H p. 478,
14) gebraucht, indem er Psalm. 72, 13 citiert, wo die Vulg. sine
causa hat und die Septuag. fxataiwQ. Für in vano führt V^ölfflin
a. a. 0. eine Reihe von Stellen an.
Vere und vero unterscheiden sich so, dafs vere die Richtigkeit
des Ausspruchs, die Aufrichtigkeit der Gesinnung, vero aber die
Wahrheit des Ausgesagten ausdrückt. Istuc verbum vere in te
accidit Terent. Andr. 5, 3, 14 (885); vere tibi dicam Cicer. Brut.
55, 232 ; vere accusari (es folgt si falso accuseris) pro Muren. 3, 7 ;
— 632 —
si vere obicitur und cui vere istud obici possit pro Muren. 6, 13;
pro Cn. Pompeio vere vehementerque pugnavit in Pisonem 12, 27
und ut vere dicam 28, 68 oder vere ut dicam Prov. consul. 8, 19;
illud quidem honestum quod proprie vereque dicitur Off. 3, 3, 13;
eorum quidem bonorum quae nos bona vere appellemus Fin. 3'
13, 43 u. a. m.; amans vere Catull. 11, 19 und amatam vere 87, 1 ;
vere fama susurrat 80, 5 und vere promittere 109, 3; saepe vere
coepit Simulator amare Ovid. Ars Am. 1, 615; vere aestimare Liv.
3, 19, 6; 34, 27, 1; 37, 58, 8; Sen. Suas. 6, 22 und Curt. 4,
16, 33; appellatio provocatioque adversus iniuriam magistratuum
ostentata tantum inanibus litteris an vere data sit Liv. 3, 58,
13 und patres vere appellatos 4, 60, 1: vere intellegentibus Plin.
N. H. 19 prooem. 1, 1; ille dolet vere qui sine teste dolet Mart.
1, 33, 4; dann auch ohne ein Verbum sentiendi oder declarandi,
wie ubi non vere vivitur Terent. Heaut. 1, 1, 102 (154); populi
liberi plane et vere liberi Cic. in Pison. 16, 37; qui vere dicionis
imperiique Romani facti sint Liv. 22, 20, 11. Dagegen vero
rumificant probam Plaut. Amph. 2, 2, 46 (678): serio ac vero
ratus (te dixisse) 3, 3, 9 (964); responde hoc vero serio Pseud.
4, 7, 94 (1191); veron mit der Antwort serio Gas. 4, 2, 11: Merc.
4, 1, 19 (685); Truc. 2, 2, 47 (302) im Ambr. (sonst serion) ;
mavis vituperari falso quam vero extolli? equidem pol vel falso
tarnen laudari multo malo quam vero culpari Most. 1, 3, 21 (178)
folg., falsone an vero laudent Irin. 1, 2, 173 (210); tam pol ego
is essem vero qui simulabar Terent. Eun. 3, 5, 58 (606) im Bemb. ;
mihi illaec vero ad rastros res redit Heaut. 5, 1, 58 (931) in
demselben von jüngerer Hand an einer ausradierten Stelle über-
geschrieben (sonst an beiden Stellen vere); incertum vero an per
neglegentiam societatem praedarum cum latronibus composuisset
Sallust. Hist. bei Non. S. 260; cum se Verginia et patriciam et
pudicam in patriciae Pudicitiae templum ingressam .... vero glo-
riaretur Liv. 10, 23, 5; si vero aestimes Flor. 2, 18, 1 (im Nazar.
si viros); verone an falso bonos cuique haberetur Curt. 5, 2, 4 ;
cetera auditu maiora quam vero 9, 2, 15; Scipionem, verone an
falso incertum, fama tarnen, cum esset adulescens, haud sincera
fuisse Gell. 6 (7), 8, 5: insipiens, qualia sibi esse primo animi
sui pulsu visa sunt saeva et aspera, talia esse vero putat 19, 1, 19.
Vero facis et merito Cic. Leg. 1, 24, 63 ist eine sehr unsichere
Lesart. Vero für sich in der Antwort haben Plaut. Persa 4,
6, 10 (vero, fiat), Terent. Eun. 3, 1, 12 (402) im Bemb. (sonst
verum) und Ad. 3, 4, 23 (469) (vero, amplius); Cic. Brut. 87,
— 633 —
300; pro Mur. 31, 65: Tusc. 2, 11, 26; Divio. 1, 46, 104; de rep.
1, 37, 58; 1, 43, 66. Zweifelhaft ist die Interpunktion Terent.
Eun. 5. 2, 22 (861) und Cic. pro Flacc. 14, 83.
2. Entschiedene Abi. Sing. Femin. sind die Formen
(vergl. Ebrard a. a. 0. p. 594):
Alia Plaut. Mil. Glor. 2, 3, 56 (327); Rud. prolog. 10; Liv.
2, 53, 1; 30, 4, 2; 38, 40, 8: 44, 43, 3; Plin. N. H. 3, 1, 3 (16);
Flor. 2, 12, 7; Pompon. Dig. 1, 8, II.
Alfqua Plaut. Mii. Glor. 2, 2, 66 (221); Mercat. 2, 2, 62
(334); Terent. Phorm. 4, 1, 19 (585); 5, 1, 19 (746); Cic. Verr.
1, 26" 67; Verg. Eclog. 3, 15; Liv. 26, 27, 12; Pomp. Mela 3,
9, 90; 3, 9, 96.
AHuta »anders so« (vergl. Corssen, Aussprache II p. 844),
welches wir aus Paul. Festi S. 6 und einem daselbst augeführten
Gesetz des Numa kennen : si quisquam aliuta faxit.
Alterna Plin. N. H. IL 37, 51 (138); Stat. Theb. 7, 640; 12,
387; Apul. Met 10, 17 S. 710; Labb. Gloss. 10 d alterna eu fxipsi\
daneben auch alteme, welches sicher nur in der Anthol. Lat. ed.
Meyer 1555, 7 implicat alterne brachia blanda soror überliefert
ist, denn die Stellen, die de Vit im Forcellini für alterne anführt,
werden anders gelesen, so Plinius 11, 138 alterna und Senec. Nat.
quaest. 7, 12, 4 alterve; gewöhnlich wird altemis (Abi. Plur.) ge-
braucht, so Varro R. R. 3, 16, 9; Lucr. 1, 524; 1, 767; 1, 101 i
1, 1066; 3, 373; 4, 790; 5, 638; 6, 570; Verg. Eclog. 3, 59
Georg. 1, 71; 1, 79; Ovid. Fast 4, 486; Liv. 2, 2, 9; 4, 53, 11
4, 57, 2; 7, 2, 7; 22, 13, 3; 22, 41, 3; 27, 9, 13; 40, 44, 2;
Senec. Epist 37, 3; 72, 11; 95, 57; 120, 22; ßenef. 6, 22; Vita
beata 5, 1; Nat. quaest 1, 3, 2; Stat. Silv. 3, 3, 50; Plin. Epist
5, 6, 35; 5, 18, 2; Suet Aug. 82; Scribon. 81 (p. 34, 20 ed.
Helmreich): Minuc. Felix 22, 7: Cyprian., Quod idola dii non
sint, 2 (p 19, 10 ed. Hartel); Lactant. Instit. 1, 10, 5 und ira
Dei 5, 3; Auson. Idyll. 3, 32 (p. 17 ed. Peiper). Altematim vergl.
S. 549.
Circa ; Citra.
Contra bei Plautus und Terenz stets Adverb, noch nicht Prä-
position. Vergl. Ebrard a. a. 0. p. 594.
Demtera oder dextra (seil, parte).
Ea Cic. pro Caec. 8, 21; Corn. Nepos Hannibal 3, 4; Caes.
bell. GaU. 5, 51, 4; bell civ. 1, 64, 2; Sali. lug. 38, 6; Liv. I,
27, 6; 5, 43, 2; 6, 24, 11; 21, 32, 9; 43, 19, 3; Senec. Benef. 4,
33, 2; Cels 7, 5, 1 (p. 269, 22); 7, 5, 5 (p. 271, 1).
— 634 —
Eadem Plaut. Bacch. 1, 1, 49; Capt. 2, 2, 43 (293); Mil. Glor.
2, 3, 32 (304); Poenul. 3, 3, 3 (486); Trinum. 2, 4, 180 (581);
Terent, Heaut. 2, 3, 127 (368); Cic. Divinat. 1, 54, 123; Lucr. 6,
995; Sallust. lug. 94; Liv. 3, 70, 4; 4, 39, 2; 5, 46, 10; Plin.
N. H. 6, 14, 17 (43).
^xtra. wofür sich auch die alte Form extrad findet C. I. L.
I, 196 Z. 16; 21; 24; 28; 29. Prise. 14, 2, 11 S. 980 (II 30, 3)
sagt: Quaedam etiam syncopam passa sunt, ut supra pro supera
et inl'ra pro infera et e.i-tra pro extera und 14, 3, 35 S. 598
(II 42, 7): Extra quoque, quod significat zo sxtoq apud Graecos,
adverbium est derivatum a praepositione ex tarn apud illos quam
apud nos. Nostri autem ideo non solum inter adverbia, sed etiam
inter praepositiones acceperunt.
Frustra, vergl. Wöliflin im Archiv 2 p. 1.
Hac Plaut. Menaech. 2, 3, 54 (405); Terent. Andr. 5, 6, 14
(978); Eunuch. 4, 7, 46 (816); 5, 8, 35 (1065); Corn. Nep. Hannib.
3, 4 ; Verg. Aen. 1 , 467 ; 1 , 468 ; 6, 542 ; 8, 203 ; 9, 321 ; Ovid. Met. 2,
133; 2, 204; Stat. Theb. 5, 279; 6, 224 u.a.; vergl. illa und illac.
Haudquaquam vergl. Planer, De haud et haudquaquam usu
p. 86.
lila Ovid. Fast. 6, 395; Tacit. Ann. 2, 17; Histor. 3, 8; 5, 18
und Germ. 34, dem hac gegenüberstehend bei Plin. Epist. 2, 17, 18
hac vel illa, in einigen Hdschr. auch illac, vergl. Keil z. d. St.
Illac Plaut. Asin. 3, 3, 152 (742); Mil. Glor. 1, 1, 67 und
Mosteil. 5, 1, 4 (1045), in den Hdschr. ab illa, Camerar. hat abii
illa geschrieben; Lucr. 6, 990; Ovid. Met. 8, 186; öfter dem hac
gegenüberstehend, wie Plaut. Rud. 1, 3, 30 (213); Terent. Eunuch.
1, 2, 25 (105) und Heaut. 3, 2, 1 (512); Tibull. 4, 1, 96.
Infra statt infera, so quae infera scripta sunt CLL. 1 , 1166
Z. 2, vergl. Prise. 14, 2, 11 S. 980 (II 30, 3) unter extra.
Intra.
Istac Plaut. Epid. 5, 1, 53 (660); Persa 3, 3, 39 und Trinum.
2, 2, 102 (383); Terent. Heaut. 3, 3, 27 (588).
Ita, vergl. Corssen, Aussprache II p. 844.
luxta.
Nequaquam.
Perquaquam lordan. Roman. 355 (ed. Mommsen p. 46, 10);
Getic. 1, 6 (p. 55, 2) und 44, 279 (p. 130, 12).
Qua Claud. Quadrig. (fragm. 4 ed. Peter p. 205, 9) bei Gell.
17, 2, 24; Cic. Verr. 5, 26, 66; 5, 32, 85; pro Caecin. 8, 21;
8, 22; 10, 26; 15, 44; 19, 54; 25, 71; 29, 82; 30, 88; de imper.
— 635 —
Cn. Pompei. 9, 22; in Pison. 22, 53; Phil. 3, 8, 20; 6, 3, 5;
9, 3, 6; 13, 12, 26; pro Sest. 56, 120 ed. Kayser (aber Klotz
quia, Koechly, Maehly, C.F.W. Müller qua vi); Caes. bell. Gall.
1, 6, 1; 1, 10, 3; Cornel. Nep. Milt. 3, 1 im Parc, Gud. und
St. Gall, und Eumen. 8, 4; Sallust. Catil. 57, 3; lug. 20, 8; 50, 3;
55, 8; 59, 1; 89, 7; Histor. 2, 96, 9 ed. D. (Kr. III, 1; G. p. 150)
und 3, 55 D. (Kr. 59; G. 54); Verg. Georg. 1, 408; Aen. 1, 401
Liv. 1, 27, 6; 4, 39, 2; 7, .33, 10; 9, 3, 3; 9, 44, 10; 10, 14, 4
25, 21, 4; 30, 33, 1; 40, 58, 8; 42, 1, 11; 44, 2, 5; 45, 9, 6
45, 29, 6; 45, 29, 7; 45, 29, 8; Ovid. Met. 2, 170; Senec. Benef.
4, 33, 2 und 4, 33, 3; Plin. N. 11. 4, 12, 24 (76); 4, 13, 27 (94)
.5, 1, 1 (6); 5, 12, 13 (66j; Gell. 10, 7, 1; Dictys 2, 16; 2, 27
3, 15; 4, 7 (für aliqua 3, 12; 3, 17; 5, 4; 5, 9; 5, 10); Coripp.
loh. 1, 77; 7, 172; 2, 66; 5, 27; 5, 255; 6, 270; 8, 395; 8, 429
und Laus lustini 1, 333; 3, 282; 4, 9 u. a.
Quacumque Lucr. 1, 507; 1, 1076; l, 1111 u.a.; Cic. Verr.
1, 16, 44; pro Cluent. 68, 193; Leg. agr. 2, 13, 34; Phil. 3, 12,
31 und Fin. 5, 2, 5; Vergil. Edog. 9, 14; Georg. 1, 406 und Aen.
11, 762; Liv. 8, 9, 12; lustin. 22, 6, 5.
Qualibet Plaut. Mosteil. 3, 2, 122 (809); Catull. 40, 6; 76,
14; Tibull. 1, 2, 28; Quintil. 5, 13, 13.
Quanatn Liv. 5, 34, 7.
Quagua Plaut. Epidic. 5, 2, 9 (674) und Mil. Glor. 2, 1, 14
(92); Plin. N. H. 33 prooem. 1 (2) ina Rice, Voss., Toi. und Par. d,
in den übrigen Hdschr. das richtige qua; Suet. Tit. 5; Apul. Met.
4, 6 S. 247; 11, 4 S. 759 und 11. 24 S. 804; Nazar. Panegyr. 32
(ed. Baehrens p 237, 25); lul. Valer. 2, 27 (Kubier p. 255 scheint
fälschlich quaqua zu arma ziehen zu wollen); Amm, Marceil. 14,
6, 17; 22, 2, 5; 24, 3, 12; 25, 8, 12.
Quaquam in quibus evadendi quaquam pateret occasio Tertull.
adv. Prax. 13 im Wien, m pr. (m. sec. quoque) dasselbe nach
vorhergehendem negas im Pomponius bei Charis. 2, 13 S, 192
(215, 29).
Recta (seil, via) findet sich, wie Wölfflin im Rhein. Mus. 1882
p. 119 angiebt, namentlich häufig in der Umgangssprache, so Plaut.
Amphitr. 4, 3, 8 (1042); Rud. 3, 6, 13 (851); Terent. Eunuch. 1,
2, 7 (87) las man früher cur nou recta iutroibas?, in den neuesten
Ausgaben aber quor non intro ibas?; Phorm. 5, 6, 19 (859); Hecyr.
3, 3, 12 (372); Adelph. 3, 3, 79 (433); Afran. (com. 107) bei Nonius
p. 376, 6; Cornific. 4, 50, 63; Auct. bell. Afric. 18, 1; 40, 2; bell.
Hispan. 3, 6; Priap. 8, 3; Cicer. Verr. 5, 61, 160; Catil. 1, 9, 23;
— 636 —
Off. 3, 20, 80; Ep. Farn. 9, 19, 1; Att. 5, 14, 2; 6, 8, 1 : Horat.
Sat. 1, 5, 71; Vitr, praef. 6, 1; 7, 5, 4; Phaedr. 3, 19, 6; Petron.
41; 58; 116; Apul. Met. 5, 14 S.346: 6, 17 8.412 (recta Eyssen-
hardt; recte Hildebrand); 8, 13 S. 543 (recta Eyssenhardt nach
ürsinus; Hildebrand läfst recta aus); 9, 40 S. 671.
Sinistra (seil, parte).
Supra, wofür sich auch die alte Form suprad findet C. I. L.
1, 196 Z. 16; 21; 24; 28; 29, Prise. 14, 2, 11 S. 980 (H 30, 3)
sagt: Quaedam etiam syncopam passa sunt, ut supra pro supera,
et infra pro infera, et extra pro extera. Nam antiqui trisyllaba
ea proferebant, ut Cicero in Arato (Nat. Deor. 2, 42, 106): Torvus
draco serpit supter superaque (in den Hdschr. des Cicero supra-
que) retorquens sese. Tenuit tarnen, ut disyllaba raagis ea pro-
ferantur. Und 14, 6, 52 S. 1001 (H 55, 23): Et super tarnen et
supra a supera^ illud per apocopam, hoc per syncopam facta
sunt. Sic enim antiqui frequenter protulerunt, et maxirae Cicero
in poematibus, ut in Arato: Torvus draco serpit supter superaque
retorquens sese. Idem in eodem : Huic supera duplices umeros
adfixa videtur Stella micans tali specie talique nitore. C. I. L.
1, 1011 Col. 2 Z. 10 und 11 ist plus superaque parens. Supera
ist in Cicer. Arat. noch v. 187 nach Lambin. Verbesserung, aber
Baehrens (P. L. M. 1 p. 15) schreibt mit den Hdschr. supero,
ferner noch v. 309; 335; 339; 396; 474 sowie Lucr. 2, 476; 3, 385;
3, 609; 4, 672; 5, 85; 5, 326; 5, 1407; 6, 61; 6, 262; 6, 505;
6, 537; 6, 561 in einem Teile der Bücher; Verg. Georg. 1, 364
nach dem Moret. 4 und Bresl. (in denen super avolat für supera
volat ist), und Aen. 11, 510 bei Prise. 17, 9, 59 S. 1064 (H 143,
11) im Münchn. m. pr. (superat im Med. des Vergil. m. pr.) und
im Wiener N. des Priscian; Prop. 4 (3), 18, 19; German. Arat.
51 schreibt Baehrens supera, da in den besseren Büchern superat
steht, Breysig hat hier supra.
Transcontra Vitr. 9, 4 (1), 2 (219, 7) und 9, 4 (2), 2 (225,
13), Rose schreibt es in zwei Wörtern.
Ultra.
Una.
Utralihet Plin. N. H. 2, 18, 16 (79).
Utrague Luc. 4, 86 und 4, 291 im quadr. (im oblong, utrae-
que).
3. Ebenso sind folgende Formen Ablat. Singul.:
Qui^ welches ganz zum Adverb, geworden ist und als solches
ohne Rücksicht auf das Genus des vorhergehenden Substantivs
— 637 —
steht, wie die oben S. 457 bis 461 angeführten Beispiele zeigen.
Vergl. Kienitz, De qui modalis apud priscos scriptores Latinos
usu p. 525 und Ebrard, De ablativi, locativi, instrumentalis etc.
usu p. 648.
Quipiam wurde früher, z. B. von Fleckeisen (Kritische Mis-
cellen p. 9 in der Anmerkung zu v. 49) für ein modales Adverb,
erklärt und hierfür Plaut. Capt. 1, 2, 18 (127), Curcul. 1, 1, 52,
Pseud. 1, 3, 22 (253), 1, 3, 134 (368), Casin. 3, 5, 38 und Mil.
Glor. 2, 5, 19 (430) als Belegstellen citiert, aber Brix (zu Plaut.
Capt. 127) findet dies bedenklich und widerlegt jede der ange-
führten Stellen. Auch Lorenz, der in der ersten Auflage des Mil.
Gloror. (Anm. zu 430) quipiam als Adverb, auffafste, schreibt in
der zweiten Auflage quispiam. Vergl. oben S. 502.
Nequicßiam hat Fest. S. 162; Plaut. Irin. 2, 4, 39 (440); 2, 4,
164 (565) im Ambr. (Persa 4, 3, 46 ist in demselben nequequam);
Bacch. 1, 2, 25 (133); 4, 4, 50 (701); Mostell. 1, 3, 95 (252);
Pseud. 1, 5, 21 (436); Persa 3, 1, 30 im vet. und decurt.; Merc.
1, 2, 83 (195); 2, 3, 25 (360); 2, 3, 102 (439) und Irin. 4, 2,
131 (973) in denselben und im Vat.; Asin. 1, 1, 71 (84) im vet.,
Vat. und Ambr.; iMil. 5, 3 (1396) im decurt. und Vat.; Terent.
Heaut. 2, 3, 103 (344); Enn. (Fab. 282 ed. L. Müller) bei Cic.
Ep. Fam. 7, 6, 2 im Med. und üif. 3, 15, 62 im Bamb., Würzb.
und Bern, a b: Caecil. bei Cic. Cael. 16, 37 im Par. und Gembl, ;
Pacuv. (45) bei Non. S. 490, 14; Afran. (172) bei Non. S. 398,
20; Caes. bell. Gall. 2, 27, 5 im Bong. 2 und Voss. 1 und im
Par. 1 m. corr., und 8, 19, 6 im Bong. 1, Par. 1, Voss. ] und
Egm.; bell. civ. 1, 1, 4 im Par. 2; Varro R. R. 2, 10, 10; Lucr.
2, 1148 (im oblong, necquiquam, im quadr. necquicquam), 4, 464;
4, 1110 (im quadr. necquiquam) und 4, 1133; 4, 1188; 4, 1239
(im quadr. nequicquam); 5, 388; 5, 846; 5, 1123; 5, 1231; 5, 1271;
5, 1313; 5, 1332; Sallust. Cat. 20, 2 im Fabr. 1 und 2, Weim. 1,
Seu. 1, Guelf. 1; 2; 5; Verg. Ge. 1, 192; 1, 403; 4, 38; 4, 501
und Aen. 2, 101; 2, 510; 2, 515; 2, 546; 2, 770; 4, 209; 5, 81;
5, 392; 5, 433; 7, 373; 7, 652; 8, 232; 8, 370; 10, 122; 10,
554; 10, 605; 11, 536; 12, 517; 12, 634; 12, 909 (in mehreren
dieser Stellen geben einzelne Hdschr., namentlich die Med., Pal.
und Gud., nequicquam oder necquicquam, öfter aber ist, besonders
in der Med., das c durchstrichen); Horat. Carm. 1, 3, 21; 1, 15,
13; 1, 15, 16; Serm. 2, 7, 27 und Epist. 1, 3, 32 (im Par. A
m. pr. und in den Lemmata seiner Schol. ist gewöhnlich nequic-
quam); Prep. 2, 4, 5 und 4 (3), 17, 23 im Neap.; Liv. 1, 7, 7;
— 638 —
1, 30, 4; 1, 53, 4; 2, 10, 4; 2, 13, 3; 2, 59, 9; 3, 18, 7; 3,
31, 2; 3, 46, 10; 3, 60, 4; 4, 1, 6; 4, 12, 3; 4, 12, 9; 4, 24, 3
4, 25, 8; 4, 25, 9; 4, 29, 7; 4, 38, 1; 4, 44, 10; 4, 55, 5
4, 55, 8; 4, 56, 10; 5, 6, 10; 5, 7, 3; 5, 12, 1; 5, 12, 6; 5
15, 7; 5, 28, 11; 5, 28, 13; 7, 6, 7; 7, 7, 7; 7, 12, 6; 7, 33, 9
8, 23, 17; 8, 33, 2; 8, 34, 7; 9, 5, 10; 9, 9, 14; 9. 12, 2
9, 12, 8; 10, 4, 10; 10, 16, 3 im Par., Med. und Leid. 1, oder
doch in einzelnen dieser Bücher, 21, 19, II im Colb. m. pr. und
Med., 33, 18, 22 im Bamb. und Mog., 33, 42, 4 und 33, 44, 9
im Mog., 37, 35, 2 im Bamb., 40, 47, 9 und 40, 58, 3 in der
ed. Mog.; Val. Max. 2, 6, 8; 3, 8, 1; 9, 2, 1 ; 9, 10 ext. 1 ; 9, 12
ext. 7; Phaedr. 2, 5, 24 und 2, 6, 10 im Pith. und Rem.; Lucan.
2, 491; 7, 674; 10, 104; Quintil. 8, 2, 2 im Ambr., Bamb. und
Münchn. — Bei Plaut. Most. 1, 3, 132 (290); 5, 2, 54 (1176) und
Men. 1, 2, 14 (127) stimmen die Hdschr. in nequicquam überein,
doch ist in der ersten und dritten dieser Stellen im vet, ein Punkt
unter dem c. Nequicquam ist auch in dem zweiten Verse des
Afran. (312) bei Fest, unter numero S. 170 überliefert, und bei
Cic. Tuscul. 3, 8, 18; 3, 25, 59; Catull. 77, 1 und Liv. 2, 58, 9;
bei diesem ist dieselbe Schreibung 5, 43, 1; 6, 14, 4; 6, 21, 5
und 9, 22, 11 aus dem Par. und Med., 21, 19, 11 aus dem Colb.
m. sec. bemerkt. — Bei Cic. pro Quint. 25, 79 hat Orelli und
bei Verg. Ge. 1, 96 und Aeu. 3, 677; 3, 711; 5, 256; 5, 276
5, 632; 5, 791; 5, 860; 6, 118; 7, 441; 7, 589; 9, 219; 9, 364
11, 716; 12, 403; 12, 486 Wagner nequidquam geschrieben, bei
jenem Baiter und bei diesem Ribbeck nequiquam, ohne Anführung
von Autoritäten für die eine oder die andere dieser Formen.
Nequidquam, welches in Ausgaben häufiger ist als in Hdschr.,
wird von Ritschi, Neue Plaut. Exe. 1 S. 58, aus dem vet. des Plaut.
Trin. 2, 4, 39 (440) bemerkt, und für die unversehrte Ablativ-
bildung erklärt. Alle die ebengenannten haben nach Ritschi a. a. 0.
für die ältere Latinität gleiches Recht. Das Wort besteht aus ne,
der alten Form der Negation in Kompositen, und aus dem Ablativ
qniquam (vergl. oben S. 506), welcher zu einem modalen Adverb,
geworden ist. Dieser Ablativ lautete in der alten Form zuerst
quidquam und dann durch Assimilation quicquam. Zu Plautus'
Zeit schwankte die Schreibung (vergl. Brix zu Trinum. 440), später
wurde nequiquam herrschend. Falsch ist aber necquicquam
Cic. Ep. Att. 4, 6, 2 im Med., Liv. 21, 37, 1 im Med. m. pr.,
23, 14, 5 im Put.; necquiquam Liv. 2, 15, 3 und 4, 55, 8 im
Med., 4, 56, 10 im Par. m. pr.
— 639 —
Auf den als Adverb, gebrauchten Ablativ qui geht alioqui
zurück, welches auch alioquin geschriebeu wurde; Caper de orthogr.
S. 2241 (96, 3) sagt: atquin careat n, similiter alioqui. Über die
Erklärung von alioquin gehen die Ansichten sehr auseinander:
Corssen (Aussprache II p. 839, Aum.) glaubt, dafs an alioqui später
noch die Präposition in gelügt sei, wie in deoin ; Ribbeck (Par-
tikeln p. 19, 20) meint, dafs alioquin nur Marotte irgend eines
Grammatikers vor Caper gewesen sei, jedenfalls aber sei die Form
irrtümlich und willkürlich aus falscher Analogie mit dem schon
frühzeitig nicht mehr recht verstandenen quin gebildet. Stolz (Lat.
Grammatik p. 191) sagt: »Sind alioquin ceteroquin richtig über-
liefert neben alioqui ceteroqui, so müssen sie als ursprünglich ver-
schiedene Formen gefafst werden (Satzdubletten?)«, und Schweizer-
Sidler (Lat. Grammatik § 229) führt alioquin gar nicht an, sondern
nur alioqui. Wenn Corssen a. a. 0. und andere daran zweifeln,
dafs alioquin handschriftlich wirklich verbürgt sei, so mag er-
wähnt sein, dafs sich beide Formen in den besten Hdschr. finden.
Georges giebt (Philologische Rundschau II 1584) eine schöne Zu-
sammenstellung von alioqui und alioquin: »So Hör. sat. 1, 4, 4
ed. Holder und Fritzsche alioqui, 1, 6, 66 alioquin; Livius ed.
Hertz hat alioqui und alioquin (z. B. 7, 19, 1); Celsus ed. Darem-
berg hat öfter alioquin, doch auch alioqui; Seneca rhetor ed.
Kiefsling nur alioqui; Valerius Maximus ed. Halm nur alioquin;
Curtius ed. Vogel alioqui und alioquin; Pomponius Mela ed. Frick
und Parthey (3 § 56) nur alioquin; Plinius ed. Detlefsen nur alio-
qui; Tacitus ed. Halm alioqui und alioquin; Plinius iunior ed. Keil
nur alioqui; Suetonius ed. Roth (Tib. 77 und Vit. 2) nur alioqui;
Gaius ed. Studemund und Digesta ed. Mommsen nur alioquin;
Florus ed. Halm nur alioquin; Apuleius ed. Hildebrand alioqui
und alioquin; Fronto ed. Naber nur alioqui; Boethius de cons.
phil. ed. Peiper nur alioquin; Orosius ed. Zangemeister (4, 20, 7)
nur alioquin.« In dem Lexikon der latein. Wortformen p. 33 führt
er noch an: Senec. phil. ed. Gertz alioqui und alioquin; Petronius
ed. Bücheier nur alioquin ; Tertullian ed. Oehler nur alioquin ;
Festus ed. Müller nur alioqui; Mart. Capella ed. Eyssenhardt
(8, 807) nur alioquin; Gloss. Sang. A 214 ahoquin. Hierzu füge
ich noch: alioqui Amm. Marcell. 14, 10, 4; 15, 3, 10; 16, 12, 29;
aber alioquin Panegyr. (IX) Constantino 2 (p. 194, 8 ed. Baehrens)
und Pacat. Panegyr. 30 (p. 298, 17); lul. Valer. 2, 29 (p. 98, 25
ed. Kubier); Dares praef. (ed. Meister p. 1, 6); 36 (p. 43, 20);
Hygin. de munit. castr. ed. Lange 1; 16; immer in den Ausgaben
— 640 —
des Cassian ed. Petschenig und des Claud. Mamertinus ed. Engel-
brecht. Vergl. noch Rönsch, Semasiolog. Beiträge II p. 62.
Ceteroqui^ selten ceteroquin Ulpian. Dig. 28, 5, 35 § 3 ; 49,
14, 29 pr. Früher schrieb man auch Cicer. Orat. 25, 83 nach
dem Einsiedl. und Dresden, ceteroquin, so noch Kayser, aber
Stangl hat ceteroqui hergestellt. Vergl. alioqui.
Hierher gehört auch wohl repe?ite und derepente, vergleiche
Schweizer 'Sidler, Lat. Gramm. § 229,
C. Lokativ.
8. I. Substantivische Lokative kommen am häufigsten bei
Städtenamen vor; dieselben gehen im Singular auf — i aus, woraus
später e wurde, welche Form dann gewöhnlich mit dem Ablativ
oder Genetiv, auch mit dem Dativ übereinstimmte und auch damit
verwechselt wurde, im Plural auf - — is. Über diese Lokativformen
vergL die Zusammenstellung im 1. Bande unter den Lokativen der
Städtenamen. Daneben findet sich eine Reihe von Appellativen,
von denen auch ein Lokativ gebildet wurde. Wie die Lokative der
Städtenamen, so sind auch einige von den zuletzt bezeichneten
bereits von den lateinischen Grammatikern als Adverbia bezeichnet
worden. So sagt Prise. 15, 2, 8 S. 1008 (II 66, 4): Et scien-
dum, quod propria civitatium nomina, si primae vel secundae
sunt declinationis, genetivo quidem casu pro adverbio in loco
accipiuntur; 15, 3, 15 S. 1012 (II 72, 2): alia vero nomina sunt
loco adverbil posita, per genetivum pleraque, ut »domi, Tauro-
minii, Lampsaci, Tyri, Ephesi, belli«; inveniuntur etiam per dati-
vum »vesperi« et »sorti«; 15, 3, 16 S. 1012 (II 73, 9): in ae
diphthongum nomina sunt genetivi casus loco adverbii posita, ut
»Romae, Cosae, Capuaea ; Donat. zu Tereut. Adelph. 4, 5, 20:
Mileti est adverbium locale; Cledon. Ars S. 1922 (65, 14): sunt
quaedam nomina, quae, dum vocabulorum obtineiit locum, faciunt
etiam adverbia, quae licenter poetae commutant et nominibus pro
adverbiis utuntur, ut »Romae, ruri«. Bei einer Reihe von Lokativ-
formen wird es immer zweifelhaft bleiben, ob es wirkliche Loka-
tive sind oder andere mit diesen gleichlautende Kasus.
a) Militiae, vergl. Prise. 15, 2, 9 S. 1008 (II 67, 5), der
mihtiae mit domi und humi vergleicht und 15, 5, 33 S. 1020
(II 85, 12) sagt: similiter »militiae« in loco solum invenitur,
quomodo »vesperi« in tempore; auch M. Plotius Sacerdos 1, 55
(442, 27) führt >> militiae contubernales« aus Cicero (pro Ligar.
— 641 —
7, 21) uiiter deu Adverbien auf. Selten steht militiae als
Lokativ allein, so militiae provocatio nee esto Cic. Legg. 3, 3, 6;
plerosque militiae, paucos fama cognitos Sallust. lug. 84, 2: qui
de rebus militiae a se gestis nihil loqui possent Fronto Epist. ad
Ver. II 1 (p. 123, 13 ed. Naber), vergl. C. F. W. Müller zu Cicer.
Lael. ed. Seyffert p. 353; vielleicht auch noenu decet mussare
bonos, qui facta labore nixi militiae peperere perennia multo Enn.
(Ann. 480 ed. L. Müller) bei Philargyr. in Verg. Georg. 4, 188,
vergl. A. Bell, De locativi in prisca latinitate vi et usu p. 23;
zweifelhaft ist militiae als Lokativ bei Horat. Epist. 2, 1, 124
militiae quamquam piger et malus, utiHs urbi, vergl C. Wagener,
De locativi Latini usu p. 22 ; oft kommt militiae in Verbin-
dung mit domi vor, gewöhnlich domi miUtiaeque Cic. Tuscul. 5,
19, 55; Sallust. Catil. 5, 9; 6, 5; 9, 1; 29, 3; 53, 2; lug. 14, 1;
35, 25; Histor. 2, 41, 1 D. (Kr. 50; Gerl. 103); Liv. 1 praef. 9;
1, 15, 6; 2, 8, 9; 3, 4i, 9; 7, 5, 9; 8, 17, 12; Vell. Paterc. 1, 13, 3;
Nazar. Panegyr. Constantino 16 (226, 9 ed. Baehrens); seltener
quantas ille res domi militiae gesserit Cic. de imper. Cn. Pomp.
16, 48; domi una eruditi, vnlitiae contubernales pro Ligar. 7, 21;
militiae, quibus iussi eruut, imperanto eorumque tribuni sunto,
domi pecuniam publicam custodiunto Legg. 3, 3, 6; et domi et
militiae de orat. 3, 33, 134; una semper militiae et domi fuimus
Terent. Adelph. 3, 4, 49 (495); res militiae et domi gestas coni-
posui Sallust. Histor. 1, 1; militiae domique Liv. 7, 32, 16; Curt.
7, 2, 33; neque domi nunc nos nee militiae sumus Enn. (Fab. 59
ed. L. Müller) bei Gell. 19, 10, 11, nee domi nee militiae Cic.
pro Muren. 40, 87; aut militiae aut domi Cic. in Pison 1, 1;
salubriora militiae quam do7ni Liv, 1, 31, 5; ne infelicior doiyii
quam militiae esset Liv. 5, 12, 1; nihilo militiae quam domi meWus
res pubhca administrata est Liv. 3, 42, 1 u. a.
Terrae, vergl. C. Wagener a. a. 0. p. 16 — 18: strata terrae
lavere lacrumis vestem squalam et sordidam Enn. (Fab. 207 ed.
L. Müller) bei Nouius p. 172, 19; ac penitus terrae defigitur arbos
Verg. Georg. 2, 290; et toto proiectus corpore terrae Aen, 11, 87
(vergl. Beutfeld, Zeitschrift für Gymnasialwesen 1875 p 205); Cor-
pora multa virum terrae infodiunt Aen. 11, 205; sed terrae gra-
viora maneut Aen. 6, 84 (vergl. Schäfler, Die sogenannten syn-
taktischen Graecismen p. 54); et terrae condit aratrum Moret. 124;
at ille procubuit terrae mactati more iuvenci Ovid. Met, 5, 122;
Sacra in ruina rerum nostrarum alia terrae celavimus Liv. 5, 51, 9;
velut serpentem abstrusam terrae salubribus consiliorum suorum
Neue -Wagener, Lat. Formenlehre. U. 3. Aufl. 41
— 642 —
medicamentis coegit egredi Vell. Paterc. 2, 129, 3; iüfodiunt terrae
tota Plin. N. H. 14, 21, 27 (133); et terrae maesto cum murmure
condit Lucan. 1, 602: steruique vetabere terrae 4, 647; sternuntur
terrae Melaneus pedes Stat. Theb. 7, 755; in doleis defossa terrae
(so cod. Nazar. ; cod. Bamb. terra) recoudunt Flor. 1, 13, 11;
terrae prosternitur und ille terrae coucidit Apul. Met. 9, 37 S. 663;
exanimis terrae procumbit 10, 5 S. 687; nonnumquam terrae se
prosternebat Capitol. Maxim, duo 17, 2. An einer Reihe von
Stellen, wo früher terrae geschrieben M'urde, haben die neuesten
Herausgeber terra gesetzt, so Verg. Aen. 5, 48; 6, 652; 10, 555;
Ovid. Met. 2, 347; 7, 578; Amor. 3, 2, 25; 3, 5, 20 u. a., vergl.
Schäfler a. a. 0. p. 55.
Viciniae, vergl. C. Wagener a. a. 0. p. 23 ; Görbig, Nominum,
quibus loca siguificantur, usus Plautinus exponitur et cum usu
Terentiano comparatur p. 8; Ebrard, De ablativi, locativi, Instru-
mentalis etc. usu p. 601: sed quid hie in Veneris fano meae vici-
niae clamoris oritur? Plaut. Rud. 3, 1, 21 (613); proxumae vici-
niae habitat Bacch. 2, 2, 27 (205), vergl. Charis. II S. 198 (223,
11); scio me vidisse hie proxumae viciniae Mil. Glor. 2, 3, 2 (274),
vergl. Brix z. d. St., der viciniae lür den Lokativ erklärt, anders
Lorenz, der proxume viciniae schreibt; modo quandam vidi vir-
ginem hie viciniae Terent. Phorm. 1, 2, 45 (95), vergl. Dziatzko
z. d. St., der es unentschieden läfst, ob viciniae als Genetiv von
hie abhängig ist oder Lokativ als Apposition zu hie.
Vaginae gladium condere Prudeut. Psych. 105.
Arenae: truncumque reliquit arenae Verg. Aen. 12, 382.
Aulae: discipulisque suis se ijercontantibus aulae Caelestis
regni quis possit maior haberi Sedul. Carm. 3, 320.
b) Huini findet sich noch nicht bei Plautus, aber Terent. Andr.
4, 3, 11 (726) sagt: atque ante nostram ianuam appone. Obsecro,
humine?, später kommt es oft vor. Tritt ein Adjektiv hinzu, so
steht der Ablat. oder die Präposition /n, z. B. sedit humo nuda
Ovid. Met. 4, 240. Eine Ausnahme macht Sallust. lug. 48, 3:
quae (arbores) humi arido atque harenoso gignuutur. Gewöhnlich
erklärt mau die Worte so, dafs humi Genetiv wäre, abhängig von
dem substantivierten arido atque hareuoso, aber Prise. 18, 31, 306
5. 1214 (II 377, 3) sagt: melius tamen distinguendum kazwq^ et
iam bene a loco accipitur yapÄb^z\^ ab humo. Nos genetivo qui-
dem in loco, ablativo vero de loco et accusativo ad locum uti-
mur; »humi« Sallustius in lugurthino: quae humi arido atque
arenoso gignuntur und Arusian. Messius S. 234 (477, 31): humi
- 643 -
nascuntur Verg. buc. (3, 92) et humi nascentia fragra, Sal. Catil.
(55, 3) humi depressus, idem lug. (48, 3) humi arido atque hare-
noso nascuntur, woraus hervorgeht, dafs sie humi an der Sallust-
stelle für einen »geuetivus in loco« halten, nicht aber für einen
Genetiv von arido abhängig. Für diese seltene und altertümliche
Konstruktion humi arido atque harenoso haben wir einen analogen
Fall in der ebenfalls altertümlichen Verbindung luci claro, primo
luci, vergl. C. Wagener a. a. 0. p. 14 und in der Philolog. Rund-
schau 5 p. 1340.
Belli als Lokativ steht allein sehr selten, so magnae res a
dictatoribus atque consulibus beUi gerebantur Cic. de rep. 2, 32,
56; vielleicht auch ibi simul rem et gloriam armis belli repperi,
Terent. Heaut. 1, 1, 60 (112), vergl. Wagner z. d. St. Öfter steht
belli in Verbindung mit domi, so belli donmpie Sali. lug. 41, 7;
Liv. 1, 36, 6; 3, 19, 5; 3, 43, 1; 9, 34, 9; 28, 40, 9; Eutrop.
8, 5, 2; domi duellique Plaut. Asiu. 3, 2, 13 (559) und Capt.
prol. 78; domi bellique Sallust. Histor. II 41, 6D.; Liv. 2, 50, 11;
3, 24, 11; Vell. Paterc. 2, 27, 1; belli aut domi Cic. Brut. 73, 256;
vel belli vel domi Cic. Off. 2, 24, 85; bellique domique Ovid. Met.
12, 185; Sil. 4, 497; qui belli, qui domi de patria bene merentes
Cic. pro Plane. 33, 80; animus belli ingens, domi modicus Sali,
lug. 63, 2; me primis urbis belli placuisse domique Horat. Epist.
1, 20, 24; qualis aedituös habeat belli spectata domique Epist.
2, 1, 30.
Campi: tantum campi iacet Vergil. Georg. 3, 343, vergl.
Ladewig z. d. St.; it liber campi pastor Sil. 2, 441.
Bidui ist zweifelhaft in Stellen, wie castra, quae aberant
bidui Cic. Ep. Att. 5, 16, 4 und castra, a quibus aberam bidui
Ep. Att. 5, 17, 1, vergl. Delbrück, Ablativ, Localis, Instrumen-
talis p. 19.
Animi ist von Haus aus, wie 0. Keller, Fleckeis. Jahrb. 1887
p. 488 mit Recht sagt, nicht Genetiv, sondern Lokativ. Das Be-
wufstsein für diesen Kasus ging aber den Alten schon frühzeitig
verloren und sie hielten animi allein der Endung wegen sicherlich
für einen Genetiv, was besonders dadurch bestätigt wird, dafs sie
auch andere Genetive damit zusammenstellten, z. B. laetus animi
et ingenii Vell. Paterc. 2, 93, 2 und Tacit. Ann. 2, 26; sanus
mentis aut animi Plaut. Trinum. 2, 4, 53 (454); ingens ipse
virium atque animi Sallust. Histor. 3, 13 D. (Kr. 10; G. 85).
Dagegen wurde animi in manchen Verbalverbindungen geradezu
als ein erstarrter Kasus, als Adverb, angesehen, so bei den Verben
— 644 —
der Gemütsbewegung, wie angi, se angere, excruciare, se excru-
ciare, excruciiiri, discruciari , pendere und fallere, vergl. Ebrard
a. a. 0. p. 601, C. Wagener a. a. 0. p. 24, 25, ja animi konnte als
stehende Form sogar von Mehreren gesagt werden: capti et stu-
pentes animi läv. 6, 36, 8 und suspensos animi habetis 8, 13, 17.
Hierfür setzten die Alten auch den adverbialen Kasus d. h. den
Ablativ sowohl des Singulars, wie augor animo Cic. Brut. 2, 7
und animo pendens Nonius p. 204, 8 als auch des Plurals, wie
pendemus animis Cic. Tusc. 1, 40, 96 und sollicitis ac pendentibus
animis renuntiare iubeatis Liv. 7, 30, 22. Wäre animi in solchen
Verbal Verbindungen für ein Genetiv angesehen, so wäre auch der
Plural animorum gesetzt, was aber nie geschehen ist. Ob animi
der Genetiv oder Lokativ ist, ist eine oft behandelte Frage, vergl.
Schmalz zum Antibarbarus von Krebs II p. 246, wo die haupt-
sächlichsten Schriften genannt sind.
c) Her i und here (vergl. Ritschi, Opusc. II p. 2.55, C. Wagener
a. a. 0. p. 31, 34), von denen heri (Donat. ad Ter. Phorm. 1, 1,2)
sich bei den ältesten Schriftstellern findet (vergl. Ebrard a. a. 0.
p. 607), ausgenommen nur Plaut. Pers. 108, wo here überliefert
ist, denn Mil. Glor. 58 schreiben Brix und Lorenz jetzt auch heri.
In heri ist i lang gemessen, aber schon Plautus gebraucht das-
selbe kurz, vergl. Lorenz zu Pseud. 1, 2, 15 (146) und 5, 2, 26
(1315), auch Terent. Hecyr. 3, 1, 49 (329) und 3, 5, 16 (466).
Später ist die Schreibweise schwankend, so führt Prise. 15, 3, 14
S. 1011 (II 71, 23) aus Horaz (Serm. 2, 8, 2) here an, auch findet
sich bei Prop. 2, 22, 1 diese Form (vergl. Heymann, In Propertium
quaestiones gramm. et orthogr. p. 76), ebenso bei Ovid. Amor. 1,
8, 23 und Fast. 3, 852. Nach Chr. Geb. schrieb man neben heri
gewöhnlich here; Quint. 1, 7, 22 sagt: here nunc e iittera termi-
namus, at veterum comicorum adhuc libris invenio »heri ad me
venit« (Terent. Phorm. 1, 1, 2), quod idem in epistulis Augusti,
quas sua manu scripsit aut emendavit, deprehenditur und 1, 4, 8:
et in »here« neque e plane neque i plane auditur, so steht bei
Mart. 1, 24, 4 und 4, 58, 8 heri, aber 1, 43, 2; 3, 12, 2; 4, 7, 1 ;
4, 7, 5; 4, 61, 9; 10, 31, 1 here, dasselbe bei Senec. Epist. 120,
22; Gallio bei Quint. 9, 2, 91; luvenal. 3, 23; Calpurn. 4, 59.
Wenn aber Charis. II S. 180 (200, 12) den Unterschied machen
will: here quandiu, heri quando, so ist das falsch.
Lud, vergl. Charis. 2, 13 S. 182 (203, 27): Luci Plautus in
Amphitryone (1, 1, 11 = 165): hoc luci Ubi Sisenna: Quae-
cumque nomine e Iittera ablativo singulari terminantur, i Iittera
— 645 —
finita adverbia fiunt, ut mani. Lud steht auch Plaut. Gas. 4,
2, 7 und Menaech. 5, 7, 17 (1006); Enn. (Ann. -139 od. L. Müller)
bei Prise. 6, 18, 93 S. 724 (I 278, 15): Afran. (com. 138) bei
Nonius p. 535, 25 (L. Müller hat loci geschrieben); Varro L. L.
9, 38, 60 (im Kopenh. luce); Cornific. 4, 36, 48; Cicer. pro Tüll.
47 (luce daselbst 48 und 50); Phil. 12, 10, 25; Gell 11, 18, 8 —
cum lud Plaut. Mercat. 2, 1, 31 (255) und Stich. 2, 2, 40 (364)
— in lud Lucr. 4, 235 — hoc lud Plaut. Amph. I, 1, 14 —
lud claro Plaut. Aulul. 4, 10, 18 (748) nach Nonius p. 210, 10;
Varro Sat. Menipp. 67 ebendas. p. 210, 12; Sat. Menipp. 238
ebendas. p. 171, 10; Sat. Menipp. 512 ebendas. p. 210, 15 —
jn-imo Zwei Gell. 2, 29, 14; Aurel. Vict. Caes. 17, 10 — cum pdmo
lud Plaut. Cistell. 2, 1, 49; Terent. Adelph. 5, 3, 55 (841), vergl.
Dziatzko z.d.St.: Atta (com. 8) bei Nonius p. 468, 25; Commentar.
anquisit. M. Sergi bei Varro L. L. 6, 9, 92; Cicer. Off. 3, 31, 112,
vergl. 0. F. W. Müller z. d. St. — palam lud CLL. 1, 197 Z. 17
und 24. Gewöhnlich wird auch in poplico luuci C. L L. 1, 197
Z. 4 als Beispiel angeführt, in dem luci mit einem Adjektiv ver-
bunden ist, aber diese Verbindung ist nicht nötig, vergl. C. Wagener
a. a. 0. p. 33. Die alten Grammatiker, z. B. Donat zu Terent.
Adelph. 841 schlössen aus den eben angeführten Ausdrücken auf
eine ursprüngliche Maskulinform des Wortes, etwa lucus. Vergl.
Useuer in Fleckeis. Jahrb. 1878 p. 76. Th. Bergk (Beiträge zur
latein. Grammatik p. 147) hält luci in diesen Verbindungen für
einen Genet. Sing, lucu(s), luci(s) und es soll bedeuten »mit dem
ersten Strahl der Sonne oder vielmehr mit dem ersten Grauen
des Tages«.
Marie, daneben auch mani, was von Gharisius (vergl. die unter
luci angeführte Stelle) für ein Adverbium gehalten wird. Aus-
führhch spricht Pompeius in seinem Comment. p. 136, 16: Item
videamus, utrum e contrario hoc ipsum possit fieri, utrum ad-
verbia possint pro nominibus poni. Non potest fieri; nomina
enim casus recipiunt. Nequi tibi dicat »si aliquotieus fungimur
adverbio pro nomine, debemus etiam declinare hoc ipsum ad-
verbium«. Non potest. Nam nomen quando pro adverbio poni-
tur, tenet casus: adverbium vero quando transit in nomen, nequa-
quam potest accipere casum. Ne dicas mihi »hoc mane: ergo si
hoc mane nomen est, debes declinare huius manis huic mania.
Non invenimus rationem istam, non potest sequi ut declinetur.
Tarnen legimus apud Plautum declinationem ipsam, »a primo
mani«. Unde venit »a mani«, nisi sit declinatio mane manis
— 646 —
mani? Mane, unde venit a primo mani, fecit declinationem.
Sed tarnen nos non debemus declinare. Qua ratione? Vis scire?
Quoniam adverbium penitus non potest declinari, nee ille decli-
nat, qui nomen adsumit. Serv. i^Serg.) comm. in Donat. p. 420,
21: adverbia pro nominibus posita, ut »mane novum«. Quare
sciendum est quoniam, si nomen sit pro adverbio constitutum,
incipit non posse declinari. Etenim cum desinat esse quod est et
transeat in adverbium, incipit iam sie non posse declinari, quem
ad modum nee illud adverbium naturaliter declinari. Item ad-
verbium si transeat in significationem norainis, non numquam de-
clinatur, quoniam significat eam partem orationis, quae recipit
declinationis. Unde est illud Plautinum »a primo mani usque ad
vesperum«. Utique modo mane nomen est; nam si adverbium
esset, nee genus reciperet nee praepositioni adiungeretur nee posset
i terminari. Servius zu Verg. Aen. 5, 19 sagt: nomen cum ad-
verbium esse coeperit, fit indeclinabile, adverbium cum nomen
esse coeperit, declinatur. Unde ait Plautus »a mani usque ad
vesperum« a mane autem propter tetraptoton non dixit und zu
Aen. 4, 341: mane, cum ei et genus et casus additur, nomen
est, ut (Georg. 3, 325) : dum mane novum, dum gramina canent.
Nonius p. 66, 8 : manum dicitur darum : unde etiam mane post
tenebras noctis dici pars prima. Donat zu Terent. Phorm. 1,
1, 2 sagt: propter cognationem e et i litterarum non dubita-
verunt antiqui et here et heri dicere et mane et mani et vespere
et vesperi. Ohne Zusatz scheint mane die allein gebräuchUche
Form gewesen zu sein, so Plaut. Epid. 2, 2, 88 (273); 2, 3, 9
(314); Menaech. 5, 9, 95 (1157); Mercat. 2, 1, 31 (255); Poenul
3, 3, 37 (650); 3, 6, 12 (807); Pers. 1, 3, 33 (113); 1, 3, 34
(114); Terent. Andr. 1, 1, 56 (83); Eunuch. 2, 3, 49 (340); Heaut.
1, 1, 15 (67); 3, 2, 8 (519); Phorm. 3. 2, 46 (531) u. a., es wurde
zwar in den älteren Ausgaben von Verg. Ciris 350 gelesen: et
gelido veuiens mani quatiebat ab Oeta, jetzt aber schreibt man:
et gelida venientem ignem quatiebat ab Oeta. Dagegen kommt
a mani vor bei Plaut. Amphitr. 1, 1, 97 (253), vergl. Nonius
p. 231, 30: Mosteil. 3, 1, 3 (534) und 3, 2, 80 (767), während
die spätere Prosa nur a mane kennt, vergl. Koehler, De aucto-
rum belli Africani et belli Hispaniensis latinitate (Acta semin.
philolog. Erlang.) I p. 396 und die Zusammenstellung unter Sub-
stantiv.
Orhi an folgenden Stellen: cuius amplissimum orbi terrarum
clarissimumque monumcntum est Cic. Verr. 4, 38, 82 ; ecqui locus
— 647 —
orhi terrariim vacims extraordinariis fascibus fuisset? de domo
10, 24; qui locus orbi terrae iam non erat alicui destinatus? pro
Sest. 30, &Q. Hierher gehört auch Sulpic. bei Cic. Ep. Fam. 4,
12, 3 nos in nobilissimo orbi terrarum gymnasio Academiae locum
delegimus, wie Süpfle-Boeckel mit dem cod. Medio, schreiben und
Schmalz, Zeitschrift für Gymnasialwesen 1881 p. 118 fordert, da-
gegen haben orbis terrarum Matthiae, Hofmann- Andresen und
Wesenberg eingesetzt.
Peregri (in der Fremde), vergl. Charis. 3, 13 S. 189 (212, 21):
peregri autem, cum in loco est: Plautus in Persa (1, 1, 29) »qui
erus peregri est« (die Bücher des Plaut, haben peregre, aber
Ritschi schreibt peregri), Naevius (com. 93) in Tarentilla: Pri-
mum ad virtutem ut redeatis, abeatis ab ignavia, domos patres
patriam ut colatis potius quam peregri probra, so auch bene ex-
pedire voltis peregrique et domi Plaut. Amphitr. pro). 5; quia
nos eramus peregri 1, 1, 196 (352); peregri necandus martyr
Prudent. Perist. 4, 89; peregri potius quam domi Orelli-Henzen
7389. — Neben peregri kommt auch peregre vor, so sagt Charis.
a. a. 0. (212, 27): peregre pro peregri Naevius (com. 84) in Taren-
tilla: ubi isti duo adulescentes habent, qui hie ante parta patria
peregre prodigunt?, so auch gestandus peregre clupeus Plaut.
Trinum. 2, 4, 195 (596); avecta est, inquit, peregre hinc habi-
tatum Cistell. 2, 3, 37; ubi quae lubitum fuerit peregre feceris
Terent. Phorm. 5, 8, 77 (970) ; utpote qui peregre depugnavit Cic.
Phil. 5, 11, 30; peregre habitando Liv. 5, 52, 14; peregre est ani-
mus Horat. Epist. 1, 12, 13. — Auch die Präposition in wurde
gesetzt, so sagt Charis. a. a. 0. (212, 20): Plautus quoque in
praedonibus vel in Caeco y>in peregre est«, dieselbe Verbindung
steht noch Orell. 7383: dum ego in peregre eram, Vulg. Eccli.
29, 29: epulae splendidae in peregre und Pastor Herrn. 1 p. 69,
10 ed. Hilg. : scitis vos domini servos in peregre morari; sehr
selten : nos vero timemus praesertim in peregri ne fas abrumpere
tentet Anthol. Lat. ed. Riese 485 (Baehrens 3 p. 276) v. 54. —
Aufser der angeführten Bedeutung von peregre kann es auch noch
bedeuten »in die Fremde« (vergl. Charis. a. a. 0. p. 212, 18: per-
egre cum abit quis dicimus in locum »ut Titinius in Tibicina, »ut
hie legatus abiit peregre publice«) und »aus der Fremde« (vergl.
Charis. 1 S.86 [111, 21]: »peregre venit« sine praepositione dicen-
dum. Vim enim adverbii habet, cui praepositio non adicitur, ut
»rure venit«, non a rure nee a peregre); doch steht quae efficiunt
una a foro, altera a peregre editus in scaenam bei Vitruv. 5, 7, 8
— 648 -
(119, 19), vergl. noch Corssen Aussprache I p. 776 und Brix zu
Plaut. Capt. 173.
Praefiscini und praefiscine wird von Gell. 10, 24, 8, Charis.
2, 13 S. 189 (212, 9 und 13) und Macrob. 1, 4, 21 bemerkt,
praefiscini allein von Nonius p. 153, 11. Praefiscini haben Plaut.
Asin. 2, 4, 84 (491); Titin. (com. HO) bei Charis. 2, 13 S. 189
(212, 10); Petron. 73, 6; praefiscine Plaut. Rud. 2, 5, 4 (461)
und Afran. (com. 36) bei Charis. a. a. 0. p. 212, 13. — Eine
Nebenform praefascine erwähnt Charis. 2, 15 S. 210 (235, 16):
praefascine, id est sine fascino, quod Graeci äßdaxavra dicunt,
und so wird Apul. Flor. 16 S. 75 in den Flor. 1 und 3 gelesen;
Hildebrand (p. 75) schreibt hier praefascine, Krüger (p. 25, 8)
praefiscine. Über die Bedeutung vergl. Corssen, Aussprache I 775,
II 1019 und Ribbeck, Lat. Partikeln p. 3.
Ruri (auf dem Lande), vergl. Charis. 2, 13 S. 169 (188, 16)
und 2, 15 S. 206 (232, 4), Dioraed. 1 S. 400 (405, 8). Wenn es
auch bei Fest. S. 285, 3 heilst: ruri esse, non rure dicendum,
testis est Terentius in Phormione, cum ait: »ruri se continebat,
ibi agrum de nostro patre« (vergl. Paul. S. 284, 1), so kann rure
für ruri doch sicher belegt werden. Bei Plautus findet sich zwar
rure Casin. 1, 17 und Mosteil. 19 in je einer Hdschr., aber es mufs
auf Grund der besten Hdschr. an beiden Stellen ruri gelesen
werden, ebenso Trinum. 1, 2, 129 (166), denn, wenn auch die
Hdschr. rure haben, so wird doch in der Anführung bei Nonius
p. 525, 26 ruri überliefert. Zweifelhaft bleibt Casin. 1, 22 und
Mercat. 4, 4, 20 (760), aber da kein lat. Grammatiker den Ge-
brauch von rure für ruri als plautinisch nachweist, so mufs auch
wohl hier ruri hergestellt werden, vergl. Ritschi Opusc. 2 p. 626,
776. Dagegen wird in den heutigen Ausgaben des Terent. Adelph.
4, 2, 3 (542) nach den Hdschr. filium neget esse ruri gelesen,
obwohl Charis. 1, 17 S. 115 (142, 23) rure anführt (vergl. Bücheier,
Latein. Gramm, p. 62), aufserdem sind von Charis. a. a. 0. noch
Stellen aus Titin. (com. 60) und Varro für rure citiert. Rure steht
ferner bei Varro R. R. 1, 37, 3: 3, 3, 5; 3, 4, 2: 3, 7, 11: 3, 9, 2,
zweifelhaft ist 1, 22, 6: instrumentum et supellectilem rusticam
omuem oportet habere scriptam in urbe et rure dominum etc. :
bei Cic. Ep. Att. 13, 49, 1 im Medic; bei Ilorat. Epist. 1, 7, 1;
1, 14, 10; bei TibuU. 2, 1, 61: 2, 3, 67; bei Ovid Med. form. 29;
Ars am. 2, 229; bei Liv. 7, 5, 9; 38, 53, 8 nach Sigon. Ver-
besserung (in den Hdschr. iure): Martial. 12, 60, 3; Venant. Fortun.
8, 11, 2; I. Ncap. 6593, notwendig aber ist rure, wo dasselbe in
— 649 —
der Verbindung mit einem Adjektiv oder Pronomen als eigentliches
Substantiv erscheint.
Teviperi scheint im alten Latein die gebräuchlichste Form
gewesen zu sein, es wird geschrieben bei Plaut. Aulul. 3, 3, 6
(454): Captiv. 1, •_>, 80 (183): 1, 2, 88 (1911: Casin. 2, 6, 60
(391); Epidic. 3, 3, 25 (406): Menaech. 2, 3, 90 (445): 3, 1, 17
(464): 3, 2, 2 (467); 5, 7, 31 (1022): Mostell. 1, 4, 2 (314):
Persa 2, 2, 47 (229): 5, 1,16 (768) zweimal: Psendul. 1, 3, 153
(387); 4, 7, 86 (1182); Rud. 4, 2, 16 (921): Stich. 5, 2, 6 (654);
Trinum. 4, 2, 66 (711); Titin. (com. 22) bei Nonius p. 369, 20;
Cato R. R. 2, 1: 3, 4; Gell. 2, 29, 11. An einigen der ange-
führten Stellen steht in den Hdschr. tempore wie Plaut. P^pidic.
406 und Menaech. 1022 oder tempori wie Plaut. Captiv. 183,
Titin. 22 und Gell. 2, 29, 11, aber die Herausgeher sind Ritschi
zu Suet. vita Terentii ed. Reiiferscheid p. 507 gefolgt, der überall
temperi für tempori schreiben will. Vergl dagegen Bell, De loca-
tivi in prisca latinitate vi et usu p. 24 und 25. — Tempere steht
Plaut. Mercat. 5, 4, 30 (990), vergl. Bell. a. a. 0. — Tempori hat
C. F. W, Müller im Cic. Off. 3, 14, 58 geschrieben, dafür tempore
Cic. Off. 1, 29, 104, wo er bemerkt: »tempore ist neuerdings in
in teilt pore geändert, weil angeblich »rechtzeitig« nur entweder
tempori oder in tempore heifse; s. Verr. 2, 128; Mil. 41: Cael. 60;
Fam. 7, 18, 1«, vergl. noch Plaut. Asin. 3, 3, 143 (733), wo Götz
tempore schreibt, aber Leo tempori, ferner D. Brut, bei Cic. Ep.
Fam. 11, 1, 4: Horat. Serm. 1, 5, 47; Ovid Remed. Amor. 131
und Heroid. 4, 109: Phaedr. 4, 2H, 32; Symmach. Epist. 7, 78;
Inscr. de l'Alg. 3241 u. a.
Vesperi, vergl. Prise. 15, 2, 6 S. 1006 (11 64, 21) und 15, 3,
15 S. 1012 (II 72, 5), der vesperi für einen Dativ hält und mit
sorti und ruri vergleicht, und 15, 5, 33 S. 1020 (II 85, 12) sagt
er: similiter »railitiaei< in loco solum invenitur quomodo »vesperi«
in tempore. Serv. zu Verg. Aen. 1, 374: cum autem »vesperi«
dicimus, adverbium temporis est. Vesperi haben Plaut. Bacch.
2, 3, 62 (296): Mil. Glor. 2, 5, 29 (440); Poenul. prol. 114 in der
Anführung bei Charis. 2, 13 S. 197 (223, 20), in den Hdschr. des
Plautus vespere: Rud. 1, 2, 91 (9i): 2, 4, 4 (417): ein Komiker
(ed. Ribbeck II p. 113 v. 2) bei Cornific. 1, 9, 14; Tereut. Andr.
4, 4, 29 (768) und Heaut. 1, 1, 15 (67); Varro R. R. 2, 4, 15;
2, 5, 17: 2, 9, 10; 3, 7, 9; Claud. Quadrig. (fr. 75 ed. Peter
p. 231, 4) bei Lactant. in schob ad Stat. Theb. 8, 1: Cicer. de
erat. 2, 3, 13; pro Milon. 20, 54; Ep. Fam. 7, 3, 1 : 9, 2, 1 ; 1 1,
— 650 —
27, 1: 16, 6, 2; ad Q. fr. 2, 1, 1; 3, 2, 1 im Med. m. sec. (m. pr.
vespern); Ep. Att. 7, 4, 2; 7, 2.3, 1; 8, 5, 1; 8, 6, 1; 8, 9, 4;
10, 4, 7; 10, 10, 3; 10, 11, 4; 12, 16; 13, 47b, 1; 13, 52, 1;
15, 9, 1; 15, IJ, 4; 16, 8, 1; Acad. 1, 1, 1; Cato Mai. 16, 38
(im Erf. vespere); D. Brut, bei Cic. Ep. Farn. 11, 1, 1; Liv. 28,
14. 7; Plin. N. H. 2, 70, 71 (178); 18, 26, 64 (234) zweimal;
18, 26, 66 (246); 18, 26, 66 (247); 18, 26, 66 (248); 18, 27, 67
(255) dreimal; 18, 29, 69 (288); 18, 31, 74 (310); 18, 31, 74
(313); 28, 12, 53 (194); 30, 6, 16 (50); Suet. Vespas. 2; Amm.
Marceil. 14, 1, 9 u. a. — Vespere Varro L. L. 7, 3, 50; 9, 44,
73; R. R. 2, 7, 8; 3, 9, 10; Cic. Ep. Att. 11, 12, 1 (Wesenberg
vesperi); Colum. 11, 2, 36 im St. Germ, und 11, 2, 45: 11, 2,
51; 11, 2, 94; Plin. N. H. 2, 15, 12 (61): 18, 2Q, 66 (250); Suet.
Aug. 94; Solin. 53, 25 (im St. Gall. und Angelom. vespero).
Noch werden folgende Formen zu den Lokativen gerechnet:
Caput obnubito, arhori infelici suspendito Cic. pro Rabir. 4, 13
und Liv. 1, 26, 6, andere sehen darin einen alten Ablativ, andere
einen Dativ, vergl. C. Wagener a. a. 0. p. 19, Hildebrand, Dort-
munder Progr. 1865 p. 5, Kühnast, Livian. Syntax p. 138, West-
hoff, Quaest. gramm. ad Dracontii carm. p. 14. — Ferner abditus
carceri Vell. Paterc. 2, 91, 4, womit zu vergleichen ist lateri ab-
didit ensem Verg. Aen. 2, 553 und humi abdere Flor. 4, 12, 31.
— Telluri fafst Ladewig als Lokativ auf im Verg. Aen. 12, 130
defigunt telluri hostas et scuta reclinat, vergl. dagegen Wotke,
Über alte Formen bei Vergil in den Wiener Studien 8 p. 134.
d) Domi ist der Lokativ eines U- Stammes (vergl. Corssen,
Aussprache I 774), entstanden aus domui, einer Form, die sich
noch erhalten hat, so alienae domui Cic. Tuscul. 1, 22, 51; nostrae
domui wahrscheinlich auch Tuscul. 5, 39, 113; domi suae Cic. Off.
3, 26, 99 und Sallust. Catil. 28, 1 ed. J. H. Schmalz; domui Tacit.
Ann. 16, 26; domui sum Serv. Art. gramm. 7, 4. kn einer Reihe
von Stellen steht domui in weniger guten Hdschr., so Cic. Catil. 1,
8, 19 im Erl. und in drei Lag.: 1, 9, 24 im Duisb., Erl., Teg. o,
Rhenaug. und in fünf Lag.; 1, 13, 32 im Benedictb., Rhenaug.,
Teg. t und Lag. 46; 2, 6, 13 im Teg. t, Rhenaug. und in drei
Lag.: pro Cael. 22, 54 im Erf.: pro Milon. 7, 16 im Teg.; pro
Deiot. 5, 15 im Oehl: Phil. 2, 3, 6 im Bamb.: Ep. Att. 12, 25, 1
im Med.: Coruif. 4, 30, 41 und 4, 54, 67 alienae domui in der
Aposiopesis: Cic. Ep. Att. 12, 16 ist domui aus der ed. Asc.
pr. und Caes. bell. Gall. 1, 18, 6 aus der ed. Ven. bemerkt.
In der Hdschr. des Cic. de rep. 1, 40, 63 ist domo mit über-
— 651 —
geschriebenem i, worin Otto domoi oder domui erkennen will. Bei
lavol. Dig. 34, 2, 39 § 1 ist zweimal im Flor, quod domo meae
erit als Lokativ. — Domi meae, suae, nostrae im alten Latein,
vergl. Abrahm, Studia Plautina p. 197 und Bell. a. a. 0. p. 22.
NocHi (von Schweizer-Sidler, Latein. Gramm, p. 170 auch zu
den Lokativen gerechnet) wird in der alten Sprache zuweilen mit
einem Adjektiv oder Pronomen fem. gener. im Ablativ konstruiert:
so hac 7wct.u Plaut. Amphitr. 1. 1, 116 (272); Trinum. 4, 2, 27
(868); voctu hac Mil. Glor. 2, 4, 28 (381). im cod. Ambr. nocte;
intempesta noctu Afran. (com. 105) bei Nonius p. 207, 36; Macrob.
Sat. 1, 3, 16 noctu futura. cum media esse coeperit, welcher Aus-
druck bei demselben 1, 4, 2: 1, 4, 17; 1, 4, 18 gerechtfertigt
wird durch qua noctu concuhia^ welches bei Enn. (Ann. 257 ed.
L. Müller), durch hac noctu ^ welches bei demselben (Ann. 157),
und durch noctu muitn^ welches bei Claud. Quadrig. (fr. 45 ed.
Peter p. 222, 6) gelesen wurde. Die Worte des Cato R. R. 1 56, 3
ponito pocillum in sereno noctu beweisen nicht, dafs noctu Mascul.
ist, da in sereno als Neutr. von noctu zu trennen ist. — Für
noctu steht auch nox als Adverb, in einem Zwölftafelgesetz (8, 1 1
ed. Scholl p. 144) bei Macrob. 1. 4, 19 (vergl. die Überschrift zu
Gell. 8, 1), und in einem Verse des Enn, (Ann. 439 ed. L. Müller)
bei Priscian. 6, 18, 93 S. 724 (I 278, 15), auch media nox Lucil.
(3, 22 ed. L. Müller; 98 ed. Lachmann) bei Serv. zu Verg. Aen,
10, 244.
Mit noctu ist auch dius verbunden, welches nach Corssen eine
Accusativ-, nach anderen eine Ablativbildung sein soll; so haud
usquam noctu neque dius Plaut. Mercat. 5, 2, 21 (862) und itoctu
diusque Titin. (com. 13) bei Charis. 2, 13S. 185 (207, 17), auch allein
quam dius Inschr. bei Henzen 6206. Aus dius wurde c/m, welches
gewöhnlich »lange Zeit« bedeutet, aber auch mit noctu verbunden
wird, so diu noctuque Sallust. lug. 38, 3 im Par. z.; 44, 5 in der
Anführung bei Fronto exe. Sallust. 1 ; 70, 1 im Sen. 1 und Rem. 2
und im Guelf. 12 m. sec. (sonst in allen diesen Stellen die^ vergl.
noch Brünnert, De Sallustio imitatore Catonis Sisennae aliorum-
que p. 30) und Tacit. Ann. 15, 12 im Medic. ; noctu diuque Sallust.
Histor. bei Gharis. 2, 13S. 185 (207, 17); Tacit. Bist. 2, 5 (im Guelf.
nocte dieque, und Histor. 3, 76 in allen Büchern noctu dieque).
— Auch in Zusammensetzungen: Quaudius pro quandiu Consent,
de barbar. et metapl. S. 14 (392). — Interdiu, dafür interdius:
Plaut. Asin. 3, 3, 9 (599); Aulul. 1, 1, 33 (72); Capt. 3, 5, 72
(730); Mosteil. 2, 2, 14 (444) vergl. Lorenz z. d. St.; Pseud. 5,
— 652 —
2, 8 (1298) und Rud. prol. 7: Cato R. R. 83, ferner Terent. Adelph.
4, 1, 15 (531) im Bemb. und bei Donat.; Varro R. R. 2, 10, 5
im cod Polit.; Gell. 17, 10. 11 im Lugd. maior. — Nudius fertius
hoc significat, nunc est dies tertius, item nudius quartus sagt
Charis. 1, 15 S 62 (81, 28); nudius tertius compositum ex nunc et
die tertio Paul. Festi S. 17); nudius tertius Cael. (com. 74^) und
Afran (com. 69) bei Charis. 2, 13 S. 185 (207, 20); Cic. Ep. Att. 14,
11, 1; nudius tertius, quartus, quintus, sextusque Plaut. Mosteil.
4, 2, 40 und 41 (956 und 957); nwUus quintus Plaut. Trucul. 2,
6, 28 (509); nudias sextus Plaut. Trinum. 3, 2, lOl (727); nudius
tertius decimus Cic. Phil. 5, 1, 2; 5, 2, 3. Davon abgeleitet
nudius tertiarius locus communis M. Caesar an Fronto 5, 59.
e) Die^ besonders in folgenden Verbindungen : diequarte Pomp.
(77) bei Gell. 10, 24, 5 und Macrob. 1, 4, 22; — diequinfi Cato
(Orig. 4, 12 ed. Jordan p. 21, 2 = fragm. 86 ed. Peter p. 78, 8)
und Cael. Antipat. (fr. 25 ed. Peter p. 154, 8) bei Gell. 10, 24, 6
und 7; Macrob. Sat. 1, 25 und 26; bei letzterem giebt der cod.
Bamberg, in der Stelle des Cael. Antipat. diequinte; — die sep-
finii Plaut. Menaech. 5, 9, 94 (1156) vergl. Brix z. d. St und die
esse septimei Persa 2, 3, 8 (260); — dienoni populo Romano
Quiritibus Compitalia erunt in dem Edictum des Prätors, und
ähnlicher Ausdrücke bediente sich Augustus öfter in seinen Briefen,
vergl. Gell. 10, 24, 2 und 3; Macrob. Sat. 1, 4, 20 und 27; —
die crastiiii Plaut. Mostell. 4, 1, 25 (881), im decurt., Vat. und
Leipz. di crastini; Gell. 2, 29, 7; Macrob. 1, 3, 16, vergl. Gell.
10, 24, 8; Macrob. 1, 4, 20 und 25; Th. Bergk, Beiträge zur lat.
Gramm. 1, 146; — die prlstini Gell. 10, 24, 8 und 10; Macrob. 1,
4, 23; — dieproximi Cato (Orat. reliqu. 19, 7 ed. Jordan p. 50, 3)
bei Gell. 10, 24, 10 und Nonius p. 153, 8. Nach Gell. 10, 24, 10
und Macrob. I, 4, 24 war ein Unterschied zwischen diequarte und
die quorto: hoc igitur intererit, ut »die quarto« quidem de prae-
terito dicamus, »diequarte« autem de futuro, auch bei Charis. I
5. 62 (<S1, 29) heifst es: sed quaeritur de futuro utrum dicendum
sit die quarto et die quinto an diequarte et diequinte, Vergl.
Fleckeisen, Zur Kritik der altlatein. Dichterfragm. bei Gell. p. 29;
Corssen, Aussprache I p. 775 ; Bell. a.a.O. p. 26; C. Wagener
a. a. 0. p. 25—28.
Cotidie besser beglaubigt als quotidie, C. I. L. 5, 532 Z. 18;
I. Neap. 4496; Qu. Caepio bei Charis. 2, 13 S. 174 (193, 20), die
nämliche Stelle fübrt Charis. S. 177 (196, 8) als Beleg für cotidio
an; Cic. pro Rose. Am. 9, 26 im lielmst. ; Verr. Acc. 1, 49, 129;
— 653 —
3, 96, 223 und 4, 8, 18 im Vat. Palimps.; 4, 3, 5 im Reg., Guelf.
1 und 2 und cod. Lamb. ; 5, 28, 71 im lieg., 5, 31, 81 im Vat.
Palimps. und Reg.: de imper. Cn. Pomp. 2, 4 im Pal.; pro Clueut.
15, 44 und au anderen Stellen im Salzb. ; Phil, 1, 2, 5 im Bern.,
Gud. und Teg., und 2, 19, 47 im Bern, und Teg. (in beiden Stellen
cottidie im Vat. und Bamb.); Fronto ad M. Caes. 3, 13 und ad
Anton. Imp. 1, 2 S. 95 Nab.. Prise. 18, 25, 251 S. 1193 (II 334, 9)
zweimal (das zweitemal im Par. R und Bern. m. sec. quotidie) ;
cottidie CLL. 1, 206, 16; 4, 1939; 6, 1783 Z. 32; edict. Dioclet.
de pretiis rer. venal. exerapl. Aegypt. Z. 9; Plaut, Men. 1, 1, 15
(91) im vet. und decurt. ; Pseud. 3, 2, 53 (849) in denselben und
im Ambr.; Prise. 18, 25, 231 S. 1188 (II 323, 5) im Par. R m.
pr. und Voss, (im Par. R und Wien. N m. see. cotidie), dafür
cottidiae I. Neap 6058 Z, 25 (so auch cotidianus Plaut, Trin. 4,
2, 95; Cic. pro Rose. Am. 5, 11 im Heimst.; pro TuU. 54; divin,
in Caec. 3, 9 im Guelf. 1 und 2; Verr. Ace. 1, 49, 129 zweimal
im Vat. Palimps.; 4, 8, 18 im Reg., Guelf. 1 und 2 und Leid,
und in den codd. Lamb.; pro Font. 17, 37 (21, 47) im Vat., pro
Caec. 5, 14 im Tur. Palimps. und leg.; 18, 52 und 32, 92 im
Teg.; pro Cluent. 4, 11 im Salzb.; Fronto ad M. Caes. 3, 15, und
cottidianus I. Neap. 6828 Z. 8; Plaut. Merc. 2, 3, 04 (398); Cic.
Verr. 4, 49, 109 im Reg.; de imper. Cn. Pomp. 1, 2 im PaL)
Quint. 1, 7, 6 zählt es zu den frigidiora, quotidie für cotidia zu
sagen: frigidiora bis alia, ut »quidquid« c quartam haberet, ne
interrogare bis videremur, et »quotidie« non »cotidie«, ut sit quot
diebus: verum haec iam etiam inter ipsas ineptias evanuerunt;
Marc, Victor. Ars gramm. S. 2460 (13, 22) bezeugt, dafs cotidie
geschrieben werde, obgleich es a quoto die herkomme. Ja Vel.
Long. S. 2237 (79, 18) und Papirian bei Cassiod. de orthogr.
S, 2290 (158, 18) wollen sogar cotidie damit rechtfertigen, dafs es
nicht a quoto die, sondern a contineuti die abgeleitet sei. Jedoch
Cornut. bei Cassiod. de orthogr. S. 2283 (149, 7) sagt: quotidie
sunt qui pro eo cotidie scribant, quibus peccare licet desinere,
si scient quotidie [inde] tractum esse a quot diebus, hoc est Om-
nibus diebus und Albin. de orthogr. S. 2344 (308, 25): quotidie
adverbium numeri per q scribendum est, non per c, ut quot
diebus: cotidie adverbium continuationis per c et o dicitur et
scribitur, non per q, quia non a quota die, sed a continenti die
dictum est, Priscian. 18, 25, 231 S. 1188 (II 323, 5) und 18,
25, 251 S. 1139 (II 334, 9) vergleicht das Wort mit barjfiipat
und oaat rjp.ipai d. i. quot dies. Quot dies in gleicher Bedeutung
— 654 —
wie oa-r^iiipai hat Apul. Met. 11, 22 S. 800 (im Flor. 3, Guelf.
und Dresd. quod dies).
Hodie rechnen Corssen Aussprache II p. 855 und Schweizer-
Sidler, Latein. Gramm, p. 168 zu Ablativen, »wenn nicht die Kürze
des 0 eine andere Erklärung notwendig erscheinen läl'st,« vergl.
Ribbeck, Partikeln p. 3. Eine verlängerte Form hocedie erwähnt
Mar. Victor. 1, 4, 10 S. 2457 (9, 19), welche C. F. W. Müller
(Nachträge zur Plautin. Prosodie p. 131) für Plautus bezweifelt.
Über hodieque, vergl. J. H. Schmalz, Antibarbarus von Krebs I
p. 597.
Perendie, vergl. Corssen a. a. 0. II p. 855 ; Ribbeck a. a. 0.
p. 44, 45: Ebrard a. a. 0. p. 606. Charis. I S. 62 (81, 30) ver-
gleicht perendie mit diequarte et diequinte und I S. 191 (215, 15)
sagt er: perendie, quasi perea die, qnod notaveruut grammatici,
quia cum de futuro dicimus, diem novissimo loco damus, non ut
die quarto. Isidor 5, 30, 22 erklärt: perendie, id est per ante diem.
Postridie, vergl. Ebrard p. 606, dafür auch einmal postriduo
Plaut. Mil. Glor. 4, 2, 90 (1082).
Pridie, vergl. Ebrard p. 606; Isid. 5, 30, 21 sagt: pridie,
quasi priore die.
f) Quotanm's sehr häufig, dafür quofquot amns Varro L. L.
5, 4, 37; 5, 4, 39; 5, 4, 40: 9, 18, 24 überall im Flor, und
meistens im Kopenh., und Alfenus bei Gell. 6 (7), 5, 1; und quot
annos Cic. Nat. Deor. 2, 52, 130 im Leid. C und Erlaug, (in den
Leid. A B, im Wien, und Pal. quod a., aber in den drei ersten mit
der Korrektur quot). Für quotannis ist in Inschr. und Hdschr.
öfter quodannis, wie CLL. 2, 1174 Z. 5; 2, 4514 Z. 16; 3, 754
Z. 20; 5, 4017; 5, 4410; 5, 4448; 5, 4449; 5, 5272 Z. 16 und
Z. 22; 5, 5878; 5, 5907; 5, 7906; 6, 313; 6, 1872a Z. 12;
I. Neapol. 189: 2529; 2575; Cenotaph. Pis. Taf. 1 Z. 16; 28 und
Taf. 2 Z. 33; Orell. 686 Z. 18 (daselbst Z. 9 quotannis): 1368 Z. 7;
3999; Henzen 7116; Cato R. R. 47 zweimal: 73 und 143, 3 im
cod. Polit.; Varro R. R. 1, 22, 4 und 2, 4, 10 in demselben; Cic.
Verr. 3, 51, 120 in den Lag. 29 und 42: 5, 20, 51 und 5, 47,
123 im Reg.: 4, 47, 104 im Reg. m. pr. ; de imper. Cn. Pomp.
23, 67 im Teg.; Verg. Eclog. 1, 42 im Rom. m. pr. und Palat. ;
Eclog. 5, 67; Georg. 2, 398 und 3, 71 im Rom., Palat. und Gud. ;
Eclog. 5, 79 und Georg. 1, 198 im Rom.: Eclog. 7, 33 in den
sched. Veron. rescr. ; Aen. 5, 59 im Palat. und Gud.; 6, 21 im
Med. m. pr., Rom., Palat. und Gud., wie auch quodquod annis
CLL. 5, 7450 und I. Neapol. 74.
— 655 —
Wie quot auuis oder quotannis, so wurde auch guot diebus
und quot laensihus gesagt, so novissime Pomponius scribit nihil
intere&se, utrum in annos singulos vel quotannis an in singulos
menses vel <juot mensilms an in singulos dies vel quot diebus
legetur Ulpian. Dig. 36, 2, 13 § 6 und ut in vicem eorum num-
mum quotannis vel quotmensihus acciperet derselbe Dig. 2, 15, 8
§ 24. Quot meusibus für singulis mensibus haben Cato R. R. 43, 2
und Vitruv 9, 2 (4), 3; 10, 2 (7), 15, dafür quotquot mensibus
Varro L. L. 5, 8, 47 und R. R. 3, 7, 5. — Quot kalendis hat
Plaut. Stich. 1, 2, 3 (60), im vet., decurt. und Vat. quod calen-
dis oder kalendis.
Forts, vergl. J. H. Schmalz, Antibarbarus von Krebs I p. 549.
9. II. Lokative von Pronominalstämmen.
a) Hie vom Pronominalstamme ho (vergl. Corssen, Aussprache
I p. 774): daneben auch heic CLL. 1, 551; 1, 590; 1, 1007;
1, 1009: 1, 1297 (heicei), vergl. Mommsen und Ritschi Opusc. IV
p. 110; heic schreibt auch L. Müller Lucil. 9, 15 (hoc illi factumst
uni: teuue heic facies i: Lachmaun 322 tenue hoc facies i) bei
Vel. Long, de orthogr. S. 2220, wo Keil (p. 56, 11) hoc hat;
ferner Lucil. 29, 117 heic tum conventus tela insidiasque locavi
(während Lachmann 1041 haec tu conventus tela insidiisque loca
vim schreibt) bei Nonius p. 271, 22, wo jetzt L. Müller heic tum
conventus tela insidiaeque locavi gesetzt hat; Plaut. Mercat. 2,
2, 36 (307); 2, 3, 130 (467). Heice steht CLL. 1, 1049, auch
L. Müller hat Lucil. 9, 21 diese Form geschrieben , Lachmann
(324) huic, Keil aber im Terent. Scaur. S. 2255 (p. 19, 1), wo die
Stelle aus Lucilius überliefert ist, hisce.
Illic gewöhnlich, bei Paul. Festi p. 196, 6 auch oUic, daneben
wird illi von Donat. zu Terent. Phorm. 1, 2, 41 {Uli pro ibi, ut
»illi mea tristia factao. Et nota illi pro illic), zu Hecyr. 1, 2, 19
(legitur et illi, ut sit circumflexus accentus et significet illic, ut
»illi mea tristia facta«. Et absolutum est) und zu Adelph. 1, 2,
36 (errant qui putent illi esse pronomen, cum sit adverbium loci,
ut »illi mea tristia facta degeneremque Neoptolemum narrare me-
mento«. Illi ergo ibi, ubi ille peccat. Quare quidam etiam li
syllabam discretionis causa, ut locum significet, corripiunt) als
Adverb, anerkannt, er führt dafür Verg. Aen. 2, 548 an. Das-
selbe haben Plaut. Amphitr. prol. 133; 1, 1, 93 (249); Capt. 2,
2, 27 (277); 2, 2, 28 (278); 2, 2, 64 (314); 2, 2, 73 (323); 2, 2,
80 (330); 2, 2, 84 (334); 2, 2, 91 (341); Epid. 2, 2, 33 (217);
Mosteil. 1, 4, 3 (315); 1, 4, 14 (327); 3, 2, 100 (787); 3, 2, 105
- -656 -
(792); Menaech. 5, 7, 7 (996); Mil. Glor. 2, 3, 17 (288); 3, 2, 36
(850); 4, 6, 64 (1279); Mercat. 1, 1, 97; Poenul. 1, 2, 123 (336);
1, 2, 124 (337); 5, 4, 24 (1195) ; Persa 2, 2, 8; 2, 2, 9; Pseud.
2, 4, 68 (758); 5, 1, 28 (1273); Rud. 2, 6, 57 (541); Trinum. 2,
4, 71 (472); 2, 4, 129 (530): 2, 4, 154 (555); Terent. Andr. 4, 1,
14 (638) nach Donat. (in den Hdschr. illic); 4, 4, 6 (745); Pborm.
1, 2, 41 (91) im Bemb. m. pr. und 4, 1, 6 (572) im Bemb. und
Ambr. m. pr.; Hecyr. 5, 3, 4 (802); Adelpb. 4, 1, 9 (525); 4, 6, 4
(716) im Hemb. m. pr.; Caecil. (com. 77) bei Fest. p. 317; Turpil.
(com. 9) bei Nonius p. 392, 26; Gell. 5, 1, 1; Apul. Met. 4, 13
5. 267). An mehreren Stellen ist des Versmafses wegen das über-
lieferte illic mit Uli vertauscht, wie Plaut. Capt. 2, 2, 11 (261);
Stich. 5, 3, 2 (675); Terent. Hecyr. 1, 2, 19 (94); 2, 1, 20 (217);
3, 4, 24 (438) und Adelph. 4, 2, 38 (577). In dem Briefe des
Caelius an Cicero Ep. Fam. 8, 15, 2 ist im Medic. illi (vor Cae-
saris, an welcher Stelle das c von illic leicht ausfallen konnte);
illi ist bei Quintil. 6, 2, 36 im Ambr., Flor., Bamb. und Münchn.
Tstic, vergl. Hand, Tursell. 3 p. 461 ; isti als Adverb, bei Plaut.
Curcul. 3, 64 (434): Epidic. 5, 2, 56 (721); Mil. Glor. 2, 2, 27
(182); 2, 2, 100 (255); Mosteil. 3, 2, 53 (741); 5, 2, 22 (1143);
Rud. 4, 4, 34 (1078); 4, 4, 38 (1082); bei Ennius schreibt Ribbeck
trag. 303 ilico isti (L. Müller fab. 309 ilico istim und G. F. W.
Müller Cic. Tuscul. 3, 12, 26, wo diese Stelle überliefert ist, ilico
istic); Turpil. (105) bei Monius p. 325, 5. Isti auch bei Verg. Aen.
2, 661 nach der Auslegung von Servius z. d. St. und zu Aen. 11,
422 und von Pompei. Comment. S. 341 (247, 34); Aen. 10, 557
im Bern. c. m. pr., (Ribbeck schreibt au beiden Stelleu isti, die
anderen Herausgeber des Virgil nur an der ersten Stelle); Liv.
1, 47, 3 im Par. m. pr. (vor cum), die Herausgeber haben istic;
Apul. Met. 4, 13 S. 267; Commod. Instr. 1, 26, 9. Eine abge-
kürzte Form Stic findet Cic. pro TuU. 8, 20 im Ambr. Palimps.,
die Herausgeber haben istic, dagegen hat Huemer stie Sedul. Carm.
4, 122 socia stic puppis erat geschrieben, vergl. über die gekürzten
Formen des Prouom. istic p. 402 u. 403.
Sic ist genau so gebildet wie hie; wie die ältere Form hei— c
aus dem Lokativ des Pronominalstammes ho und dem deiktischen
c(e) besteht, so auch sei — c, welches sich CLL. 1, 318 findet,
aus dem Pronominalstamm so (vergl. Corssen, Aussprache I p. 777)
und dem deiktischen c(e), vergl. Corssen a. a. 0. II p. 844. Aus
seic ist dann sie geworden, welches die übliche Form blieb; da-
neben findet sich aber auch eine Form si ohne das deiktische c,
— 657 —
welche noch in gewissen Verbindungen, wie Dombart in den Blättern
f. d. Bayr. Gymn.-Wesen 1880 p. 39 wahrscheinlich gemacht hat,
als die alte Form des lokativen Adverbs vorkommt, so z. B. si
dis immortalibus placet Cic. pro Rose. Amer. 36, 102 (Donat. zu
Terent. Eun. 5, 3, 10 si dis placet ^proprium est exclamantis
propter iudignationem ahcuius rei«), vergl. damit die ähnlichen
Wendungen sie visum superis Ovid. Met. 1, 366 und sie di vo-
luistis Verg. Aen. 5, 50; vergl. Landgraf zu Cic. Rose. Am. 36,
102 p. 321 u. 322.
Ut, uti, iitei, entstanden aus u (vergl. Corssen, Krit. Nach-
träge p. 26, 27) und der »maskulinen oder neutralen Lokativform
des demonstrativen Pronominalstammes ursprünglich ta-, Griecb.
zo-^ (vergl. Corssen, Aussprache I p. 779). Von den genannten
Formen scheint utei die älteste zu sein, dieselbe findet sich Ep.
d. Bacc. CLL. 1, 196 (186 v. Chr.); L rep. 1, 198 (123—122
v. Chr.); t. Gen. 1, 199 (117 v. Chr.); t. agr. 1, 200 (111 v. Chr.)
u. a., vergl. Corssen a. a. 0. ; für uti mag die älteste Belegstelle
t. Baut. CLL. 1, 107 (133-118 v.Chr.) sein, später findet es
sich auch in den Texten neben ut^ welches die gebräuchlichste
Form wurde. Die lokale Bedeutung »woa ist nachweisbar bei
CatulL 11, 3; 17, 10; Cic. Arat. 233; Verg. Aen. 5, 329, wohl
auch Ovid. Met. 1, 15 utque fuit tellus, illic et pontus et aer.
Vergl. Diom. S. 406 (408, \Q) ut modo loci et significat ubi, ut
est: caesis ut forte iuvencis (vergl. Aen. 5, 329), M. Haupt, Opusc.
2 p. 198, Riese zu Catull. p. 26. Komposita sind: utut^ utcum-
que, utpote^ utputa (gewöhnlich getrennt geschrieben ut puta, vergl.
die Beispiele bei J. H. Schmalz im Antibarbarus von Krebs II
p. 392); sicut(i)\ velut{i)\ prout; praeut\ utinavi] utique und auch
uteique (vergl. Corssen a. a. 0. I p. 779); neutiquam hat, wie neu-
ter (vergl. p. 545), nicht den Diphthong, sondern lautet ne — uti-
quam, wie es auch bei den Komikern stets zu trennen ist, schon
Bentley bemerkt zu Ter. Hecyr. 1, 2, 50 ne utiquam; ita semper
scribendum. So Enn. (Fab. 250 ed. L. Müller) bei Cic. Acad. 2,
17, 52 und 2, 27, 88; Plaut. Capt. 3, 4, 54 (586); Mil. Glor. 3,
1, 37 (586); Mercat. 3, 4, 14 (599) und Poenul 1, 1, 71 (199);
Terent. Andr. 2, 1, 30 (330), vergl. Meifsner und Spengel z. d. St.;
Heaut. 2, 3, 116 (357); Hecyr. 1, 2, 50 (125); 3, 3, 43 (403);
neutique, welches in der ersten Silbe ohne Zweifel ebenso wie
neutiquam gesprochen wurde, ist Cod. Theod. 15, 2, 3 geschrie-
ben, bei Liv. 4, 27, 10 und 7, 12, 11 steht es in drei Pal. und
mehreren anderen Büchern, 30, 11, 2 im Voss, und in den Lov.
Neue -Wagener, Lat. Formenlehre. II. 3. Aufl. 42
— 658 —
2 und 3, doch in den vorzüglichsten Hdschr. des Liv. ist auch in
diesen Stellen neutiquam oder neuticam, und so hat Gothofr. auch
im cod. Theodos. geschrieben.
Prei^ pri wird von Corssen a. a. 0. I p. 780—782 als ein
Lokativ erklärt, Fest. p. 226 sagt: jjri enim antiqui pro prae
dixerunt. Wir finden pri in den Adverbien pridie vergl. p. 654
und pridem.
b) Andere Adverbia von entsprechender Bedeutung gehen auf
— hi aus, welches an die altgriechische Endung von Substantiv-
bildungen (pt. erinnert. So ist gebildet von:
Is: ibi (archaistisch auch ibei CLL. 1, 204 col. 2 Z. 10)
mit den Kompositis: inibi, interibi, postibi, nullihi. Über die
Komposita spricht Rebling, Versuch einer Charakteristik der röm.
Umgangssprache p. 19 und führt mit Recht an, dafs die adver-
bialen Verbindungen mit ibi aus der alten Zeit in der Volks-
sprache sich noch erhalten haben. So kommt inibi vor bei Plautus,
Caecilius, Pacuvius, Afranius, Cato, Varro, Cicero (leg. agr. 1, 20
und Philipp. 14, 5), Auct. bell. Afr., Fronto, Gellius, Apuleius,
Cassian, lordanes und Alcimus Avitus ; interibi bei Plautus (vergl.
Brix zu Mil. Glor. v. 104), Afranius, Gellius und Apuleius; postibi
nur bei Plautus (vergl. Lorenz zu Mil. Glor. v. 1418); nullibi wird
aufser in den Gloss. Labb. 137 c und 121 d als Übersetzung von
oudafiou nur lul. Valer. 1, 8 (p. 7, 28 ed. Kubier) und in der
Epitome lul. Valer. ed. Zacher p. 11, 7 gelesen: bei Vitruv. 7,
1, 4 ist nullibi ein unnützer Zusatz aus dem cod. Franek.
Idem; ibidem^ bei Plautus einigemale ibidem gemessen, ebenso
bei luvencus und Paulinus Nolanus.
Quis oder qui: ubi; alt cubi (vergleiche Georges, Latei-
nische Wortformen p. 711), welches als Infinitum erhalten ist
in sicubi, wie Cato R. R. 6, 3; Terent. Eun. 3, 1, 13 (403);
Cic. pro Balb. 14, 32; Ep. Att. 15, 29, 1 und Tuscul. 1, 43, 103;
2, 11, 26; Verg. Georg. 3, 332; 3, 333; Aen. 5, 677; Liv. 3, 63, 3;
6, 26, 6; 7, 13, 4; 9, 41, 18; 21, 50, 3; 28, 20, 4; 42, 50, 7;
42, 64, 10; Colum. 5, 4, 3; 5, 5, 16; 8, 13, 3; 10, 296 und arb.
10, 3; Valer. Flacc. 4, 105; 6, 306; Quintil. 8, 3, 69; Stat. Silv.
5, 3, 42 und Achill. 2, 409 ; Tacit. Agric. 37 ; Suet. Caes. 26 und
Calig. 3; Apul. Met. 2, 4 S. 9 4; Ulpian. Dig. 3, 1, 1 § 10: Paul.
Dig. 22, 6, 9 im Eingang; Claudian. Rapt. Proserp. 3, 164 — in
necubi Varro R. R. 1, 45, 2; 2, 2, 19: Caes. bell. Gall. 7, 35, 1;
bell. civ. 2, 33, 2 im Par. 2, Leid. 1 und Scaliger (sonst neu);
Sallust. lug. 55, 3; Liv. 22, 2, 3; 22, 16, 5; 22, 28, 8; 25, 33, 9;
- 659 -
38, 49, 7; Colum. 2, 2, 25; 2, 18, 4; 3, 13, 10; 12, 53, 3; Lucan.
9, 1058; Curt. 8, 5, 4; Apul. de mag. 48 S. 506; Tertull. advers.
Prax. I; Lactant. Opif. Dei 11, 17 — in nuncubi Varro R. R. 2,
5, 2; 3, 2, 4 und Autbol. Lat. ed. Burmann 2, 119 (Meyer 109;
Riese 779; App. Verg. ed. Ribbeck p. 193; Baebrens 1 p. 125)
V. 28 nacb dem Vorschlage von Scaliger, aber numcubi Terent.
Eun. 1, 2, 83 (163). — Zweifelbaft ist, ob cubi relativisch zu
fassen ist bei Plaut. Trinum. 4, 2, 89 (934) und Trucul. 2, 4, 9
(360), an beiden Stellen hat Ritschi cubi geschrieben, aber die
neuest. Herausgeb. ubi hergestellt. Vergl. Ritschi, Rhein. Mus. 1870,
25 p. 306. — Aus ubs für *ubis mit que entstand usque, vergl.
Corssen a. a. 0. II p. 888, Thielmann in Wölfflins Archiv 5 p. 438.
Alis (vergl. p. 531): alibi, vpas sehr oft vorkommt.
Ali'quis: alicubi\ wofür Caesell. bei Cassiod. de orthogr. S. 2314
(203, 2) die Sehreibung aliquobi empfiehlt, obgleich die Aussprache
mit derselben nicht übereinstimme, und aliubi. Von diesen beiden
Formen hommt alicubi vor bei Terent. Adelph. 3, 4, 7 (453); Cic.
pro Flacc. 29, 71; Acad. 1, 6, 24: Atticus bei Cic. Ep. Att. 9, 10, 7;
Sen. de trauquill. 2, 2; Quint. 10, 1, 9; Plin. N. H. 10, 11, 14 (30);
Suet. de grammat. 7 (p. 260, 23 ed. Roth); Callistr. Dig. 14, 2, 4
§ 2; Ulpian. Dig. 19, 5, 15; Hieronym. praef. ad Chron. Euseb. —
Öfter findet sich aliubi, so CLL. 1. 200 Z..86 (aliubei); Varro
R. R. 1, 44, 1: Senec. Contr. 2, 5 (13), 8; Senec. Epist. 35, 4;
89, 21; de benef. I, 5, 5; 3, 6, 2; 6, 33, 2; de ira 3, 6, 3;
Petron. 45; Plin. N. H. 2, 47, 46 (120); 5, 27, 27 (99); 9, 42,
66 (142); 9, 54, 79 (168); 11, 14, 14 (33); 11, 37, 51 (138); 11,
37, 88 (217); 12, 14, 32 (58); 12, 14, 32 (65); 13, 4, 7 (28);
13, 7, 14 (56): 13, 24, 46 (129); 14, 1, 3 (14); 17, 2, 2 (15);
17, 19, 31 (140); 17, 21, 35 (155); 22, 18, 21 (45); 33, 4, 23
(80); 34, 14, 41 (145); 35, 15, 51 (178); 36, 7, 12 (59); 36, 27,'
68 (200); 37, 6, 24 (90); 37, 9, 51 (135); Terent. Clement. Dig.
35, 1, 64 § 1; Marcian. Dig. 48, 24, 2; Charis. 2, 13 S. 164
(184, 24).
Quisnam'. ubinam.
Quisque: ubique.
Quicumque: ubicumque (ubiquomque), in der Tmesis bei Plaut.
Bacch. 2, 3, 18 (252): istius hominis ubi fit quomque mentio, vergl.
Wölfflin, Gemination p. 457.
Quisquis : ubiubi, vergl. "Wölfflin a. a. 0. p. 456, 457, wo noch
Claud. Mam. Stat. anim. 3, 16 (185, 4) und Lucifer, Moriendum
esse pro dei filio 4 (292, 25) nachzutragen ist.
42*
— 660 —
Quivis: ubi'vi's.
Quilihet: uhilihet Senec, de tranquill. 1, 4; Augustin. Ep. 27, 6;
Confess. 3, 7, 14; Locut. in Heptat. 7 und ludic. 1, 13.
Uter: utrubi Naev. (com. 81) bei Charis. 2, 13 S. 198 (223,
30); Plaut. Stich. 5, 4, 14 (700); 5, 5, 9 (750), hier im vat. utrü
ubi, sonst utrum tibi; Cato (fragm. 31 ed. Jordan p. 54, 3) bei
Charis. 2, 13 S. 198 (224, 14) unter utrinde; Gaius Instit. 4
§ 148; 4 § 149; 4 § 151; 4 § 160; Ulpian. Digest. 6, 1, 9; 43,
31; 44, 7, 37 § 1; lustinian. Instit. 4, 15 § 4; 4, 15 § 7; Auson.
Idyll. 11, 64, wo einige Hdschr. utrobi haben, vergl. ed. Peiper
p. 203; auch Gloss. Lat. p. 296 Hildebr. und Gloss. ed. Götz et
Gundermann IV p. 298, 14; p. 403, 33. Eine Form utrobidem-
bildete Camerarius in Plaut. Trucul. 1, 2, 50 (152), welche jedoch
die neuesten Herausgeber nicht aufgenommen haben, Spengel und
Scholl lesen jetzt utrosque pergnovi probe.
Uterque: utrubique oder utrobiqne. Welches von beiden die
üblichere Form war, läfst sich schwer entscheiden. Utrobique
haben Plaut. Mil. Glor. 2, 5, 56 (466); Cicer. Nat. Deor. 2, 31,
79; de repub. 3, 35, 48 (hier in der Hdschr. atrobique), vielleicht
auch Ep. Fam. 9, 6, 2 (im Med. utar ubique), wo Baiter und
Wesenberg noch utrubique schreiben. Dieselben haben auch Asin.
Pollio bei Cic. Ep. Farn. 10, 31, 2 utrubique, während Klotz utro-
bique schreibt, was auch J. H. Schmalz, Über den Sprachgebrauch
des Asin. Pollio p. 83 (= 2. Aufl. p. 14) verlangt. Utrobique findet
sich noch bei dem Auct. bell. Afric. 93, 1 (vergl. Wölfflin, .Archiv 6
p. 93); Corn. Nep. Hannib. 10, 3; Tacit. Ann. 6, 37 (43); Gell.
9, 14, 23; Aurel. Victor. Epit. 13, 4; Itin. Alex. Magni 41 (93).
Wenn Schmalz a. a. 0. sagt, dafs Varro L. L, an drei Stellen
utrobique geschrieben habe, so hat er nicht beachtet, dafs Spengel
an den drei Stellen: 8, 38, 67; 10, 2, 35 und 10, 2, 38 utrubique
nach handschriftlicher Überlieferung gesetzt hat, dasselbe schreiben
auch Keller und Häufsner in der Ausgabe des Horat. Epist. 1, 6,
10; bei Livius schreibt Weifsenborn 6, 27, 1; 6, 30, 6; 10, 39, 4;
27, 40, 2; 36, 16, 5; 36, 39, 9 utrobique, Hertz an allen Stellen
aufser 36, 16, 5 utrubique, auch Zingerle hat 27, 40, 2 utrubique.
Diese letztere Form haben auch noch lustin. 20, 2, 8; 31, 7, 3
(Dübner schreibt hier utrobique); Digest. 5, 1, 19 §4; 5, 2, 12;
22, 2, 4; 23, 4, 4; 25, 3, 5 § 2; 27, 1, 30 § 1; 30, 36 § 2; 32,
85; 35, 1, 40 § 2; 36, 2, 22; 39, 3, 11 § 3; 41, 2, 51; 41, 4, 6;
44, 1, 18; 50, 1, 6 § 2; 50, 1, 17 §4; 50, 1, 22 § 2; 50, 1, 27
§2; Amm. Marceil. 14, 11, 24; 19, 8, 4; 20, 7, 6; 20, 11, 13;^
— 661 —
20, 11, 18; 21, 10, 4; 21, 12, 5; 24, 2, 14; 26, 5, 15 (an einigen
Stellen ist im Vat. o übergeschrieben) ; Itin, Alex. Magni 13 (32)
nach Kluges Verbesserung, in der Hdschr. utrubi; in einer In-
schrift bei Bullet, dell' instit. Archeol. 1860 p. 22. Utrubique
steht Gloss. ed. Götz et Gundermann IV p. 196, 40; p. 298, 9;
p. 403, 23, aber utrobique p. 581, 40.
Neuter: neutruhi Plaut. Aulul. 2, 2, 56 (231); Amm. Marcell.
19, 2, 13; 21, 1, 12; 24, 2, 14.
D. Andere Bildungen.
10. Die Adverbia der Trennung enden auf im.
Illim bei Plaut. Bacch. 4, 9, 39 (963) nach einer Konjektur
von Seyffert, in den Hdschr. olim; Menaech. 5, 2, 48 (800); Mercat.
3, 1, 13 (511) im vet. und decurt. (Bothe und Ritschi haben illi
geschrieben); Poenul. 2, 7 (455) und 5, 2, 27 (987), aber 5, 2,
98 (1058) illinc, wo Lambin. illim schrieb, vergl. Scholl z. d. St.;
auch Lorenz hat Mosteil. 2, 2, 36 (467) nach Scaliger illinc, sonst
illim; Terent. Hecyr. 3, I, 17 (297), im cod. Bemb. ilh mit später
darübergeschriebenem c, in den übrigen Büchern illinc; Lucr. 3,
879; Pompon. (com. 90) nach Nonius p. 18, 18 nach Gifan. Ver-
besserung, in den Hdschr. illum; Cicer. Verr. 5, 54, 142 nach
Bauers Vermutung; pro Rabir. Post. 12, 35; Har. resp. 20, 42; Phil.
2, 31, 77 nach Lambin. Verbesserung, im Vat. illinon, in der An-
führung bei Gell. 7 (6), 11, 6 ilh; 4, 5, 12; Ep. Att. 7, 13 ^ 3;
9, 14, 2; 11, 17, 3; Off. 1, 42, 151; Sallust. lug. 114, 2.
Istim Enn. (Fab. 309 ed. L. Müller, Ribbeck isti) bei Cic.
Tuscul. 3, 12, 26, wo C. F. W. Müller istic schreibt; Plaut. Capt.
3, 4, 125 (658) nach der Vermutung Lachmanns zu Lucr. 3, 880,
in den Hdschr. instinc atque, Fleckeisen, Brix und Scholl instinc
ohne atque; Cic. Ep. Farn. 6, 20, 1; 6, 20, 3; 10, 20, 1; Ep. Att.
2, 1, 4; 7, 21, 1; 14, 12, 1; Ep. Fam. 1, 10 in der zweiten Ausg.
von Victor., im Med. m. pr. istinunc, m. sec. istinc nunc, Wesen-
berg istinc; Ep. Att. 1, 14, 4 haben Klotz und Boot istim, Baiter
und Wesenberg istinc; Gell. 16, 9, 7, jetzt Hertz istum. Über
illim und istim vergl. Ritschi, Rhein. Mus. 1850, 7 p. 472 (Opusc.
2, 452).
Gewöhnlicher als die Formen illim und istim sind illinc und
istinc (abistinc Auct. Querol. com. 1, 2 p. 9 ed. Peiper) und not-
wendig die Bildung hinc, dafür hince C. I. L. 1, 551 Z. 3. Häufig
- 662 —
ist utrt'mquc. Alterim vermutete Ritschi, Rhein. Mus. 1850, 7
p. 476 (= Opusc. 2, 457) bei Plaut Pseud. 1, 3, 123 für altrin-
secus. Älterutrim im Thes. nov. Latin, ed. Mai p. 51.
11. Ante.
Poste hat als alte dem ante entsprechende Form für das
gewöhnliche post (vergl. Brix zu Plaut. Menaech 839) Ritschi,
Rhein. Mus. 1850, 7 p. 566 (= Opusc. 2, 541) nachgewiesen, es
steht Enn. (Ann. 244 ed. L. Müller) bei Fest, unter tonsam S. 356;
Plaut. Asin. 5, 2, 165 (915); Mercat. 2, 3, 36 (839); Stich. 2, 2,
59 (380) und 4, 2, 43 (623), wozu noch das daraus verderbte post
te Menaech. 5, 2, 85 (839) kommt, wahrscheinlich auch Mosteil.
1, 3, 132 (290); Cistell. 2, 1, 49; Stich. 2, 2, 63 (384); Menaech.
5, 9, 31 (1090) und Terent. Eun. 3, 2, 40 (493), vergl. Dziatzko
in Wölfflins Archiv 2 p. 139, 140.
Paene\ pone\ prope\ saepe.
Prode für pro erwähnt auch Charis. 2, 15 S. 211 (236, 29)
und führt einige Zeilen weiter (p. 237, 8) als Beispiel prodest an.
Prode findet sich hauptsächlich mit Formen von sum, so: prode
est Matth. 16, 26 cod. Vercell., Rehdiger., Veron. und Forojul. ;
Luc. 9, 25 cod. Palat., Veron. und Rehdiger. ; lo. 6, 63 cod. Palat.
undRehdig.; 1 Corinth. 7, 19 cod. Fuldens. ; 1 Corinth. 13, 3 cod.
Fuldens.; 1 Corinth. 15, 32 cod. Fuldens. und Boerner. ; TertuU.
Testim. prooem. p. 36, 4 cod. Sessorian. ; Augustin. Serm. f. 202
(p. 124) cod, Vatic; Specul. p. 16, 17 Citat der Itala 1 Corinth.
13, 3 cod. Sessorian.; Fortunatian. Ars rhet. 2, 16 (p. 111, 9) und
3, 2 (121, 22) cod. Colon.; Gargil. Martialis in Anecdot. Graec.
ed. Rose II p. 139, 22; 142, 22: 143, 31; 144, 6: 144, 19: 146, 8;
147, 20 (hier prode aest); Schol. Lucani II 560; Dioscorid. fol. ll'';
14 '^; 15'=; 15*^. Ebenso soll im cod. Veron. des Gaius Instit. 2,
141 prode est stehen, aber Studemund und Huschke schreiben
prodest — prode ero 1 Corinth. 14, 6 cod. Ciarom. — prode erit
Frontin. II de contr. agr. p. 36, 24 cod. Arcerian.; Marc. 7, 11
cod. Rehdig. ; Cyprian. de laude martyrii 17 (p. 40, 4) cod. Seguier. ;
Augustin. Serm. f. 202 (p. 124 und 126) cod. Vatic. ; prode erit ver-
mutet Rönsch (Fleckeis. Jahrb. 1882 p. 866) bei Colum. de arbor.
1,5— prode erunt Augustin. Specul. p. 27, 23 und 24 Citat aus
der Itala cod. Sessorian. — prode esse TertuU. Testim. 3 capitul. 42
(p. 104, 1) und 3, 1 (p. 110, 12) cod. Sessorian.; Augustin. Specul.
p. 27, 22 cod. Sessorian, — prode sit cod. Bernens. 207 der ars
luliani Toletani in der Anecdot. Helv. ed. H. Hagen p. CCXXVI
— prode sunt vermutet Löwe Analect. Plaut, p. 202 bei Plaut.
- 663 —
Casin. prol. 20 — fuit prode Hebr. 4, 2 cod. Ciarom, und Sangerm.
Sehr selten wird prode zu anderen Verben gesetzt: prode facitis
lo. 12, 19 cod. Cantabrig. — prode faciat Leg. Visigoth. lib. 6
tit. 4 §3 — prode fit Hebr. 13, 17 cod. Ciarom. — prodeit steht
in den Gloss. Abav. ed. Götz et Gundermann IV p. 381, 42: pro-
ret prodeit, aber p. 380, 37 prodet proret. Über prode handeln
Schuchardt, Vokalismus des Vulgärlateins II p. 504; Ritschi Rhein.
Mus. 1868 p. 518, 704: Rönsch, Itala und Vulgata p. 468, ders. in
Fleckeisens Jahrb. 1882 p. 865, 866 (Collect, philologa, herausgeg.
von C. Wagener p. 305) und in Hilgenfelds Zeitschrift für wissen-
schaftliche Theolog. 1881 p. 201 : Weihrich, Beiträge zur latein.
Grammat. prode. Wien 1877.
12. Circiter; praeter., propter: praeterpropter war nach Gell.
19, 10, 4; 19, 10, 12 und 19, 10, 13 von einem Freunde des
Fronto (fr. p. 264 ed. Naber) gebraucht, in welcher Veranlassung
nachgewiesen wird, dafs das Wort, wie bei Cato und Varro, so
bei Ennius (Fab. 61 ed. L. Müller) gefunden werde, vergl. Hand,
Tursell. IV p. 544 und S! Preufs a. a. 0. p. 47, 48.
Topper giebt Festus S. 352 (b), 6 mit der dem Artorius zu-
geschriebenen Erklärung cito, fortasse, celeriter, temere aus dem
Carmen (3) Nelei, aus der Odyssia vetus des Liv. Andron. (fragm. 27
ed. Baehrens), aus Naev. (bell. Punic. 63 und falso adscript. v. 3
ed. L. Müller p. 167), Enn. (Fab. 409), Pacuv. (427), Acc. (387)
und Cael. Antipater (fr. 47 p. 161, 5 ed. Peter); von Quintilian
1, 6, 40 wird das Wort als veraltet bezeichnet.
13. Adverbia der Zeit sind tu7ic (vergl. Corssen, Aussprache
II p. 844); tum (actutum »in der That da« daher »sogleich«, vergl.
Corssen II p. 849).
Quoth oder cum (dafür cunie im carm. Saliar. nach Scaur.
S. 2261 bei Putsch, in den Hdschr. cuine , was Keil (p. 28, 11)
schreibt, Jordan, Krit. Beiträge zur Geschichte der lat. Sprache
p. 218 fordert qune^ Baehrens liest quome). Was die Schreibweise
von quom, quum und cum betrifft, so schreibt man bei Plautus
quom, in den übrigen Schriftstellern mit sehr wenigen Ausnahmen
cum; über die Schreibweise dieser Adverbien auf Inschriften spricht
Pohl, Vorbemerkungen und Beiträge zu einer lat. Orthogr. 1871
p. 20 — 22, er schliefst seine Untersuchung mit den Worten: Es
kommen nach meinen Aufzeichnungen quonque und cun je 1 mal,
qum 3 mal, quom auf 12 Inschriften 27 mal, cum auf 133 In-
schriften 165 mal vor; quum ist auch nicht ein einziges Mal
ordentlich beglaubigt.
— 664 -
Quondam ; quoniam.
Quando; qvandoquidem\ quandocumque: quandoque\ aliquando.
14. Cras.
Ergo (vergl. Corssen, Aussprache II 870) mit vorhergehendem
Genet. CLL. 1, 587 und 588 (6, 373 und 374): 1, 603 Z. 4;
1, 1409 Z. 7; 2, 1537; 6, 930 Z. 34, 37; 6, 1783 Z. 3: 9, 3513
Z. 4; Cato R. R. 139 viermal; 141, 2; 141, 3; 141, 4; Schreiben
des Römischen Konsuln an König Pyrrhus aus Claud. Quadrig.
(fr. 41 ed. Peter p. 220, 15) bei Gell. 3, 8, 8: Sisenna (fr. 120
ed. Peter p. 293, 10) bei Nonius p. 107, 15; Cicer. Opt. gen. erat.
7, 19; Ep. Att. 3, 23, 2; Legg. 2, 23, 59 (vergl. Scholl, Leg.
XII tab. p. 155, 7); 2, 25, 64 (Scholl a. a. 0. p. 154, 4); 3, 3, 9;
3, 4, 10; Com. Nep. Paus. 1, 3; Lucr. 5, 1246; Verg. Aen. 6,
670: Liv. 1, 18, 6; 22, 38, 4; 25, 7, 4: 25, 12, 15; 28, 39, 19;
37, 47, 4; 40, 52, 7; 41, 28, 9; Sil 6, 134; Arnob. 7, 13; 7, 17;
7, 30, vergl. Paul. Festi p. 82 und Serv. zu Verg. a. a. 0.
Haud similiter (ac sed) d littera terminatur . . . sed et per t
scribi sonus vocis admittit Charis. 1, 15 S. 87 (112, 8). Die
Schreibv^eise haut erklärt sich leicht nach Quintil. 12, 10, 32,
wo die Bemerkung gemacht ist, dafs das auslautende d hart ge-
klungen habe. In den Hdschr. finden sich die Formen bald mit d,
bald mit t geschrieben, doch scheint band, besonders in späterer
Zeit, die gebräuchlichste Form gewesen zu sein. Für haut liefert
Sigismund, De haud negationis apud priscos scriptores usu eine
mustergültige Zusammenstellung aus Plautus und Terenz. Hier-
nach findet sich bald in dem einen, bald in dem andern Codex:
a) haut bei Plaut. Amphitr. 130E (haud ex haut), 185 E
(aut), 312, 32 JE, 348 E (aut), 355, 397, 503, 573, 972 E, 1124 E
(aut), 1142E (aut); Asin. 114, 134, 168, 224, 388, 409, 430,
503E; Aulul. 123, 172, 6.38E, 755DE, 757E; Bacch. 41 C,
161 Ba (aut C), 276 Ba, 344B (aut), 369, 403, 454, 595 codd.,
853 B, 993D ut videtur, 1118 BD, 1133 codd., 1193B ut videtur,
1203 Ba; Captiv. 182, 201, 208 Pareus, 209 B secundum Pareum,
303, 357, 402, 561, 627, 695 Pareus; Casin. 2, 2, 21; 2, 2, 27;
2, 6, 3; 3, 5, 24; 4, 4, 21; 5, 2, 40 Pareus; 5, 4, 13 codd. Parei:
Cistell. 1, 1, 49: 2, 1, 19 Pareus; Curcul. 171 B (haud ex aut
E'), 698 B (haud ex aut E^), 723 E^ (haud ex aut): Menaech.
126 codd., 201 D (aut). 333 BaCD (aut), 444 codd. (F aut), 521 C,
574, 576, 640, 768 codd , 853 BCD ut videtur, 984 C (aut), 1064
codd.; Mercat. 148 D (haud ex haut), 237 D, 386 BCD (aut),
541 C; Mil Glor. 11 Db (aut BCD), 97Ba, 145 Db (aut BaCDa),
- 665 -
170 CDa, 293 Bc, 381 Ba (aut), 629 Bab (aut), 701 BaCD (aut),
763 C, 872 BCD (aut), 919 codd., 943 BCDa (aut), 1000 C (aut B),
1014 CD, 1041 B (ut), 1047 C (aut B), 1400 BCD (aut), 1427 D
(aut BC); Mostell. 93, 114, 407, 508 codd., 783Bb, 791 Bab,
792 B, 798 Ba, 800 Ba, 857 CD ut videtur, 1080 Codices pleri-
que, 1081 Ba; Persa 11 BCDP^ (aut), 231 codd., 498 A (vergl.
Studemund, Verb, der Karlsruh. Philol.-Vers. 1882 p. 57), 535,
552, 563 B, 593, 697, 834 codd.; Poenul. 1, 1, 13 Codices Parei;
1, 1, 74; 2, 57; 2, 78; 2, 148; 3, 1, 24; 3, 1, 41; 3, 1, 69;
3, 4, 27; 3, 5, 10; 3, 5, 42; 4, 2, 30; 4, 2, 36; 5, 2, 94; 5, 2,
122; 5, 4, 6; 5, 4, 38 Pareus; 5, 4, 45 Codices secundum Pareum;
Pseud. 142 codd, 215 C (aut), 653 BCD, 654 B, 683 Ba, 1039 B,
1043codd., 1222 BCD (aut), 1333 codd.; Rud. 35 Pareus, 190,
216 B secundum Pareum (aut), 222, 255, 260 Pareus, 266 codd.
Parei (aut), 337 BC secundum Pareum, 345, 408, 410, 888, 919,
939 Pareus, 986 codd. Parei, 1040, 1055, 1096, 1152 Pareus,
1383 codd. Parei (aut); Stich. 59 BCD (aut), 494 B, 716 codd.
(aut); Triuum. 63, 64 A, 362 A (aut), 625 B, 721 cod. (aut);
Trucul. 109 B (aut), 143 B (CD aut), 161, 176, 194, 474 BCD
(aut), 657 CDi (aut), 888 CD (aut) — bei Terent. Andr. 40 G,
218 BCG, 276C'D»G, 324 C, 336 CG, 391 CGD, 399 C, 460 D,
495 C, 525 D^G, 530 C, 624 C^D, 652 CD, 772 C^PG, 792 CG,
807 G, 955 C; Eunuch. 235 C, 641 codd., 1065 F; Heaut. 24FP,
175 PC, 222ABCDEP, 323AC1DP, 387 AC^DFip (hautd G), 629
CF^P, 668 AC'P (F aut), 747 CP, 797, 918 C^D, 958 CP, 999
CiP (F' aut); Phorm. 45 C (haud ex haut), 265 C^ (haud ex
haut), 269, 41 9 C, 475, 515 CD, 545 C»D, 774 CD, 879 C; Hecyr.
perioch. 5AC, 94 D, 225, 232, 258, 278, 306, 424 C, 460 AF, 482,
590 C, 591 C^D, 756, 814 C; Adelph. 295 ACDF^GP, 373 F,
443C1DP, 667 CD, 886, 928 C, 976 P — bei Lucil. schreibt
L. Müller 28, 35 haut (codd. uti). Lachmann 190 und 823 haut
durch Konjektur — Liv. Audron. (35 ed. Ribbeck) bei Fest.
p. 181; Pacuv. (426) nach Lachmann zu Lucr. 3, 400 (aut libri);
Acc. (108) bei Nunius p. 174, 22; (115) bei Nonius p. 395, 25;
(193) bei Nonius p. 489, 1; (330) bei Nonius p. 479, 10; (360)
bei Cicer. pro Sest. 56, 120; (466) bei Fest. p. 356; Liv. Andr on.
(com. 2) bei Fest. p. 330; Naev. (com. 60) bei Nonius p. 224, 25;
(112) bei Fronto Epist. 2, 10 p. 33 ed. Naber; Titin. (127) bei
Nonius p. 19, 16; (166) bei Fest. p. 193; Afran. (7) bei Nonius
p. 111, 21; (51) bei Nonius p. 509, 22; Turpil. (9 und 10) bei
Nonius p. 392, 26- incert. fab. (74) bei Varro L. L. 6, 83, an
- 666 -
den meisten der aus den Tragikern und Komikern citierten Stellen
steht in den Handschriften aut, woraus dann haut hergestellt
ist. Haut ist auch in einigen Handschriften des Cicero, so pro
Caec. 7, 16 und pro Milon. 34, 92 im Erf. ; pro Plane. 27, 66
im Teg. und Erf.; Nat. Deor. 1, 2, 4; 2, 21, 57 im Leid. A;
Cato mai. 16, 56 im Benedictb., Erf. und Rhenaug.; ebenso bei
Verg. Ge. 1, 122; 1, 229; 2, 133; 2, 428; 3, 357 und Aen. 2,
91; 2, 382: 3, 207; 3, 236; 3, 513; 3, 548; 3, 561; 3, 628
4, 256; 4, 447; 5, 56; 5, 140; 5, 332; 5, 592; 5, 749; 6, 177
6, 263; 7, 203; 7, 781; 8, 603; 9, 375; 9, 554; 9, 804; 10, 106
10, 128; 10, 153: 10, 437; 10, 456; 10, 578; 10, 714; 10, 786
10, 858; 11, 64; 11, 106; 11, 238; 11, 452; 11, 584; 12, 76
12, 481 im Med., nicht selten auch im Rom., Pal. und Gud., bald
in diesen zusammen, bald in einem oder zweien derselben, wie
Ge. 1, 122; 1, 229; 1, 415; 2, 29; 2, 52; 2, 249; 2, 428; 3, 41
3, 357; 4, 455; 4, 548 und Aen. 1, 327; 1, 335; 1, 387; 1, 399
I, 672; 2, 91; 2, 382; 2, 396; 3, 207; 3, 214; 3, 513; 3, 548
3, 561; 3, 610; 3, 628; 4, 149; 4, 256; 4, 447: 4, 508; 5, 56
5, 140; 5, 332; 5, 399; 5, 462; 5, 592; 5, 749; 6, 177; 6, 239
6, 343; 7, 156; 7, 203; 7, 311; 7, 558; 7, 654; 7, 781; 8, 49
8, 414; 8, 478: 8, 603; 8, 627; 8, 642; 9, 65; 9, 154; 9, 375
9, 552; 9, 554; 9, 797; 9, 804; 10, 95; 10, 106; 10, 128; 10
153; 10, 247; 10, 276; 10, 360; 10, 437; 10, 456; 10, 494
10, 578; 10, 599; 10, 663; 10, 714; 10, 735; 10, 737; 10, 752
10, 786; 10, 858; 10, 907; 11, 64; 11, 106; 11, 154; 11, 238
II, 396; 11, 441; 11, 452; 11, 456; 11, 584; 11, 688; 11, 701
11, 713; 11, 728; 11, 755; II, 757; 11, 814; 12, 9; 12, 25; 12
45; 12, 50; 12, 76; 12, 124; 12, 227; 12, 481; 12, 506; 12, 649
Für Properz stellt Heymann (Quaest. gramm. et orthograph. in
Propertium p. 78) die Stellen zusammen: haut 3, 22, 22 N, haud
DVF m. 2, haut L. Müller, Baehr. ; haut 3, 24, 4 bis Luc. Müller,
ex aut Baehr.; haut 4, 5, 13 N, haud FDV, haut L. M., Baehr.;
haut 4, 5, 46 N, aut FDV, haut L. M., Baehr.; haut 4, 7, 35 N,
haut FDV, haut L. M., Baehr.; aut 3, 18, 20 FDV, haud NF m. 2,
haud L. M., haut Baehr.; aut 4, 15, 7 N, haut V m. 2, haud FD,
haud L. M., Baehr.; aut 5, 1, 75 N, haut L. M., Baehr. Ebenso
steht haut Liv. 1, 10, 5; 1, 30, 6; 1, 32, 2; 1, 35, 5; 1, 35, 6;
1, 46, 1; 1, 52, 4; 1, 55, 6; 1, 56, 8 im Par.; 1, 5, 6; 1, 8, 3;
1, 14, 3; 1, J5, 5; 1, 25, 8: 1, 27, 1; 1, 31, 2 in demselben
m. pr.; 1, 33, 2 und 1, 38, 6 im Med.; 1, 35, 6: 1, 41, 5; 1, 42, 3
und 1, 56, 1 im Par. und Med.; 1, 23, 3 im Par. m. pr. und im
— 667 —
Med. m. sec. An zahlreichen Stelleu ist aut für haut oder haud
geschrieben. Auch C. I. L. 2, 562 steht haut licitum.
b) hau findet sich nur vor Konsonanten. Mar. Victor. 1 S. 2462
(15, 23) sagt über haud: D litteram conservat, si sequens verbum
incipiat a vocali, ut (Verg. Aen. 9, 65) Haud aliter muros, et
(Verg. Ge. 1, 415 und Aen. 1, 335; 5, 56; 5, 399; 7, 311) Haud
equidem ; at cum (sequens) verbum a consonanti incipit, d perdit,
ut haut dudum et haut multum, et (Verg. Aen. 12, 76) Haut pla-
citura refer: et inducit t. So in den Hdschr ; Keil aber schreibt
mit Ritschi proleg. in Irin. S. 100 hau dudum et hau multum et
hau placitura refer, und tilgt et inducit t. Hau hat aufser dem
Zusammenhange Eutych. bei Cassiod. de orthogr. S. 2312 (200, 14),
ebenso findet es sich in einer versificierten Grabschrift C. I. L. 1,
1007, v. 2 hau pulcrum; dasselbe steht bei Plautus (vergl. Sigis-
mund a. a. 0. p. 221) vor den Konsonanten: vor 6: hau bonum
BA Mosteil. 720; hau bonumst A Trinum. 462 — vor c: hau
celo A Mil. Glor. 1014; hau causast BaDaC Mostell. 434; ha(u)
cessavit Vidul. fragm. 2, 21 — vor d: hau dicet A Bacch. 506;
haudiu (audiu) CDa Mil. Glor. 97; hau dudum codd. Persa 498;
hau diu BCD Poenul prol. 94; hau decet Vidul. fragm. 2, 34 —
vor/: hau falsum A Mil. Glor. 381; hau ferme A Poenul. 4, 2,
40; hau facile est A Poenul. 4, 2, 49; hau ferro (au) BCD Trucul.
929 — vor /: hau liceat AB Persa 377; hau longissume Stich.
529; hau liquet A Trinum. 233; hau longe (au) B Trucul. 657 —
vor m: hau metuo A Cist. 2, 1, 19; hau male (au) BE Curcul.
512; hau mirum A Merc. 482; hau multos A Mil. Glor. 170; hau
male Persa 593, 697; hau mentire A Poenul. 1, 2, 78; hau magna
A Poenul. 5, 2, 152; hau mali A Pseud. 142; hau magni A Pseud.
221; hau male B Pseud. 1078; hau mentitust AB Pseud. 1084;
hau multo prius B Pseud. 1094; hau male A Pseud. 1305; hau
male AB Stich. 118; (h)au mutu B Trucul. 888 — vor n: hau
numero BaCD Most. 919; hau nego Da (heu C) Most. 735; hau
nosco A Trinum. 445 — vor p: hau pro insano BCD Menaech.
927; hau potui A Mostell. 792; hau probe A Persa 23; hau potui
A Persa 552; hau possum (hu) A Persa 612; hau precor A Poenul.
5, 4, 45 ; hau places A Pseud. 653 ; (h)au parco A Rud. 222 ; hau
probost A Stich. 59; hau placet A Stich. 297 ; hau postulo A Stich.
488; hau pigeat B Trucul. 528 - vor q: hau quisquam (heu) B
Mercat. 116; hau quit A Persa 11; hau quisquam B Poenul. 1,
2, 57 — vor s: hau satis A Casin. 2, 2, 17; hau salubriter A
Casin. 4, 3, 4; hauscio A Epidic. 543 und Mercat. 268; hau sane A
— 668 —
Mercat. 541; hau sprevisti (hü B) Mil. Glor. 1072; hauscio BCD
Mostell. 783; hau secus B Poenul. 4, 2, 13; hauscio A Poenul.
5, 4, 38; hau somnum AB Pseud. 215; hauscimus A Pseud. 683;
hau sinam A Pseud. 1222; hau solent A Pseud. 1333 — vor t:
hau tuo A Epidic. 688; hau tollas (aut ollas) Ba Mil. Glor. 293;
hau tantillo BaD Mostell. 394 — vor v: hau verbum Persa 500;
hau voluisti Cistell. 3, 15; hau vestrum Poenul. 3, 1, 69. Bei
Terenz ist hau tua Hecyr. 591 im Bemb. und hau ferme Andr.
460 im Par. (im Vat. au mit übergeschriebenen h und d); haut
mit einem Punkt über dem t, wodurch die Tilgung des Buchstaben
angezeigt wird, so hau tibi Verg. Aen. 1, 327 im Med.; hau passus
5, 462 im Pal. m. pr., hau vor mollia 9, 804 und hau vor licitum
mit übergeschriebenem d im Bern, c und hau temnenda 10, 737
in den sched. Veron. rescr. ; hau salubrem Liv. 3, 64, 1 und hau
fere 8, 29, 13 im Med. m. pr. ; au 8, 33, 21 im Par. und Med.
m. pr.; hau Tacit. Ann. 2, 36; 2, 88, 3, 36; 3, 73; 5, 10; 6, 20;
6, 23; 6, 30; 6, 32; 6, 38; 6, 43 (haci) und 6, 45, aber im
Texte überall haud. Wenn aber hau vor einem Vokal steht, so
ist die Schreibweise falsch, wie hau aequorast Plaut. Stich. 3, 2,
38 im Ambr. , und Verg. Georg. 2, 428 forderte das im Bern, b
in einer Rasur stehende hau vor indigna die Ergänzung durch
das übergeschriebene d, wie 3, 357 in den sched. Veron, rescr.
durch die Schreibung hau. umquam der Ausfall eines Buchstaben
angezeigt ist. Vergl. noch über haud, haut M. Müller, Zum
Sprachgebrauch des Livius, Progr. von Stendal 1877, und Planer,
De haud et haudquaquam negationum usu apud scriptores Lati-
nos 1886.
Item vergl. Corssen, Aussprache 1 p. 386, II p. 130, 223,
411, 844.
Simitu (vergl. Corssen, Krit. Beiträge p. 22 und 400) Plaut.
Amphitr. 2, 1, 84 (631); Mostell. 3, 2, 105 (792) im Ambr. (in
diesem ist S . . . TV . AV, d. i. simitu hau, in den übrigen Büchern
sinml haut und simul et haud); Menaech. 5, 1, 45 (745), im vet.
si me tu, im decurt. und Vatic, simentu; Mercat. 1, 2, 8 (117)
im vet. und bei Nonius p. 175, 18; Mercat. 5, 2, 6 (847); Pseud.
4, 2, 55 (1012), im vet. simit, sonst simul; Stich. 1, 3, 94 (249);
2, 2, 69 (394) im Ambr. und im gloss. Plaut, sonst simul; 5, 3, 2
(743) im vet.; Trinum, 2, 1, 1 (223, vergl. Brix z. d. St.) im
Ambr. und vet.; Trucul. 1, 2, 6 (100) ist ut simitu Konjektur
von Camerarius, Scholl schreibt aut senei; Lucil. (ed. L. Müller
30, 17; ed. Lachmann 891) bei Nonius p. 175, 17, L. Müller
— 669 —
schreibt hier simeitu, wie auch Lucil. 7, 26 bei Nonius p. 200,
19; Acc. (trag. 79) bei Nonius p. 136, 17 (wo L. Müller wieder
simeitu hat) und Pomp. (com. 100) bei dems. p. 477, 4 nach
Bothe's Verbesserung, in den Hdschr. steht an erster Stelle simeta,
an letzter simul; simitur in der Inschr. Orell. 2863 und I. Neap.
423, wo nach dem Zeugnis von Viggianus nicht SIMVL, sondern
SIM . . . VR, d. i. simitur, gelesen wird, auch Plaut. Mostell. 3, 2,
105 (792) nach der Vermutung von Ritschi im Prooem. des Bonner
Lekt.-Katal. für den Sommer 1853 p. 11 (Opusc. 4 p. 249), wo
die obengedachte Inschrift erörtert ist. Simitur hat Ritschi ferner
in dem Verse des Volcac. bei Suet. vit. Terent. 2 geschrieben, wo
in den Hdschr, sumetur oder sumeretur ist, Baehrens, Fragm.
Poet. Rom. p. 280, 4 schreibt removetur. Vergl. noch Ritschi,
Proleg. zu Plaut, Trinum. p. 163; Opusc. 2 p. 258 und zu Suet.
vite Terent, ed. Reiffersch. p. 499.
Siremps wird von Fest. S. 344, 25 durch eadem vel proinde,
von Paul, S. 345, 25 durch similis res ipsa erklärt; und Charis.
1, 17 S. 116 (143, 32) und 118 (146, 1) hält siremps für einen
Nominat., neben welchem ein Ablat, sirempse vorhanden sei, auch
1, 15 S. 73 (93, 24) bezeichnet er siremse als Ablat. eines defek-
tiven Nomen. Beide Wortformen, welche mit lex esto, ius lexque
esto, lex ius causaque esto verbunden zu werden pflegen, scheinen
vielmehr adverbial gebraucht zu sein. So steht siremps C. I. L.
1, 197 Z. 12; 1, 198 Z. 73; 1, 200 Z. 27; 1, 202 Col. 1 Z. 38
und Col. 2 Z. 1 ; lex colon. Genet. (ephem, epigr. Vol. 2 fasc. 2)
2, 36, und mit der Abbreviatur S. CLL. 1, 205 Col. 2 Z. 10
und 40; in einer lex des J. 745 der Stadt bei Frontin. aquaed,
129 ist im Cassin. si republicam ex iussu causaque, wofür Scaliger
siremps lex ius causaque hergestellt hat. Derselbe hat bei Plaut.
Amph. Prol. 73 für similem rem ipse in legem richtig sirempse
legem geschrieben. Bei Sen. Epist. 91, 16 ist siremps lex esto
Emendation von Cuiac, im Bern, und in anderen Büchern ist sere
miles esto. Nach Fest, und Paul. a. a. 0. war siremps bei Cato
(oratt. fr. 80 ed. Jordan p. 71, 8), bei Charis. 1, 17 S. 116 (143,
33) wird mit Beziehung auf die Formel siremps lex esto Caesar
genannt. Korrumpiert ist si rem aus siremps bei Prob, de litt,
sing, fragm. § 3. Vergl. Ritschi, Rhein. Mus. 1852, 8 p, 298
(Opusc, 4 p, 56), Klenze zu Lex Servilia p, 87,
Sus erscheint in susque deque Plaut. Amph. 3, 2, 5 (886);
Lucil, (ed, L. Müller 3, 11 und 12; ed. Lachmann 75 und 76);
Varro und Laber. (29) bei Gell. 16, 9; Cic, Ep. Att. 14, 6, 1 (im Med.
— 670 —
m. pr, scisque); Paul. Festi S. 291 und Fest, in der lückenhaften
Stelle S. 290. Für sus iam Plaut. Cist. 2, 3, 78 ist aus Hdschr.
susum oder sursum hergestellt.
Vix\ vixdum.
E. Zusammengesetzte Adverbien.
15. Aonussim^ vergl. Paul. Festi p. 6, 9: amussim, regulariter,
tractum a regula, ad quam aliquid exaequatur, quae amussis
dicitur. Quidam amussim esse dicunt non tacite, quod muttire
interdum dicitur loqui; in der adverbiellen Bedeutung gebraucht
Ribbeck amussim auch Nov. (com. 72) bei Nonius p. 316, 4, ebenso
Bernays im Lucr. 1, 657. Häufiger die Komposita: adamussim
Varro Sat. Menipp. 566; R. R. 2, 1, 26; Gell. 1, 4, 1 (im Vat.
Pal. Palimps. atamussim) und 20, 1, 34; Macrob. Sat. 1, 4, 13
— examussim wird von Paul. Festi p. 80, Nonius p. 9, 6, Charis.
2, 13 S. 178 (198, 24) und Placid. Gloss. 12, 7; 37, 1 und 13
angemerkt. Charisius weist das Wort aus Plaut. Amphitr. 2, 2,
213 (843) nach, Nonius aus der nämhchen Stelle (wo jedoch in
der Hdschr. amussim steht) und aus Plaut. Menaecb. prol. 50; es
findet sich ferner Plaut. Mosteil. 1, 2, 19 (102) und Apul. Met.
2, 30 S. 165; 4, 18 S. 278; 11, 27 S. 812; Diomed. praef. ad
Athanas. p. 299, 21 und Hieronym. Epist. 32, 1.
Propediem^ dafür sagt Petron. 99, 5 propudium.
Obiter divus Hadrianus sermonum 1 quaerit an Latinum sit:
»quamquam, inquit, apud Laberium haec vox esse dicatur«, et cum
Scaurus Latinum esse neget, . . . quamquam divus Augustus repre-
hendens Ti. Claudium ita loquitur, »scribis enim perviam durl rou
obiter.« Sed divus Hadrianus »tametsi, inquit, Augustus non
pereruditus homo fuerit, ut id adverbium non usu potius quam
lectione protulerit,« Charis. 2 S. 187 (209, 12); vergl. Hand a. a. 0.
IV p. 362, Corssen a. a. 0. II p. 870, Reisigs Vorlesungen mit
Anmerkg. von Haase und Hagen I p. 291, Anm. 241. Während
obiter erst bei den lat. Schriftstellern nach Chr. Geb., wie Seneca,
Plinius, Petronius, luvenal, Apuleius und später (vergl. Rönsch,
Semasiolog. II p. 76) in Gebrauch war, kam ohviam (vergl. Hand,
Corssen und Reisig a. a. 0.) schon bei Plautus, Terenz, Cicero,
Caesar, Livius u. a. vor.
llico (für *islico, in sloco), nicht illico, ist die in den besten
Hdschr. überlieferte Schreibweise, vergl. Charis. 2, 13 S. 181 (201,
17) und Nonius p. 324, 4.
- 671 -
Admodum, vergl. Hand a. a. 0. I p. 168, auch ammodum ge-
schrieben bei Löwe Prodr. Gloss. p. 369 ; vergl. quemadmodum^
quemadmodximcumque Lamprid. Alexand. Sever. 49, 6. Vergl. modo
p. 600 und 601.
Comminus und eminus, vergl. Corssen a.a.O. II 815, 816.
Denuo.
Praesentiaru ist CLL. 5, 962 erhalten; von den Kompositis
kommen vor: depraesentiarum Petron. 58, 3 und 74, 17; impraesen-
tiarum (vergl. Wölfflin Archiv 4, p. 11, welcher wieder zu der alten
Erklärung in praesentia rerum zurückgekehrt ist) Cato R..R. 144, 4;
Fannius bei Prise. 13, 3, 12 S. 960 (II 8, 16); Cornific. 2, 11, 16;
Corn. Nep. Hannib. 6, 2; Tacit. Ann. 4, 59; Fronto ad M. Caes.
4, 8 (p. 71, 6); Apul. Flor. 9 S. 40; 16 S. 70; 16 S. 72; 17 S. 82;
18 S. 85; de deo Socrat. 11 S. 145; 14 S. 150; 19 S. 163; de
mag. 48 S. 506; 53 S. 514; 65 S. 537; 91 S. 582; Ulpian. Dig.
11, 1, 11 § 8; 27, 8, 1, 15; 43, 5, 1 § 1; 43, 8, 2 §31; 43, 24, 1
§ 9; Minuc. Feh 5, 1; Symmach. Epist. 1, 94; 3, 48; Sidon. Epist.
2, 3, 1 (p. 27, 6); 3, 6, 1 (p. 44, 5); 4, 3, 1 (p. 54, 25); 5, 9, 1
(p. 84, 11); 7, 9, 15 (p. 115, 14); 8, 9, 3 (p. 135, 16); 9, 9, 6
(p. 157, 8); Cyprian. Epist. 43, 4; Vulg. Genes. 50, 20; Exod. 22,
15; Levitic. 8, 34; Deuteron. 5, 3; 2 Par. 18, 4; Claud. Mamert.
Stat. anim. 1, 3 .(37, 10); 1, 25 (88, 3); 2, 3 (104, 16); 2, 10
(139, 12); 3, 12 (177, 17); 3, 15 (184, 16); Epist. poster. (203,
14), vergl. Paucker, Supplem. lexic. Latin. 1 p. 349, der eine Reihe
von Beispielen aus Hieronymus beibringt; Placid. Gloss. 22, 15
impraesentiarum pro in praesenti. Auch Cic. Invent. 1, 30, 49
steht impraesentiarum im cod. Grevenb. Grut. und m. corr. im
Leid. 2, aber da Cicero in der Schrift de inventione nur in prae-
senti 1, 17, 24 oder in praesentia 1, 26, 39; 1, 33, 56; 2, 45,
134; 2, 58, 174 sagt, so ist sicherlich inpraesentiarum zu ver-
werfen. Vergl. Thielmann, De sermonis proprietatibus quae legun-
tur apud Cornificium p. 44.
Cumprimis ; imprimis; adprime., vergl. S. 627 und 628.
Super: Desuper^ insuper und das von Nonius p. 530, 26 aus
Sallust. angeführte deinsuper.
Extemplo, bei Plautus mehrmals extempido, vergl. Hand a. a. 0.
2 p. 670, wie auch tempulum I. Neap. 2475, Ephem. epigraph. 4
p. 127 No. 431 und p. 144 No. 496.
Z/sg^Me vergl. p. 659. Komposita sind: ahusque\ adusque] huc-
usque (vergl. Thielmann in Wölfflins Archiv 6 p. 68); quousque
(vergl. usque eo oder eo usque, usque adeo, isto usque, usque
— 672 —
illo, usque quo u. a. bei Thielmann a. a. 0, p. 65) ; usque quaque
(vergl. Thielmann a. a. 0. p. 04).
Invicem vergl. Hand a. a. 0. III p. 449.
16. Inde vom Pronominalstamm i — gebildet, vergl. Corssen
a. a. 0. II p. 843 und 855. Komposita sind: nbinde Ampel. 9, 1;
Theodos. de situ terrae sanctae 13 und auct. de S. Helena 18 —
deinde; die abgekürzte Form ist gewifs dein, welche öfter vor-
kommt, so Plaut. Amphitr. 3, 4, 35 (1008); Bacch. 4, 9, 43 (967):
Enn. (trag. 282 ed. Ribbeck nach einer Konjektur Hermanns; ed.
L. Müller Fab. 217 deum) bei Nonius p. 160, 5; Naev. bell. Poenic.
(II, 7, 30 ed. Vahlen; ed. L. Müller 31 deinde) bei Macrob. 6, 5, 8;
Terent. Andr. 1, 1, 52 (79); 3, 3, 30 (562); CatuU. 5, 8; 5, 10;
Varro Sat. Menipp. 200; 282; Cic. pro Cael. 25, 62; 26, 63; in
Pison. fragm. 10 (ed. C. F.W. Müller II, 3 p. 161, fragm. 10)
pro Milon. 10, 28; 15, 42; 24, 65; Acad. 2, 17, 55; 2, 47, 145
Fin. 1, 16, 50; 2, 13, 42; 4, 18, 50; Tuscul. 1, 28, 68; 3, 1, 2
4, 5, 10; Nat. Deor. 2, 7, 19; 2, 42, 110; de rep. 1, 10, 16
I, 12, 18; Divinat. 1, 27, 57; Off, 2, 15, 53; Corn. Nep. Milt. 5, 3
Timol. 3, 1; oft bei Sallust. Cat. 38, 1; 59, 1; lug. 5, 6; 11, 4
23, 2; 25, 5; 29, 5; 42, 1; 49, 2; 49, 5; 50, 3; 58, 4; 59, 3
66, 2; 71, 4; 74, 2; 75, 1; 87, 1; 91, 3; 93, 2; 94, 2 (dicht
neben deinde); 94, 6; 98, 4; 98, 6: 100, 1; 101, 6; 102, 7; 102,
15; 103, 7; 106, 4; Histor. 1, 9D.; 1, 48, 7; 3, 49; 3, 61; 4, 6;
4, 61, 1; Horat. Sat. 1, 3, 103; 1, 5, 97; Prop. 3, 10, 15; 4, 8,
83; Liv. 1, 9, 3; 2, 12, 4 u. a.; Vitr. 10, 16 (22), 10 (p. 283, 24);
PHn. Epist. 6, 16, 6; 6, 20, 12; 6, 31, 12; 7, 4, 4; 9, 36, 3;
10, 79 (83), 1; bei Tacitus sehr oft, vergl. Lexikon von Gerber
und Greef p. 269 und Wölfflin Philolog. 25 p. 105; luvenal. 15,
53; lustin. 1, 8, 4; 2, 5, 13 u. a. m.; Apul. Met. 1, 11 S. 44 u. a.;
Cassian. Instit. 3, 3, 11; 6, 1, 3; 10, 2, 3; 10, 2, 18; Conl. 2,
II, 3; 13, 14, 9; Mythogr. Vat. 1, 48; die Form deim bietet
bei Nonius p. 358, 24 der Wolfenbüttler Codex, aus dem A. Riese
sie in den Text der Varronischen Satiren p. 164, 6 gesetzt hat,
vergl. Ribbeck, Partikeln p. 5 Aum. — Deinceps, vergl. Hand
a. a. 0. II p. 232; inceijs nach Paul. Festi S. 107. — Exinde
und die abgekürzte Form exin, wofür öfter exim geschrieben ist
(vergl. Ritschi, Rhein. Mus. 1850, 7 p. 475 und Rhein. Mus. 1851,
8 p. 158 = Opusc. 2, 456 und 459): Plaut. Epid. 1, 1, 47
Poenul. 3, 5, 9 (754) ; Enn. (Annal. 37 ed. L. Müller nach Vahlens
Vorschlag) bei Cicer. de divinat. 1, 20, 40, wo C. F. W. Müller
exin schreibt; ferner (^Annal. 245) bei Fest, unter tonsam p. 356, 4;
- 673 —
Lucr. 3, 160, vergl. Lachmann z. d. St.; Verg. Aen. 7, 341 im
Med. und im Gud. m. pr.; 8, 306 im Med., Pal. und Gud.; 12,
92 im Med. und Gud.; Tacit. Ann. 3, 13; 3, 36; 3, 62; 5, 9;
6, 5; 6, 37; 12, 13: 12, 16; 12, 22; 13, 53; 14, 48; 14, 60; 14,
61; 15, 12; 15, 20; 15, 64; 15, 70; 16, 14 und Histor. 4, 25;
M. Aurel. an Fronto 2, 6 (p. 31, 18 ed. Naber); Cyprian. Carm.
3, 63 mehrere Hdschr. exim, Hartel exin; lul. Valer. 1, 46 (p. 56,
26 ed. Kühler); 1, 47 (p. 59, 2); 2, 10 (p. 74, 4); 3, 10 (p. 119,
21); 3, 14 (p. 123, 13); 3, 17 (126, 24); 3, 18 (p. 127, 27); 3, 44
(p. 151, 22); 3, 45 (p. 153, 4); 3, 51 (p. 159, 11); 3, 57 (p. 165,
13); Gros. 3, 7, 1; 3, 7, 7; 3, 10, 1; 3, 12, 10; 3, 16, 12; 3, 19, 6;
4, 7, 3; 5, 15, 8; 7, 6, 2 (exin nur 1, 19, 1); AIcim. Avit. Carm.
3, 190; Gloss. ed. Goetz II p. 65, 5 und IV p. 338, 40, vergl.
Rönsch, Semasiolog. II p. 68. — Perinde^ nicht perin, welches
Tacit. Histor. 2, 84 am Ende der Zeile steht. — Proinde und
die abgekürzte Form proin z. B. Plaut. Amphitr. 1, 1, 155 (311);
Captiv. prol. 63; 4, 2, 74 (855); Casin. 1, 25; Menaech. 2, 2, 52
(327); 5, 2, 3 (784); Mil. Glor. 3, 1, 185 (780); Rud. 5, 2, 43
(1331); Stich. 5, 2, 22 (670); Terent. Andr. 2, 4, 5 (408); Heaut.
1, 2, 3 (177); Eun. 1, 1, 11 (56); Acc. (trag. 309) bei Nonius
p. 257, 7; Sisenna Miles. lib. 13 bei Charis. 2 S. 175 (194, 8);
Priap. 86, 16. — Suhinde. — Utrinde Cato (orat. fr. 2ß ed. Jordan
p. 54, 3) bei Charis. 2 S. 198 (224, 15).
Wie inde demonstrativ ist, so cunde und unde fragend, relativ
und indefinit, vergl. Ribbeck a. a. 0. p. 5. Komposita von dem
ersten sind; alicunde^ dafür aliquonde, vergl. Caesell. bei Cassiod.
de orthogr. S. 2314 (202, 28); necunde Liv. 22, 23, 10; 28, 1, 9
und sicunde Cic. Ep. Att. 13, 30, 3; Liv. 26, 38, 5; Suet. Calig.
4; 51 und Apul. Met. 2, 4 S. 93; von dem zweiten Worte : ahunde^
auch ab unde geschrieben, vergl. Rönsch, Semasiolog. II p. 61, und
aHunde. Andere Zusammensetzungen sind undique und das alte
cundique, vergl. Ritschi, Rhein. Mus. 1870, 25 p. 311, verstärkt
circumundique, auch getrennt geschrieben, ex undique CLL. 6,
555 V. 5, öfter undique versum oder undique versus CLL. 5,
2781 Z. 21; Lucr. 2, 1053; lustin. 44, 1, 10; Gell. 7 (6), 16, 6;
12, 13, 20; lul. Valer. 1, 27; ApuL Met. 4, 5 S. 246 und de mag.
75 S. 554; Aug. Confess. 7, 5; Lact. Mort. persec. 34, 5; Solin. 40,
19; 48, 2; Nonius p. 432, 17; Macrob. Sat. 7, 14, 2; 7, 16, 4;
7, 16, 8; 7, 16, 32 und Somn. Scip. 1, 22, 7; Mart. Capell. 6,
601. Ferner zmdecwnque, in der Tmesis unde vacefit cumque
locus Lucr. 6, 1015; undelibet zuerst bei Cornific. 4, 50, 63, später
Neue-Wagener, Lat- Formenlehre. II. 3. Aufl. 43
— 674 —
öfter; undeunde, vergl. Wölfflin, Gemination p. 458, seltener im
archaischen Latein, öfter bei Tertullian; für die Form undecunde,
die in den Lexicis aus Claud. Mam. 3, 17 (falsch 14), 2 angeführt
wird, hat Engelbrecht (p. 188, 17) jetzt nach den besten Hdschr.
undeunde geschrieben. — Denique^ vergl. Hand a. a. 0. II p. 260.
Adeo^ vergl. Corssen, Aussprache II p. 843, und dafür eoad
Apul. de mag. 68 S. 541. — Adhuc^ vergl. Hand a. a. 0. I p. 156
und Corssen a. a. 0. II p. 845. — Adquo Afran. (com. 249 und
278) bei Nonius p. 76, 5, dafür gewöhnlich quoad, auch quaad,
vergl. Keil, Comm. in Varr. R. R. p. 5.
A7itea, nach Corssen a. a. 0. II p. 455 aus ante und dem
Accus. Plur. Neutr. zusammengesetzt; für antea ist in der alten
Latinität ante häufiger, so hat Plautus antea gar nicht und Terenz
nur Andr. 1, 1, 25 (52), vergl. Thielmann, De sermonis proprie-
tatibus Coruific. p. 32 und Landgraf zu Cic. pro Rose. Am. p. 183.
Die altertümliche Form antidea findet sich wohl allein bei Liv.
22, 10, 6, vergl. Weifsenborn z. d. St. Dagegen kommt antehac
öfter bei Plautus und Terenz vor, so Amphitr. 1, 1, 302 (458);
2, 1, 16 (566); Asin. 5, 2, 11 (861); Bacch. Grex 3 (1209) die
Hdschr. antea, Langen Anal. Plaut. III p. 14 ante hoc, was auch
Götz schreibt; Capt. 2, 1, 47 (244); Cistell. 1, 1, 1; Epid. 1, 1,
12; 1, 1, 99; Mil. Glor. 3, 2, 28 (840); Mosteil. 1, 1, 30; 3, 2,
42 (731); 3, 3, 29 (933); 3, 8, 56 (1366); PoenuL 5, 1, 22 (955);
Rud. 4, 3, 28 (967); 4, 3, 54 (993); Stich. 5, 5, 18 (759); Trucul.
1, 2, 64 (165); Terent. Adelph. 1, 2, 6 (86); 2, 2, 42 (250); Andr.
1, 2, 16 (187); 2, 1, 3 (303); 5, 4, 14 (917); Heaut. 2, 3, 29
(270); Phorm. proL 4; Enn. (Ann. 205 schreibt L. Müller anthac)
bei Cic. Cat. Mai. 6, 16, wo C. F. W. Müller antehac hat; ferner
Enn. (Ann. 198 ed. Vahlen; L.Müller 193 läfst antehac weg) bei
Gros. 4, 1, 14; Turpil. (21) bei Nonius p. 488, 18; (167) bei dem-
selben p. 399, 28, selten aber bei Cicero, der antehac nur Verr.
3, 94, 219 und Cic. Ep. Fam. 12, 23, 3 gebraucht zu haben scheint,
und Sallust, der es nur Catil. 25, 4 angewandt hat, ebenso Horat.
Od. 1, 37, 5, wo es zweisilbig zu messen ist. Später bei Tacit.
Ann. 3, 25; 12, 25; 16, 31; Gell. 16, 3, 2; Eum. orat. 1 (p. 117,
16) und 19 (p. 130, 8). Für antehac schreibt Plautus, wenn der
Vers eine dreisilbige Form verlangt (vergl. Langen a. a. 0. p. 9)
antidkac, welches bei Plautus immer am Ende eines Verses steht
Dasselbe findet sich nicht nur bei Plaut. Amphitr. 2, 2, 79 (711)
Aulul. 2, 8, 26 (395); Bacch. 3, 6, 11 (539); Casin. proL 88
Cistell. 1, 3, 49; Epidic. 4, 1, 12 (539); Poenul. 3, 5, 7 (752)
- 675 —
Pseud. 1, 1, 16; 2, 2, 25 (620), sondern auch Fall. ine. poet. (96 ed.
Ribbeck) bei Nonius p. 187, 10 und Varro Sat. Menipp. 8. Über
antidhac vergl. Ritschi, Rhein. Mus. 1851, 8 p. 156 (Opusc. II p.562).
Arvorsitm ead CLL. 1, 196 Z. 24 und arvorsu hac CLL.
9, 782 und adver sus hac lex Sil. bei Festus unter publica pon-
dera p. 246.
Circumquaque Cic. Nat. Deor. 2, 16, 44 im Glog. und Rehd.,
sonst richtig circumque; Augustin. Epist. 120, 10; Quaestion. in
Heptat. 7, 94; in Psalm. 84, 4; contr. Arian. 34; Auct. Hypognost.
4, 7, 13; Coripp. lohann. 3, 5; Eugipp. Vit. Severin. 6; 12; Aurel.
Vict. Orig. gentis Rom. 17, 6, vergl. Paucker, Suppl. lex. lat. 1
p. 76. — Quocirca^ dafür quodcirca C I. L. 1, 198 Z. 13 und
Capitol. Maxim, und Balb. 17, 3, mit der Tmesis quo, hone, circa,
dum licet, in rebus iucundis vive beatus Horat. Sat. 2, 6, 95. —
Idcirco^ vergl. Corssen, Aussprache II p. 457.
Interea^ vergl. Corssen, Aussprache II p. 455, 842, 871. Inter-
uträque schreibt Lachmann bei Lucr. 2, 518; 3, 306; 5, 472;
5, 476; 5, 839; 6, 362; 6, 1062, wo in den Hdschr. inter utras-
que oder inter utras ist.
Postea^ auch mit angefügtem — ce einmal in einer Inschrift
posteac CLL. 4, 1837, vergl. Corssen a.a.O. II p. 845. Wie
antidea gebildet ist, so auch postidea Plaut. Aulul. 1, 2, 40 (118)
nach Camerar., in den Hdschr. post idem; Cist. grex 3; Stich. 1,
2, 40 (97) und 5, 5, 17 (758), vergl. Gloss. Plaut, ed. Ritschi
Opusc. 2 p. 269. Vielleicht gehört hierher die Form postid, welche
nach Ritschi aus ursprünglichem pos — te — d entstanden ist, woraus
nach Übergang von e zu i postid wurde, welches von den neuesten
Herausgebern des Plautus in einem Worte geschrieben ist, so Aulul.
4, 10, 19 (749); Casin. prol. 33; 1, 42; CistelL fr. Ambr. 249 ed.
Ussing; Stich. 1, 2, 29 (86); Trinum. 2, 4, 128 (529); Trucul. 2,
4, 67 (421); 4, 2, 49 (762); Terent. Andr. 5, 4, 33 (936), die
Hdschr. postilla und postid locorum Casin. 1, 32; Poenul. 1, 1,
16 (144); Trucul. 3, 1, 16 (661). Gegen diese Erklärung und
Schreibung hält Bergk, Beiträge zur lat. Gramm. 1 p. 89 an der
gewöhnlichen Auffassung post id fest, sowohl wegen post id loco-
rum Sallust. lug. 72, 2, dem doch Niemand einen solchen Archais-
mus zutrauen werde, als auch wegen ähnlicher Verbindungen wie
ad id loci Sali. lug. 75, 7, Catil. 45, 3 und ad id locorum lug.
63, 6, was auch bei Livius häufig im gleichen Sinne vorkomme. —
Postidhac wie antidhac gebildet schlug Grotius im Mart. Capell.
8, 807 vor, Kopp hat post haec und Eyssenhardt post hos ge-
43*
— 676 —
schrieben. — Postkac vergl. Langen, Beitr. zu Plautus p. 259. —
Postilla Plaut. Casin. 1, 31; Curcul. 4, 2, 43 (529); Mostell. 1,
2, 61 (141), vergl. Lorenz z. d. St. und Langen a. a. 0. p. 258;
Poenul. 2, 21 (467); Stich. 4, 1, 24 (529); Terent. Eun. 1, 2, 47
(127); Heaut. 3, 1, 38 (447): Phorm. 2, 2, 32 (347); Enn. (Ann.
34 ed. L. Müller) bei Cic. Divinat. 1, 20, 40 und (Fab. 11) bei
demselben 1, 21, 42; Cato (Orig. 3 fr. 7 ed. Jordan p. 19, 12)
bei Gell. 3, 7, 19 und Catull. 84, 9. — Postillac hat Brix Plaut.
Capit. 1, 2, 9 (118); Menaech. 4, 3, 11 (685) und 5, 9, 58 (1117)
geschrieben, aber die Form ist nicht ganz sicher.
Fraeterea, daneben auch praeterhac Plaut. Mostell. 1, 1, 75;
Menaech. 1, 2, 3 (113); 5, 1, 25 (725); Rud. 4, 4, 73 (1117);
Stich. 2, 2, 21 (345); Terent. Phorm. 5, 3, 17 (800); Titin. (30)
bei Nonius p. 217; 20.
Propterea^ dafür eapropter Terent. Andr. 5, 5, 3 (959) in
der Anführung bei Serv. zu Verg. Ecl. 7, 31 (in den Hdschr. des
Terenz propterea); Pompon. (82) bei Nonius p. 166, 1; Lucr. 4,
337; Colum. 8, 14, 11; Imp. Anton. Cod. 4, 31, 2; 9, 50, 1 und
Imp. Gordian. daselbst 6, 30, 3; 9, 35, 3; 10, 11, 2; Ulpian. Dig.
3, 1, 1 § 1; 10, 3, 4 § 4; 14, 1, 1 § 20; 18, 6, 1 § 3; 28, 7, 8
§ 2; 39, 4, 14; 40, 7, 9; 42, 8, 14; 47, 10, 17 § 9 und Tryphon
daselbst 41, 1, 36 § 3; Amm. Marcell. 15, 11, 4: 18, 2, 15;
Solin. 7, 14; 30, 3; 35, 6; Symmach. Epist. 1, 31; 1, 79; 2, 43;
4, 62. — Hacpropter Varro (Sat. Menipp. 213) bei Nonius p. 48, 2.
— Quapropter^ mit der Tmesis qua me propter eduxi foras Terent.
Hecyr. 3, 3, 64 (364).
Binc — Abhinc, vergl. Ploen in Wölfflins Archiv 4 p. 109 — 1 15.
— Dehino Ploen a. a. 0. p. 114. — Exhinc Apul. Met. 11, 24
5, 806; Sidon. Epist. 9, 16, 3 (p. 172, 59 ed. Lütjohann); lordan.
Getica 42, 222 (p. 114, 19 ed. Mommsen); Claud. Mamert. praef.
p. 19, 1, vergl. Engelbrecht p. XXV; Ennod. Lib. pro synodo 15
(ed. Hartel p. 292, 10; ed. Vogel p. 51, 1); Gassian. Inst. 2, 6. —
Posthinc Sidon. Carm. 22, 200; Claud. Mamert. Stat. anim. praef.
(p. 20, 6); 1, 16 (p. 62, 1); 1, 27 (p. 99, 5); 2, 7 (p. 121, 3);
3, 10 (p. 171, 20); Epist. poster. (p. 204, 28); Alcim. Avit. Epist.
ad divers. VII (p. 37, 7 ed. Peiper).
17. Zusammensetzungen mit der enklitischen Endung: a) — c?e,
dessen Grundbedeutung »von, ab« sich in allen Bildungen bewährt,
vergl. Ribbeck, Partikeln p. 4, so inde\ unde\ quamde^ vergl. p. 578.
Hhic de, welches Plaut. Casin. 5, 2, 22 in früheren Ausgaben ge-
lesen wird, ist unbeglaubigt.
— 677 —
b) — dem, welches nach Corssen, Beiträge zur lat. Formen-
lehre p. 498 und Aussprache II p. 855 aus der Accusativform
diem entstanden sein soll, so pridem, itidem, identidem (vergl.
Prise. 15, 3, 18 S. 1013 [II p. 75, 1]), indidem, quidem, tandem^
totidem, tantundem, tanlidem, ibidem.^ utrohidem.
c) — do, zunächst entstanden aus * — dio, vergl. Corssen, Bei-
träge p. 500, so: guaJido, oliquando, nequando^ siquando.
d) —dam : quondam, vergl. Corssen, Aussprache II p. 856.
e) —dum, welches aus der Accusativform *dium vom Nominativ
dius gebildet ist und »den Tag lang, der Weile, während« nach
Corssen a. a. 0. II p. 856 bedeutet. Es findet sich in: quidum,
dudum, vixdwn, nedum, necdum, nondum, hauddiim (vergl. Planer,
De haud et haudquaquam p. 51), primumdum (Plaut. Mil. Clor. 2,
3, 26 = 297; Mosteil. 1, 2, 39 = 120; 2, 1, 53 = 400; Trinum.
1, 2, 61 = 98), riihüdum, etiajndum,, interdum, ehodum', in dem
Komödiendialoge (vergl. Lorenz zu Plaut. Mosteil. 120) kann dum
an alle Imperative gehängt werden, vergl. adesdum, agedum, cedo-
dum, iubedum, respicedum, circuraspicedum, facdum u. a.
f) —fariam, vergl. p. 579 und Prise. 15, 3, 18 S. 1013 (II
74, 28): bifariam etiam et trifariam et omnifariam composita
sunt a ferendo et praepositis dictionibus, ders. 15, 4, 24 S. 1016
(II 79, 22) : omnifariam in omnem partem vel ex omni parte und
18, 25, 262 S. 1197 (II 343, 2): omnifariam quidem pro »per
omnes partes«, Charis. 2, 13 S. 168 (187, 20) und Prise. Fig.
num. 7, 32 S. 1357 (II 416, 27) führen: bifariam, trifariam, qua-
drifariam und Nonius p. 170, 18 septifariam an. Komposita
finden sich:
Alifariam dXXodanwQ Gloss. Labb. 10 a.
Aliquotfariam Cato bei Varro R. R. 1, 2, 7.
Ambifariam Apul. Florid. 4, 18 S. 88; Apolog. 4 S. 387;
Sidon. Epist. 9, 11; Alcim. Avit. Epist. 92 (82) ed. Peiper p. 99,
20, ambifarie ist Claud. Mamert. Stat. anim. 1, 3 geschrieben,
aber Engelbrecht hat hier (p. 28, 16) ambifariae subditur passioni
hergestellt.
Anfariam Gloss. Amplon.
Bifariam, aber bifarie Cassiod. de orat. 1 p. 601 ed. Garet;
Victorin. Petav. fabric. mundi p. 313 M. und Cassian. Conl. 10, 2, 1.
Multifariam, daneben multifarie Solin. 11, 19; Hieronym.
Epist. 18, 18; Cassian. Conl. 1, 15, 1; 4, 10, 1; Placid. Gloss.
64, 7 ed. Deuerling; Gloss. Sangall. ed. Goetz IV p. 259, 30. Die
Stelle aus Varro ist unsicher, denn Prise. 6, 2, 11 S. 682 (I 204, 5)
- 678 -
hat: multifariam in patellis coquere cepe, aber in der Ars anonyma
Bernensis ed. Hagen (Anecd. Helv. p. 106, 30) steht in derselben
Stelle des Varro multifarie.
Omnifariam^ aber omnifarie führt Sittl in Wölfflins Archiv
aus Theod. Mops. p. ^Q, 2 an.
Plurifariam.
Quadrifariam^ daneben quadrifarie Augustin. Serm. 252, 10;
Cassian. Conl. 14, 8, 4: nach de Vit im ForcelUni V p. 10 noch
Aethic. Cosmogr. n. 5 und Acta XXXVII Martyr. Aegypt. n. 1 ;
auch quadrifariter Paul. Dig. 38, 10, 10 § 14 zweimal.
Septifariam Santra bei Nonius p. 170, 18.
Trifariam ; trifarie schreibt Putsch im Diom. 1 S. 279, aber
Keil p. 303, 24 hat trifariam hergestellt,
g) — num'. etiamnum.
h) — per, vergl. Corssen, Aussprache II 852.
Aliquantisper Caecil. (45) bei Nonius p. 511, 29; Plaut. Pseud.
1, 5, 158 (571); Terent. Heaut. 3, 3, 11 (572); Adelph. 4, 5, 5
(639); Quadrigar. (fr. 60 ed. Peter p. 225, 14) bei Nonius p. 511,
27; Flor. 2, 18, 14; lustin. 1, 8, 3; 4, 2, 7; 42, 4, 8; Pacat.
Panegyr. 7 (p. 277, 14 ed. Baehrens); Apul. Met. 1, 11 S. 44;
Amm. Marcell. 31, 3, 3; Sidon. Epist. 4, 3, 10; 5, 6, 1; Epitom.
lul. Valer. 3, 23; 3, 27.
Antioper npö toütoü Gloss. Labb. 14 a.
Nuper; Parumper\ Paulisp er.
Pausülisper (pauxillisper, vergl. Ritschi Opusc. 2 p. 250) Plaut.
Trucul. 5, 21 (913), auch so L. Müller im Nonius p. 155, 33, wo
die Stelle aus Plautus angeführt wird.
Q.uantisper wird von Nonius p. 511, 35 mit Caecil. (52) und
Pompon. (44) belegt.
Semper ; Tantisper.
i) — quam., vergl. S. 578: Unquam; Nunquam\ Nonnunquam\
Praeterquam; Utiquam', Neuiiquam\ Nequiquam., vergl. S. 637;
Quaquain^ vergl. S. 635; Nequaquam.^ vergl. S. 634; JJaudquaquam,
vergl. S. 634; Perquaquam, vergl. S. 634; Usquain: Nusquam u. a.
k) — secus^ vergl. Lorenz zu Plaut. Pseud. 345. Kompo-
sita sind:
Ältrinsecus\ die Yovva altrim ist synkopiert aus alterira, vergl.
S. 537, gewöhnlich wird altrin-secus geschrieben, so Plaut. Mil.
Glor. 2, 5, 36 (447); Mercat. 5, 4, 16 (977); Pseud. 3, 2, 73
(840); Rud. 4, 4, 14 (1158), aber altrim secus hat Lorenz im
Pseud. 1, 3, 123 (345) gesetzt. Später findet sich altrinsecus
- 679 -
wieder bei Apul. Met. 1, 16 S. 55; ], 21 S. 67; 2, 18 S. 134;
3, 17 S. 204: 5, 2 S. 321: Capitol. Gord. 32, 6; Trebell. Poll.
Gall. 8, 2; 8, 6; Anini. Marceil. 15, 10, 4: 15, 11, 16; 16, 10, 6;
19, 2, 11: 20, 7, 11; 20, 11, 15; 22, 8, 5; 23, 4, 6; 24, 2, 14;
25, 3, 1: 25, 7, 13; 26, 8, 8; 27, 10, 6; 28, 4, 26; 30, 4, 19;
31, 7, 13: 31, 7, 15: Auson. Epigr. 128, 5 (p. 344 ed. Peiper);
Pacat. Panegyr. Theodos. Aug. 2, 1 (p. 272, 6 ed. Baehrens) ; 33, 3
(p. 301, 6): Sidon. Epist. 8, 11, 1; Avien. Arat. 969: Descr. orb.
1173 und Ora mar. 325: Veget. de re milit. 3, 6; Oros. 1, 5, 6;
2, 4, 9; Claud. Mamert. Stat. anim. 3, 18 (p. 190, 1); Alcim. Avit.
ex homil. libr. 6 (p. 111, 24) und 29 (p. 150, 8 ed. Peiper), vergl.
Rönsch, Semasiologie II p. 62.
Extrinsecus Varro R. R. 1, 41, 2; L. L. 7, 1, 1 ; 7, 3, 34;
Cic. de orat. 2, 39, 163; 2, 78, 318; Top. 2, 8; 4, 24; Ep. Fam.
5, 13, 1; Acad. 1, 11, 40; 2, 15, 48; 2, 24, 76; 2, 40, 125; Fin.
5, 14, 39; 5, 24, 68; Tuscul. 3, 17, 37; 4, 27, 58; Nat. Deor.
1, 43, 120; 2, 54, 136; 3, 12, 29; Dlvin. 1, 24, 48; 1, 31, 66;
1, 32, 70; 2, 11, 26; 2, 27, 58; 2, 50, 103; 2, 58, 119; 2, 67,
139; de fato 11, 24; 18, 42; 19, 43; 20, 47; Tim. 6, 20; in den
Reden nirgends: Lucr. 2, 1107; 3, 722: Liv. 2, 33, 6; 7, 29, 3;
25, 7, 10: Vitruv, 5, 1, 10 (p. 107, 20); Senec. Epist. 9, 12; 33, 6;
Tranq. 10, 5; Plin. Epist. 2, 19, 4; Quintil. 2, 16, 13; 3, 8, 11;
3, 8, 18; 4, 2, 18: 5, 9, 11; 5, 10, 118; 5, 11, 1; 5, 11, 36;
7, 4, 7; 8, 3, 30; 10, 3, 1; 12, 10, 38; Augustin. Civ. Dei 12, 26
(I p. 551, 25 ed. Dombart); Panegyr. (IX) Constantino 26 (p. 212,
11); lul. Valer. 1, 30 (p. 40, 7 ed. Kubier); Eutrop. 9, 25; Veget.
de re milit. 2, 2 (p. 36, 13 ed. Lang); 4, 15 (138, 5); Cbalcid.
Comm. in Plat. Tim. 24 (p. 90, 7 ed. Wrobel); 93 (p. 165, 8);
Oros. 2, 6, 9; Cassian. Inst. 1, 11, 3; 5, 21, 1 ; 7, 2, 3; 7, 2, 5;
9, 8; 11, 8; Conl. 1, 5, 4; 2, 21, 1; 4, 14; 5, 3; 5, 4, 1; 5, 8, 1;
5, 9; 7, 12, 3; 9, 4, 1; 10, 6, 4; 14, 3, 2; 14, 12; 15, 10, 2;
15, 10, 5; 18, 13, 1: 18, 16, 3; 21, 33, 2; Dares 40; Cass, Felix
40 (p. 44, 14 ed. Rose); 32 (p. 64, 3 und 68, 7); 40 (p. 93, 14);
46 (p. 117, 17); 53 (p. 139, 3); 67 (p. 165, 1); 68 (p. 167, 2 und
167, 10); Gargil. Med. 29; 49; Mythogr. Vatic. 2, 39 u. a.
Forinsecus Colum. 8, 3, 6; Plin. N. H. 13, 22, 42 (122); Aug.
Civ. Dei 3, 17 (I p. 122, 3 ed. Dombart); 12, 26 (I p. 553, 19);
20, 8 (II p. 425, 6); 21, 7 (II p. 502, 30); 22, 22 (II p. 605, 27);
Lactant. Opif. Dei 2, 9; Pallad. 1, 27, 3; 1, 40, 3, und dasselbe
in der Bedeutung aufsen oder nach aufsen (nicht wie in den
obigen Stellen von aufsen her) Apul. Met. 3, 21 S. 213; 4, 12
— 680 —
S. 264; 9, 28 S. 648; 9, 34 S. 657; Amm. Marceil. 19, 8, 2; 21,
9, 2; Augustin. Civ. Dei 15, 7 (II p. 70, 28); Solin. 1, 120 und
Sidon. Epist. 1, 2, 4; 1, 9, 3; 3, 1, 2; 7, 14, 9; vergl. Paucker,
Suppl. lex. Lat. 1 p. 293.
Intrinsecus Cato R. R. 21, 4; 152; Varro R. R. 1, 14, 3;
2, 11, 7; 3, 5, 4: 3, 5, 17; 3, 7, 3; 3, 11, 2; 3, 15, 1: Lucr. 4,
1147; Bell. Afric. 17, 1: Vitruv. 2, 8, 3 (p. 47, 7): 2, 8, 4 (p. 47,
11); 8, 1, 4 (p. 187, 3); Geis. 4, 1 (p. 121, 13 ed. Daremberg);
Colum. 4, 20, 5; 6, 5, 4; 8, 3, 6; 9, 12, 2; 12, 19, 6; 12, 43, 5;
12, 50, 15; Plin. N. H. 11, 37, 73 (190); Suet. Aug. 95; Lamprid.
Anton. Heliog. 24, 7; Tertull. Scorp. 1; Paenit. 12; Cult. fem. 1, 6;
Virg. vel. 12; Praescr. haer. 4; Resurr. 40 und de anima 6; lul.
Valer. 1, 30 (p. 39, 25 ed. Kubier); 2, 12 (p. 75, 4); 3, 24 (p. 132,
13); Amm. Mareell. 16, 8, 8; 17, 7, 6; 19, 8, 1 ; 20, 7, 9; 20,
11, 9; 23, 4, 13; 24, 4, 22; 31, 15, 6; Augustin. Civ. Dei 12,
26 (I p. 552, 2); Hieronym. Ezech. 40, 14; Cyprian. De opere et
eleemosyn. 2 (p. 374, 18 ed. Hartel); de singularitate cleric. 7
(p. 180, 22): Nazar. Panegyr. 5 (p. 217, 13 ed. Baehrens): Veget.
de re milit. 3, 8 (p. 83, 13 ed. Lang); 3, 9 (p. 87, 10); 4, 3
(p. 130, 15); 4, 14 (p. 137, 10); 4, 18 (140, 14): 4, 19 (p. 141,
12); 4, 20 (p. 142, 2); 4, 23 (p. 145, 5): Claud. Mamert. 1, 26
(p. 97, 5 ed. Engelbrecht); Oros. 2, 6, 10: lordan. Getica 42, 220;
Sidon. Epist. 1, 11, 12; 2, 2, 10: 6, 9, 2; 7, 14, 9; Cass. Felix 20
(p. 30, 7 ed. Rose); 51 (p. 132, 5); 67 (p. 165, 1); 68 (p. 168, 1).
Auch Inschr. Orell. 3327.
Undiqiiesecus Solin. 27, 46 und 51 im Heidelb., Bern., St. Gall.
und Angelom. und im Par. P m. sec. (im Leid, und Guelf. und im
Par. P m. pr. undique secluso); Mart. Capell. 6, 599; 6, 601; 6,
622; 6, 724; 8, 814: 8, 849; 8, 863.
Utrimquesecus haben Cato R. R. 21, 2: Lucil. (ed. L. Müller
22, 9; ed. Lachmann 521) bei Nonius 210, 28: Lucr. 4, 989; Apul.
Met. 2, 4 S. 93; 9, 42 S. 674; 10, 2 S. 682; 10, 6 S. 691: 10, 14
S. 705; Amm. Mareell. 21, 12, 9; 29, 1, 4; Solin. 10, 20; 27, 29;
52, 54 (57): Itin. Alex. 33 (77). An den Stellen bei Apul. 9, 42;
10, 2 und 10, 14 will Heinsius zu Ovid. Met. 5, 450 utrinsecus
lesen: auch Voss. Etym. L. L. unter secus sagt, dafs utrinsecus
bei Apul. Met. 9 und Solin. 16 stehe, es ist aber auch bei diesem
nicht zu finden, und Aetna 501 ist eine gewagte Konjektur,
Das anders gebildete circumsecus ist allein aus Apul. Met.
2, 14 S. 123: 5, 17 S. 353: 11, 16 S. 785 bekannt (in der letzten
dieser Stellen nach Stewech's Verbesserung, in den Flor. 1 und 3
— 681 —
circumsectus, in anderen Büchern circumseptus, circumseptis, cir-
cumspectus, circumspectis) ; iiisccus Gloss. Labb. 96 c; postsecus
Not. Tir. S. 85 und Gloss. Labb. 142b; retrosecus war eine nicht
glückliche Konjektur bei Tacit. Germ. 38 (in den Hdschr. retro-
sequuntur).
1) — te7ms, vergl. Wölfflin, Archiv I p. 415 — 426.
Aliquatenus^ vergl. Hand a.a.O. I p. 257 : Pomp. Mela 1,
2, 9; 2, 4, 62; Colum. 4, 3, 4; Senec. Epist. 116, 4; Petron. 102;
Plin. N. H. 27, 12, 80 (105); Quintil. 3, 9, 5; 4, 1, 57; 8, 5, 29;
10, 1, 74; 11, 1, 28; 11, 3, 78; 11, 3, 97; 11, 3, 137; Eumen.
orat. 11 (ed. Baehrens p. 124, 22); Mamert. Grat. act. 1 (p. 245,
13); Paul. Dig. 1, 5, 14; Spartian. Hei. 5, 3; Amm. Marceil. 27,
10, 4; Aurel. Vict. Epitom. 1, 25; Eunod. Dict. 1, 5 (ed. Hartel
p. 424, 10; ed. Vogel p. 1, 21); Claud. Mamert. 1, 19 (68, 23);
Symm. Epist. 6, 59.
Eatenus, vergl. Hand a.a.O. II p. 339; Kalb in Wölfflins
Archiv 1 p. 85.
Eotenus, Claud. Mamert. 1, 24 (p, 84, 14 ed. Engelbrecht);
2, 7 (p. 122, 8); lordan. Get. 5, 30 (Mommsen schreibt p. 61, 12
eo tenus). Adeotenus Claud. Mamert. 2, 10 (p. 141, 9).
Hactenus^ vergl. Hand a. a. 0. III p. 4 ; Kalb in "Wölfflins Archiv
1 p. 85.
Illactenus Gell. 16, 19, 11.
lllatenus Apul. de mag. 82 S. 566.
Istactenus Plaut. Bacch. 1, 2, 58 (168).
Itatenus Claud. Mamert. 2, 10 (p. 140, 13); 2, 12 (p. 143,
15); 2, 12 (p. 149, 14); 2, 12 (p. 151, 21); 3, 10 (p. 171, 3).
Nullatenus ohda/xoJQ^ oudsu} rpoTTw, oudapöaz Gloss. Labb.
121 d; Augustin. Confess. 7, 6; Mart. Capell. 2, 135; Cod. lust.
6, 21, 16; 8, 10, 12 § 3; Claud. Mamert. 1, 14 (p. 58, 2); Epilog,
p. 195, 2; Cassiod. Var. 3, 4; 5, 23; Fulgent. Myth. 2 praef.
p. 65, 4 ed. Muncker; Sidon. 6, 14 ep. § 2. Paucker, Subindenda
lexicis Latinis p. 429, Adn. 13 führt noch folgende Stellen an:
Auct. Praedest. 3, 17; Ps. -Cypr. de XII abusivis 6; Cassian.
Conlat. 24, 10, 18 (mehr Stellen aus Cassian giebt Petschenig
I p. 491); Innocent. Pap. Epist. 29, 6; Leon. M. Epist. 183, 8;
166, 2; Simplic. Pap. Epist. 17; Fei. Pap. Epist. 1; Vict Persec.
Vand. 2, 14; Gelas. Pap. Epist. 1 et saep. ; Rufin. Orig. in Num.
hom. 3, 4; Eust. Hexaem. 1, 2; 3, 9 (dazu vergl. Pauckers Vor-
arbeiten III p. 111); Ps.- August. Serm. 274 (Caesarii), 1; Petr.
Diac. De incarn. et grat. 4; Vigil. Taps, contra Arian. 1, 15; 2, 7;
— 682 —
Hilar. Arel. Epist. ad Eucher, ; Ps. Eucher. Commen. in Regg. 3,
21; 4, 27; Vita Hilar. Arelat. c. 3 ; Plin. Valer. 5, 41; Anecd.
Helvet. gramm. ed. Hagen p. 167; Feirandi Vit. S. Fulg. praef.
ad Regln. Com. 9, 15; Eugipp. Vita Severini 57; Gregor. M. hom.
in euang. 1, 7, 3; Epist. 2, 35; Isid. Sent. 1, 2, 2; 3, 5, 5: Eccl.
Oö'. 2, 3, 3: 2, 18, 11; Synon. 1, 25; nat. rer. 41, 1; reg. monach.
9, 7; Epist. 6, 3; 7, 9; Diff. 2, 113; P. Diac. Vit. Gregor. M.
18, 24.
Protenus oder protinus\ nach Serv. zu Verg. Ecl. 1, 13, Caper
de orthogr. S. 2243 (100, 5) und Albin. de orthogr. S. 2343 (307,
33) bezieht sich protenus, für porrotenus, auf den Raum und pro-
tinus auf die Zeit, für statim, dagegen sagt Serv. zu Aen. 2, 437:
protinus hie statim, alibi porrotenus; zu 7, 601: quem protinus,
iugiter, deinde, nam nunc temporis est adverbium, alibi loci, ut
Cum protinus utraque tellus una foret (Aen. 3, 416); und zu 9,
337: protinus hie porrotenus, pro continuo, proprium Vergilio.
Nonius aber S. 375 schreibt: Protinus ubicumque lectum est, 'contra
usura intellectus communis, quo statim significare creditur, posi-
tum invenitur, ut sit protinus porro ac sine intermissione , con-
tinuo, quod iunctum tenus eius significantiam confirmat adverbii;
Vergilius namque in quocumque loco protenus posuit, sub hoc
sensu intellegendum reliquit. Vergl. Ritschi, Prolegg. ad Plaut,
comoed. p. XCVH und Opusc. 2 p. 244; Wagner, Orthogr. Vergil.
p. 466 und Schneider, Lat. Gramm. 1, 1 S. 14 und IQ. Ein Unter-
schied zwischen protinus und protenus besteht nicht. Die vor-
herrschende Schreibung ist protinus^ wie Plaut. Pseud. 2,
1, 13; Sisenna und Tubero bei Non. S, 376 und 471; Varro L. L.
7, 6, 107; Cic. Invent. 1, 15, 20; 2, 2, 8; Papist. Farn. 3, 6, 2;
ad Q. fr. 1, 3, 4; 3, 8, 2; Epist. Att. 11, 20, 2; 11, 21, 2; Divin.
1, 24, 49 (in den exe. Pith. protenus): Cornel. Nep. Them. 4, 1;
Thras. 2, 5; Horat. Carm. 3, 3, 30: Serm. 2, 5, 21 und Epist.
1, 12, 8; 1, 18, 67 und in zahlreichen Stellen des Verg., welche
Nonius S. 376 und 377 anführt, oft in der Ilias Latin, v. 69, 74,
159, 577, 856, 914; Aurel. Vict. Orig. 20, 2; 21, 4; Amm. Marcell.
16, 12, 11: Anthol. Lat. ed. Burm. 1, 107 (Meyer 641, Riese 189,
Baehrens 4, 369) v. 4. Nonius giebt jedoch Ecl. 1, 13 protenus,
mit der Erklärung valde oder longe, porro, und diese Schrei-
bung ist hier im Pal., Gud. und Bern, b (nicht im Rom.), des-
gleichen Ge. 4, 1 im Pal. und im Gud. m. pr., und Aen. 3,
416 in einigen geringeren Büchern und bei Caper a.a.O. Die
Nebenform protenam findet sich öfter, vergl. S. 577, sehr selten
— 683 —
ist protenis und wohl nur von Nonius p. 376, 4 mit Afranius
(107) belegt.
Quadamtenus Plin. N. H. J3, 7, 15 (58); 15, 28, 33 (110);
24, 14, 76 (124); 37 praef. 2; Gell. 17, 21, 1 und in der Tmesis
est quadam prodire tenus bei Horat. Epist. 1, 1, 32.
Quatefius, daneben ist auch quatimis geschrieben C. I. L. 10,
2311; Cic. Phil. 14, 5, 14 im Bamb., Bern, und Teg.; Lael. 11,
36 im Wien. D und Gud.; Off. 1, 37, 135 im Ambr. und Bamb.;
3, 3, 15 im Bamb. und Bern, c; 3, 12, 51 und 3, 17, 68 im
Bern, c; Histor. de preliis 2, 11. Die von Fest. S. 258; Fronto
de diff. vocab. S. 2194 (522, 15); Caper Orthogr. S. 2243 (100, 9);
S. 2249 (111, 5); Albin. Orthogr. S. 2344 (308, 15): Mar. Victor.
S. 2461 (14, 14) und Bedae Orthogr. S. 2797 (287, 6) aufgestellte
Unterscheidung, dafs quatenus qua fine und quatinus quoniam be-
deute, ist nichtig, vergl. Brambach, Neugestaltung der lat. Orthogr.
141, 142.
Summotenus Apul. de herb. 75; Sidon. Ep. 4, 9, 5; Ennod.
Panegyr. dictus regi Theoder. 7, 28 (ed. Hartel p. 269, 5; ed.
Vogel p. 206, 31); Vit. Epiphan. 21 (p. 336, 7; 87, 3); Eucharistie.
de vita sua 19 (ed. p. 398, 23; 303, 4).
UlJatenus Claud. Mamert. de sit. anim. 1, 3 (p. 36, 26); 1,
21 (p. 78, 6); 1, 25 (p. 92, 16); Cassian. Conl. 13, 6, 3; Fulgent.
ad Monim. 3, 2; Cassiodor. Complex. 9, 2.
Verbot enus Gloss. ed. Goetz et Gundermann IV p. 400, 47
u. a., vergl. Forcellini ed. De Vit VI p. 756.
m) Adverbia auf — ter, über die in eingehender Weise H. Osthoff
in Wölfflins Archiv 4 p. 455 handelt: er nimmt an, wie auch schon
Autenrieth in der Eos II Jahrg. 1866 p. 514 andeutete, dafs diese
Komposita aus — iter der Weg gebildet seien. Dieselben werden
gewöhnlich von Adjektiven nach der III. Deklination, von Parti-
cipien auf ns und , wenn auch seltener, von den Adjektiven nach
der II. Deklination gebildet.
a) Von Adjektiven der III. Deklination werden z. B. gebildet:
Acceptabüiter Interp. Orig. in Matth. 105; Augustin. in Psalm.
67, 39.
AccessihiUter Claud. Mamert. 1, 3 (p. 27, 13; p. 28, 12 und
p. 35, 2).
Achariter Augustin. Speculum ed. Weihrich p. 133, 16, vergl.
Thielmann, Wölfflins Archiv 4 p. 600, der diese Form auch Vulg.
Eccli. 18, 18 vermutet.
Acriter,
— 684 —
Actualiter Mythogr. Lat. 3, 6, 13; Beda, Mund. Constit. T. 1
p. 396.
Aequahüiter.
Aequaliter.
AequorahiUter Isid. Pacens.
Aeternaliter Zeno II tr. 4; August. Civ. Dei 10, 15 (I p. 425,
19); Pseudo-Augustin., Ad fratres in eremo serm. 17; Hieronym.
in lob 37; Primas. Comm. in Ep. ad Hebr. 1; 10.
Affectualiter Bonifatius vita S. Livini ed. Migne 89, 87P.
Affiniter Thes. nov. Latin, p. 224 ed. Mai.
Agiliter Frontin. Strat. 2, 5, 47; Amm. Marceil. 14, 2, 15;
23, 4, '2; 28, 2, 8; 28, 5, 6.
Alacriter Comic, pall. fr. ine. v. 33 p. 117 nach einer Kon-
jektur von Ribbeck; Amm. Marceil. 14. 2, 17.
yiZz'jMaZiier Pseudo-Augustin., Ad fratres in eremo serm. 2; 6.
Alterpliciter Thes. nov. Latin, p. 453.
Amab älter Horat. Epist. 2, 1, 148; Anton, bei Cic. ad Att.
15, 13 litt. A § 2; Petson. 113, 1; Nazar. Panegyr. 38 (p. 243, 22
ed. Baehrens); CLL. 4, 2032.
Amhiformiter Arnob. 5, 36,
Amicabiliter Hieronym. ad amic. aegr. 1,4; lulian. Epit. nov.
c. 63 p. 211; Nenn. Histor. Briton. § 46.
Amicaliter Ven. Fort. Prol. extr.
Ayiclahiliter Thes. nov. Latin, p. 26.
Angulariter Boeth. Ars geometr. 417, 2; 427, 16 Fr.
Animaliter Mar. Victor, adv. Arium 3, 15; Augustin. Retract.
1, 26; Claud. Mamert. de sit. anim. 1, 13 (p. 56, 21).
Aptabiliter Iren. 1, 16, 3.
Argumentaliter Grom. vet. 26, 24; 62, 11; Boeth. Eucl. p. 403.
Artificialüer Quintil. 2, 17, 42; Chalcid. Tim. 56 (p, 123, 9);
62 (p. 130, 7), vergl. Paucker, Suppl. I p. 39.
Asperaliter, vergl. Forcell. ed. De Vit VI p. 498 ^
Atrociter.
Auctorizabiliter Thes. nov. Latin, p. 26.
Atidaciter wird von Quintil. 1, 6, 17 verworfen: inhaerent ei
(analogiae) quidam molestissima diligentiae perversitate ut auda-
eiter potius dicant quam audacter, Charis. 2, 13 S. 165 (185, 22)
sagt: audax nudaciter, loquax loquaciter; sed meminerimus erudi-
torum consuetudine (audacter) sine i littera (im Neap. eruditorum
consuetudinem per i litteram) elatum, non ut procaciter aut lo-
quaciter. Und Prise. 15, 4, 21 S. 1014 (II 76, 24); audax, audaci,
— 685 —
audaciter, sed per syncopam in usu est frequentiere audacter.
Terentius in Phormione (prol. 11): minus multo audacter, quam
nunc laedit, laederet. Sallustius tarnen historiarum II (78 D.)
audaciter protulit secundum analogiam et Cicero pro Sexto Roscio
(36, 104): multa scelerate, multa audaciter, multa improbe fecisti.
Die neueren Herausgeber schreiben daher auch an dieser Stelle
audaciter, obwohl in den Hdschr. hier audacter steht: dagegen
haben sie 11, 31 und 40, 118 audacter, wo Lambin. audaciter
schrieb; aber audaciter Plaut. Pseud. 2, 4, 18 (687) im vet. gegen
das Versmafs (im Ambr. audacter), Terent. Heaut. 1, 1, 6 (58)
und Phorm. Prol. 11 im Bemb., an der zweiten Stelle mit einem
Punkt unter dem i, beidemale gegen das Versmals, die Heraus-
geber nur audacter; Cornif. 3, 11, 19 audaciter cod. v, die übrigen
audacter, aber audaciter wird 4, 20, 28 von Friedrich geschrieben
(vgl. Thielmann, De Cornificio p. 54, 55), ebenso bei Cicer. pro
Font. 1, 1 (5, 11), de domo sua 11, 28 und Cato Mai. 20, 72
von C. F. W. Müller, während er sonst audacter in den Text ge-
setzt hat, so aufser den beiden aus pro Rose. Am. angegebenen
Stellen noch pro Rose. Com. 6, 16; 6, 17; Verr. 2, 54, 134; 4,
39, 84; pro Sulla 24, 67; 25, 70; pro Cael. 6, 13; Acad. 2, 25,
81; de finib. 2, 9, 28. Bei Livius steht audaciter 22, 25, 10
im Put., Colb., Med., Cambr. und in anderen Büchern, so auch
Luchs, ebenfalls 40, 55, 7 ed. Hertz, der aber 38, 29, 8 audacter
schreibt. Audaciter wird noch gelesen bei Val. Max. 7, 4 ext. 1 ;
8, 1 absol. 5; Senec. Contr. 7, 5 (20), 2 und Exe. 7, 5, 1; Senec.
Vita beata 8, 6; Epist. 3, 2; 92, 31; Plin. N. H. 29, 6, 38 (122);
Fronto ad Antonin. Imp. 1,2 (p. 97, 6 ed. Naber); Apul. Met. 3, 5
S. 182; 5, 20 S. 357; 6, 9 S. 396; Minuc. Felix 13, 5; TertuU.
Cult. fem. 2, 1 im Agob. und ad nat. 2, 15; Cyprian. Epist. 63, 1
(p. 702, 1) und ad Novatinum 5 (p. 56, 24); Cassian. Conl. 8,
21, 6.
Audihiliter Thes. nov. Latin, p. 18.
Auxiliahiliter Thes. nov. Latin, p. 36.
Bacchanaliter Thes. nov. Latin, p. 79.
Bellaciter Thes. nov. Latin, p. 63.
Bestialiter Augustin. Civ. Dei 12, 22 (I p. 549, 12).
Breviter.
Capaciter Augustin, de trin. 11, 2.
Capitaliter Plin. Epist. 1, 5, 4; Cod. Theod. 3, 14, 1; 9, 21,
6; 7, 18, 4; Amm. Marceil. 21, 16, 11; Veget. de re mil. 2, 22
(p. 56, 9); Cassiod. Var. 1, 37.
— 686 —
Carnaliter Tertull. Baptism. 7; Hieronym. Epist. 54, 9; Prud.
Apotheos. 456; Cassian. Institut. 12, 22.
Caumaliter, vergl. Forcellini ed. de Vit VI p. 534\
Causaliter Augustin. de genes. 5, 4, 9; 5, 4, 1 1 ; 5, 23, 45;
Sidon. Epist. 9, 11, 6, vergl. Paucker, Suppl. I p. 64.
Celerifer.
Centupliciter Augustin. in loann. tr. 116, 3: Ignat. Ep. ad
Marc. 4.
Circulariter Nemesii Emeseni versio latina ed. Holzinger
p. 45, 12.
Civiliter Cic. bei Lactant. 3, 14; Cael. bei Cic. Ep. Famil.
8, 14, 3, Livius, Ovid, luvenal, Gellius, Censorin, Amm. Mar-
cellinus u. a.
Coaeterna/iter Virgil. Gramm, praef. p. 5 ed. Mai.
Coctiliter Thes. nov. Latin, p. 131.
Cognoscibiliter Vulg. Sap. 13, 5.
CohercibUiter Thes. nov. Latin, p. 9.
Comissaliter Sidon. Epist. 1, 5, 3.
Comifer, vergl. Hildebrand, Beiträge zum Sprachgebrauche des
Livius 1865 p. 4.
Communiter Cicero, Livius u. a.
Cominiitahiliter Augustin. Trinit. 2, 8, 15.
Comparabiliter Thes. nov. Latin, p. 423.
Compendialiter Iren. Haer. 3, 11, 5.
Concorditer Cicero, Livius u. a. ; CLL. 3, 1992; concorde
Orell. Inscr, 4517 u. 7382.
Condonahüiter Thes. nov. Latin, p. 164.
Conducihiliter Augustin. Lib. arbitr. 3, 23; Rufin. Orig. iu
Rom. 3, 1 p. 169.
Conßnüer Thes. nov. Latin, p. 224.
Coniecturaliter Sidon. Epist. 8, 11, 10; Gromat. vet. p. 26,
25; 90, 20; 403, 15; Prise. Praeex. 6, 16.
Coniugaliter x\ugustin. Epist. 157, 39; c. lul. 5, 10, 41; lul.
Valer. 1, 10 (p. 8, 31).
Connaturaliter {ao[i(püu)Q^ vergl. Wölfflins Archiv 2 p. 273)
Martin. Pontif. ed. Migne 87, 162% 177^
Considerahiliter Thes. nov. Latin, p. 82.
Comimiliter Gell 6, 16, 12; II, 5, 8; 17, 9, 7; Arnob. 1, 37
(p. 24, 28 ed. Reifferscheid) ; 2, 16 (p. 61, 3); Vigil. Ep. 2 n. 6.
Conspicabiliter und
Conspicüciter Thes. nov. Latin, p. 523.
— 687 —
Consuhstantialiter Gregor. Epist. 1, 24; IsicI. Hist. Goth. 53.
Contemplahiter Amm. Marceil. 20, 7, 9; 20, II, 15; Isid.
Quaest. in genes. 1, 14.
Contemptibiliter Augustin. Doctr. Christ. 4, 28.
Contwnaciter Cicero, Livius u. a.
Corporaliter Petron. 61, 7 und später, auch Nemesii Emeseni
versio Latina p. 57, 32.
CruciahiUter Plaut. Pseud. 4, 1, 40 (950); Auct. bell. Afr. 46, 1;
Amm. Marceil. 2%, 6, 3; 30, 5, 19; Auson. Perioch. Odyss. 22.
Crudeliter.
Culpahilitcr Cael. Aurel. Acut. 3, 17, 172: Augustin. Civ. Dei
3, 14 (I p. 113, 26).
Curialiter Avian. Fab. 30.
Ciirsaliter Thes. nov. Latin, p. 91, 92, 139.
Damnabiliter Augustin. Ep. 23, 5, vergl. Paucker, Suppl. I
p. 159.
Dapsilüer Naev. (Com. 39) bei Charis. 2, 13 S. 178 (198, 5)
nach dapsilis; dapsile Pompon. (Com. 161) bei Nonius p. 513, 10;
Suet. Vespas. 19.
Debiliter Pacuv. (trig. 355).
Decemviraliter Sidon, Epist. 8, 6, 7.
Defensabiliter Cassiod. in Psalm. 79, 12.
Deformiter Val. Maxim. 8, 1 absol. 6; Quint. 8, 3, 45; 11,
1, 82; 12, 3, 2; Suet. Nero 49; Amm. Marcell. 24, 6, 9; Apul.
Met. 8, 27 S. 578; Mart. Capeila 5, 545.
Delectabiliter Gell. 13, 24, 17; 15, 1, 1; Claud. Mamert. 1,
23 (p. 82, 17).
Despicabiliter Thes. nov. Latin, p, 524.
Dicaciter Thes. nov. Latin, p. 158.
Disciplinahiliter Cassiod. in psalt. praef. 4; in Psalm. 150, 4;
Hist. trip. 1, 11.
Discursiliter Thes. nov. Latin, p. 181.
Dispariliter Varro R. R. 1, 6, 6; L. L. 8, m\ 9, 89; 10, 48;
Claud. Mamert. de stat. anim. 1, 21 (p. 75, 4).
Dissimiliter Cornific. 2, 13, 20; Liv. 27, 48, 11; Sallust. lug.
89, 6; Gell. 18, 12, 3; Paul. Dig. 41, 2, 3.
Dissimulabiter Plaut. Mil. Glor. 2, 2, 104 (260), vergl. Brix
z. d. St.
Divisihiliter Felix Pap. Ep. 3; Greg. Magn. lob. 30, 17.
DocibiHter Thes. nov. Latin, p. 168.
Ducaliter Sidon. Epist. 5, 13, 1.
— 688 —
Dulciter Cicero u. a.
Edaciter Thes. nov. Latin, p. 184.
Efßcaciter Livius, Seueca, Plinius u. a.
Enarrabiliter Thes. nov. Latin, p. 38 L
Enervitej- Augustin. c. Faust. 22, 50; Eugipp. Exe. 23; Aldh.
Laud. virg. 53.
Essentialiter Augustin. Trin. 7, 2; Claud. Mamert. de stat.
anim. 1, 3 (p. 28, 12), vergl. Paucker, Suppl. I p. 244.
Exaticlabiliter Thes. nov. Latin, p. 26.
Ejcanimahiliter Naev, (Com. 35) bei Nonius p. 376, 12.
Excusahiliter Alcim. Avit. Homil. libr. 20 ed. Peiper p. 134, 12.
Execrabiliter Augustin. an. in lob. 2 p. 160; vergl. inexplica-
bihter.
Exitiabiliter Augustin. Civ. Dei 1, 17 (II p. 29, 2).
Exitialiter Augustin. Confess. 6, 7.
Expugriabiliter Thes. nov. Latin, p. 414.
Exsigniter Thes. nov. Latin, p. 201.
Extemporaliter Sidon. Epist. 9, 14, 3.
Faliaciter Cic. de domo 29, 77; Divinat. 1, 18, 35; Ofi". 3,
17, 68; Part. orat. 25, 00: Avian. fab. 26, 7.
Familiariter.
Fastidiliter Varro (sat. Menipp. 78) bei Nonius p. 112, 9.
Fataliter Cic. Divinat. 2, 7, 19; Tacit. Hist. 1, 71; Vopisc.
Carin. 1, 9; Prob. 9; Aur. 36; Treb. Poll. trig. tyr. 10, 17; Eutrop.
1, 11, 4.
Favoraliter Thes. nov. Latin, p. 224.
Fe Heiter.
Feraciter Thes. nov. Latin, p, 220.
Feraliter Augustin. Serm. 216, 7; Fulgent. Myth. 3, 1.
Ferociter.
Fertiliter Plin. N. H. 34, 17, 49 (164).
Festivaliter Thes. nov. Latin, p. 234.
Fictiliter Thes. nov. Latin, p. 208.
Fideliter.
Fiducialiter., vergl. Rönsch, Itala und Vulgata p. 150; Paucker,
Suppl. 1 p. 284, aufserdem Yen. Fortun. 10, 3, 4; lordan. Getica
10, 65.
Fi(juraliter Sidon. Epist. 8, 14, 7; Tertull. Testim. anim. 2;
Hieronym. in Is. 10, 351; in Naum. 1, 4; de vir. ill. 8; Rufin.
Orig. in Rom. 2, 13 p. 240; in Levit. 2, 2; Interp. Orig. in Matth.
48; Interp. Iren. Haeres. 4, 20, 6; 5, 8, 3; Boeth. Topic. Arist. 1, 1 ;
— 689 —
Claud. Mamert. 1, 3 (p. 29, 23); Cassian. Conl. 5, 18, 1 ; 5, 18, 2;
5, 19, 3; 6, 10 t. ; 6, 10, 1; 18, 6, 3: 18, 16, 18 u. a.
Finaliter Veo. Fortun. vita Mauiilii 25; Äuct. de S. Hei. 9;
10; Ps. Cassiod. de amic. 19, 3.
Flehiliter Cic. Tusc. 1, 35, 85; 2, 17, 39; 2, 41, 49; Horat.
Carm. 4, 12, 5; Amm. Marceil. 29, 1, 38; 29, 5, 15.
FlexibiHter Augustin. Quaest. in exod. qu. 18.
Formidahiliter Adam. vit. Col. 2, 21.
Fortinsiter pro fortiter Virgil. Gramm. Ep. 10 p. 146 Mai.
Fortiter.
Fractiliter Thes. nov. Latin, p. 222.
Fragiliter Thes. nov. Latin, p. 196.
Frangiliter Thes. nov. Latin, p. 222.
Fratrahiliter Corp. luscr. Latin. 4, 659.
Frugaliter.
Fugaciter Thes. nov. Latin, p. 221.
Fundamentaliter Sidon. Epist. 3, 8, 2.
Furaciter Cic. in Vatin. 5, 12.
Furialiter Ovid. Fast. 3, 637: Pore. Latro in Catil. 37; Sedul.
Op. Pasch. 5, 1 1 ; Verecund. in Cant. Deuter, no. 26 ; De mirac.
S. Stephan. 2, 5, 1.
Futtiliter wird von Nonius p. 514, 11 ohne Beleg angeführt;
Apul. de mag. 3 S. 384 war eine willkürliche Änderung für uti-
liter; futtile von futtilus Enn. (Fab. 379 ed. L. Müller) bei
Nonius p. 514, 12; Plaut. Stich. 2, 2, 73 (398).
Generaliter Cic. Invent. 1, 26, 39; Quintil. 3, 7, 7; 4, 1, 43;
5, 7, 4; 5, 10, 8; 5, 10, 42; 5, 11, 1; 7, 2, 31; Plin. Epist. 1,
8, 3 ; 4, 20, 1; Censorin. 11, 2; lustiuian. Instit. 4, 2, 2; Amm.
Mareen. 23, 6, 75; Gromat. Lat. p. 26, 23; 64, 3; 90, 19; 403,
14; Gloss. ed. Goetz et Gundermann II p. 32, 58.
Genialiter Ovid. Met. 11, 95; Apul. Met. 10, 16 S. 709.
Genitaliter Lucr. 4, 1250.
Genti/iter lul. Valer. 3, 36 (144, 18); Vulg. Galat. 2, 14;
Commodian. Instr. 57, 19; Cypr. Epist. 55, 6; Solin. 11, 8; 20, 8.
Graciliter Quint. 9, 4, 130; Apul. Met. 3, 3 S. 177; Gromat.
Lat. p. 67, 6.
Granditer Ovid. Her. 15, 30; oft bei Apollinaris Sidon., vergl.
P. Mohr, Zu Apollinaris Sidonius 1886 p. 9.
Graviter.
Hahiliter Pomp. Mela 3, 63 (ed. Frick p. 70, 17); Liv. Epit.
57 (ed. Jahn p. 62, 13); Paul. Dig. 34, 2,' 21.
Neue -Wagener, Lat. Formenlehre. II. 3. Aufl. 44
— 690 —
Hausibilüer Thes. nov. Latin, p. 271,
Horaicidialiter Interpr. Orig. in Matth. 14.
Honorahiliter Capitol. Macrin. 4, 3; Amm. Marcell. 29, 2, 11.
Ilonorificahiliter Thes. nov. Latin, p. 271.
Horrihiliter Aurel. bei Fronto Ep. ad M. Caes. 2, 3 (p. 29, 4) ;
Augustin. Civ. Dei 1, 8 (I p. 14, 3 ed. Dombart); Alcim. Avit. ex
homil. libr. 6 (ed. Peiper p. 109, 14).
Hoaintaliter Liv. 1, 9, 9; 6, 26, 3; Curt. 4, 2, 2; 7, 6, 18;
8, 12, 15; lustin. 8, 3, 4; Incerti Gratiarum actio 3 (p. 182, 18
ed. Baehrens).
Hostiliter Cic. Phil. 5, 9, 25: Liv. 1, 11, 1; 2, 14, 2; 9, 38, 1
Sali lug. 20, 3; Ovid. Met. 11, 372; Tacit. Hist. 2, 85; Suet. Aug
26; Caes. 5; lustin. 8, 3, 2; 14, 1, 6; 38, 4, 3; Amm. Marcell
21, 11, 2; 28, 6, 15; 30, 4, 20: Dictys 2, 41.
Humiliter Cornific. 4, 20, 28; Cic, Tuscul. 5, 9, 24; Liv
24, 25, 8; 45, 32, 5; Senec. Epist. 120, 9; Vulg. Psalm. 130, 2;
Alcim. Avit. contra Arrian. ed. Peiper p. 3, 4.
Ignobiliter Eutr. 7, 23, 6; Solin. 56, 16.
Ignorabiliter Apul. Met. 3, 17 S. 205.
Illassahilder Vita S. Torquati, Espana sagrada III p. 381
(vergl. Wölfflins Archiv 3 p. 251).
IllocauiUter Claud. Mamert. de sit. anim. 1, 18 (p, 66, 12).
Imayinaliter Augustiu. de genes, ad litt. 12, 5 und 6, vergl.
Paucker, Suppl. I p. 337.
Inimaniter Gell. 1, 26, 8; Augustin. Confess. 10, 37; Amm.
Marcell. 18, 7, 4,
Immediabiliter Rustic, contra Aceph, p. 1208, 1210.
Immisericordüer Terent. Adelph. 4, 5, 29 (663); Augustin.
de lib. arbitr. 3, 9 § 28; an. in lob. 1 p. 81 ; Cassiod, in Psalm.
118, 87.
Immobiliter Augustin. Confess. 12, 20; Cassiod. in Psalm. 99;
Prosper. in Psalm. 118; Chalcid. Tim. 19 B (p. 9, 9); 77 (p. 145,
14); Claud. Mamert. de sit. anim. 1, 18 (66, 12); Cassian. Conl,
6, 9, 1; 7, 28; 9, 2, 3; 11, 7, 6; 17, 16, 1; Pompei. Comment.
art. Donat. 16 (p. 179, 32).
Immortaliter Cic. ep. ad Qu. fr. 3, 1, 3 § 9; Augustin. Confess.
4, 2; de catechiz, rud. 23 n. 42; c. sec. resp. lul. 2, 76.
Imvmtahiliter Cels. Dig. 45, 1, 99 § 1; Apul de mund. 36,
vergl. Paucker, Suppl. I 342 u, Rönsch, Collect, phil. p. 121.
Irnpanlitei- Augustin. Qu. in Hept. 2, 177, 3.
Imjjuriter Horat. Ars poet. 75.
— 691 —
Irnpaasibiliter Cassiod. Hist. Eccl. 5, 20; 5, 34; Mar. Vict. adv.
Arium 1, 40; Hilar. de Synod. 38, vergl. Paucker, Suppl. I p. 343.
Iinpassiotiabiliter Mar. Victoriü. adv. Arium 1, 32.
Impatibiliter Mar. Mercat. Prodi Homil. 23 p. 781 Migne.
Impausabüiter Cael. Aurel. Chron. 3, 2, 20.
Impenetrabiläer Gregor. Magu. in Caut. 8, 12.
Imperabiliter Cato (ed. Jordan p. 89, 43) bei Charis. 2 S. 181
(p. 202, 11).
Imperialiter Cod. lust. 6, 51, 1 sub fin.
Impermutabiliter Rustic. contra Acephal. p. 1203 Migne.
Impertionaliter Florent. Dig. 45, 3, 15; Macr. de diff. 20 § 3;
Donat. ad Terent. Andr. 1, 1, 102; 2, 3, 29.
Importabiliter Cassiod. Histor. Eccl. 7, 20; Vict. Turon. in
Chronic, ad an. 449.
Imjjossibiliter Schol. Vindobon. in Horat. Ars poet. 138.
Impiincipaliter Cael. Aurel. Chron. 2, 9, 55.
Improbab älter Sidon. Epist. 1, 11, 13; Rufin. Hist. Eccl. 1, 3.
Inipuniter^ vergl, Forcellini ed. De Vit. VI p. 630.
Imputrihilittr Augustin. Epist. 27, 2.
Inadducibiliter Vulg. 1 Corinth. 7, 35, vergl. Rönsch, Itala u.
Vulgata p. 150.
Iiiaequabiliter Varro R. R. 3, 9, 8; Suet. Claud. 15; Galba 9.
Inaequaliter Liv. 28, 20, 3; 37, 53, 6; Cels. 5, 28, 4; Senec.
Epist. 28, 3: Colum. Arb. 7, 5; Tacit. Ann. 2, 16.
Inaesthnabilitei' Mar. Mercat. de Anathem. Cyr. p. 923 und
p. 964 Migne: Faustiu. de trinit. 7, 1; Cassian. c. Nestor. 5, 4, 3,
vergl. Paucker, Supplem. I p. 353.
Jnaniter, vergl. VVöltflin, Archiv 2 p. 12; 2 p. 615.
Iiiartißcialiter Quint. 2, 17, 42.
Incessabiliter Hieronym. Epist. 64, 19; Mart. Capell. 9, 893;
Fulgeut. Mythol. 1 ed. Muncker II p. 5, 7; Oros. 1, 2, 106; 6, 20,
7; 7, 4, 16; 7, 25, 13; 7, 41, 4; Salvian. adv. Avar. 3; Cassian.
Conl. 14, 10, 4; 21, 14, 2.
Inciviliter Sidon. Epist, 3, 8, 2; Ulpian. Dig. 4, 2, 23 §2;
50, 13, 2; Apul. Met. 7, 25 S. 495; Amm. Marceil. 30, 6, 2.
Incoiiiquinabiliter Augustin. de natura boni 44.
Incomviuiiicabiiittr ist zweifelhalt, bei Fulg. Ep. 14 n. 8 wird
auch incummutabiliter gelesen.
Incommutabiliter Augustin. Epist. 147, 47; Trin. 7, 1; Civ. Dei
5, 9 (I p. 205, 22); Claud. Mamert. de stat. anini. 3, 8 (p. 166,'
21); Cassiod. in Psalm. 23, 6.
44*
— 692 —
Incomparahiliter Sidon. Epist. 6, 4, 1; Augustin. Civ. Dei 12,
13 (II p. 530, 4); 21, 9 (II p. 509, 30); Hieronym. Epist. 67, 7;
Faust. Epist. in der Ausgabe des Claud. Mamert. ed. Engelbr.
p. 10, 6; Alcim. Avit. c. Arrianos 30 (ed. Peiper p. 14, 36); Ep. VI
ad Gundobadum (p. 34, 1); Ep. XIV ad divers, (p. 47, 7).
IncomjJrehensihüüer Iren. Haeres. 3, 16, 1, vergl. Paueker,
Suppl. I p. 364.
Inconfusibiliter Claud. Mamert. de stat. anim. 1, 15 (p. 59,
24); Cassiod. in Psalm. 9, 1; Fulgent. ad Tresim. 3, 6.
Inconsolahiliter Thes. nov. Latin, p. 527.
Inconvertibiliter Dionys. Exig. de creat. hom. 28; Mar. Mercat.
p. 936 Migne.
Incorporaliter TertuU. ad nat. 2, 12; Ambros. Epist. 9; Claud.
Mamert. 1, 11 (p. 51, 11) und 2, 6 (p. 118, 18); Eugipp. Exe. 101.
Incorrigibiliter Isid. Sent. 3, 2, 6.
Incorruptibiliter Maxim. Taurin. Tract. 5 in Pagan. p. 795
Migne.
Incredibiliter Cic. Cato Mai. 15, 51; Epist. ad Attic. 8, 7, 1;
Philipp. 1, 15, 36.
Incunctabiliter Alcim. Avit. ex homil. libro 11, 2 (ed. Peiper
p. 121, 24).
Inculpabüiter, vergl. Paueker, Suppl. I p. 372.
Incurabiliter C. I. L. 4, 3034°.
Incusabiliter Gelas. Epist. 1, 17.
Indeclinabiliter Chalc. Tim. 40 A (p. 40, 8) ; Augustin. Civ. Dei
9, 22 (I p. 397, 33); Cassian. Conl. 9, 30, 2; 24, 24, 6; Maxim.
Taurin. Homil. 77; Eugipp. Exe. 175, vergl. Paueker, Suppl. I
p. 374.
Indecorabiliter Acc. (trag. 258) bei Charis. 2 S. 182 (p. 203, 10).
Indemniter Nov. vers. vulg. 29, 3, vergl. Paueker, Suppl. I
p. 376.
Indemutabiliter Ennod. Epist. 5, 21 (p. 142, 17 ed. Hartel;
p. 196, 8 ed. Vogel); Mar. Mercat. Refutatio Theod. Symb. 12;
Cassiod. in Psalm. 16.
Indissociabiliter Claud. Mamert. de stat. anim. 1, 18 (p. 65,
18); 2, 5 (p. 118, 5); Rufin. Orig. nept dpx^ov 2, 3.
Indissolubiliter Chalc. Tim. 31 C (p. 28, 8); Claud. Mamert.
de 8tat.,anim. 2, 2 (p. 104, 3); Fulgent. Ep. 14.
Indubitabiliter Arnob. 5, 37; Ven. Fortun. 10, 3, 4; Serv. ad
Verg. Aen. 5, 2, vergl. Paueker, Suppl. I p. 383.
Inoffabiliter Augustin. Civ. Dei 12, 27 (I p. 555, 7); Enchir.
— 693 —
89; Irin. 3, 3; Cassian. Conl. 9, 25; c. Nestor. 5, 4, 3; Alcim.
Avit. c. Arriauos 15 (ed. Peiper p. 7, 8); Virg. Maiou. Epit. ue
metris ed. Huemer p. 23, 12.
Ineluctabiliter Auct. Histor. Datian. 11.
Inenarrabiliter, vergl. Quicherat, Add. Lex. Lat. p. 137: S. Fulg.
ad Monim. contra Arrian. p. 57: Cassiod. Fragm. ap. Mai. t. III
p. 336: Bed. Eccl. Histor. Angl. 5, 22. Ferner nach Forcellini:
Euseb. Vercell. ep. 2 n. 5 ; Faustin. de trinit. 8; Hilar. de trinit.
3, 3. Auch Mar. Merc. Serm. Nestor. 7, 6, vergl. inscrutabiliter.
Inenodahüiter Vigil. Taps, contra Arrian. 3. 4.
Inerter Gramm. Bern. ed. Hagen p. 79, 9, vergl. Charis. 2
S. 165 (p. 185, 10).
Inessentialiter Thes. nov. Latin, p. 186.
Inevitabiliter Augustin. Enchir. 13: Boeth. de cons. phil. 5, 3;
Cassian. Conl. 12, 8, 2, vergl. Paucker, Suppl. I p. 386.
Inexcepfionaliter Chlodov. Diplom, (anni 508) bei Mabill.
Diplom, p. 463.
Inexcessibiliter Rustic. contra Aceph. p. 1186, 1187 Migne.
Inexcogitabiliter Cassiod. in Class. Auct. ed. Mai III p. 352.
Inexcusabiliter Alcim. c. Eutych. haer. II p. 27, 28 ed. Peiper;
Cassian. Conlat. 21, 29, 2, vergl. Paucker, Suppl. I p. 386.
Inexorabiliter Thes. nov. Latin, p. 387.
Inexpiabiliter Augustin. de gen. ad litt. 11, 13.
Inexplebiliter Dionys. Exig. Cod. Canon. Eccles. 34, vergl.
Paucker, Suppl. I p. 387.
InexpUcabiliter Augustin. Epist. 118, 16; Rustic. contra Aceph.
p. 1243 Migne. Bei Apul. Met. 2, 2 S. 87 wird inexplicabiliter
gelesen, aber Hildebr. (vergl. dessen Note) schreibt inextimabiliter,
Eyssenhardt execrabiliter.
Inexpugnabiiiter Alcim. Avit. ex homiliar. libro XXIHI (ed.
Peiper p. 145, 5).
Inexaistentiabiliter Mar. Vict. adv. Ar. 1, 50.
Inexsolubiliter Cassian. Conl. 17, 5, 3.
Inexstincjuibiliter Greg, in lob. 18, 35.
Inextimabiliter^ vergl. inexplicabiliter.
Inextricabiliter Apul. Met. 11, 25 S. 807; Cassian. Conl. 1,
20, 5.
Infallibiliter Augustin. praedest. sanct. 15, 2.
Infantiliter Hieronym. Orig. in lerem, hom. 1 p. 750 Vall.;
Fulgent. Serm. 23.
Infatigabiliter Augustin. Ep. 32; Serm. 94, 3; Venant. Fortun.
— 694 —
VIII 12», 9; Cassian. Instit. 5, 17, 2: 5, 22; 7, 10; 9, 11; Conlat.
1, 2, 1; 7, 2, 1; 9, 6, 2; 9, 34, 6; 12, 4, 2; 16, 3, 2; 21, 33, 4;
21, 36, 1.
Infeliciter.
InfideHter Cic. Ep. ad Brut. 2, 1, 2; Vulg. lesai. 21, 2; Cassian.
c. Nestor. 7, 17, 3
Inflectibiliter Augustin. Quaest. in exod. qu. 18.
Informitcr Äugustin. Confess. 12, 29.
InhospitnHtrr Tertull. ad Marc. 4, 24.
IninteUegihiliter Rustic. contra Aceph. p. 1197 Migne.
Innumerabih'ti'r Lucr. 5, 274: Cic. de orat. 3, 52, 201; de
divinat. 1, 14, 25: Augustin. Ep. 118, 12.
IvordinahiHfer Ps. Soran. Quaest. med. p. 184 et Puls. p. 279,
11 ed. Rose: Vulg. .^ct. S. Tiraothei ed. Usener p. 11, 50: Apul.
Physiogn. ed. Rose p. 11, 50.
Inordinalifer Cael. Aur. Acut. 3, 4, 36; Ps. Cyprian. de singu-
laritate clericor. 2 (p. 175, 20).
Insahihriter Salv. adv. Avar. 3, 1, 4; 3, 2, 9.
Inaavabilit' r Cael. Aur. Chron. 5, 2, 45; Vulg. lerem. 8, 17;
Fulgent. Ep 9, 2.
InsntiabHiter Lucr. 3, 905; 3, 978; Piin. Epist. 9, 6, 3; Tacit.
Ann. 4, 38; Lact. Ep. 4.
Insaturahiliter Cic. Nat. Deor. 2, 25, 64; Ven. Fortun. 3,
9, 79.
Inscriitahiliter Mar. Merc. Serm. Nestor. 7, 6, vergl. inenarra-
biliter.
Insedahilitfr Lucr. 6, 1174.
Insedunbih'ier Interpr. Orig in Matth. Tract. 24.
Insmsibi/iter Cassian. Instit. 2, 10. 1; Conlat. 7, 3, 3: 7, 9;
7, 10: 10, 13, 1: 12, 7, 2; Mar. Mercat. Serm. Nestor, p 1087
Migne.
Inseparahilifer Macrob. Somn. Scip. 1, 22; Lact. 3, 11, 14;
Cbalcid. Tim. 292 (p. 322, 1): 303 (p. 332, 12): Alcim. Avit.
ex homil. libro XXVIII (ed. Peiper p. 149, 28), vergl. Paucker,
Suppl. I p. 408
lufterabiliter Itin. Alex. Magn. 43 (100).
hisignifer.
In.tolabi/iter Hör. Ep. 1, 14, 8.
Insolierter Boeth. in Porph. dial. 1. 1.
Jnsolubiliter Macrob. Somn. Scip. 1, 6, 23: Augustin. Civ.
Dei 2 (II p. 511, 6): Cassian. Conl. 6, 10, 9; Fulgent. Ep. 14, 23.
— 695 —
Instahiliter Äugustin. Confess. 13, 20.
Jnauadihiliter, vergl. Paucker, Suppl. I p. 413.
Insuasihiliter Augustin. Categ. X col. 1437.
Insunviter August. Catech. 14; Doctr. christ. 4, 11; Boeth.
Inst. Music. 1, 8; 5, 11.
Insuhtiliter Ulp. Dig. 2, 14, 7 §6; 28, 5, 1 § 5.
Lisupf-rabiliter Chalcid. Tim. 312 (p. 339, 7); Augustin. Civ,
Dei 5, 8 (I 201, 23), vergl. Paucker, Suppl. I p. 416.
Integrnliter Auct. de S. Hei. 41.
Infellertualiter Mar. Victorin. adv. Arium 1, 26; Boeth. de
trinit. 2; Claud. Mamert. de sit. anim. 2, 5 (p. 117, 17); Cassian.
Conl. 6, 10, 1; Nemesii Emeseni versio Latina ed. Holzinger
p. 45, 11.
Intel hujihHit^^r Chalcid. Tim. 137 (p. 199, 9): Augustin. Ep.
13, 3: Soliloqu. 1. 1: Mar. Victorin. adv. Arium 1. 26, vergl.
Paucker, Suppl. I p. 419.
Intemporaliter Cael. Aurel. Acut. 2, 9, 50; Chron. 1, 4, 87.
Jnterminabilii er Thes. nov. Latin, p. 581.
Interpretabiliter Dionys. Exig. Cyrill. Epist. synod. p. 13.
Intervocalifer Apul. Met. 9, 30 S. 651.
Intolernbilifer Colum. 1, 4, 9; Mythogr. Vatic. 1 (2), 198,
vergl. Paucker, Suppl. I p. 426.
Intractabäiter Bonifatius ed. Migne 89, 884*.
Inurbaniter Augustin. c. Faust. Manich. 12, 1.
Inutiliter.
InvectivaHter Sidon. Epist. 1, 11, 2.
Invincihiliter Apul. Flor. 18 p. 30, 14 Kr.
Inviolabiliter Hieronym. in Psalm. 14; Augustin. Serm. 117, 6;
Boeth. de cons. philos. 3, 10; Histor. Apoll. 27; 40; Cassian. Instit.
4, 14, vergl. Rönsch. Collect, philolog. p. 121.
Invisibiliter Tertull. adv. Valent. 14; Iren. Haer. 1, 30, 9;
3, 16, 1; Augustin. Civ. Dei 12, 24 (I p. 550, 28); de gen. 6, 6;
Sulp. Sev. Dial. 3, 10: Paul. Nol. ep. 20, 3, vergl. Paucker, Suppl. I
p. 431.
loculoriter Plin. N. H. 22, 22, 38 (80); Sueton. Caes. 49;
Aug. 75: Spartian. Vit. Hadriani 12, 4; Aurel. Vict. Caes. 33,
11: Sidon. Epist. 1, 2, 7 (früher ioculanter); Philarg. ad Verg.
Ecl. 6, 14.
IrrationobiUter Charis. 1 S. 41 (57, 4): Prise. 1, 7, 42 S. 558
(I p. 33, 12): Lact. Ep. 52, 5: Tertull. de paenit. 1: Hieronym.
adv. Lucif. 4; Heges. 5, 37: Amm. Marcell. 19, 10, 1: Cael. Aur.
— 696 —
Acut. 2, 37, 199; Interpr. Iren. Haer. 11, 4, 3; Sulp. Sev. Dial.
2, 4, 9, vergl. Paucker, Suppl. I p. 433.
Irrationaliter Tertull. ad Marc. 2, 6; adv. Prax. 3; Boeth. in
Porphyr, dial. 2 p. 53 Migne.
Trrecitahiliter Ven. Fortun. 3, 9, 49.
Irrecuperahiliter Acron. ad Hör. Art. Poet. 452; Liberat. Diac.
Brev. 13.
IrrecusabiHter Rustic. contra Aceph. p. 1218, 1247, 1251 Migne.
Irrefragabiliter Venant. Fortun. Vit. Hilar. 1 praef. 1 ; Auct.
Histor. Datian. 1 ; 20.
Irrefutabiliter Julian, ap. Aug. c. sec. resp. lul. 1, 48; 1, 63;
2, 16; 4, 51, vergl. Paucker, Suppl. I p. 434.
Irregulariter.
Irremeabilite r Vigil. Taps, contra Arian. Sabell. 1, 2; contra
Arian. 1, 5.
Irremediabiliter Rufin. Orig. -£pi dpywv 6, 2; Primas, in
Apocal. 4, 16.
Irremissihiliter Vigil. Taps. Dial. contra Arian. Sabell. 2, 14.
Irreparabiliter Augustin. c. Faust. 15, 3.
Irreprehensibiliter Claud. Mamert. de sit. anim. 1, 3 (p. 33,
17); Ambros. Epist. 37, 19; Auct. Praedestinat. 1, 43; Cassian.
Conlat. 17, 28, 1 ; 24, 7, vergl. Paucker, Suppl. 1 p. 435.
Irretrnctabiliter Facund. Defens. trium. Capitulor. 12, 3.
Irrevocabiliter Senec. Quaest. nat. 2, 35, 2 ; Augustin. Epist.
120, 24; Civ. Dei 22, 20 (II p. 600, 23); Cassian. Conl. 5, 12, 2;
Prosper. in Chron. ad a. p. Chr. 453.
Irrumabiliter CLL. 4, 1931.
ludicialiter Augustin. c. sec. resp. lul. 6, 28; Sidon. Epist.
5, 15, 1; 7, 14, 4; Claud. Mamert. de sit. anim. 1, 3 (p. 31, 1);
Cassiod. Histor. Eccl. 4, 25.
lugiter falsche Lesart des Leipz. bei Plaut. Mil. Glor. 3, 1,
63, in späterer Zeit kommt das Wort sehr häutig vor, vergl. die
Stellensammlung bei Paucker, Suppl. I p. 439.
lurgialiter Felix II epist. II Migne 13, 28*^.
Labiliter Augustin. gen. ad litt. 3, 3.
Laicaliter Forcellini ed. De Vit VI p. 643.
Lamentabiliter Beda vit. Cuthb. c. 20.
Latialiter Sidon. Ep. 4, 3, 1.
Latiariter Sidon. Carm. 23, 235: Mart. Capell. 5, 426; 6, 587
ed. Eyss.
Latrocinaliter Mart. Capell. 6, 642.
- 697 -
LaudabiHter Cic. Tuscul. 5, 5, 12; Vell. Paterc. 2, 31, 1;
Griit. Inscr. 484, 6; in einigen neueren Handschriften bei Gell.
VI (VII) 3, 19.
Lecaciter Thes. nov. Lat. p. 324.
Leijaliter Cassiod, Var. 2, 13; 4, 37.
Leniter.
Letaliter Plin. N. H. 11, 37, 81 (206); lul. Valer. 1, 17 (p. 27,
26 ed. Kubier); 2, 20 (p. 103, 26); Amm. Marcell. 14, 5, 8; 17, 4, 4;
22, 8, 22; 24, 2, 13; 25, 3, 8; 26, 6, 3; 29, 5, 41; Augustin. c.
lul. Pelag. 2, 33; Interpr. Iren. 4 praef. §4; Sedul. 5, 11.
Leviter.
Liheraliter.
TAnealiter Mart. Capell. 8, 834.
Lineariter Boeth. Inst. mus. 3, 9.
Locaciter Thes. nov. Lat. p. 316.
Localiter Tertull. Pall. 2; Amra. Marcell. 15, 12, 3; Cassiod.
Var. 1, 35; Claud. Mamert. 1, 14 (p. 58, 6 ed. F^ngelbr.); Cassian.
Conl. 16, 3, 5; Nemesii Emeseni versio Latina ed. Holzinger p. 45,
11; 57, 32.
Locuplehiter Thes. nov. Lat. p. 316.
Locupleter Anonym. Bern. Gramm, ed. Hagen p. 79, 8.
Longa» imiter Vulg. Psalm. Hebr. 6, 15; Cassiod. Hist. eccl.
10, 33; F'uigent. Epist. ad Venant.
Loquaciter Cic. pro Mur. 12, 26: Horat. Epist. 1, 16, 4.
Ludibiliter Thes. nov. Lat. p. 303.
Lufjubriter Apul. Met. 3, 8 S. 186.
Maritaliter Augustin. in loann. tr. 31, 3.
Massaliter Tertull. adv. Val. 16; Fug. in persecut. 13.
Materialiter Sidon. Epist. 8, 11, 4; Mar. Victorin. in Epist.
ad Ephes. 2, 2.
Medicabiliter Pallad. 3, 31, 2.
Medicinaliter Augustin. Civ. Dei 5, 5 (I 195, 25); contr.
Crescon. 3, 69; Ennod. 9, 26 (ed. Hartel p. 248, 8; ed. Vogel
p. 316, 11).
Mediocriter.
Memorabiliter Augustin. c. lul. 2 , 7, 21 ; Mar. Merc. Cyrill.
Apol. p. 951; Hormisd. pap. Ep. 78.
Memoraliter Ven. Fortun. 5, 5, 147.
Memorialiter Bonifatius ed. Migne 89, 800 d.
Memoriter.
Mendaciter Solin. 1, 87; Vulg. Sach. 5, 4.
— 698 —
Mendicahüiter Thes. nov. Lat. p. 346.
Mensurahlliter Augustin. Spec. 20: Hygin. de limit. p. 181, 15.
MetaUter Mart. Capell. 8, 859: 8, 870.
Müitariter Liv. 4, 41, 1: 27, 3, 2: Tacit. Hist 2, 80; Apul.
Met. 10, 1 S. 677; Arr. Menand. Dig. 49, 16, 4.
Minahiliter Gloss. Philox. a.Tredr^rixwQ.
Minaciter Cicer. de orat. 1, 20, 90; Liv, 2, 6, 4; 3, 39, 2;
Quiiitil. 1, 5, 9; Plin. N. H. 8, 50, 76 (201); 35, 11, 38 (121);
Suet. Tit. 5: Amm. Marcell. 16, 8, 7; 18, 2, 8; 27, 18, 7; 28,
4, 9: 31, 7, 12; 31, 13, 4.
Minifabiliter Pacuv. (trag. 15) bei Nonius 139, 23; Acc. pract.
11 bei Nonius 139, 20.
Mirahiliter Cic. Epist. Farn. 4, 13, 5; 11, 14, 1: 13, 16, 4;
Ep. Att. 10, 4, 5; Com. Nep. Dion. 10, 2; Plin. N. H. 29, 6, 38
(132): Gell. 2, 23, 19; Augustin Civ. Dei 5, 23 (I p. 235, 10);
Histor. Apoll. 16, vergl. Ars Asperi Gramm, ed. Hagen p. 54, 9
adnot.
Miserabüiter Cicer. Tuscul. 1, 40, 96; Epist. Att. 10, 9, 2;
14, 10, 1; Liv. 3, 52, 4; 26, 3, 11; 45, 42, 1; Cels. 3, 18 (p. 98,
35); Quint. 4, 2, 120; Val Maxim. 2, 6, 11; 6, 2, 3; Curt. 4,
16, 30; lul. Valer. 2, 28 (p. 97, 26); Aurel. Vict. Caes. 35, 7;
Chal. Tim. 228 (p. 266, 2); Ars Asperi Gramm, ed. Hagen p. 55, 20.
Misericorditer Claud. Quadrig. fr. 88 (ed. Peter p. 235, 10)
bei Nonius p 510, 20; Lactant. 6, 18, 9; Augustin. Civ. Dei 3,
31 (I p. 145, 2); 5, 23 (I p. 235, 10); 10, 7 (I p. 412, 13)
Ps. Quintil. Decl. trib. Marcian. c. 4; Gros. 2, 11, 9; 3, 1, 25
3, 8, 8: 4, 6, 37; 7, 37, 16; lordan. Getica 26, 135; Cassian. c
Nestor. 1, 5, 6; Ennod. Epist. 6, 1, 3 (ed. Hartel p. 148, 17
ed. Vogel p. 200, 12); Vit. Epiphan. 155 (p. 371, 10; 103, 29)
Eucbarid. de vita sua 18 (p. 398, 11: 302, 36); Dict. 15, 8
(p. 471. 8; 177, 8): Ars Asperi Gramm, ed. Hagen p. 55, 20.
Mitigahüiter Cael. Aur. Acut. 3, 4, 32.
MohUiter Lucr. 4, 745; Cic. Nat. Deor. 2, 9, 29; Caes. bell.
Gall. 3, 10, 3; Pompei Comment. art. Donat. 16 (p. 179, 32).
Molliter.
Momentalitcr F'ulg. Myth. 2, 3.
Monaufiter Mart. Capell. 9, 906.
Moraliter Sidon. Epist. 9, 9, 10; Hieron. in Eph. 2, 4, 25:
Ambr. Apol. David. 6: Philarg. ad Verg. Georg. 3, 550: Donat.
ad Terent. Andr. 2, 2, 23: Hec. 5, 2, 16: Phorm. 1, 1, 2; Adelph.
5, 8, 35; Ars Asperi Gramm, ed. Hagen p. 55, 21.
— 699 —
Morriacitfr Macrob. Sat. 7, 3, 8.
Morsif>iliter Thes. nov. Lat. p. 338.
'MortaHter Augustin. Enchir, 64; Tract. in loann. 110; Rufin.
Interpr. loseph. Antiquit. 8, 15.
MotnhiliUr Virgil. Gramm, ed. Mai p. 91.
Mulcibüiter Thes. nov. Lat. p. 345.
Miiliehriter Cic. Tuscul 2, 21, 48; 2, 23, 55; Horat. Carm.
1, 37, 21; Liv. 38, 57, 7; Plin. N. H. 35, 11. 40 (140): lustin.
1, 8, 2: 14, 6, 11: Spart. Hadr. 14, 5; Amm. Marcell. 31, 2, 6:
Imperr. Valent. Theod. et Arcad. Cod. Theod. 9, 7, 6: Orosius
2, 7, 6: Anthol. Lat. ed. Burmann 3, 271 (ed. Meyer 1007; Riese
912) V. 3.
Mvliiformiter Plin. 36, 27, 69 (202), Detlefsen ohne Grund
multifariam: Gell. 9, 5, 7: Amm. Marcell. 28, 1, 10; Boeth ad
Cic. top. 1 p. 271, 4 ed. B. ; Augustin. de trinit. 2, 15; Mar. Vict.
Art. gramm. 3, 18, 1 (p. 139, 2).
Multipliciter Ps. Sallust. Epist. II ad Caes. ed. Gerlach p. 138,
22: Quint. 1, 6, 32; 7, 4, 22: Flor. 3, 2, 1 (ed. Halm p. 49, 26);
Gell. 14, 1, 21: Sidon. Ep. 7, 9, 20; Mythogr. Vatic. 1, 60.
Mundialiter TertuU. de res. carn. 46.
Mvnicipah'ter Sidon. Ep. 1, 11, 5.
Mutnhilitcr Varr. (Sat. Men. 78) bei Nonius p. 139, 29; Mar.
Mercat. p. 1047 ed. Migne.
Nascihiliter Thes. nov. Lat. p. 374.
Naturaliter Varr. L. L. 7, 5, 93; Cic. de divinat. 1, 50, 113;
in der Ausgabe des Cato mai. von Franciscus Sylvius 1530 wurde
9, 27 quod enim homini naturaliter insitum est gelesen, aber in
allen neueren Ausgaben sind die Worte von enim bis insitum ge-
strichen; Caes. bell. civ. 3, 92, 3: dagegen ist 3, 40, 4 naturaliter
eine Konjektur von Nipperdey: bell. Alex. 8, 1: Vell. Paterc. 1,
17, 6: 2, 60, 5; 2, 92. 5: öfter bei Vitruv, vergl. Nohl, Index
Vitruv. p. 83: Quintil. 2, 12, 3; 3, 8, 6; 3, 8, 40: 4, 2, 53; 4, 2,
76: 5, 10, 74: 11, 3, 28: 11, 3, 61: 11, 3, 38; Plin. N. H. 11,
37, 47 (130); Censor. 23, 2: TertuU. adv. Marc. 5, 16; Lucifer,
De non conveniendo cum haereticis 14 (p. 31, 22); Amm. Marcell.
24, 3, 13: 24, 4, 10; Veget. de re milit. 2, 21 (p. 55, 21); 3, 12
(p. 95, 18); lordan. Getica 11, 69; Histor. reg. Apoll. 30.
Neutraliter Charis. 1 S. 56 (p. 72, 17).
NexibiHter Thes. nov. Lat. p. 372.
NohiUter Vitr. praef. 7 (8, 4); 7 praef. 15 (p. 160, 22): Plin.
N. H. 34, 8, 19 (91); Lampr. Alex. 27, 7; Treb. Poll. Gallien. 19, 1;
— 700 —
Ennod. Epist. 8, 32, 1 (p. 220, 20 ed. Hartel: p. 287, 5 ed. Vogel);
Panegyr. dict. regi Theod. 4, 17 (p. 266, 8 und 9; p. 205, 21).
Nodahiliter Thes. nov. Lat. p. 380.
Nominaliter Arnob. 2, 55 (p. 91, 1 ed. Reiffersch.).
Normaliter Amm. Marcell. 20, 3, 1 1 : Boeth. Art. geom. p. 415,
19 Fr.: Grom. vet. p. 33, 9; 188, 17; 189, 13; 189, 14; 190, 2;
191, 7; 192, 18; 193, 7; 246, 8.
Nütabiliter Quint. Deciam. 17, 6; Plin. Epist. 1, 5, 13; 5,
17, 5; Suet. Aug. 87: Front. Strat. 4, 1, 1; Apul. Mag. 59 S. 524;
Cyprian. de habit. virginum 9 (194, 10); Amm. Marcell. 30, 2, 1.
Notificahiliter Thes. nov. Lat. p. 373.
NuhiUter Thes. nov. Lat. p. 378.
Nugaciter Aldehelmus 1, 31.
Numerahiliter August. Spec. 20.
Nuptialiter Augustin. Bon. coniug. 23: Mart. Capell. 6, 705.
Nutribiliter Th. Prise. 4, 2.
Ohiciter Gloss.
Obstinaciter Thes. nov. Lat. p. 570.
Occasionaliter Ps. Augustin. ad fratr. erem. serm. 18.
Oculariter Sidon. Epist. 7, 14, 4.
Odorabih'ter Thes. nov. Lat. p. 394.
Omniter Anecd. Helvet. p. 137, 19.
Originaliter Augustin. Trin. 3, 9; Retract. 1, 15.
Ostentabiliter Gloss. Placid. ed. Deuerl. p. 39, 12.
Pacabiliter Thes. nov. Lat. p. 442.
Pariliter Charis. II S. 191 (214, 17).
Pariter.
Parricidialüer Lampr. Alex. Sev. 1, 7; Augustin. Epist. 168.
Partialiter Cael. Aur. Chron. 2, 1, 36.
ParticipalHer Fest. 194, 31: 352, 27.
Particula riter Apul. Dogm. Plat. 3 S. 271: Gael. AureL Acut.
2, 10, 65; Firm. Math. 1, 5 sub fin.: Augustin. Retract. 1, 5.
Partiliter Iren. 2, 17, 2; Arnob. 1, 12: 6, 4; 6, 19: Augustin.
Epist. 120, 3; Firm. Math. 5, 1; Cael. Aurel. Chron. 1, 4, 90;
2, 13, 181; 2, 13, 182; 4, 3, 74; Fulg. Myth. 3, 2, vergl. Muncker
p. 105.
Passihiliter TertuU. de anim. 45 : Claud. Mamert. 1, 3 (26,
21): Cassian. Conl. 11, 6, 3; Fausti Epist. 6, 17: Mar. Victor.
Hymn. de trinit. 3.
Pastoraliter Ven. Fortun. 8 in ep. post. carm. 17; Hilar. in
Psalm. 2, 35.
— 701 —
Paternaliter Iren. 1, 4, 1 ; 1, 20, 5: 5, 36, 3.
Paf älter Gloss. Isid. p. 691 Vulc. ; vergl. Mai, Class. Auct.
6, 538; 7, 573.
Peculiariter Quint. 1, 2, 16; 8, 2, 8; 11, 3, 130; Plin. N. H.
25, 1, 3 (7); 26, 8, 33 (50); Euineii. orat. 2 (p. 117, 27); Incert.
Grat. Act. 9 (p. 187, 19); Marcian. Dig. 20, 6, 8; Paul. Dig.
41, 2, 3.
Pecuniariter Gai. Dig. 10, 4, 13, wo auch peculiariter ge-
lesen wird.
Pellaciter Aldh. Land, virginit. 44.
Penetrahiliter Greg, in Tob. 25, 11.
Pensiliter Thes. nov. Lat. p. 445.
Perceleriter Cic. Ep. Farn. 6, 12, 3.
Perdi'f/icüiter Cic. Acc. 2, 15, 47.
Perenniter Imp. Constantin. Cod. 12, 47, 1: Cod. Theod. 7,
20, 2; Augustin. Doctr. Chr. 2, 16; Sidon. Epist. 7, 9, 22; Silv.
Laterc. ed. Mommsen p. 275, 13; Nemesii Emeseni versio Latina
ed. Holzinger p. 68, 46.
Perexsecrabüiter Chron. Casin. Script, Langob. p. 473, 21.
Perfortiter Ter. Adelph. 4, 2, 28 (567).
Pergraviter Cic. de orat. 1, 53, 227; Ep. Att. 1, 10, 2.
Perlevüer Cic. Ep. ad Qu. fr. 2, 6, 1; Tuscul. 3, 25, 61.
Perliberaliter Cic. pro Rose. Am. 37, 108; Epist. Att. 10,
4, 10.
Perniciter Plaut. Amphitr. 5, 1, 63 (1116); Liv. 26, 4, 5;
Catull. 62, 8; Plin. N. H. 8, 14, 14 (36); Apul. Met. 2, 6 S. 99;
6, 10 S. 400.
Perpetualiter Augustin. Serm. 51, 9 ed. Mai; Arnob. in Psalm.
121; Auct. Histor. Datian. 3.
Perplexahiliter Plaut. Stich. 1, 2, 28 (85), vergl. Priscian.
ed. Hertz II p. 59, 7.
Personalüer Gell. 15, 3, 9; Asper. Ars gramm. 8 S. 314 (552,
12); Ambros. de spir. sancto 3, 11, 81; Arnob. 3, 42; Augustin.
Serm. 118, 1; 118, 3; Salv. Gub. Dei 6, 1, 1.
Perspicaciter Amm. Marcell. 26, 6, 1; 29, l, 38.
Persuasihüiter Quintil. 2, 15, 14; 2, 15, 22.
Persuaviter Augustin. Music. 4, 13.
Pertinaciter Varr. R. R. 1, 20, 3; Sali. Hist. 3, 61 (Kr. 82;
G. p. 152) 17 D.; Plane, bei Cic. Ep. Farn. 10, 23, 1; Hirt. bell.
Gall. 8, 41, 3; 8, 43, 4; Bell. Alex. 26, 2; Vell. Pat. 2, 89, 5;
Senec. Ep. 5, 1; Quint. 1, 1, 5; 1, 1, 13; 8 praef. 4; Suet. Aug.
— 702 —
34; Caes. 1; Claud. 40; Tib. 74; Plin. Panegyr. 86, 2; Amm.
Mareen. 17, 12, 14; 21, 13, li: 22, 15, 15; 29, 5, 30.
Pervicacüer Sidon. Apoll. Ep. 7, 14, 2; Claud. Mam. 3, 10
(p. 170, 24); Ulp. Dig. 26, 10, 3.
Pervigiliter Thes. nov. Lat. p. 601.
Pertiliter Gloss. Isid. p. 691.
Petüiter Gloss. Isid. p. 691.
Placahiliter Gell. 7, 3, 19; Cassiod. Var. 6, 17; 10, 33.
Plaudibiliter Thes. nov. Latin, p. 451.
Plectibiliter Alcim. Avit. Ep. 4 (p. 30, 25).
Plexibiliter Thes. nov. Latin, p. 441.
Plorabditei- Thes. nov. Latin, p. 465.
Pluvialiter Isid. Ord. creat. 7, 5.
Poenaliter Amm. Marceil. 16, 8, 2; Sidon. Apoll. Ep. 8, 14, 5;
Augustin. c. Cresc. Donat. 2, 1; Claud. Mam. 1, 23 (p. 82, 18).
Pollucibiliter Plaut. Mosteil. 24; Fulg. Myth. 1, 2.
Pompabiliter Treb. Poll. Gallien. 8, 3.
Ponderahiliter Ps. Augustin. Spec. 20.
Pontificaliter Thes. nov. Latin, p. 456.
Po^ulariter Thes. nov. Latin, p. 436.
Possibiliter lul. ap. Augustin. c, sec. lul. II, 52; Maxim. Taurin.
homil. 94.
Potentialiter Augustin. c. ep. Mauich. 25, 27 : Sidon. Apoll. 7,
14, 9; Claud. Mam. 1, 25 (p. 91, 7); Candid. Ariau. de Generat.
Div. 1; Cassian. Conl. 17, 25, 14; Mar. Victorin. adv. Arian. 1, 19.
Praecipiter Plac. Gloss. 80, 16.
Praeconialiter Cassiod. in Psalm. 17; Var. 10, 11.
Praecordialiter Thes. nov. Latin, p. 102.
Praeiudica Liter Cassiod. de anim. 9.
Praesentaliter Hist. de preliis 3, 32 (p. 134, 12 ed. Landgraf).
Praesentialiter Acron. Hor. Ep. 1, 7, 1 ; Veuaut. Vit. S. Amautii 9
u. S. Leobini 5.
Praesidiaüter Isid. Orig. 9, 3, 28.
Priviordialiter Augustin. Trin. 3, 9; Claud. Mamert. 2, 5
(p. 117, 19); Gelas. pap. Tract. 5, 12; Fulgeut. ad Trasam,
2, 12.
Principalittr Senec. Cous. ad Polyb. 1 7 ; Plin. Panegyr. 47 ;
Solin. 27; Ulp. Dig. 3, 2, 4; Arnob. 1, 2 (p. 4, 5); 1, 59 (p. 39,
26); 2, 1 (p. 47, 3); 4, 25 (p. 161, 18); Chal. Tim. 6 (p. 72, 14);
26 (p. 92, 4); 76 (p. 226, 1); 246 (p. 180, 11); 349 (p. 372, 11);
Sidüu. Apoll. Ep. 3, 3, 3; 5, 7, 7; 7, 17, 1; 9, 12, 1; lord. Getica
— 703 —
5, 34; Cassian. lustit. 6, 2; 6, 12; Coul. 1, 5, 4; 2, 2, 3; 21,
12, 4; 21, 15, 2: 21, 32, 2.
Prohabiliter.
Frocacifer Curt. 8, 1, 32.
ProcUviter Castric. bei Gell. 1, 6, 6.
ProJigialiter Horat. Art. part. 29; Coliim. 3, 3, 3; Arnob. 1, 16.
Proportioiiabiliter Gromat. vet. p. 392, 14; Boeth. Art. geomet.
p. 389, 13 Fr.
Projjortionaliter Boeth. Inst. Arithm. 2, 1 ; Cassiod. Geom. 6.
Proverbialüer Amm. Marcell. 29, 2, 25; Sidon. Apoll. 2, 6, 1;
7, 9, 19; Douat. ad Ter. Eunuch. 2, 2, 37.
Puellarittr Pin. Ep. 8, 10, 1; Mart. Capell. 1, 88.
Pueriliter.
Pwjnaciter.
Purgahüiter Thes. uov. Latin, p. 420.
Pusillanimiter Thes. nov. Latin, p. 409.
Quadrifariter vergl. S. 678.
Quadriformiter Thes. nov. Latin, p. 487.
Quaestionaiiter Fulg. Exp. serm. antiqu. p. 563, 4 M.
Qualiter Ovid. Amor. 1, 7, 58; Colum. 1, 4, 6; 8, 2, 6; Mart
Sp. 7, 1; 1, 103, 3; 5, 7, 1; Gels, praef. p. 4, 31 D.; Plin. N. H
2, 52, 53 (139); 8, 48, 73 (193); 21, 18, 70 (117); Val. Flacc
5, 304; Lucan. 1, 151: Sedul. C. 1, 326; Op. 1, 29 (p. 194, 10)
Scribon. c. 98; Sidon. Apoll. 1, 5, 1 ; 2, 3, 1 ; 2, 5, 2; 4, 14, 2;
7, 6, 2; 7, 14, 9; Vulg. ludith. 6, 12; 1 Macc. 4, 9; 2 Macc. 7,
17; 7, 22; Marc. 5, 16; Luc. 12, 11; 24, 6; Act. 20, 18; 1 Thess.
2, 11; Apoc. 3, 3.
Qualitercumque Colum. 2, 10, 2; 11, 3, 34; Flor. 3, 19, 1;
lustin. 2, 11, 11; Sidon. Apoll. 8, 5, 2; 9, 2, 3; Faustin. de trinit.
10; Augustin. Quaest. in Pentat. 1 prooem.
Qualiter qualiter Ulp. Dig. 4, 4, 7 ; 9, 2, 7, 1; 26, 7, 5, 10;
43, 19, 1, 9 (andere lesen qualiter); 50, 16, 63; Gels. Dig. 8, 6,
12 (andere haben qualiter oder qualitercumque).
Quassabiliter Thes. nov. Latin, p. 490.
Quincupliciter Itala Gen. 43, 34; Ambr. de loseph. 10, 59;
Augustin. Locut. de genes. 1, 178.
Radicaliter Augustin. Enchir. 17.
Rancorditer Thes. nov. Latin, p. 499.
Rapaciter Schol. Bob. ad Cic. Vat. 5 p. 316 B.
Rationaliter Macrob. Som. Scip. 2, 11, 17; Apul. Ascl. 16;
de dogm. Plat. 1, 8; Amm. Marcell. 20, 4, 8; Lactant. Epit. 61,
— 704 —
17; Cyprian. Epist. 73, 3 (p. 780, 18): Äugustin. de peccat. merit.
1, 13; HieroD. Ep. 39, 5: Hegesipp. 1, 31, 3; Rufin. ürigin. de
Princ. 1, 3, 7; Lucif. Calar. p. 328, 8 H.; Chalcid. Tim. 35 (100, 4);
50 (119, 4); 63 (131, 6); 157 (213, 3); 270 (300, 21); 274 (304,
22); Cod. Th. XI 8, 3, 1 ; Cassiod. Var. 5, 31; Paul. Fest. 92 (ed.
Thewrek p. 65, 24); Isid. Orig. 2, 24, 7.
Rationalüer San. Ep. 109, 11; Tertull. de anim. 16; adv.
Marc. 1, 23, 1; adv. Gnost. 7.
Reciprocahiliter Geograph. Ravenn. 5, 15 p. 384, 11.
Recordabüiter Thes. nov. Latin, p. 103.
Refragabiliter Thes. nov. Latin, p. 223.
Regaliter Liv. 42, 51, 2; Ovid. Met. 2, 397; Amm. Marcell.
29, 1, i8; 30, 1, 4.
Recjularüer ülp. Dig. 15, 3, 3, 2; 30, 1, 71, 1; Macrob. Som.
Scip. 1, 20, 13; Mart. Capell. 9, 898; Augustin. Doctr. Chr. 2, 29;
Sidon. Apoll. Carm. 14 Ep. §4 (p. 233, 12); Labb. Gloss. xavovt-
xcüQ regulariter.
Reparabiliter Thes. nov. Latin, p. 439.
Repentaliter Fulgent. Myth. 3, 2.
Reprehensibiliter Alcim. Avit. Ep. 9; Cassian. Conlat. 17, 11.
Rigabiliter Thes. nov. Latin, p. 498.
Ritualiter Amm. Marcell. 29, 1, 29,
Ruraliter Cassiod. Var. 3, 51.
Saeculariter Cyprian. Fest. 3, 36 lemm. ; Augustin. Ep. 27, 5.
Sagaciter Cic de orat. 1, 51, 223; Liv. 27, 28, 3; Colum.
7, 12, 7; Quint. 2, 8, 4 ; Suet. Tib. 57; Gell. 16, 12, 1; Apul. Met.
4, 12 S. 265.
Salubriter Liv. 3, 62, 3; Vell. 2, 89, 4; Colum. 1,8, 12; Plin.
Ep. 1, 24, 5; Fronto ad Caes. V 70 (p. 91, 30); Gell. 2, 29, 1;
3, 10, 8; 7 (6), 2, 8; Amm. Marcell. 25, 4, 1 : Plin. See. Med. 3, 31.
Salutaribiliter bei Labb. Gloss. als Übersetzung von ocuzr^-
pcwdwQ.
SalutarÜer Cic. Brut. 2, 8; Plane, bei Cic. Ep. Fam. 10, 23, 2
und 10, 24, 2; Val. Maxim. 5, 2, 3; Plin. N. H. 28, 10, 42 (150);
lul. Valer. 3, 40 (147, 21).
Sanctimonialiter Cod. lust. 1, 3, 56.
Scholariter Thes. nov. Latin, p. 553.
Sculpiibiliter Thes. nov. Latin, p. 552.
Sculptiliter Thes. nov. Latin, p. 552,
Scurriiiter Plin. Ep. 4, 25, 3; lustin. 26, 6, 4.
Scurruli'ter Porphyr. Horat. Ep. 1, 17, 19.
— 705 —
Sectiliter Thes. nov. Latin, p. 557.
Segniter Liv. 2, 58, 7; 25, 35, 1; 29, 19, 12 (vergl. Schmidt,
Beiträge zu Liv. II p. 25); Vell. Paterc. 2, 69, 2; 2, 87, 1; Suet.
Cal. 43; Curt. 4, 3, 9; Tacit. Ann. 11, 26; Hist. 2, 71; 2, 97;
Stat. Silv. 1, 4, 106.
Seniliter Quint. 1, 11, 1.
Sensibiliter Augustin. Solil. 1,1,3; Arnob. 7, 28 (p. 262, 20);
Ambros. Hexaem. 3, 4, 18; Gaudent. Brix. Serm. 9 p. 901 Migne.
Sensiliter Thes. nov. Latin, p. 515.
Sensualüer Claud. Mam. 2, 12.
Sententialiter TertuU. Carn. Chr. 18; Cassiod. in Psalm. 40, 9.
SeparabiHter Augustin. Serm. 52, 15; 52, 17; Boeth. in Porphyr.
Dial. 2 p. 37.
SeptempHciter Vulg. lesai. 30, 26; Augustin. in Psalm. 11, 7;
Primas. Camm. in Apocal. 4 p. 900 Migne.
Sequaciter Arnob. 2, 11 (p. 56, 9); 2, 47 (p. 85, 17); Augustin.
Doctr. Chr. 2, 22 und Music. 10.
ServiJiter Cic. Tuscul. 2, 23, 55; Petron. 117; Tacit. Histor.
1, 36; Flor. 1, 23, 1; August. Op. imperf. contra Julian. 1, 85;
Gros. 5, 1, 9; Itin. Alex. 73.
Signaliter Cassiod. Var. 1, 10.
Similiter oft, dafür auch einmal simulier Plaut. Pseud. 370
ed. Lorenz.
Simpliciter Cic. u. a.
SinguJoriter Lucr. 6, 1064; Cic. Verr. 2, 47, 117; Plin. Ep.
1, 22, 1; 3, 5, 3; 4, 15, 1; Quint. 1, 5, 16; 1, 7, 18; 9, 3, 20;
Gell. 19, 8, 12; Ulp. Dig. 27, 6, 1; Paul. Nol. 21, 727; Ps.-Cypr.
de singul. der. 9; Vulg. Thren. 3, 28; Plin. See. Med. 2, 19.
Sociahiliter Augustin. Mus. 5, 15.
SociaHfer Hör. Art. poet. 258; Augustin. c. Faust, 22, 61 und
Confess. 10, 39.
Sodaliter Incert. Gramm. Cod. Bern. p. 185, 22.
Sollemniter Liv. 5, 46, 3; Plin. 8, 1, 1 (2); lustin. 12, 13, 6;
Ulpian. Dig. 12, 2, 3; 45, 1, 30; Marcell. Dig. 26, 7, 27; luL
Valer. 1, 49; Apul. 3, 11 S. 193; Amm. Marcell. 25, 1, 17; 26,
6, 12; Pallad. 1, 28, 6.
Sollerter Cic. u. a.
Solubiliter Thes. nov. Latin, p. 381; 538.
Sparsiliter Thes. nov. Latin, p. 547.
Specialiter Quint. 3, 6, 103; 5, 7, 5; Colum. 3, 9, 9; 3, 19, 3;
luL Capitol. Ant. phil. 19, 12; Treb. Poll. XXX tyr. 8, 11 und
Neue -Wagener, Lat. Formenlehre. II. 3. Aufl. 45
— 706 —
Claud. 14, 15; Vopisc. Car. 4, 7 und Saturn. 8, 10; Solin. 9, 1;
Ulp. Dig. 44, 4, 2; Paul. Dig. 45, 1, 58; oft bei Tertullian (vergl.
Archiv für Lexikographie 3 p. 32) ; Lucifer, De non conveniendo
cum haereticis 12 (p. 26, 11); De sancto Athanasio I 23 (p. 105,
20); 29 (p. 116, 9); Epist. 6 (p. 326, 22); 7 (p. 328, II und 16);
Amm. Marcel]. 16, 6, 2; Hieronym. oft (vergl. Paucker, De Lati-
nitate Hieronym. p. 51, 52); Sid. Apoll, c. 14 ep. § 1; Ennod. Ep.
2, 5 (ed. Hart. p. 44, 8; ed. Vog. 37, 28); 2, 14, 2 (p. 54, 27;
68, 8); 8, 30, 2 (p. 219, 23; 286, 21); 9, 11, 4 (p. 236, 20;
298, 19); 9, 16, 3 (p. 240, 16; 304, 32); pro synodo 39 (p. 300,
3; 54, 20); Ven. Fort. 10, 1, 38; Gromat. ed. Lachm. p. 26, 24;
90, 20; 146, 16; 415, 8.
Speculariter Ven. Fortun. 5, 6, 3.
Spiritaliter Tertull. Bapt. 4; Cyprian. Ep. 63, 15 (p. 713,
19); Sidon. Apoll. 8, 14, 4; Cassian. Instit. 1, 8; Conl. \Q, 3, 5;
Novatian. De cib. lud. 2; Anonym, ad Novatian. de laps. 3.
Spiritualiter oft bei Hieronym. (vergl. Paucker, De Latinitate
Hieronym. p. 50); Vulg. Apocal. 11, 8; 1 Cor. 2, 14; Cassiod. Var.
11, 2.
Spontahter Sidon. Apoll. 8, 9, 2 ; Anecd. Helvet. p. 55, 18.
Stabi/iter Vitr. 6 praef. 3; 10, 9 (14), 2; Suet. Claud. 20;
Augustin. c. Cresc. Donat. 2, 38; Claud. Mam. 1, 18; Boeth. Cons.
Philosoph. 4, 6.
Steriliter Fulgent. Remiss. peccat. 2, 3.
Suadihilüer Thes. nov. Latin, p. 520.
Subliwüer Plaut. Mil. Glor. 2, 2, 104 (260); Enn. Fab. 132
bei Diom. 1, 336 nach Sciver. Verbesserung (im Par. B sublime
iter ut, im Par. A sublime iter, im Münchn. sublime item); Cato
R. R. 70, 2 u. 71; Colum. 8, 11, 1; 8, 15, 1; Quintil. 9, 4, 130;
Plin. Ep. 4, 27, 1; Hieronym. in Isai. 5, 19, 3; Ennod. Dict. 9
(ed. Hartel p. 455, 17; ed. Vogel p. 115, 4).
Suhstantialiter Tertull. adv. Valentinian. 7 u. adv. Marcian.
35; Cassian. Conl. 8, 6; Mar. Victorin. adv. Ar. 1, 20; Rufin. in
Symb. Apost. 7.
SuhtUiter Liv. 3, 5, 13; Plin. u. a.
Summaliter Tertull. Nat. 2 ; Pelag. Comment. ad Ep. ad Coloss. 1.
Supplicitei- Cic. u. a.
Suspicüer Non. 360, 5.
Synodaliter Victor. Tunon. Chron. ad a. 550 et 552.
Taliter Mart. 5, 7, 3; Plin. N. H. 35, 11, 40 (124); Sidon.
Apoll. 9, 14, 2; Dracont. Carm. prof. 5, 159; Claud. Mam. 1, 23
— 707 -
(82, 7 u. 11); 2, 9 (131, 23): Fall. 9, 8, 1: Vulg. 1 Reg. 14, 9;
2 Esdr. 8, 17; Psalm. 147, 8; Hebr. 10, 33.
Temporaiiter Tertull. adv. lud. 2; Augustin. Civ. Dei 10, 15
(I p. 425, 17); Interpr. Iren. Haeres. 4, 28, 1; Claud. Mam. 1, 3
(30, 21); 1, 18 (65, 6); Paul. Nol. Ep. 23, 15.
Tenaciter Ovid. Her. 3, 43; 9, 21 ; Macrob. Somn. Scip. 1, 6, 23.
Tensibiliter, tendliter Thes. nov. Latin, p. 570.
Tenuiter.
Terribilüer Arnob. 2, 20; Vulg. Psalm. 138, 14; Augustin.
Conf. 12, 25, 34.
Tolerahiläer Colum. 2, 2, 3; 11, 2, 85; 1 1, 3, 18; Geis. Med.
2, 13 (p. 58, 16 D.); Augustin. in Psalm. 88, 4; 109, 12.
Tortiliter Thes. nov. Latin, p. 581.
Totaliter Cass. Instit. 10, 9; zweifelhaft Lactant. Ep. 63, 1.
Dafür ex toto, in totum, vergl. Wölfflin, Archiv 4 p. 144.
Trahaciter Sidon. Apoll. 9, 11, 4.
Tractahiliter Gell. 6, 2, 8.
Transiliier Thes. nov. Latin, p. 593.
Trihiliter Gloss. bei Mai. Class. auct. 7, 584.
Triformiter Diom. Ars Gramm. 1, S. 325 (335, 15).
Tripliciter Cornific. 4, 42, 54; Mart. Capell. 3, 240; Ambros.
de Isaac. et anim. 4, 27; Vulg. Prov. 22, 2; Eccl. 43, 4.
Tristiter Thes. nov. Latin, p. 584.
Tritiliter Thes. nov. Latin, p. 578.
Triumph ahiliter Alcim. Avit. hom. p. 106, 30.
Trivialiter Solin. 5, 27; Arnob. 7, 36; Donat. ad Ter. Phor.
1, 2, 72; Schol. luvenal. 7, 5.
Truciter Aldeh. Laud. virginit. 35.
Turmaliter Vita S. Treverii 10; Typica Fulg. Ep. 3, 9, vergl.
Sittl in Wölfflins Archiv 1, 282.
Turpiter Cicero, Caesar u. a.
Umbraliter Augustin. Epist. 37 ; Gaudent. Brix. Serm. 4 u, 6.
Umhratüiter Sidon. Apoll. Ep. 2, 10, 4; Augustin. Ep. 149,
25; 187, 39; Philastr. de haeres. 31 u. 45.
Unialiter Thes. nov. Latin, p. 355.
Unicorditer Thes. nov. Latin, p. 103.
Uniformiter Apul. Ascl. 2; Physiogn. ed. Rose 117, 8 u. 9;
Diomed. Ars Gramm. 1 S. 332 (340, 12); Arnob. 2, 19; 2, 64;
Julian, bei Augustin. Op. imperf. contra Julian. 2, 116; Prosper.
Aquit. in Psalm. 149, 9.
Universaliter Gaius Dig. 18, 1, 35, 6; Boeth. Instit. arithm.
45*
— 708 —
2, 46; Augustin. in Psalm. 3, 10: Cassian. Conl. 13, 7, 2; 13,
7, 3; Sicul. Flacc. de condic. agrorum p. 138, 7; Vincent. Lirin.
Commonit. 3; Vict. Tunon. Chron. ad a. 550; Lex metall. Vipasc.
col. 1 lin. 4 (in Ephem. epigr. 3, 167).
Usualiler Cassiod. Var. 2, 39; 3, 9; Nemesii Emeseni versio
latina ed. Holzinger p. 57, 41.
Utiliter Cicero, Livius u, a.
Vaporaliter Augustin. de genes, ad litt. 2, 4; 3, 10; Isid. de
ord. nat. 7, 9; Beda Mund, const. tom. 1 p. 381.
Vecorditer Thes. nov. Latin, p. 627.
Venerahiliter Val. Maxim. 5, 1 ext. 5; Macrob. Sat. 7, 11, 10;
Auson. Parent. praef. ed. Peiper p. 28, 11; Hormisd. Ep. 132, 1;
Rufin. Interpr. Euseb. Hist. Eccl. 3, 10.
Veniabiliter Cassian. Instit. 5, 30, 4; Conl. 17, 8, 4; 17, 18, 1;
17, 18, 2; 17, 20, 2; 19, 14, 6; 21, 6.
Venialiter Hormisd. Ep. 27, 1 und in früheren Ausgaben des
Cassian. Instit. 5, 30, 4, Petschenig schreibt jetzt veniabiliter,
vergl. I p. 105, 2.
Veraeifer Augustin. Civ. Dei 4, 4 (I p. 150, 27); 6, 10 (I p. 268,
22); 16, 37 (II p. 184, 32); Augustin. bei Hieronym. Ep. 56, 3;
Ambr. Ep. 17, I; Cassian. Conl. 1, 14, 3; 17, 25, 9; 22, 13, 2; 23,
17, 8; 23, 19, 1.
Vernaliter Donat. ad Ter. Eunuch. 5, 4, 4.
Verniliter Caecil. Com. (131) bei Non. 42, 28; Hör. Sat. 2, 6,
108; Senec. Benef. 2, 11, 3.
Versilüer Thes. nov. Latin, p. 600.
Vexahüiter Cael. Aurel. Acut. 2, 9, 41.
Vialiter Gloss. bei Mai. Class. Auct. 6, 551.
Viliter Apul. Flor. 7 (p. 8, 12 ed. Kr.); Augustin. Civ. Dei
6, 9 (I p. 262, 29); Ennod. Carm. 1, 8 praef. 5 (ed. Hartel p. 528,
26; ed. Vogel p. 30, 14). Über vile vergl. p. 591.
Viriliter öfter.
Visceraliter Vulg. Interpr. Ital. lacob. 5, 11; Auct. Praedesti-
nati 3, 29.
VisihUitiir Ambros. in Luc. 6, 86; Augustin. Quaest. in Heptat.
3, 84; Claud. Mam. 2, 5 (117, 17); 2, 6 (119, 20); Cassian. Conl.
2, 11, 5; 7, 31, I; Paul. NoL Ep. 20, 3; Interpr. Iren. Haer. 4,
20, 8; Mar. Victorin. Hymn. de trinitate 3 p. 1144 Migne.
Visvaliter Cassiod. in Psalm. 36, 29; 73, 11.
Viauraliter Bonifatius 89 p. 803« Migne.
Vitaliter Lucr. 5, 145; Chrysolog. Serm. 108.
— 709 —
Vitupi rabi/iter Augustin. Doctr. Chr 4, 24, 54; Cassiod. Var.
6, 11; Cassian. Conl. 3, 9, 2.
Vivaciter Fulg. Myth. 1 praef. 22 ed. Muncker.
Vocaläer Apul. Met. 1, 22 S. 68 ; Tertull. adv. Prax. 3; Max.
Taurin. Ep. ad amic. aegrot. 4.
Voluhiliter Cic. Orat. 62, 210; Amm. Marceil. 20, 11, 26;
Diomed. Art. Gram. 3 S. 474 (477, 24); Nonius 4, 1.
Volucriter Anmi. Marcell. 17, 1, 12; 21, 9, 6; 28, 6, 21; 29,
1, 18.
Voraciter Macrob. Sat. 7, 5, 24.
VuUjmiter Plin. N. H. 8, 4, 5 (13); 28, 14, 58 (204); Gran.
Licin. ed. Bonn. p. 29 B 2; Aur. Vict. Epit. 9, 10; Gros. 7, 43, 5.
ß) Von Participien oder Adjektiven auf ns werden
gebildet (vergl. Paucker, Spicileg. p. 189):
Abominanter Impp. Constantin. et Constant. Cod. Theod. 3,
12, 1; Cassiod. Ep. 3, 23.
Abstinenter Cic. pro Sest. 16, 37; Declam. in Sali. 7, 29;
Senec. Brev. vit. 18, 3.
Abundanter Cornif. 3, 1, 1; Cic. de orat. 2, 35, 151; 3, 14,
53; Quint. 8, 3, 40; Plin. N. H. 24, 9, 42 (69); Sil. Ital. 5, 453;
Art. Asper. ed. Hagen p. 55, 20.
Admiranter Gregor. M. Expos, in 1 Reg. 3, 2, 5.
Admodulanter Ven. Fort. 5, 1, 1.
Adolenter Glüss. apud Mai. Class. Auct. 6, 503.
Adulanter Augustin. Enarr. in Psalm. 78, 13; Fulgent. Virgil.
contin. p. 153 ed. Muncker; Isid. Sent. 3, 46, 5.
Aemulanter Tertull. Praescription. 40.
AequipoUenter Schol. ad Lucan. 7, 750.
Affirmanter Gell. 14, 1, 24, Hertz schreibt affirmant.
Afßuenter Solin. 9, 13; Apul. Met. 4, 7 S 251; Vulg. Interpr.
lacob. 1, 5.
Amanter Cic. Ep. Farn. 5, 19, 1; 12, 30, 3; Ep. Att. 2, 4, 1;
Mamert. Paneg. Maxim. 9 (p. 96, 12 ed. Baehrens).
Ambienter Sidon. Apoll. 7, 9, 3; Cassiod. in Psalm. 62; 74, 8;
Var. 5, 2; Alcim. Avit. 50 (p. 78, 11).
^Ambigenter Hier. adv. Pelag. 2, 14.
Angenter Thes. nov. Latin, p. 46.
Annuenter Thes. nov. Latin, p. 377.
Anxianfer Thes. nov. Latin, p. 46.
Apparenter Boeth. Elench. Sophist. 1, 7.
Apyetenter Cic. Off. 1, 10, 33; Apul. Met. 7, 11 8.467.
— 710 -
Arde7iter Cic. Tuscul. 4, 17, 39; Plin. Ep. 1, 16, 2: 2, 7, 6;
Art. Asper. ed. Hagen p. 55, 17.
Arroganter Cic. Invent. 2, 3, 10; de orat. 2, 83, 339; pro
TuU. 7, 17; pro Lig. 10, 30: Acc. 2, 40, 126: Off 1, 1, 2: Ep.
Att. 6, 1, 7; Brutus bei Cic. Ep. Farn. 11, 13, 4: Caes. bell. Gall.
1, 40, 10 u. a. m.
Aspernanfer Amm. Marcell. 31, 4, 3: Sidon. Apoll. 7, 2, 4;
7, 9, 3; Cod. Inst. 2, 6, 6 § 3: Cassian. Conl. 14, 13, 3.
Asseveranter Cic. Ep. Att. 15, 19, 2; Val. Maxim. 9, 15, 4.
Assignanter Thes. nov. Latin, p. 531.
Assimulanter Nigid. fr. bei Nonius p. 40, 25.
Audenter Amm. Marcell. 25, 3, 6; Sidon. Apoll. 8, 16, 5;
Ulp. Dig. 5, 4, 1 §5; 28, 2, 29 § 14: Vulg. Act. apost. 2. 29;
Hieronym. in Ezech. hom. 11; Ennod. Vit. Epiph. 197 (ed. Hartel
p. 382, 16: ed. Vogel p. 109, 7); Virg. Maron. Epit. de nomine
p. 113, 10 ed. Huemer.
Audienter Thes. nov. Latin, p. 18.
Aventer Amm. Marcell. 18, 5, 6; 19, 9, 7; 29, 2, 10; Sidon.
Apoll. 2, 2, 2.
Benevolenter Pont. Vita Cypr. 5.
Callenter Apul. Met. 4, 16 S. 275.
Cedenter Cael. Aurel. Acut. 3, 16, 129.
Celer anter Acc. trag. (123) bei Nonius p. 513, 23.
Certanter Paulin. Petrocor. 6, 489.
Clementer oft.
Cognoscentcr Ital. Exod. 33, 13 bei Tertull. adv. Marcian. 4,
22; Hier. adv. Pelag. 3, 12: Phoebad. c. Arian. 17.
Cohaerenter Flor. 2, 17, 5: Amm. Marcell. 16, 10, 8; 20, 7, 4:
24, 2, 10; 28, 4, 30: 29, 5, 48.
Comitanter Carm. ad Carol. Magn. Imp. apud Mai., Gloss.
nov. Latin, p. 11.
Comminanter Rufin. in Am. II ad 7, 14.
Communicanter Thes. nov. Latin, p. 345.
Compatienter Thes. nov. Latin, p. 440.
Competenter Apul. Asclep. 11 S. 296: Amm. Marcell. 31, 12, 2;
Hegesipp. 5, 37: Sidon. Apoll. 2, 9, 6: 2, 11, 2: 5, 5, 2; 5, 17, 1;
6, 1, 5: 8, 3, 4: 9, 15 V. 18: Symm. Ep. 9, 147 (ed. Seeck p.*274,
37); Cyprian. De singul. Cleric. 13: Paul. Dig. 22, 5, 16: Ulpian.
Dig. 24, 3, 22, 6; Prudent. Perist. 10, 118: Optat. Milevit. 3, 4;
Cass. Felix 1 (p. 4, 5); 42 (p. 98, 14); Ennod. Dict. 12, 5 (p. 462,
21 ed. Hartel: p. 239, 4 ed Vogel); Gloss. Cyrill. p. 396, 26.
— 711 —
Compugnanfer Chal. Tim. 92 S. 164, 1.
Conciuenter lulian. bei Augustin, c. sec. resp. lul. 1, 77; 3, 9-
Rufin. in Am. 2, 9, 11.
Condudenter Boeth. Aristot. Elench. Sophist. 1, 10 S. 744.
Concomitantey\ vergl. Forcell. ed. De Vit VI p. 553.
Concordanter Ven. Fortun. Vita Albini Andegan. 9.
Concupiscenter Thes. nov. Latin, p. 130.
Conducenter Gell. 16, 12, 5.
Conßdenter Plaut. Amphitr. 1, 1, 183 (339); 2, 2, 207 (837);
Capt. 3, 5, 6 (664); Mil. Glor. 2, 5, 55 (465); Pseud. 1, 5, 42
(459): Terent. Heaut. 5, 3, 7 (1009); Afran. (376) bei Nonius p. 262,
16; Cornific. 1, 5, 8; Plin. Ep. 3, 9, 82; Amm. Marceil. 14, 11,
14; 16, 11, 12; 29, 1, 6; 29, 5, 46.
Congruentcr Cic. de erat. 3, 10, 34; Fin. 3, 7, 26; Censorin.
10, 5; Ülpian. Dig. 45, 1, 1.
Conwenter Thes. nov. Latin, p. 377.
Consentienter Boeth. in Aristot. libr. de interpr. edit. sec.
p. 437 ; Cassiod. in Psalm. 47, 4.
Conseguenter Gai. Inst. 3, 179; Apul. Met. 9, 21 S. 633; 10, 2
S. 679; 11, 1 S. 752; Ulpian. Dig. 10, 2, 18; 26, 2, 10, 2; Paul.
Dig. 11, 3, 14, 6; Papinian. Dig. 35, 2, 11, 6; Hieronym. Ep.
22, 13; Claud. Mam. 1, 3 (36, 3 ed. Engelbr.); 1, 4 (38, 1); 1,
16 (62, 14); 2, 2 (102, 11); 2, 4 (113, 16); Sedul. Oper. 1, 29
(194, 6 ed. Huemer); 2, 15 (218, 16); 5, 36 (301, 19); Alcim.
Avit. c. Eutych. haer. 1 (p. 17, 25 ed. Peiper); Epist. 46 (p. 75,
25); Chalc. Tim. 27 D (p. 23, 6 ed. Wrobel); 29 E (p. 26, 10);
35 C (p. 33, 2); 42 E (p. 47, 7); 11 (p. 76, 17); 77 (p. 145, 18);
101 (p. 171, 2); 149 (p. 207, 8); 227 (p. 265, 3); 270 (p. 300,
16); 284 (p. 314, 18): 288 (p. 319, 14); Vulg. Genes. 43, 7.
Consider anter Val. Maxim. 8, 1 amb. 2 (p. 380, 20 ed. Halm) ;
Pallad. 3, 17, 2.
Consonanter Rufin. Orig. in Num. h. 26, 2; Rustic. c. Aceph.
p. 1189; Cassiod. in Psalm. 58; Iren. 1, 10, 2; Verecund. in cant.
Abac. 27; Ps.-Soran. Quaest. med. 20.
Constanter Cicero, Sallust, Caesar u. a.
Covsternanter Anonym, in lob II p. 197.
Constringenter Thes. nov. Latin, p. 46.
Continenter Cornific. 3, 12, 21; Cic. Invent. 1, 26, 37; Acc.
1, 8, 31; üflf. 1, 30, 106; Caes. bell. Gall. 1, 1, 4; 1, 26, 5;
1, 46, 1; 3, 5, 1; CatuU. 37, 6; Liv. 25, 7, 7; Pomp. Mela 1,
5, 5 (29) ; Cyprian. Epist. 4, 1 u. a.
— 712 —
Contingenter Boeth. Arist. Interpr. edit. sec. p. 364.
Continuanter Augustin. Retract. 1, 24; Gen. ad lit. 9, 15;
Ignat. Ep. ad Polycarp. 3.
Convenienter Cic. Acad. 2, 34, 109; Fin. 3, 7, 26; Tuscul. 5,
9, 26; 5, 28, 82; Ofi". 3, 3, 13; Horat. Epist. L 10, 12; Ovid.
Ars am. 3, 546; Liv. 23, 5, 4; Cassiod. in Psalm. 47, 4.
Corpulenter Thes. nov. Latin, p. 109.
Crementer Mai. Gloss. nov. Latin, p. 83.
Cumulanter Rufin. in Os. II ad 7, 9.
Cunctonter öfter.
Cupientei- Acc. trag. (543) sowie Enn. trag. 337 (256) bei
Nonius 91, 4; Plaut. Pseud. 2, 3, 17 (683).
Decenter Horat. A. P. 92; Tibull. 3, 8, 14: Ovid. A. A. 3,
291; Amor. 2, 5, 44; Quintil. 9, 3, 59; 11, 1, 69; 11, 1, 79;
11, 3, 80; Plin. Epist. 5, 19, 3; 6, 21, 5; Capitol. Ver. 2, 9;
Ennod. Epist. 3, 18, 2 (p. 85, 18 ed. Hartel; p. 116, 7 ed.
Vogel).
De/icienter Hieronym. in Is. hom. 7, 4.
Deßtnenter Augustin. in loann. tr. 14, 8.
Degrassanter Thes. nov. Latin, p. 249.
Dementer Cic. Cat. 3, 9, 22; Ovid. Met. 4, 259.
Depopulanter Thes. nov. Latin, p. 436.
Desideranter Cassiod. Var. 1, 4; in Psalm. 118, 2; Instit.
divin. 32; Venant. Vit. Hilar. 1, 13.
Designanter Auct. Hist. Datian. 22.
Desperanter Cic. Ep. Att. 14, 18, 3.
Detestanter Mai. Gloss. nov. Latin, p. 17.
Dett'nenter Pervigil. Vener. 46 nach dem Vorschlage Schenkels.
Differcnter Solin. praef. 4; Hieronym. Orig. in lerem, h. 5;
Augustin. Serm. 100, 1; Acta Timothei ed. Usener 9, 29.
DifficUnter Cic. Cluent. 1, 1; Liv. 32, 21, 8; Amm. Marceil.
26, 7, 13.
Dignanter Vopisc. Tacit. 8, 4; Symni. Epist. 5, 63: Ambros.
Epist. 21, 20; lul. Valer. 1, 58 (p. 57, 21 ed. Kubier); 2, 26
(p. 94, 1); Hieronym. in Ion. 2, 6; Epist. 26, 6; 66, 13; Rufiii. Orig.
in Rom. 4, 5: Aug. Nuptt. et conc. 2, 2: Petr. Chrysol. Serm. 18;
Sidon. Apoll. Epist. 4, 7, 2; 6, 3, 2; 7, 16, 2; Cassian. Conl.
11, 5; c. Nestor. 1, 5, 8; Ennod. Epist. 7, 2, 3 (p. 17.S, 20 ed.
Hartel; p. 232, 12 ed. Vogel); 7, 20, 2 (p. 188, 22; p. 246, 1);
8, 10, 3 (p. 207, 17; p. 276, 9); 8, 32, 2 (p. 220, 22; p. 287, 7);
8, 38, 1 (p. 225, 6; p. 290, 15); Laurent, hom. 1; Cassiod. in
- 713 -
Psalm. 41, 2; Var. 1, 20; 8, 5; Greg. Magn. in I Reg. 3, 4, 18,
vergl. Paucker, Suppl. I p. 202.
Dilig enter oft.
Discernenter Cael. Aurel. Chron. 1, 4, 81.
Dibcursanter Thes. nov. Latin, p. 181.
Dinpensanter Paul. Diac. ed. Migne 95 p. 1190.
Dissidenter Thes. nov. Latin, p. 541.
Dissimulhnter Cic, Ovid, Liv. (40, 23, 4) u. a.
Dissonanter August. Genes, ad litt. 4, 33.
Distanter Thes. nov. Latin, p. 512.
Ditanter Thes nov. Latin, p. 316.
Docenter vergl. Forcell. ed. De Vit II p. 580.
Doctitanter Augustin. de gen. ad litt. op. imperf. 6, 16.
Dolenter Cic. pro Sest. 58, 123: in Vatin. 4, 10; de domo 37,
98; Phil. 8, 7, 22: Plane, bei Cic. Ep. Farn. 10, 24, 6; Val. Maxim.
3, 5, 2; Plin. Epist. 1, 5, 4; 4, 11, 2; Amm. Marceil. 22, 5, 5; 29,
5, 55; 31, 5, 7; Claud. Mamert. Epist. prior (p. 199, 1 ed. Engelbr.).
Dominanter Dracont. Hexaem. 1, 331.
Duhitanter Cic. Invent. 2, 3, 10; Brut. 22, 87; Asin. Poll. bei
Cic. Ep. Fam. 10, 31, 2; Colum. 8, 15, 7; 9, 6, 1; Val. Maxim.
3, 2 ext. 6; Gell. 19, 7, 7; Augustin. de vita beata 8.
Edocenter Gell. 16, 8, 3.
Efficienter Cic. Fat. 15, 34.
Effulyenter Mar. Vict. adv. Arium 1, 64.
Elcij anter oft.
Eloquenter Augustin. c. sec. resp. lulian. 6, 14; Hieronym.
de vir. illustr. 5; Sidon. Apoll. 5, 5, 2.
Emicanter Thes. nov. Latin, p. 199.
Eminenter Augustin. in Psalm. 95, 1.
Enucleanter Thes. nov. Latin, p. 371.
Erumpenter Thes. nov Latin, p. 507.
Esurienter Apul. Met. 10, 16 S. 708; Zen. tr. 38.
Evidenter Liv. 6, 26, 7; 34, 54, 8; 42, 29, 11; Quint. 8, 3,
86; Val. Maxim. 9, 1, 7; Geis. 3, 18 (p. 100, 12 D); lustinian.
Instit. 2, 20, 27; Scrib. 77; 103; Amm. MarcelL 20, 8, 5; Gros.
4, 16, 21; 5, 3, 4.
Evigüanter Coripp. loh. 7, 203.
Eaaggeranter Tertull. de carne Chr. 19; Augustin. Enarr. in
Psalm. 118; Serm. 27 § 9.
Excellenter Cic. de offic. 1, 18, 61; Corn. Nepos Att. 1, 3;
Augustin. Conf. 8, 6; Amm. Marcell. 14, 10, 14.
- 714 -
Exoptanter Thes. nov. Latin, p, 202; 395.
Experienter Boeth. Arist. Top. 2, 3 p. 678.
Expetenter Maxim. Taurin. Serm. 56.
Explananter Virg. Maron. Epit. de verbo p. 134, 21 ed.
Huemer.
ExpUcanter Pomp. Comment. art. Donat. 248, 24 ed. Keil.
Exprohranter Ps.-Cyprian. de singul. cleric. 33.
Expugnanter Thes. nov. Latin, p. 414.
Exsequenter Mar. Victorin. adv. Arium 4, 19.
Exsultanter Cyprian. Ep. 51, 1: 60, 1.
ExtollenUr Thes. nov. Latin, p. 202.
Famularifer Acc. tr. (642) bei Nonius p. 111, 27.
Fastidienter Apul. Met. 5, 17 S. 351.
Ferenter las man früher bei Nonius p. 78, 28, vergl. die Aus-
gabe von L. Müller p. 107.
Ferventer Cael. bei Cic. Ep. Farn. 8, 8, 2 ; Augustin. Conf.
9, 71; in Psalm. 65, 24.
FestinaiUer Cic. Ein. 5, 26, 77; Vell. Paterc. 2, 123, 1: Suet.
Cal. 43; Cyprian. Epist. 17, 1; 19, 2; 55, 4; lul. Valer. 2, 26
(p. 92, 27).
Fldemter Cic. de orat. 1, 56, 240; Acad. 2, 8, 24; Ein. 2,
7, 21: Nat. Deor. 1, 8, 18; Divin. 2, 31, 67; Amm. Marceil. 15,
1, 3; 18, 5, 8; 19, 11, 2; 29, 1, 6: 31, 16, 5.
Flagranter Augustin. in Psalm. 105, 4.
Flenter vergl. Eorcell. ed. De Vit 6, 604.
Florenter Hieronym. in Euseb. chron. ad ann. Chr. 458.
Fluenter Lucr. 4, 223: 6, 931: Oudend. schrieb Apul. Met.
2, 16 S. 129 capillo fluenter undante, aber Hildebr. und Eyssenh.
capillo fluente undanter.
Foventer Capit. Ant. Phil. 2, 1.
Fraglanter Front, ad Caes. 3, 13 p. 50, 9.
Fragranter Act. S. S. Rogatian. et Donatian. M. M. 2.
Frequenter oft.
Für anter Charis. 199, 18 ed. Keil.
Furenter Santra tr. (2) bei Nonius p. 78, 28, vergl. ferenter;
Cic. Ep. Att. 6, 1, 16: Amm. Marcell. 26, 5, 7.
Gaudenter Alcim. Avit. Ep. 82 (73) ed. Peiper p. 94, 16;
Ps.-Augustin. ad frat. erem. sermo 10; 26: Adamanti Vita Columb.
1, 16; 2, 30; de locis sanct. 2, 28: 3, 4; Act. S. Timothei ed.
Usener p. 10, 35.
Glorianter Ps.-Augustin. ad frat. erem. sermo 4.
— 715 —
Gluttnanter Thes. nov. Latin, p. 259.
Gratanter Aur. Vict. Epit. 12, 3; Capitol. Maxim, duo 14, 4
Gord. 9, 7; Macrin. 7, 1: Treb. Poll, Gall. 12, 1; Valer. 2, 1
XXX tyr. 3, 4: Amm. Marcell. 16, 10, 21; 17, 12, 15; 19, 11, 7
23, 3, 8; 25, 10, 10; 28, 5, 11; 29, 5, 19; Symm. Epist. 7, 76
Hieronym. c. Pelag. 1, 29; in Ezech. hom. 3, 3: Rufin. Orig. in Rom.
10, 9; interpr. Orig. in Matth. 13: Lucif. Moriendum esse pro deo
7 (p. 299, 31 ed. Hartel); 13 (p. 312, 12); Cassian. Instit. 5, 23, 3;
5, 39, 3; Conl. 1, 2, 3; 2, 20; 17, 30, 2; 21, 2; 24, 23, 4; Ennod.
Ep. 7, 18, 2 (ed. Hartel p. 187, 1; ed. Vogel p. 241, 15); 7, 20,
3 (p. 188, 25; 246, 3); Sulpic. Sever. Ep. 2, 7 (ed. Halm p. 233,
18); Cod. Theod. 12, 1, 169; Sidon. Apoll. Ep. 6, 2, 1 ; Facund.
def. tr. cap. 10, 2; Cassiod. Instit. div. 23; Var. 6, 3; Anthol. Lat.
ed. Riese 763, 4 (ed. Baehrens 5 p. 354): Orell. Inscript. 2588.
Gratulanter Rufin. Histor. monarch. 9; Gaud. Brix. praef. ;
Acta S. Bonif. 3; Verecund. in cant. Azar. 20.
Gravavter Avien. Arat. 1782: Cassiod. Var. 4, 5; bei Liv.
21, 24, 5 las man in früheren Ausgaben gravanter, jetzt aber
in denen von Wölfflin-Luterbacher, Weifsenborn -Müller, Luchs,
Zingerle gravate.
Guhernanter Cyprian. Epist. 48, 4 (p. 608, 10).
Haesitanter Augustin. Serm. 117, 10.
Hianter Thes. nov. Latin, p. 274.
Hinnienter Nonius 122, 14.
Honoranter Thes, nov. Latin, p. 269; 276.
lactanter Amm. Marcell. 27, 2, 3; Hieronym Ep. 112, 11;
Augustin. c. lul. 5, 36; Panegyr. Constantino 3 (p. 194, 22);
Cassian. Conl. 22, 7, 2; Sidon. Apoll. 4, 22, 5; 9, 13, 4; Ennod.
Vit. Epiph. 25 (ed. Hartel p. 337, 10: ed. Vogel p. 87, 25); Art.
Asper. ed. Hagen p. 55, 21.
Ignoranter Cyprian. Ep. 63, 1 (701, 16); 63, 17 (715, 3);
Vulg. Eccl. 14, 7; Rufin. Orig. in Levit. homil. 9, 9 : in Num.
homil. 28, 2; Augustin. c. sec. resp. lul. 6, 9; c. Faust. 14, 10;
c. duas Epist. Pelagian. 3, 3, 5 : Facund. Epist. fid. cath. p. 878 ;
Optat. Milevit. 1, 5; Isid. Sent. 2, 17, 5.
I(j7ioscenter Donat. ad Ter. Adelph. 1, 1, 28.
lUicenter Innoc. Pap. Ep. 30, 1.
Immerenter Val. Maxim. 6, 2 ext. i .
Imparcenfer An. in lob 1 p. 76; 81; 90: H p. 191; HI p. 225.
Impatienter Tacit. Ann. 4, 17; Plin, Ep. 2, 7, 6; Amm. Marc,
25, 3, 4; 31, 12, 4.
— 716 —
Impotenter Auct. bell Alex. 33, 2 (3); Quintil. 1, 3, 13;
Senec. Epist. 42, 3: lustin. 16, 4, 2.
Improper anter Auson. Epist. 33 (35), 3 (ed. Peiper p. 84).
Imprudenter Cic. Acad. 1, 6, 22; Caes. bei Cic. Ep. Att.
10, 8 B 1: Com. Nep. Kann. 2, 6; Liv. 38, 47, 8; Vell. Paterc.
1, 2, 1; 2, 118, 2.
Impudenter schreibt Ribbeck Liv. Andronic. (126) bei Non.
475, 32, wo L. Müller imprudenter liest: Plaut. Menaech. 5, 2,
69 (822) nimio haec impudenter negas, wo jetzt Brix nach Vahlen
und Studemund immo hercle ridicule negas schreibt; Rud. 4, 3,
38 (977); Ter. Andr. 4, 4, 16 (755); Cic. Verr. 2, 19, 46; 2, 54,
134; 3, 60, 139; 4, 39, 84; pro Caec. 2, 4; Catil. 3, 5, 12; pro
Flacc. 15, 35; 24, 57; in Vat. 2, 6; 4, 10; Phil. 2, 7, 16; Fr. B
VIII 20; Acad. 2, 40, 126; Nat. Deor. 1, 25, 69; Divinat. 2, 13,
31; Off. 1, 25, 88; Lael. 22, 82; Ep. Farn. 5, 12, 2; 7, 27, 1 ; Liv.
SO, 19, 11; 30, 42, 14; 33, 22, 6; 33, 28, 9 u. a.
Inabstinenter Gloss.
Incessanter Interpr. Orig. in Matth. 45 ; Polycarp. Ep. ad
Phil. 4; Cassian. Instit. 3, 2; Conl. 7, 3, 3; 7, 30, 1; Flavian.
apud Leon. M. Ep. 22; Eustath. Hex. 2, 8: Sidon. Apoll. 8, 11, 8;
Sedul. Oper. Pasch. 3, 15 (ed. Huemer 245, 7); Ennod. Epist.
7, 1 (ed. Hartel p. 172, 19; ed. Vogel p. 231, 31); Alcim. Avit. ex
homil. hb. 26 (ed. Peiper p. 146, 26); Fei. pap. 3 ep. 1 ; Rustic.
c. Aceph. p. 1209: Cassiod. Comtempl. in Act. 27; Cod. lust. 11,
42, 10 extr. ; Greg. Ep. 4, 31; Isid. Quaest. in Deuter. 21, 2;
Gild. Ep. §84; Art. Asper. ed. Hagen p. 55, 22.
Inclemmter Plaut. Amphitr. 2, 2, 110 (742); Poenul. 5, 5,
44 (1323): Pseud. 1, 1, 25; Liv. 22, 38, 8: 32, 22, 1; 42, 25, 8;
Tacit. Ann. 13, 28; Hist. 3, 4; Plin. N. H. 18, 6, 7 (35); Mamert.
Grat. act. 3 (p. 246, 23 ed. Baehrens).
Incompetenter Rufin. Orig. in Num. h. 25, 1 ; Clem. Recogn.
2, 23; Ennod. Ep. 1, 10, 1 (ed. Hartel p. 19, 25; ed. Vogel p. 20,
17); Cod. Theod. 1, 3, 19; Cassiod. Var. 5, 14; Diomed. Ars
Gramm. 1 S. 381 (p. 386, 27 ed. Keil).
Inco7igrnenfer Tertull. Baptism. 19; Novatian. Trin. 1 ; Augustin.
in Heptat. 1, 59; Confess. 13, 3, 4: Cassian. Conl. 1, 21.
Inconsequenter Hieronym. in Galat. 3, 5, 13: Rufin. Orig. in
Lev. h. 14, 4: Recogn. 3, 23: Cael. Aurel. 3, 4, 36; 3, 17, 172;
lulian. apud Augustin. c. sec. resp. lul. 2, 105; Hilar. Ep. ad
Galat. 63; Iren. Haeres. 5, 20, 1.
- 717 —
Inconsideranter Ulpian. Dig. 26, 10, 3, 17: Hieronym. Ep.
108, 20 ; An. in lob 2 p. 200.
Inco7}sonanter Iren. Haeres. 1, 21, 2; 5, 20, 1.
Inconstanter Lucr. 3, 489; Cic. pro Flacc. 2, 5 (ed. C. F.W.
Müller p. 390, 25); Acad. 2, 17, 53; Tuscul. 4, 10, 24; Auct. bell.
Afric. 82, 1; Liv. 40, 55, 5.
Tncontanter vergl. incunctanter.
Incontinenter Cic. Oflf. 3, 9, 37; Geis. 1, 3.
Inconvpmenter Rufin. Orig. in Rom. 3, 8; Augustin. de trinit.
2, 9; de genes, ad litt. 11, 15; Chalc. Tim, 138 (p. 199, 16); Isid.
Quaest. in Deuter. 9, 2; Hilar. Ep. ad Galat. 29; M. Plot. Sacerd. 1
p. 453, 12 ed. Keil, vergl. Paucker, Suppl. I p. 368.
Incunctanter Ulpian. Dig. 40, 2, 20; Cyprian. de lapsis 35
(p. 263, 6); de mortalitate 24 (p. 312, 22); Ep. 73, 23 (796, 19)
Novatian. Irin. 13, 15: Lactant. Inst. 1, 15, 26; 6, 12, 23; Apul. 9
36 S. 660 (Hildebrand p. 848, 4 incontanter; Eyssenhardt p. 176
26 incunctanter); Pacat. Panegyr. 12 (ed. Baehrens p. 282, 10)
Hieronym. in Is. 12, 43, 1; Sulp. Sev. Dial. 1, 13, 7; Symm. Ep. 3
67; Ennod. Ep. 5, 5, 2 (ed. Hartel p. 128, 8; ed. Vogel 156, 8)
6, 16, 4 (p. 158, 23; p. 223, 19); 7, 11, 2 (p. 180, 9; p. 236, 1)
8, 24, 2 (p. 216, 7: p. 284, 13); 9, 34, 3 (p 3.59, 7; p. 322, 12)
Vit. Epiphani 181 (p. 378, 4; p. 107, 7); Aurel. Vict. Orig. 13, 1
Oros. 3, 2, 6; 7, .34, 5; Mart. Capell. 2, 105; Cod. Theod. 16,
5, 58, 6 ; Lucani Commenta Bernens. zu 6, 772.
Indecenter Plaut. Mercat. 4, 5 Supposit. 17; Martial. 12, 22, 1;
Quintil. 1, 5, 64; Petron. 64; Aurel. Vict. de vir. illustr. 20, 1;
Sidon. Apoll. 3, 13, 2; 9, 2, 3.
Indeficienter Augustin. Conf. 12, 11; Polycarp, Ep. ad Phil. 8.
IndeUheranter An. in lob 2 p. 126.
Indesinenter Cyprian. 66, 9 (p. 733, 20 ed. Hartel); Vulg.
Hebr. 10, 1; Lucif de non parcendo in deum delinquentibus 19
(p. 250, 8 ed. Hartel); Hieronym. Ep. 117; c. loann. 11; praef.
jn translat. Isai.; Rufin. Orig. princ. 2, 6, 6 p. 193; Augustin.
Confess. 12, 11; An. in lob p. 47, 73; Oros. 6, 16, 8; Sidon.
Apoll. 1, 8, 2; .3, 3, 8; 4, 11, 1; 6, 12, 3; Cassian. Instit. 1, 1, 5;
1, 3; 3, 3, 9; 4, 24, 3; 10, 8, 3; 10, 21, 3; Conl. 7, 7; 8, 7, 1;
10, 11, 1; 14, 13, 3; 24, 13, 2; Ennod. Ep. 6, 23, 3 (ed. Hartel
p. 162, 23; ed. Vogel p. 225, 29); 8, 22, 1 (p. 214, 26; p. 283,
22); Vit. Epiphani 188 (p. 379, 25; p. 107, 41).
Indifferenter Quintil. 9, 2, 6; 11, 3, 1; Suet. Domit. 23;
Gell. 10," 24, 8; Cyprian. adv. ludaeos 1 (p. 133, 5 ed. Hartel);
— 718 —
5 (p. 138, 17); Scribon. 122 (p. 54, 15 ed. Helmreich); Paul. Dig
48, 3, 10; Augustin. de lib. arbitr. 3, 23, 69; Ep. ad Paullin. 34
Serm. 351, 4; Amm. Marcell. 30, 5, 7; Sidon. Apoll. 7, 14, 6
Cassian. Instit 4, 16, 3; 4, 25; 5, 26; 11, 17, 1; Conl. 9, 6, 4
9, 10; 13, 18, 2; Gargil. Med. 2; Gregor. M. Ep. 1, 20.
Indigenter Thes. nov. Latin, p. 187.
Indignanter Amm. Marcell. 15, 1, 3; 27, 3, 5; Arnob. 3, 7;
Rufin. Apol. 2, 29; Augustin. Divin. daem. 6; adv. lud. 8, 11;
10, 15; Quaest. in Heptat. 2, 33; [Rufin.] in loel 2, 4, 11.
IndiUgenter Plaut. Mil. Glor. 1, 1, 28; Terent. Phorm. 5, 3, 5
(788); Cic. Ep. Att. 16, 3, 2; Front. Princ. histor. p. 202, 7. "
Indis er ep anter Boeth. Instit. arithm. 2, 38.
Indiss{mulant.er'?\2iC\^. Gloss. p. 39, 12 ed. Deuerling; Augustin.
c. Faust. 16, 1 ; Leo M. Ep. 122; Dionys. Exig. Decret. Leon. pap. 13.
Indistanter Amm. Marc. 27, 9, 4; 28, 2, 10 nach dem Vor-
schlage von C. F. W. Müller, Gardth. hat indubitauter ; Prise. 2,
1, 1 S 565 (I p. 44, 5 ed. Keil).
InduhitanUr Ulpian. Dig. 37, 11, 2, 7; Tert. adv. Prax. 21;
Cyprian. sent. episc. 11; de singularitate cleric. 29; Amm. Marc.
28, 2, 10, vergl. indistanter; Augustin. de vera relig. 46; Hieronym.
in Is. 5, 21, 13; Interpr. Orig. in Matth. 27; Venant. Fort. 9, 14,
10; Mar. Mercat. in Theod. Mopsuest. Excerpt. 9.
Indulgenter Cic. Fin. 2, 33, 109; Ep. Att. 9, 2, 2; Liv. 36,
14, 7; Plin. N. H. 7, 40, 41 (130); Flor. 1, 18, 15; Hadrian. bei
Vopisc. Saturn. 8, 10; Pacat. Panegyr. 8 (p. 278, 1 ed. Baehrens).
Ineleganter Cic. Fin. 2, 9, 26; Brut. 26, 101: Suet. Claud.
41; Gell.' 17, 2, 26.
Inexperienter Boeth. Aristot. Topic. 2, 3 p. 678,
Inßammanter Gell. 10, 3, 13.
Ingravanter Auct. consult. Zacch. et Apoll. 1, 18.
InManter Augustin. Coufess. 9, 8; ep. 112, 8; c. sec. resp.
lul. 1, 70; Greg, in I Reg. V, 4, 37; dial. 3, 7; Aldh. Septen.
p. 201.
Innocenter Quintil. 7, 4, 18.
Inohoedienter August. Civ. Dei 12, 22 (I p. 549, 11); 14, 17
(II p. 40, 27) ; Quaest. in Heptat. 2, 149.
Inobserv anter Ignat. Ep. ad Trall. 6.
Inopinanier Suet. Tib. 60; Lactant ad Stat. Theb. 8, 365;
Fulgent. myth. 1 p. 25, 7 ed. Muncker.
Inscienter Cic. Top. 8, 33; Liv. 25, 10, 4.
Jnsectanter Gell. 19, 3, 1.
— 719 —
Insequenter Gell. 10, 29, 4: Nod. Marc. 376, 19.
Insicjnanter Primas. Commeut. in Apoc. 1 c. 4 p. 817.
Insipienter Plaut. Mil. Glor. 2, 6, 79 (561); Cic. Sen. 19, 68;
Lactant. 1, 22, 7.
liisütenter lanuar. Nepot. 21, 1 (ed. Halm p. 512, 21; ed.
Kempf p. 023, 7).
Insolenter Catull. 25, 12; Cic. Invent. 1, 28, 43; Orat. 52,
176; Tuscul. 4, 17, 39; Phil. 2, 26, 65; 9, 3, 7; Ep. Att. 1,
16, 8; Caes. bell. Gall. 1, 14, 4; bell. civ. 1, 45, 1; Liv. 2, 45, 6;
23, 36, 2; 39, 26, 7; Quint. 1, 5, 9; Plin. Panegyr. 37, 7; Flor.
1, 26, 3; Gell. 1, 21, 5; Aur. Vict. Epit. 40, 17; Amm. Marcell.
14, 6, 1; 28, 1, 4.
Instanter Quintil. 9, 4, 126; Plin. Ep. 4, 9, 14; 5, 19, 6;
7, 22, 1; Marcian. Dig. 49, 6, 2; Censorin. fragm. 3, 9; Cyprian.
Ep. 11, 1; Ital. 1 Reg. (Sam.) 19, 20 cod. Legion, marg. ; Dan.
2, 25 cod. Weingartens.; Hieronym. Ep. 5, 3; Rufin. Histor. eccl.
10, 10; Dares. 21; Symmach. Ep. 10, 26, 81; Inscript. de l'Alger.
4182; Art. Asper. ed. Hagen p. 55, 20.
Insultanter Donat. ad Ter. Eun. 5, 4, 4; Augustin. Serm. 88,
18; c. sec. resp. lul. 6, 25; [Rufin.] in Am. 1, 4, 4.
Intelleci enter Cic. part. or. 8, 28; Plin. Ep. 5, 16, 3; Itala
Psalm. 46, 8; Hilar. in Psalm. 52, 10; Augustin. Retr. 2, 57;
c. adv. Leg. et Proph. 1, 41; adv. lud. 2; Civ. Dei 16, 2 (H
p. 121, 28); [Rufin.] in Os. 1, 2, 8.
Intemperanter Cic. Phil. 1, 5, 12; 2, 21, 50; Com. Nep. Att.
13, 4; Plin. Ep. 1, 5, 3; Martial. 12 pr. 5; Amm. Marcell. 15,
1, 3; Augustin. Civ. Dei 16, 25 (H p. 165, 27).
Interroganter Augustin. an. in lob 34.
Intituhanfer Boeth. Instit. arithm. 2, 1 p. 79, 22 ed. Fr.
Intoleranter Cic. Tuscul. 2, 9, 22.
Intrepidanter Incert. Grat. act. 9 (p. 187, 21 ed. Baehrens) ;
Nonius Marcell. 530, 5; Hilar. Fragm. Oper. Hist. 15, 4; Pseudo-
Hieronym. ad Tyras. consol. 8.
Inundanter Thes. nov. Latin, p. 617.
loculanter früher Sid. Apoll. 1, 2, 7, jetzt ioculariter, vergl.
ed. Lütjohann p. 4, 3.
Irrever enter Plin. Ep. 2, 14, 2; 6, 13, 2; 8, 21, 3; ApuL
Met. 5, 30 S. 375; ApoL 86 S. 573; Interpr. Iren. Haer. 3, 23, 4;
Petr. Chrysol. Serm. 175.
Irridenter Laber. com. (93) bei Char, II S. 181 (202, 15
ed. Keil); lanuar. Nepot. 9, 22 (ed. Halm p. 501, 1; ed. Kempf
— 720 —
p.*608, 11); Augustin. Civ. Dei 20, 30 (II p. 483, 34); Anim.
orig. 2, 17; Ep. 148, 4: 232, 2; Serm. 227 extr. ; Acro ad Hör.
Sat. 2, 3, 130.
lucundanter Vit. S. Castrensis 17.
Laetanter Lamprid. Commod. 5, 3.
Latenter Cic. Top. 17, 63; Ovid. Ep. ex Pont. 3, 6, 60; Vulg.
2 reg. 4, 6; 2 Mach. 6, 11; 8, 1; Apul. Met. 6, 12 S. 403; Amm.
Marcell. 14, 1, 6; 14, 2, 10; 20, 11, 22; 24, 4, 29; 25, 8, 1;
27, 10, 1; 29, 5, 2; 29, 5, 53; 31, 10, 11; 31, 15, 8; Avien.
Arat. 1783; Veget. de re milit. 3, 36 (p. 122, 12); Gros. 6, 1,
17; Serv. ad Verg. Aen. 1, 4.
Latrociiianter Augustin. Ep. 35, 3.
Lihenter oft.
Licenter Cic. Orat. 23, 77; Nat. Deor. 1, 39, 109; Liv. 26,
10, 4; 29, 31, 11; Horat. Art. Poet. 265; Quintil. 1, 8, 6; Pacat.
Panegyr. 12 (p. 282, 25 ed. Baehrens); Amm. Marcell. 22, 14, 3;
24, 5, 5; 25, 7, 12; 26, 1, 12; 26, 10, 17; 31, 16, 7; Oros. 7,
43, 16.
Liventer Paul. Petroc. 4, 192.
Luxurionter Eugipp. Thesaur. 1 1 8.
Madenter Thes. nov. Latin, p. 275.
Memoranter Thes. nov. Latin, p. 331.
Mendicanter Thes. nov. Latin, p. 346.
Merenter Renier Inscr. 526; Gloss. Labb. 208"^.
Micanter Thes. nov. Latin, p. 359.
Minanter Ovid. Art. am. 3, 582.
Mir anter Thes. nov. Latin, p. 335.
Miser anter Gell. 10, 3, 4.
Mitiganter Cael. Aurel. Acut. 1, 11, 76; Chron. 4, 3, 62;
5, 1, 13.
Moder anter Lucr. 2, 1096.
Modulanter Gloss. Labb. 83"; Poetae aevi Carol. II p. 4, 10.
Mordenter Thes. nov. Latin, p. 338.
Moventer Schol. Bob. ad Cic. Mil. 7 n. 4 (p. 284, 19 ed.
Baiter).
Mulsitanter Gloss. Isid. p, 686.
Muaicanter Gloss. ad Hildebr. p. 214 n. 233.
Navanter Cassiod. Var. 2, 23; 7, 7: 8, 23.
Neglegenter Terent. Andr. 1, 5, 18 (253); Heaut. 2, 3, 50
(291); Cic. Orat. 23, 78; Off. 1, 29, 103; pro Qu. Rose. 2, 7;
6, 16; Verr. 2, 35, 87; pro Plane. 5, 13; Corn. Nepot. Alcib.
— 721 —
7, 2; Auct. bell. Alric. 18, 5; Phaedr. 4, 2, 12; Quintil. 2, 4,
17; 6, 3, 62; 8, 2, 23; Tacit. Germ. 17; Eutrop. 6, 9, 2; Apul.
Flor. 1 S. 30.
Nescienter Augustin. Doctr. Chr. 40.
Nictanter Thes. nov. Latin, p. 372.
Nocenter Colum. 8, 2, 10; Geis. 5, 28, 11; Tertull. Apol. 14.
Noctanter Cassiod. Histor. Eccl. 6, 31; 8, 1,
Nolenter Vulg. Numer. 15, 28; Augustin. Locut. 50 d. Numer.
Notificanter Thes. nov. Latin, p. 373.
Nuganter Thes. nov. Latin, p. 379.
Nutanter Thes. nov. Latin, p. 376.
Obotdienter Liv. 3, 39, 1; 5, 12, 13; 21, 34, 3; 39, 53, 11
(vergl. Schmidt, Beiträge zu Livius II p. 25); Curt. 4, 1, 5; 7, 4,
20; 9, 7, 14; Augustin. Civ. Dei 14, 23 (II p. 48, 4).
Obrepenter Gloss. Parisin.
Obsecundanter Nigid. bei Nonius p. 147, 24.
Obsequenter Liv. 41, 10, 12; Plin. Ep. 4, 11, 15; Apul. Met.
11, 1 S. 752; lul. Valer. 3, 31 (p. 139, 6 ed. Kühler).
Observunter Macrob. Somn. Scip. 1, 1, 7; Apul. Apol. 72
S. 546.
Obstanter Thes. nov. Latin, p. 513.
Obtemper anter M. Aurel. bei Fronto Ep. ad M. Caes. 5, 11;
Prudent. nspi ars<p. 2, 112; Augustin. Civ. Dei 16, 25, (II p. 165, 27).
Occultanter Thes. nov. Latin, p. 389; 399.
Ocianter Thes. nov. Latin, p. 399.
Odoranter Thes. nov. Latin, p. 394.
Omnipotenter Augustin. Civ. Dei 14, 27 (II p. 55, 16).
Opinanter Forcell. ed. De Vit VI p. 680*.
Opitulanter Thes. nov. Latin, p. 390.
0]j tanter Thes. nov. Latin, p. 400.
Ordinanter lul. Hilarian, de die Pasch.
Oscitanter Cic. Brut. 80, 277.
Ovanter Tertull. adv. Valentin. 28.
Paenitenter Minuc. Fei. Octav. 26.
Palanter Gloss. Monac. p. 33.
Patenter Boeth. Art. geom. p. 408, 24 ed. Fr.; Cassiod. in
Psalm. 106, 17; Plin. Val. 1, 57.
Patienter Cic. Lael. 25, 91; Phil. 11, 3, 7; Caes. bell. civ.
3, 15, 5; Hör. Epit. 1, 17, 14.
Peccanter Cael. Aurel. 2, 9, 40.
Peragranter Amm. Marcell. 14, 1, 6.
Neue -Wagener, Lat. Formenlehre. U. 3. Aufl. 46
— 722 —
Peramanter Cic. Ep. Farn, 9, 20, 3.
Perlibenter Cic. Ep. Att. 8, 14, 2; Fam. 7, 14, 2.
Permananter Lucr. 6, 916.
Permanenter Vincent. Lerin. Commonit. 39.
Pernoctanter Arnob. in Psalm. 130; Maxim. Taurin. Homil.
62; Auct. Hist. Datian. 23.
Per sever anter Liv. 4, 60, 5; 21, 10, 7; Val. Max. 6, 1, 7;
Plin. N. H. 13, 1, 2 (6); Suet. Aug. 62; Scrib. 38; 214; Apul.
Apol. 48 S. 506; Amm. Marcel). 15, 7, 9; 30, 4, 19.
Persolenter Gloss. Isidor.
Persuadenter Chalcid. Tim. 127 (p. 191, 21).
Pertinenter Tertull. adv. Marc. 4, 38: Auct. de lapsis ad
Novatian. 3.
Pestilenter Thes. nov. Latin, p. 436.
Petulanter Cic. Ep. Att. 2, 19, 3; Cic. pro Cael. 3, 8; 13,
32; 16, 38; in Sallust. 3, 9 (ed. Kayser 11 p. 151).
Pigritanter Thes. nov. Latin, p. 440.
Potenter Horat. Ars poet. 40; Val. Maxim. 1, 1, 1; Quintil.
12, 10, 72; Vulg. Interpr. Sap. 6, 7; Cassian. Conl 11, 11.
Praecipitanter Lucr. 3, 1061 ; Cassian. Conl. 4, 11, 2; Coripp.
loh. 7, 77; Placid. Gloss. p. 80, 15 ed. Deuerling.
Praefestinanter Ital. Esther 6, 14.
Praelicenter Gell. 16, 7, 1; Amm. MarcelL 16, 5, 3; 17, 8, 3;
28, 4, 25.
Praemetuenter Lucr. 4, 821 (823).
Praeparanter Gloss. nov. Lat. ed. Mai. p. 89.
Praepollenter Thes. nov. Latin, p. 437.
Praeproper anter Lucr. 3, 777.
Praescienter Anonym, in lob 1 p. 77.
Praeatanter Ven. Fortun. Vit. S. Radig. 14.
Praesumenter Cassiod. Var. 5, 15.
Praetereunter Augustin. Tract. in loann. 118.
Praevementer Gregor. Pap. Ep. 2, 31.
Precanter Ven. Fortun. Vit. S. Martini praef. 39.
Principanter Thes. nov. Latin, p. 406.
Proficienter Augustin. Ep. 199, 1; Prosper. Aquit. in Psalm.
120, 5; Cassiod. Exposit. in Psalm. 133, 2.
Profluenter Cic. Tuscul. 5, 18, 53.
Properanter Lucr. 5, 301; Tacit. Ann. 16, 24; Art. Asper.
ed. Hagen p. 55, 19.
Propitianter Thes. nov. Latin, p. 463.
— 723 —
Prospicienter Gell. 2, 29, 7.
Prudenter Cic. Lael. 1, 1; 2, 6; Rep. 3, 9; Fin. 5, 6, 15;
Sallust. lug. 88, 2; Liv. 33, 13, 3; 33, 21, 2.
Puhltcant.er Thes. nov. Latin, p. 459.
Padenter Afran. (com. 80) bei Charis. II S. 190 (p. 213, 15
ed. Keil); Cic. pro Quint. 11, 39; pro Tüll. 8, 20; ia Vatin. 2, 6;
Horat. Ep. 1, 17, 44; Art. poet. 51.
Rapienter Ven. Fortun. 9, 7, 22.
Recenter Pallad. 1, 26, 2; 5, 4, 3; lul. Obsequ. 57 (IIB);
über das Adverb, recens vergl. S. 592.
Redundanter Plin. Ep. 1, 20, 21; Ambros. Ep. 63 (82), 27.
Reluctanter Augustin. de üb. arbitr. 3, 23, 69.
Renitenter Augustin. de lib. arbitr. 3, 23, 69.
Repugnanter Cic. Lael. 25, 91; Amm. Marceil. 20, 8, 4.
Reverenter Plin. Ep. 3, 21, 5; 7, 31, 5; Amm. Marcell. 16,
12, 41: 22, 7, 3; Auson. Epigr. 2 (8), 7 (ed. Peiper p. 311).
Ridiculanter Thes. nov. Latin, p. 498.
Rixanter Thes. nov. Latin, p. 504.
Ructanter Thes. nov. Latin, p. 500.
Rusticanter Sidon. Apoll. 9, 3, 6.
Sapienter oft.
Satianter Apul. Met. 7, 16 S. 476.
Satur anter Fulgent. Verg. contin. p. 149, 5 ed. Muncker.
Scienter Cic. de orat. 1, 29, 132; 2, 2, 5; Offic. 2, 5, 18; Caes.
bell. civ. 1, 55, 2; Corn. Nep. praef. 1 ; Suet. Tit. 3; Plin. Panegyr.
64, 3; Gell. 17, 5, 9: Claud. Mamert. 1, 12 (p. 53, 3 ed. Baehrens);
Amm. Marcell. 20, 3, 4; Augustin. c. duas epp. Pelag. 3, 5; 6, 47;
c. lul. Pelag. 5, 8; Veget. de re milit. 1, 4 (p. 9, 10 ed. Lang);
1, 15 (p. 18, 12); 1, 17 (p. 20, 3); 1, 20 (p. 24, 6); 2, 14 (p. 48, 5).
Scrutanter Ambros. Ep. 80.
Separanter Ps.-Fulg. Serm. 21, 888 'i.
Sequenter Excerpt. Charis. p. 539, 25 ed. Keil; Serm. Arianor.
fragm. 8 bei Mai, Nov. Collect. 3 p. 224.
Sermocinanter Sidon. Apoll. 8, 6, 13.
X Signanter Auson. Grat. act. 2 (p. 356, 2 ed. Peiper); Hieronym.
adv. lovian. 1, 13; Cassian. Conl. 1, 13, 6; 5, 12, 4; c. Nestor.
5, 10, 2.
Significanter Senec. Controv. 7, 5 (20), 9; Quintil. 1, 7, 32;
6, 2, 17; 11, 1, 53; 12, 10, 52.
Silenter Vulg. 1 Reg. 24, 5; Isid. in reg. 17, 6; luvenc. 3,
460; Maxim. Taurin. Serm. 5.
46*
- 724 -
Simulanter Apul. Met. 8, 10 S. 536.
Sitienter Cic. Tuscul. 4, 17, 37; Apul. Met. 9, 4 S. 598; Minuc.
Fei. 9, 5; Lact. Instit. 2, 1, 3; Cassiod. in Psalm. 106, 33.
Soporanter Thes. nov. Latin, p. 539.
Stülanter Ambros. Ep. 41, 14.
Stomaclt anter Augustin. Vita beata § 15.
Suadenter Donat. ad Terent. Andr. 1, 5, 36; Arnob. 2, 19;
Interpr. Iren. 1 praef. 1.
Subarroganter Cic. Acad. 2, 36, 114.
Subsequenter Augustiu. in Psalm. 67, 11; 87, 1 ; Fulgent.
Ruspens. ad Monim. 2, 12; Isid. Orig. 7, 12.
Bufferenter Anecdot. Helvet. p. 213, 27 ed. Hagen.
Sufficienter Plin. Ep. 10, 18 (29), 3; Aurel. Vict. Epit. 20, 7
ülpian. Dig. 7, 1, 15, 24; Pall. 1, 35, 10; Hieronym. Ep. 123, 6
Vulg. Nahum 2, 12; August. Ep. 148, 8; Chalcid. Tim. 20; Sidon
Apoll. 2, 1, 2; 9, 14, 6; Macer. Carm. 46, 32; Cassian. Institut
5, 1; Conl. 9, 26, 1; 10, 14, 1; Art. Asper. p. 55, 17; Comment
Einsidliense in Don. artem min. p. 213, 26; 261, 8.
Superabundanter Vulg. Ephes. 3, 20.
Super eminenter Thes. nov. Latin, p. 191.
Supplicanter Sedul. Ep. ad Macedonium ed. Huemer p. 174, 2;
Placid. Gloss. p. 80, 10 ed. Deuerling.
Suspictenter Gloss. bei Mai. Class. auct. VI p. 547 ; VII p. 580.
Suspiranter Gramm. Vatic. de interiect. 1 (Class. auct. V
p. 271).
Susurranter Thes. nov. Latin, p. 552.
Temeriter Acc. (tr. 96) bei Nonius S. 516, 3; Prise. 15, 13.
Vergl. tomere p. 590.
Temperanter Tacit. Ann. 4, 33; 15, 29; Amm. Marcell. 14,
10, 15; Augustiu. Civ. Dei 16, 25 (II p. 165, 27).
Tepenter Beda homil. 9 p. 297.
Tergiversanter Vell. Pat. 1, 9, 3.
Titubanter Cornific. 4, 41, 53; Cic. pro Cael. 7, 15; Amm.
Marcell. 24, 4, 28; Augustin. Ep. 117, 17.
Toleranter Cic. Ep. Fam. 4, 6, 2; Tuscul. 2, 18, 43; Amm.
Marcell. 21, 9, 2.
Tonanter Dracont. Hexaem. 3, 223.
Transeunter Amm. Marcell. 28, 1, 14; Augustin. Civ. Dei 3,
14 (I p. 114, 13); 15, 23 (p. 107, 29); in Psalm. 77, 43; Quaest.
in Heptat. 1, 108.
Treintuitr Dracont. Hexaem. 3, 671; Fulgent. Serm. 24; 56.
— 725 —
Trepidanter Suet. Nero 19; Sidon. Apoll. 2, 10, 3; ?, 23, 303.
Turhanter Arnob. in Psalm. 44.
ükiscenter Gregor. Magn. Ep. 5, 10.
Undanter Apul. Met. 2, 16 S. 129; Mart. Capell. 2, 138.
Urgenter Cyprian. Ep. 36, 1 ; Augustin. c. litt. Petil. 3, 32
§ 37.
Vacanter Gell. 17, 10, 16.
VaciJJavtPT Diomed. Ars Gramm. 3 p. 500, 18 K.
Valent^r Senec. Contr. 7, 22, 10 (ed. H. J. Müller p. 334, 8);
Val. Maxim. 3, 7 ext. 6; Gels. 5, 26, 21: Colum. 1, 5, 9; 3, 2,
15 u. arb. 3, 3; Apul. Met. 4, 14 S. 272; Sidon. Apoll. 1, 9, 3.
Vasianter Thes. nov. Latin, p. 436.
Veneranter Tertull. Carm. de iudic. Dom. 7; Sedul. Carm. 5,
431 (ed. Huemer p. 145): Dracont. Hexaem. 3, 672.
Verenter Sedul. Carm. 1, 24 (ed. Huemer p. 17).
Vergenter Thes. nov. Latin, p. 618.
Vicenter Thes. nov. Latin, p. 74.
Vigäanter Cic. Verr. 4, 64, 144; Ep. Farn. 15, 2, 5: Plane,
bei Cic. Ep. Fam. 10, 23, 6; Plin. Ep. 6, 19, 3; Amm. Marceil.
22, 7, 7; 23, 3, 5.
ViiH-evter Schol. Bob. in Cic. orat. pro Milon. 18, 2 (p. 289,
24 ed. Baiter); id. in orat. pro Sulla 13, 1 (p. 367, 11); Anastas.
Pap. Ep. 6, 9; Xystus Pap. Ep. 6, 7.
Volenter Apul. Met. 6, 12 S. 402.
Zelanter Ven. Fortun. Vita Paterni 3.
y) Von einer bedeutenden Anzahl von Adjectiva auf us a um,
er ra rum und er era erum werden bei den älteren Dichtern und
bei ihren späteren Nachahmern Adverbia auf ter gebildet, welche
sich besonders in der Volkssprache erhielten, vergl. 0. Rebling,
Versuch einer Charakteristik der römisch. Umgangssprache p. 24.
Mehrere derselben zählt Nonius auf in dem Abschnitt de indi-
scretis adverbiis S. 509 — 517, und nach diesem Prise. 15, 3, 13
S. 1010 (II 70, 20). Der letztere führt vor anderen an dure und
duriter, large und largiter, humane und humaniter, inhumane und
inhumaniter, firme und firmiter. Bei Charis. 1, 16 S. 92 (116,
10) werden naviter, duriter und humaniter, in den exe. ex Charis.
arte gramm. S. 110 (556) naviter, ignaviter, humaniter, duriter
und largiter zusammengestellt. Diese werden gröfstenteils auch
bei Schriftstellern der klassischen Zeit gefunden.
Acerhiter Augustin. ed. Migne 40, 1005; 1006; gewöhnlich
acerbe.
— 726 —
Aequanimiter Tertull. Patient. 8, 9; Ambros. Off. 1, 48, 237;
de lacob. 1, 8; Hegesippus 1, 13, 3 (p. 19, 27 ed. Weber-Cäsar);
2, 9 (p. 138, 65); Amm. Marceil. 19, 10, 3; Hieronym. in Psalm.
33; Rufin. Apol. 1, 7; Sidon. Apoll. 3, 9, 2; 4, 12, 4; 7, 4, 3;
7, 14, 1; Symm. Ep. 4, 10; Sulp. Sever. Dial. 1, 21, 5; Venant.
Fortun. 10, 4, 4; Alcim. Avit. Ep. 32 (p. 63, 4 ed. Peiper);
Cassiod. Complex. 2 in ep. lacobi; Oros. Hist. 4, 5, 4 und Apol.
33, 6; Macrob. Saturn. 2, 4; Comment. Bernens. Lucani 2, 92,
vergl. Paucker, Suppl. 1 p. 17; Rönsch, Collect, philolog., herausg.
von C. Wagener p. 67, 121. Als Adjektiv findet sich aequanimus
Auson. Edyll. 3, 10; Lud. sept. sapient. praef. 3; Boeth. cons. phil,
2, 4 p. 34, 66 und aequanimis Herrn. Past. 2, 5, 1 und Gloss. Labb.
Aequiter Liv. Andr. (3), Pacuv. (73), Acc. (120) bei Nonius
Marceil. S. 512, nach Prise. 15, 3, 13 S. 1010 (II p. 71, 1) auch
Plautus. Adjektiv aequus, Adverb, aeque.
Aliter von der Nebenform alis (vergl. S. 531) gebildet.
Amariter Hieronym. Epist. 23, 1; Histor. de preliis 3, 32
(p. 135, 11 ed. Landgraf); gebräuchlich ist amare.
Amiciter Plaut. Pers. 2, 3, 3 (255); Pacuv. (tr. 131) bei Nonius
S. 510; Placid. Gloss. p. 4, 17 ed. Deuerling. Adverb, amice.
Amoeniter Gell. 20, 8, 1. Adverb, amoene.
Ampliter nach Charis. 1, 15 S. 60 (79, 14) und 2, 13 S. 176
(195, 12) bei Plautus, nämlich Cas. 2, 8, 65; Cist. 2, 3, 54;
Bacch. 4, 4, 26 (677); Mil. Glor. 3, 1, 163 (758); Merc. 1, 1, 99;
Stich. 5, 4, 10 (692); nach Nonius Marcell. S. 511 bei Lucil. (13, 7
ed. L. Müller = v. 384 ed. Lachmann), Acc. (tr. 282), Pompon.
(Com. 54, diesen Vers hat Nonius auch S. 234); Gell. 2, 6, 11;
10, 3, 4; Apul. Met. 1, 21 S. 67; 10, 26 S. 728; Macrob. Sat. 6,
7, 14. Adverb, ample.
Asperiter giebt Nonius S. 513 (in den Leid. 1 und 2 aspiter,
L. Müller hat aspriter geschrieben) aus Sueius II (L. Müller in
seiner Ausgabe des Lucilius p. 313 ebenso aspriter); dasselbe
schreibt Prise. 15, 3, 13 (II 71, 1) dem Plautus zu. Asperiter
haben Bothe, Ribbeck und L. Müller des Versmafses wegen auch
in einem Verse des Caecil. (43) bei Nonius S. 512 statt des über-
lieferten aspere geschrieben. Adverb, aspere.
Avarifer Plaut. Curcul. 1, 2, 35 (126); Rud. 4, 7, 12 (1238);
Cato Orat. 70 fr. 3 und Claud. Quadrigar. Ann. 21 fr. 88 bei
Nonius S. 510, 20. Adverb, avare.
Aviditer Apul. Met. 4, 7 S. 251 ; Arnob. 5, 1 ; Placid. Gloss.
p. 10, 13 ed. Deuerling. Adverb, avide.
— 727 -
Bem'gmter Titin. (com. 49) bei Nonius S. 510, 20. Adverb,
benigne.
Blanditer Plaut. Asin. 1, 3, 69 (222); Pseud. 5, 2, 3 (1290);
Cistell. frg. 35; Titin. (com. 37) bei Nonius S. 256 und 510
und nach Prise. a.a.O.; Claud. Mamert. 3, 15 (p. 184, 12 ed.
Engelbrecht): Alcim. Avit. ex horail. libr. 20 (p. 133, 30 ed.
Peiper).
Caduciter Varro (Sat. Men.) 576 bei Nonius S. 91.
Cogniter\ cognite, benigne, humane Thes. nov. Latin, p. 155.
Commoditer; commode. Inscr. apud Grut. spuria.
Concinniter Gell. 18, 2, 7. Als Adjektiv war concinnus und
als Adverb, dazu concinne gebräuchlich, doch findet sich Acc.
concinnem bei Apul. Met. 5, 20 S. 356.
Crebriter Vitruv. 2, 8, 2; 7, 1, 3; 7, 3, 1; 8, 2, 1; 10, 19
(13), 7; Apul. Met. 1, 21 S. 67; 3, 15 S. 201; 4, 3 S. 240; 4, 26
S. 294; 10, 2 S. 682.
Decoriter Apul. Met. 5, 22 S. 361; 6, 28 S. 438; 11, 3 S. 759
und lul. Valer. 1, 24 (p. 33, 24 ed. Kubier); 2, 29 (p. 101, 6) ist
nicht nach decorus, sondern nach dem defektiven Adjektiv deco-
rem gebildet.
Duriter giebt Nonius S. 512 aus Enn. (tr. 265 = 373), Caecil.
(com. 42), Afran. (com. 251), Nov. (com. 99) und Terent. Andr.
1, 1, 47 (74), Charis. 2, 13 S. 60 (79, 13) aus der nämlichen
Stelle des Ennius und Terent. Adelph. 1, 1, 20 (45); dasselbe
haben Terent. Adelph. 4, 5, 28 (662); Lucr. 5, 1400; Cornific.
4, 10, 15; Vitruv. 10, 8 (3), 9; Gell. 17, 10, 15; Ennod. Ep.
2, 28, 1 (ed. Hartel p. 69, 25; ed. Vogel p. 76, 4); 3, 16, 1
(p. 84, 9; p. 115, 10); 9, 28, 1 (p. 249, 14; p. 317, 6); Dict. 18,
10 (p. 478, 9; p. 192, 25); Macrob. Sat. 5, 17, 12; Vulg. Sap.
5, 23; Gloss. Labb. dure, duriter axl-qpwo, — dure Cic. Phil. 12,
10, 25; Horat. Epist. 2, 1, 66; Sen. Contr. 10, 3 (32), 10; Sen.
Epist. 82, 1; Benef 5, 22, 2 und Provid. 4, 12; Val. Flacc. 5,
196; Quintil. 1, 5, 67; 8, 6, 33; 9, 4, 58; Plin. Epist. 1, 15, 3;
Gell. 18, 11, 2; 20, 1, 7; Apul. Apol. 9 S. 398; 102 S. 601; Vulg.
Gen. 21, 11; 42, 30; 1 Reg. 20, 10; Isai. 22, 3 und Tit. 1, 13.
Festiviter Nov. (com. 40) bei Nonius S. 510; Gell. Ind. capit.
1, 2; 3, 5, ferner 1, 2, 7; 1, 22, 6; 18, 8, 2 — festive Plaut.
Pseud. 5, 1, 9 (1254); Gell. 18, 1, 9.
Firmiter Plaut. Gas. 1, 44; Epid. 1, 1, 77 (83); Pseud. 3,
2, 111 (901); nach Nonius S. 512 Afran. (com. 12), Lucil. (10, 2
ed. L. Müller = 332 ed. Lachmann und 12, 3 = 368) und Cic.
— 728 —
de rep. 6, 2, 2 (diese Stelle giebt auch Priscian a. a. 0. an);
Laber. (com. 133) bei M. Caesar an Fronto 2, 6 (2, 2, des Vers-
mafses wegen von 0. Ribbeck mit Umstellung der Worte in firmiter
verwandelt); Varro R. R. 3, 9, 7; Cic. de rep. 1, 45, 69; Caes
bell. Gall. 4, 26, 1; Vitruv. 5, 12, 3; 10, 14 (9), 2; 10, 21 (15), 1
10, 21 (25), 4; Suet. Vitell. 14; Gell. 13, 8, 2; lul. Valer. 3, 22
Apul. Met. 6, 29 S. 441; 8, 2 S. 508; 8, 22 S. 566: Dogm. Plat
2, 20 S. 248; Lact. Instit. 4, 19, 6; 5, 6, 2; 5, 7, 9 und Opif,
Dei 5, 4, 9; Amm. Marcell. 21, 2, 2: 26, 7, 8; Cassian. Conlat
10, 8, 6; 12, 6, 3; 18, 3, 1; Vulg. 2 Par. 24, 13 — firme Plaut
Mil. Glor. 4, 2, 24 (1005); Trin. 2, 2, 54 (335) im Ambros. (sonst
ferme); Cic. Fin. 1, 21, 71; 2, 2, 6; 3, 9, 31; Quintil. 11, 2, 1
Plin. Epist. 6, 13, 3; Suet. Calig. 26; Quint. Declam. 248 (ed
Ritter p. 16, 20); Aug. Solil. 2, 2; Confess, 7, 3, 4; Cassian. Instit
9, 7; Corp. Inscr. Lat. 8, 9011.
Gnaviter vergl. naviter.
Hilariter Augustin. Civ. Dei 5, 26 (I p. 239, 31); Vulg. Sap.
6, 17: Thes. nov. Latin, p. 273 und in einer untergeschobenen
Inschrift C. I. L. 5, 541. Charis. 2, 13 S. 180 (200, 15) stellt mit
Bezugnahme auf Helen. Acron. richtig hilariter mit hilaris und
hilare mit hilarus zusammen. Hüare haben Plaut. Mercat. 1, 1,
98; Afran. (com. 244) bei Nonius S. 514, 1 ; (com. 316) bei Charis.
a. a. 0.; Cic. de orat. 2, 71, 290; 2, 83, 340; 3, 8, 30; Ep. Fam.
1, 9, 19; 16, 10, 2; Fin. 5, 30, 92; Cornific. 3, 14, 24; 4, 55,
68; Tacit. Ann. 13, 3; Suet. Nero 34: Gell. 18, 2, 1.
Humaniter ist nach Charis. 1, 16 S. 92 (116, 11) (piXavdpco-
TTCDQ, humane dußpwm'ucog, Diomed. 1 S. 402 (406, 26) vergleicht
ebenfalls humane mit uvf^oojnivwq^ mit fdavf^owr.coc, aber huma-
nitus, doch ist diese Unterscheidung unsicher. H. Hellmuth (Prio-
rum Cic. orationum sermo in «Acta seminarii philologici Erlan-
gensis« I p. 114, 115) bemerkt über den Gebrauch von humaniter
und humane bei Cicero: humaniter excepto uno loco, qui legi-
tur in ep. ad fam. VII 27, 2 (a. 46), non invenitur nisi in libris
ante a. 54 scriptis. Postea autem Cicero consulto hoc adverbium
vitasse eique formam humane anteposuisse videtur, vergl. auch
J. H. Schmalz in Krebs Antibarbarus I p. 606. Humaniter findet
sich Cic. de orat. 2, 11, 46; Ep. Fam. 7, 1, 5: 7, 27, 2; ad Q.
fr. 2, 1, 1; 2, 15», 3: Ep. Att. 1, 2, 1: 1, 20, 1; 4, 16, 9;
derselbe bei Nonius S. 509 zweimal, die erste dieser Stellen hat
auch Priscian. a. a. 0.: M. Anton, bei Cic. Ep. Att. 14, 13A. 2;
Januar. Nepot. 9, 3 (p. 498, 16 ed. Halm; p. 605, 3 ed. Kempf).
— 729 —
— Humane (mit patitur verbunden) Terent. Adelph. 1, 2, 65
(145); dasselbe (mit a te pie fieri verbunden) Cic. Ep. Fam. 11,
27, 7; so auch Ep. Att. 12, 44, 1: 13, 22, 4; 13, 47 ^ 3: 15,
27, 1; Legg. 2, 24, 60: mit morbos toleranter ferunt verbunden
Tuscul. 2, 27, 65; humana humane ferenda 3, 16, 34; aliquid
moderate aut humane esse facturos M Anton, bei Cic. Phil. 13,
17, 36; non humane de provincia loquitur Cael. bei Cic. Ep. Fam.
8, 10, 3: vides humane Horat. Epist. 2, 2, 70; quam humane
nobiscum hiems egerit Senec. Epist. 23, 1 und parum humane salu-
tavit de ira 2, 24, 1 ; humane petiit Vitruv. 2 prooem. 1 ; humane
facis Mart. 2, 15, 2 und humane facit 12, 55, 11; saepius poetice
quam humane locutus es Petron. 90, 3 ; humane ac benigne Lact.
Instit. 5, 2, 13; id iuste, id pie, id humane fit 6, 11, 13 und
bene et humane fieri videtur 6, 12, 29.
IgnaviUr Lucü. (16, 2 ed. L. Müller = 464 ed. Lachmann) bei
Nonius S. 513, 13 und nach Prise. 15, 3, 13 S. 1010 (II p. 71, 3);
Claud. Quadrig. fr. 37 bei Nonius S. 514, 11; Hirtius bei Cic. Ep.
Att. 15, 6, 2; Auct. bell. Afric. 81, 1 (in der Anmerkung zu dieser
Stelle v^ird von Wölfflin aus Versehen auch Enn. aus Prise, a. a. 0.
angeführt): Gell. 2, 6 im Lemma; Apul. Met. 9, 16 S. 623; Amm.
Mareen. 17, 10, 2 — üpiave Cic. Tuscul. 2, 23, 55; Horat. Epist.
2, 1, 67; Eutrop. 9, 24.
Immensiter Alcim. Avit. ex homil. libr. VI ed. Peiper p. 1 10, 11.
Improhiter Petron. QQ^ 7, hier hat man für improbiter nos
pugno: improbi oder improbe ternos pugnos vermutet, letzteres
schreibt Bücheier: improbiter findet sich noch Aegritudo Perdicae
V. 169 ed. Baehrens (P. L. M. V p. 120).
Improperiter hat lul Val. 2, 27 (p. 94, 21 ed. Kubier): ne
quid igitur videretur improperiter in re tali fecisse, custodem equi
gladio perfodit. Ein Adjektiv improperus findet sich Sil. 3, 96.
Inconcinniter Gell. 10, 17, 2.
Indi(jniter C. I. L. 1, 1008, 4 (= Anthol. Lat. ed. Meyer
1341, 3).
Infestiviter Gell. 9, 9, 9.
Infirmifer Vulg. Sap. 4, 4; Augustin. Civ. Dei 1, 11 (I p. 21,
11); Doctr. Chr. 1, .34; Arnob. 7, 45: Cassian. c. Nestor. 7, 1, 1
— infirme Cic. Ep. Fam 15, 1, 3; Suet. Aug, 90; Plin. Epist.
1, 20, 21.
Inhumanitf'r Cic. Verr. 1, 52, 138; ad Q. fr. 3, 1, 6 §21;
Spartian. Hei. 5, 10, vergl. Pomp. Comm. S. 335; Cledon. S. 1921
(63, 15); S. 1923 (66, 4); Prise. a.a.O. — inhumane Terent.
— 730 —
Heaut. 5, 5, 2 (1046); Cic. Off. 3, 6, 30: Senec. de ira 2, 33, 3;
Quintil. 3, 8, 69; Nazar. Panegyr. Constantino Aug. 16, 3.
Inimiciter Acc, Didasc. fr. I bei Nonius S. 514, 22; Claud.
Quadrig. ann. 3 fr, 41 bei Gell. 3, 8, 8; Tubero. bist. 4 fr. 3 bei
Charis. 2, 13 S. 181 (202, 13); Auct. incert. bei Prise. 15, 13.
Iniquiter Gregor. Turon. Vit. patr. 9, 2 p. 704, 12.
Insaniter Pompon. (com. 17) bei Nonius S. 509 und Prise,
a. a. 0.
Inainceriter Paul. Diac. Migne 95 95, 1399*.
Integriter vitiose putant dici, sed integre, ut impigre sagt
Cbaris. 2, 13 S. 183 (202, 19).
Intempestiviter im Lemma zu Gell. 4, 20, während daselbst
§ 6 intempestive steht.
Iracunditer Caec. (com 78) bei Nonius S. 515, 1; Auct. incert.
bei Priscian. 15, 13.
Largiter Plaut. Epid. 3, 4, 49 (485); Mosteil. 2, 28 (438);
Rudens 4, 4, 144 (1188): 5, 2, 28 (1315); Trucul. 5, 11 (903) in
der editio pr. (in den Hdschr. lagiter) ; Claud. Quadrig. ann. 21
fr. 88 bei Nonius S. 510 nach Bertin. Verbesserung, in den Hdschr.
largimur; Laber. (com. 8) bei Charis. 2, 13 S. 184 (204, 22); Lucr.
6, 622; 6, 1113; Cic. Ep. ad Brut. 1. 17, 6: Caes. bell. GaU. 1,
18, 6; Auct. bell Afric. 72, 5; Horat. Serm. 1, 4. 132; Vitruv.
6, 1, 8; Sueton. Aug. 89; Petron. 71, 7; luL Valer. 1, 15 (ed.
Kubier p. 26, 4); 2, 33 (p. 105, 11); 2, 38 (p. 109, 18); Apul.
Met. 4, 7 S. 251; 8, 16 S. 552; 8, 26 S. 578; 8, 28 S. 584; 9, 22
S. 636; 11, 18 S. 792 und Apol. 28 S. 455; Lactant. Instit. 1, 11, 18;
5, 14, 18; Eumen. Grat. act. Constantino Aug. 3, 3 (p. 182, 19
ed. Baehrens) und Nazar. Panegyr. Constantino Aug. 28, 2 (p. 234,
27); 38, 1 (p. 243, 13); Dictys 1, 2; Symm. Epist 1, 61; 3, 61;
4, 28; 6, 71; 8, 19; 8, 23: Inscr, Neap. 2569 Z. 8; Willm. Ephem.
I 1791; 2009 ~ larije Plaut. Aulul. 2, 2, 19 (196); Varro R. R.
3, 10, 7; 3, 11, 3; Cic. pro Rose. Am. 8, 23; Verr. 3, 88, 204;
4, 27, 62; pro Mur. 4, 10; pro Sest. 48, 103: Ep. Att. 8, 11 D. 7;
Nat. Deor. 2, 47, 121; 3, 27, 69; de rep. 1, 43, 66: Q. Cic. petit.
cons. 11, 14; Lucr. 3, 22; 5, 233: Horat. Carm. 1, 9, 6; Liv. 21,
5, 5; 38, 8, 7; Colum. 3, 11, 4; 6, 3, 8; 7, 10, 7; 8, 10, 3;
8, 14, 11; 12, 25, 4; Senec. Epist. 21, 10; Brev. Vit. 1, 3; Nat.
quaest. 4, 13, 3: Lucan. 6, 699; Phaedr. 2, 6, 15: Plin. N. H.
10, 34, 52 (105); 12, 1, 5 (9); 12, 14, 32 (62); 19, 3, 15 (40);
21, 10, 31 (56); 34, 17, 49 (164); 36, 15, 24 (108); 36, 15, 24
(115); Sil. 13, 295; 14, 461; Stat. Silv. 2, 2, 37; Mart. 1, 103, 3;
— 731 —
Tacit. Ann. 6, 15; Suet. Domit. 21; Curt. 8, 10, 17; Lactant.
Instit. 5, 5, 8 und mort. persecut. 29, 5. Charis. 2, 13 S. 164
(184, 5) sagt: Ab eo quod est largus remansit in consuetudine
ut largiter diceremus, siquidem in difierentiam venit large ab eo
quod est largiter, quod large quidem significat eö'use et abun-
danter, ut dicimus, large et liberaliter patrimonio usus est, et
largiter multum , largiter pecuniae habuit. In der Schrift De
differentiarum scriptoribus Latinis ed. J. W. Beck p. 66, 5 heifst
es: Inter large et largiter: large qualitatis est, largiter quanti-
tatis; itaque dicimus: frumentum large praebitum est, largiter
consumptum est. Diese Unterscheidung wird jedoch durch die an-
geführten Stellen nicht durchgängig bestätigt.
Lasciviter Laev. fr. 5 M. bei Charis. 2, 13 S. 183 (204, 16).
Longaeviter Paul. I. Migne 89, 1140'*; 1156^ 1168^ 1183^
Longiter weist Nonius S. 515, 12 bei Lucr. 3, 674 nach, und
dasselbe ist vermutet 3, 787 und 5, 133, wo in der Hdschr.
longius ist.
Maestiter Plaut. Rud. 1, 5, 7 (265).
Magnanimiter Lactant. ad Stat. Theb. 11, 4; Cassian. Instit.
7, 31; Conl. 6, 9, 3; 12, 2, 5; 16, 3, 2; Mar. Victorin. Ep. ad
Ephes. 4, 7, gebildet von dem später gebräuchlichen Adjektiv
magnanimis, während von dem Adjektiv magnanimus ein Adverb
magnanime sich nicht findet.
Masculiniter Interpr. Iren. 1, 5, 3 — masculine Arnob. 1, 59;
Charis. 1 S. 55 (p. 71, 29 und 30).
Miseriter Laber. (com. 149) bei Nonius S. 517; Catull. 63,
49 (im Par. miserius, im Rice, miseribus); Apul. Met. 8, 5 S. 519;
lul. Valer. 2, 28 (p. 98, 12 ed. Kühler); 2, 32 (p. 104, 5); lordan.
Getic. 41, 216 (p. 113, 14 ed. Mommsen); vergl. Prise, a. a. 0.
Adverb, misere gewöhnlich.
Munditer giebt Nonius S. 510 aus Plaut. Poenul. 1, 2, 26
(235); dasselbe findet sich bei Apul. Apol. 33 S. 472; Soran. Lat.
fr. 40 p. 126, 3.
Mutuiter Varro (Sat. Menipp. 346) bei Nonius S. 513 und
nach Prise, a. a. 0.
Naviter oder gnaviter giebt Charisius 2, 13 S. 185 (207, 1)
aus Terent. Eun. 1, 1, 6 (51) und Sisenna (fr. 4 ed. Bücheier
p. 229); ferner bei Cic. Ep. Fam. 5, 12, 3; Lucr. 1, 525; Horat.
Epist. 1, 1, 24; Liv. 10, 39, 6; 24, 23, 9; 30, 4, 5; 43, 7, 3;
Colum. 11, 1, 16; Senec. de otio 1 (28), 4; Gell. 6 (7), 10 in
Lemma; 15, 4, 3; lul. Valer. 1, 28 (p. 37, 22 ed. Kubier); 2, 5
— 732 —
(p. 80, 1); Apul. Met. 4, 12 S. 264; 6, 1 S. 383; 6, 10 S. 400;
6, 16 S. 411; 6, 21 S. 423; 6, 27 S. 436; 7, 11 S. 466; 10, 24
S. 725; 11, 23 S. 802 und Dogm. Plat. 1, 12 S. 206; Augustin.
Civ. Dei 9, 4 (I p. 372, 30); Doctr. Chr. 2, 7, 15; Symm. Epist.
1, 61; Cassian. Conl. 16, 3, 4; Sidon. Epist. 6, 9, 3; Macrob.
Sat. 1 prooem. 2; Itiner. Alex. 62; 98, vergl. Charis. 1 S. 67 (116,
10); Diom. 1 S. 402 (406, 36): navus naviter dicunt, quod nos
nave; Prob. Exe. de nom. S. 211, 2; navus, nave, naviter — nave
Plaut, (fr. 68 W.) bei Festus unter navus S. 169, 3 (ed. Thewrewk
de Ponor p. 1 72, 3) ; Sallust. lug. 77, 3, vergl. Excerpt. ex Charis.
S. 556, 18,
Nequiter von nequam; eine Nebenform ist nequus Gloss. Labb.
120% Plur. auch neques, ebenso in den Gloss. Labb. 23 {änb fxrj-
deva)v a nequibus). Nequiter Plaut. Amphitr. 1, 3, 23 (521); Asin.
3, 8, 88 (678); Cato Grat. fr. 5, 1 (ed. Jordan p. 39, 1) bei Gell.
16, 1; Cic. Ein. 2, 8, 25; Tiiscul. 3, 17, 36; Martial. 2, 27, 3;
Prudent. Cath. 2, 29; Gros. 7, 8, 7; Firmic. Matern, (vergl. Dressel,
Lexikal. Bemerkungen zu Firm. Mat. p. 26) 8, 26, 44 ; 8, 26, 72 ;
8, 27, 34; 8, 29, 19.
Noviter CLL. 6 praef. p. XI No. 26; 6, 1156»'; 6, 1658«
(Ephem. epigr. 3 S. 276 No. 28); Paul. Festi unter nuper S. 172
schreibt G.Müller nach der Münchn. Hdschr.: nuper quasi noviter,
Thewrewk de Ponor aber nuper quasi noviper. Vergl. Charis. 1
S. 93 (116, (5): ex hoc enim quod est novus novi noviter facit,
et sie veteres dixerunt. Danach aber; sed apud veteres dictum
est nove. Noviter lesen wir Fulgent. Mythol. 3, 1 (p. 103 ed.
Muncker); Cassiod. Institut, div. script. 8; Remig. Exposit. in
Sedul. ed. Huemer p. 317, 3; Imp. lustinian. Cod. 1, 17, 2 § 18.
Numerositer wurde früher aus Arnob. 2, 42 citiert, aber
ReifFerscheid p. 82, 12 schreibt numeros ut cierent.
Ocher {(oxsojq) Apul. Met. 1, 23 S. 72.
Parciter Pomp. (com. 179) bei Nonius S. 515 ; Claud. Mam.
de stat. anim. praef. ed. Engelbrecht p. 19, 17.
Ferhumaniter Cic. Ep. Fam. 7, 8, 1.
Pleniter Th. Prise. 1, 26; Hieronym. in Psalm. 117 und 118;
Augustin. Serm 143, 1 ed. Mai.; Ennod. Epist. 5, 16, 4 (ed.
Hartel p. 139, 6; ed. Vogel p. 191, 14); Vigil. Pap. Ep. ad Euther.
n. 7; Acta S. Timothei 10, 39 ed. H. Usener.
Praec.lariter Claud. Quadrig. ann. 3 fr. 48 bei Nonius S. 516, 11.
Primiter Pompon. (com. 70) bei Charis. 2, 13 S. 187 (210, 8)
und Nonius S. 154 und 506; CLL. 3, 75 Z. 4 — prime Plaut.
— 733 —
Mil. Glor. 3, 1, 199 (794); Trucul. 2, 5, 4 (454); Marc. Emp.
15. fol. 106 (b) und 34. fol. 135 (a); Gloss. Sang. U 195 (vergl.
Georges, Lexikon der lat. Wortformen p. 554); vergl. Charis. 2,
13 S. 188 (211, 8).
Prohiter Varro (Sat. Menipp. 342) bei Nonius S. 20 und 510
und bei Prise, a. a. 0.
Prognariter Plaut. Persa 4, 4, 39 (588) und Enn. (ann. 215
ed. Vahlen, aber L. Müller 211 und Bährens 147, 2 nach Acidalius
praegnaviter) bei Nonius S. 150, 5; die erste Stelle hat Nonius
nochmals S. 154, 25; vergl. A. Reichardt, De Q. Ennii annalibus
1889 p. 41 {= Fleckeis. Jahrb. 1889 p. 119). — proijnare Paul,
ex Fest. S. 95, 11 (ed. Thewrewk de Ponor p. 67, 34).
Properiter Pacuv. (tr. 332) und Acc. (tr. 629) bei Nonius
S. 155 (die Stelle des Acc. ist auch S. 307 und in korrumpierter
Gestalt S. 347); Catull bei Nonius S. 517 (bei Diom. Ars Gramm. 3
S. 513 [513, llj, wo der Vers dem Serenus zugeschrieben wird, ist
in den Hdschr. unrichtig propter iter); Apul. Met. 1, 22 S. 70 (in
mehreren Büchern, nach Eyssenhardt auch im Flor. 1 und 3 pro-
speriter); 5, 29 S. 374; 6, 26 S. 431; 7, 25 S.493; 10, 27 S. 730;
Au8on. Parent. 27, 1; lul. Valer. 2, 28 (p. 97, 12 ed. Kubier);
3, 30 (p. 137, 21); Konjektur in Plaut. Amphitr. 1, l, 60 (215),
in Hdschr. propere; Prise, a. a. 0. (II p. 71, 5) schreibt Hertz
statt prosperiter, was die Hdschr. haben, properiter.
Prosperiter vergl. properiter.
Pruterviter Enn. (com. 2 = 385) bei Nonius S. 513 und nach
Prise, a. a. 0.
Publiciter Pompon. (com. 27) bei Nonius S. 513, 9, jedoch
ist im Lemma, wie in allen anderen Citaten, allein publicitus.
Puriter Cato R. R. 23, 2; 76, 1; 90; 112, 2; Pomp. (com. 10)
und Nov. (com 97) bei Nonius S. 516; Catull. 39, 14; 76, 19;
Consolat. ad Livian. 41 (ed. Baehrens P. L. M. 1 p. 105).
Quadrifariter Paul. Dig. 38, 10, 10, 14; quadrifarie Augustin.
Serm. 252, 10; Aethic. Cosmogr. no. 5; Acta XXXVII martyr.
DO. 1.
Reverecunditer Pompon. (com. 75) bei Nonius S. 516.
Saeviier giebt Nonius 510 aus zwei Stellen des Ennius (tr. 145
= 136; 266 = 374); Plaut. PoenuL 1, 2, 122 (335) und Trinum.
4, 3, 53 (1060); Afran. (com. 301) und Acc. (tr. 174); dasselbe
hat Plaut. Pseud. 5, 2, 3 (1290); Prise. 14, 54 (II p. 58, 9 und
p. 59, 1); Corp. glossar. 4 p. 284, 16 und p. 566, 29: seviter cru-
deliter; Konjektur von Peiper in Dictys 6, 4.
— 734 —
Saniter Afran. (com. 220) bei Nonius S. 515.
Securiter Augustin. in loann. Epist. ad Parth. tr. 10, 8.
Severiter Titin. (com. 67) bei Nonius S. 509 und Prise, a. a. 0.;
Apul. Met. 2, 27 S. 157 (im Flor. 3 m. pr. reveriter) und 3, 3
S. 179. Imp. Gordian. Cod. 5, 62, 14: Fulgent. Mythol. 3, 6 (ed.
Muncker p. 113, 16) = Mythogr. Lat. 1, 231 (ed. Bode p. 71, 30).
Sinceriter Gell. 13, 16 (17), 1: Imp. Dioclet. et Maxim. Cod.
8, 28, 10; Vulg. Tob. 3, 5; Augustin. Civ. Dei 2, 20 (I p. 78,
15); 21, 16 (II p. 520, 5); 22, 8 (II p. 575, 22): Confess. 3,
2, 3; Epist. 142, 4; Cyprian. Rebapt. 6 (p. 76, 27): Singul. cleric.
(p. 192, 16): Ennod. Epist. 8, 12, 1 (ed. Hartel p. 208, 22; ed.
Vogel p. 280, 3); 8, 22, 1 (p. 214, 26; p 283, 22); 9, 14, 2
(p. 239, 13; p. 300, 20); Dict. 20, 4 (p. 481, 26; p. 221, 11);
Eugipp. Exe. Augustin. 59 S. 303, 3: 306 S. 985, 6; Gloss. Labb.
170*1.
Summiter Marc. Emp. 21; 29.
Superhiter Naev. bell. Poen. 55 ed. L. Müller (=: 49 ed.
Vahlen = 46 ed. Baehrens) und Afran. (com. 285) bei Nonius
S. 515, 10.
Taciter Placid. Gloss, p. 59, 5 ed. Deuerling.
Teuere an teneriter dici debeat quaesitum est sagt Charis.
2, 13 S. 162 (182, 22), er selbst billigt jedoch allein teuere.
Torviter Enn. (Ann. 79 = 258) und Pompon. (com. 18) bei
Nonius S. 516, 12.
Unanimiter Vopise. Tacitus 4 , 8 ; Tertull. Patient. 1 ; Vulg.
ludith. 4, 10; Arnob 1, 54; Oros. Hist. 4, 6, 25 und Apolog.
4, 1; Histor, de preliis 1, 19 (ed. Landgraf p. 46, 2). Als Ad-
jektiv war unanimus in Gebrauch, seltener unanimis, vergl. p. 154
und Rönsch, Collect, philologa, herausgegeben von C. Wagener
p. 106.
Uniter Luer. 3, 839; 3, 846; 5, 537: 5, 555; 5, 558: Venant.
Fortun. 5, 5, 55; Schol. luvenal. 3, 298 (ed. Jahn p. 215, 6);
Char. 2, 13 S. 197 (p. 222, 26) sagt: Uniter contra grammaticorum
inquit* observationem , qui negant oportere nomina us syllaba
terminata in er adverbialiter flecti.
Vcdgiter Petron. bei Fulgent. Expos, serm. antiqu. S. 566, 2,
dasselbe ist bei Petron. 26, 6 am Rande der ed. Tornaes. als
Variante oder Konjektur für obiter.
Vaniter Paul. Diac. homil. 22 (Migne 95, 1168»).
Cruenter (cruentus) Apul. Met. 3, 3 S. 178 — cruente Lucan.
8, 315; lustin. 23, 2, 7; 39, 3, 8; Oros. 4, 6, 9.
— 735 —
Foetulenter (foetulentus Apul. Apol. 7 S. 393 ; Arnob. 7, 18)
Veget. Art. veter. 3, 4 in F S, die Herausgeberhaben faeculentum.
Frauduleiiter (fraudulentus) Cato orat. 70 fr. 3 bei Nonius
S. 510, 21; Colum. 1, 8, 18; 9, 5, 2; Cyprian. Epist. 36, 4; 67, 5;
Vulg. Genes. 27, 35; Prov. 11, 13; 20, 19; 26, 19; Isai. 32, 6;
lerem. 6, 28; 9, 4; 48, 10 und Dan. 11, 32; 11, 13; Augustin. Civ.
Dei 20, 8 (II p. 424, 21); Ambr. in cant. cantic. 2, 60; Hieronym.
Epist. 121, 6; Sulp. Sev. Dial. 1, 6, 2; Anonym, in lob II p. 171;
Cassian. Conl. 1, 19, 3; Instit. 1, 26, 11; 1, 26, 12; Imper. Alexand.
Cod. 5, 43, 5.
Luculenter (luculentus) Cic. Fin. 2, 5, 15; Apul. Met. 4, 25
S. 291; Tertull. Resurr. 11; sonst luculente Plaut. Merc. 2, 3, 88
(424); Cic. Brut. 19, 76; Divinat. 1, 57, 131; de rep. 1, 42, 65;
Off. 3, 14, 60; 3, 28, 102; Ep. Att. 14, 21, 1; ad Qu. fr. 3, 2, 1;
3, 5, 1; Gell. 13, 31 (30), 6 u. a. Plaut. Epit. 1, 2, 55 (158)
haben einige Hdschr. luculente, aber Götz schreibt nach dem
Ambros. luculentum.
Magnificenter Vitruv. 1, 6, 1; 6, 11 (8), 9, vergl. die Kom-
parativformen magnificentior, magnificentissimus.
Opulenter Plaut, (fr. 24 W.) bei Charis. 2, 13 S. 187 (209,
25); Sallust. lug. 85, 34, aber opulente Apul. Apol. 93 S. 586.
Providenter Sallust. lug. 90, 1; Plin. Panegyr. 1, 1; Lactant.
Init. 3, 17, 18: Ulpian. Dig. 47, 3, 1, daneben auch provide Plin.
Epist. 10, 97; Frontin. Strat. praef. (ed. Gundermann p. 3, 1);
Eutrop. 9, 23; Chalcid. Tim. 139 (p. 200, 14); das eine ist von
providens, das andere von providus gebildet. Im Gebrauch war
providus; providens findet sich nur Cic. Epist. Fam. 6, 6, 9;
Sallust. lug. 28, 5; Liv. 25, 34, 7.
Earenter hat Varro bei Gell. 2, 25, 8; nach Nonius S. 164
und 515 auch Liv. Andren, (tr. 24) und Enn. (tr. 67 = 162)
Caec. (com. 135 und 183): Pomp. (com. 45) und Nov. (com. 24)
dasselbe haben Cato R. R. 103; Fab. Pictor. bei Gell. 10, 15, 4
Gell, selbst 3, 16, 1 und 17, 8, 8; Apul. Florid. 9 S. 30 und 17
S. 78; Macrob. Sat. 7, 12, 28; Boeth. Instit. arithm. 1, 20. Nach
der gemeinen Lesart bei Charis. 2, 13 S. 193 (217, 14) sollte es
auch bei Cicero gewesen sein, aber Keil hat aus dem Neap. und
Par. p. dafür Cato aufgenommen. — Rariter Schol. ad luvenal.
11, 208 (ed. Jahn p. 346, 17).
Somnolenter Hieronym. in Psalm. 118.
Temulenter Colum. 8, 8, 10.
Truculenter Cassiod. Var. 1, 30; Ven. Fortun. Vit. S. Mart.
— 736 —
4, 542, als Adjektiv diente truculentus, von truculens findet sich
ein Gen. Plur. truculentium Cassiod. Var. 1, 13.
Turbulenter Cic. Epist. Farn. 2, 16, 7, aber turbulente Cic.
Tuscul. 4, 28, 60 und de domo 54, 139; Callistr. Dig. 48, 19,
28 §3; Amm. Marceil. 17, 6, 1.
Violenier Terent. Phorm. 5, 1, 4 (731); Sallust. lug. 40, 5;
Horat. Carm. 1, 2, 14; Liv. 5, 1, 4; 30, 31, 7; 32, 34, 2; 44,
16, 8; 45, 8, 6; Valer. Maxim. 6, 2, 3; 9, 3, 6; 9, 5, 2; 9, 7
mil. Rom. 2; Colum. 7, 12, 7; Tacit. Ann. 6, 3; 15, 58 und
Histor. 3, 11; Fun. Epist. 3, 9, 2; Sil. Ital. 13, 147; 13, 389;
16, 384; Apul. Met. 3, 5 S. 181 und Ascl. 29 S. 313; Augustin.
Civ. Dei 20, 8 (II p. 424, 20) ; Alcim. Avit. ex homil. 8 (ed. Peiper
p. 119, 2); C. I. L. 5, 8724. Wenn Gesner im Lexikon 4 p. 1037
für die Adverbform violente Ovid. Met. 9, 121 und Senec. Med.
608 anführt, so ist das nicht richtig, da diese Formen vielmehr
Vokative des Adjektivs sind. Die einzigste Stelle für Adverb
violente (= violeuter) scheint Gregor. Turon. Hist. Franc. 5, 41
p. 233, 14 zu sein. Ein Adjektiv violens findet sich. Hör. Carm.
3, 30, 10 und Epist. 1, 10, 37; Pers. 5, 171; Mart. Capell. 1, 15;
Terent. Maur. 657; geveöhnlich ist violentus.
n) Mehrere Adverbia, welche den Ursprung bedeuten und
teils von Substantiva teils von Adjectiva abgeleitet sind, enden
auf — tus wie im Sanskrit auf tos.
Atiimitus Nonius S. 147, 27; Gloss. Labb. animitus (pu/oöeu.
Antiquüus Caes. bell. Gall. 2, 4, 1; 2, 17, 4; 6, 4, 2; 6, 11, 4;
6, 12, 2; 7, 32, 3; bell. civ. 1, 34, 4; 2, 2, 1; 2, 22, 1; 3, 33, 1;
3, 92, 3; Com. Nep. Att. 13, 2; Liv. 9, 29, 8; 34, 27, 9; Vitruv.
2, 6, 2 (p. 42, 27); 4, 1, 3 (p. 84, 18); Plin. N. H. 18, 18, 47
(168); Plin. Panegyr. 31, 2; 82, 7; Tacit. Agr. 1; Ann. 2, 56;
4, 5; 4, 65; 11, 5; 11, 11; 12, 42; 15, 33 und Histor. 1, 18;
2, 91; 3, 71; 4, 8; 4, 84; Quint. 1, 10, 12; 1, 10, 18; 1, 10,
30; 6, 2, 8; 12, 2, 29; Suet. Caes. 42; Aug. 60, 94; Claud. 14;
Oth. 8 u. a. m.
Caelitus Apul. Dogm. Plat. 1, 12 S. 206 nach Vulcan. Ver-
besserung (in den Hdschr. caelestis und caelestibus) ; Lact. Instit.
4, 2, 6; 4, 24, 2; 6, 18, 2 und Opif. Dei 20, 1; Augustin. Civ. Dei
10, 8 (I p. 413, 12); 16, 37 (H p. 158, 12) und Retr. 2, 43, 2;
Hieronym. Vit. Paul. 3; Rufin. Origin. in Levit. hom. 7, 4; Amm.
Marceil. 22, 9, 7: 23, 6, 34; 25, 2, 5; lul. Valer. 2, 43 in AP,
Kubier p. 54, 16 schreibt nach Maehly caelites; 3, 37 (p. 145, 7);
Gros. 3, 3, 2; 7, 35, 22: Sedul. Carm. 2, 77; 5, 197 und Op. Pasch.
— 737 —
1, 17; 1, 31; Claud. Mamert. 2, 7 (p. 122, 8 und 125, 11); Epist.
post. (p. 205, 9); Ennod. Epist. 2, 19, 10 (ed. Hartel p. 62, 5;
ed. Vogel p. 71, 37); Liber pro synodo 19 (p. 293, 23; p. 51, 28);
Vit. Epiphani 8 (p. 333, 1; p. 85, 26); 127 (p. 363, 23; p. 100^
17); 132 (p. 365, 4; 100, 38); Vit. Antoni 15 (p. 386, 19; 187,
12); Sidon. Apoll. 3, 1, 3; 7, 1, 3; 8, 15, 1 ; Prudent. Cathemer.
12, 79; Alcim. Avit. Epist. 38 (35) ed. Peiper 67, 10; Cod. Theod.
6, 32, 2; 10, 20, 10; Impp. Val. et Mart. Cod. 12, 41, 10 u. a.
Fulg. Myth. 1 p. 26 ed. Muncker.
Canitus (= antiquitus) Virg. Mar. Epit. de sapientia p. 4,
10 ed. Huemer.
Ciaritus für clare bemerkt Charis. 2, 13 S. 190 (214, 4) nach
Celsus.
Commnnitus Varro (Divin. rer. fr.) bei Nonius S. 510, 5.
Cordacitus scheint nur bei Sidon. Apoll. 4, 6, 1 vorzukommen,
wo nach den besten Hdschr. L (Oxoniensis Laudianus), M (Flo-
rentinus Marcianus) und T (Florentinus Laurentianus) cordacitus
zu schreiben ist, nicht cordicitus, was in C (Matritensis), F (Pari-
sinus 9551) und P (Parisinus 2781) gelesen wird. Vergl. noch
Max Müller, De Apollinaris Sidonii latinitate p. 27.
Divinitus Plaut. Amphitr. 5, 1, 53 (1105); Curcul. 2, 1, 33
(248); Varro L. L. 5, 32, 148; Lucr. 1, 150; 2, 180; 4, 1270;
5, 52; Cic. Verr. a. pr. 1, 1; 15, 43; Verr. 3, 18, 45; 3, 76, 178;
4, 31, 69; de imp. Cn. Pomp. 15, 45; 16, 47; Catil. 3, 9, 22;
pro Sulla 15, 43; post red. in senat. 12, 30; de domo sua 1, 1;
Har. resp. 9, 19; pro Balb. 13, 31; Phil. 4, 2, 5; Tuscul. 4, 1, \\
Divinat. 1, 18, 34; 1, 31, Q,Q; 2, 31, 67; de orat. 1, 7, 26; 1, 11^
49; 1, 46, 202; 2, 2, 7; Part. orat. 23, 82; Ep. Fam. 1, 9, 12;
Ep. Att. 2, 21, 6; Verg. Georg. 1, 415; Plin. Panegyr. 1; Quintil.
1, 10, 47; Suet. Caes. 1; Claud. 13; Incert. Panegyr. Constantino
Augusto 3 (p. 194, 28); Nazar. Panegyr. Constantino Augusto 12
(p. 222, 16); 14 (p. 223, 25 und 224, 11); Pacat. Panegyr. Theo-
dosio Augusto 5 (p. 275, 12); Aurel. Vict. de vir. illustr. 2, 8;
Epitom. 13, 10; 16, 4; Vulg. Eccli. 49, 3 und 2 Tim. 3, 16; Claud.
Mamert. 1, 25 (p. 91, 26); 2, 5 (p. 118, 8); 2, 7 (125, 6); 2, 10
(p. 139, 2); 2, 12 (p. 148, 24); Gros. 1, 10, 17; Itiner. Alex.
57 u. a.
Exradicitus giebt Fronto de orat. 4, 1, 3 (S. 156, 1) als ein
Plautinum verbum; dasselbe steht Mostell. 5, 1, 63 (1112): non
radicitus quidem hercle, verum etiam exradicitus. Hierzu be-
merkt Lorenz: exradicitus ist gewifs nur gebildet, um eine (halb-
Neue -Wagener, Lat. Formenlehre. II. 3. Aufl. 47
— 738 —
komische) Steigerung zu erzielen; es findet sich sonst nirgends,
dagegen das Adjektiv exradicatus Varro R. R. 1, 27, 2.
Funditus Plaut. Bacch. 3, 6, 31 (560); Trinuni. 1, 2, 128
(165); Terent. Andr. 1, 5, 9 (244); Lucr. 1, 673; 5, 497: 5, 1433;
Cic. de orat. 3, 50, 195; Orat. 62, 209; 64, 216; pro Quinct. 21,
70; pro Rose. Araer. 39, 115; Divinat. in Caec. 3, 7; Verr. 2, 21,
52; 3, 18, 47; 3, 18, 48; 3, 33, 77; 4, 36, 79; Leg. agr. 2, 10,
24; 2, 31, 84; 2, 32, 87; post redit. ad Quir. 7, 17; de domo
13, 35; 43, 114; Har. resp. 2, 3; 4, 6; pro Sest. 19, 42; in Vatin.
15, 35; Phil. 1, 1, 3; 1, 2, 4; 1, 13, 32; 2, 21, 52; 3, 2, 5; 13,
10, 23; Acad. 2, 10, 31; Fin. 2, 25, 80; Tuscul. 1, 12, 27; 1, 18,
42; 3, 2, 4; 3, 31, 75; 5, 33, 93; Nat. Deor. 1, 31, 89; 1, 41,
115; 1, 42, 118; Divinat. 1, 3, 5; 1, 5, 8 (bis); 1, 53, 121; 2, 45,
94; 2, 72, 148; Fat. 5, 11; Rep. 3 fr. 5 (bei Prise. 6, 13, 70
p. 255, 9 ed. Hertz) ed. C. F. W. Müller p. 352, 17; Off. 1, 11,
35; 1, 17, 57; 2, 22, 76; 3, 6, 28; Lael. 7, 23; 13, 48; Ep. Fam.
1, 9, 10; 6, 2, 2; Ep. Att. 6, 1, 5; Catull. 64, 193; Horat. Carm.
1, 16, 20; Phaedr. 2, 2, 10; Vell. Paterc. 1, 12, 5 (p. 12, 3 ed.
Halm); 1, 13, 1 (p. 12, 23); 2, 115, 4 (p. 117, 14); Tacit. Ann.
3, 6; 3, 36; 3, 54; 14, 20; Suet. Vespas. 9; Curt. 8, 8, 10; Flor.
1, 12, 4 (p. 12, 9 ed. Halm); 3, 3, 11 (p. 51, 12); 4, 1, 2 (p. 78,
25) ; lustin. 25, 3, 8 ; Maniert. Panegyr. Maxim. 8 (p. 95, 27 ed.
Baehrens); Incert. Panegyr. Maxim, et Constant. 10 (p. 156, 8);
Incert. Grat. act. 1 (p. 179, 27); Incert. Panegyr. Constantino
Augusto 9 (p. 200, 7); Nazar. Panegyr. Constantino Augusto 17
(p. 226, 24); Spart. Hadrian. 12, 6; Vulg. losua 6, 16; ludic. 7,
13; Oros. 4, 15, 5 u. a., vergl. Diomed. S. 407, 18.
Gentilitus Tertull. Pall. 3.
Germanitus Pompon. (com. 146) bei Nonius S. 118; Augustin.
Confess. 3, 2, 3; 4, 4, 7; Epist. 120, 34.
Humanitus Terent. Heaut. 1, 1, 47 (99); Turpil. (com. 165)
bei Nonius S. 514, 15; Afranius (com. 290) bei Nonius S. 514, 18;
Enn. (Ann. 128 = 126) bei Festus S. 161; Cic. Phil. 1, 4, 10;
Plin. N. H. 10, 63, 83 (174); Apul. Apol. 100 S. 597; Orell. Inscr.
4354, vergl. Diomed. S. 406, 26.
Imitus Gell. 2, 30, 4; 17, 10, 13; Apul. Met. 4, 12 S. 266;
9, 34 S. 657; Arnob. 5, 10 nach Salmas. Vermutung, in der Hdschr.
imitatusque, Reifferscheid schreibt imitatus ; Cassiod. Var. 3, 47,
vergl. Diomed. S. 407, 18.
Immort alitus Turpil. (com. 89) bei Nonius S. 514, 18.
Lapiditun in einigen Hdschr. des Nonius S. 48, 10 aus Varro,
— 739 —
wahrscheinlich ein Schreibfehler für lapidibus, was auch L. Müller
schreibt.
Largitus Afran. (com. 212) bei Nonius S. 514, 30.
MeduUittis belegt Nonius S. 139, 14 mit Enn. Sat. 8, Plaut.
Trucul. 2, 4, 85 (439) und Varro Sat. Men. 77 (die Stelle des
Ennius hat er auch S. 33 und die des Varro S. 206) ; es ist fer-
ner bei Plaut. Most. 1, 3, 86 (241): Cypr de mortal. 14 (p. 305,
15); Apul. Met. 7, 2 S. 449; 10, 25 S. 726 und Hör. 18 S. 92;
Augustin. c. Acad. 2, 2, 5; Amm. Marcell. 14, 1, 9; 15, 2, 3;
30, 8, 10; Prudent. Hamart. 390; Claud. Mamert. 3, 12 (p. 176,
17); Sidon. Apoll. 8, 7, 4; Ennod. Vit. Epiphan. 191 (ed. Hartel
p. 380, 19; ed. Vogel p. 108, 16); Cassian. Conl. 22, 6, 6.
Nativitus TertuU. de anima 12; 39.
Naturalitus Apul. Met. 1, 12 S. 45; Sidon. Apoll. 8, 1, 2;
9, 11, 2.
Oculiüis Plaut, fr. bei Nonius S. 147, 6 ; dasselbe Wort bemer-
ken B'est. in einer verstümmelten Stelle S. 178 und Paul. S. 179.
Originüus Amm. Marcell. 31, 2, 20.
Passivitus, wie sonst passim, Tertull. de pall. 3.
Penitiis Pacuv. (tr. 99) bei Fest. S. 343; Acc. (tr. 62) bei
Nonius S. 487, 25; (tr. 401) bei Cic. Nat. Deor. 2, 35, 89; Incert.
fab. 85 ed. Ribbeck bei Cic. Off. 2, 4, 13; Cic. pro Rose. Am er.
19, 53; pro Qu. Rose. 7, 20; Verr. 2, 70, 169; 5, 27, 68; 5, 53,
139; pro Font. 19, 43; de imp. Cn. Pomp. 3, 7: pro Cluent. 1,4;
13, 36; 35, 95; 61, 171; legg. agr. 2, 6, 14; 2, 18, 49; Catil.
1, 11, 27; 1, 13, 31; pro Sulla 4, 11; 27, 76; pro Arch. 1, 2;
pro Flacc. 8, 19; post redit. in senat. 6, 14; de domo 10, 25;
Har. resp. 25, 55; 26, 57; de prov. cons. 17, 40; pro Balb. 1, 3;
1, 4; in Pison. 9, 19; pro Milon. 25, 68; 27, 74; pro Ligar. 12,
34; pro Deiot. 2, 4; Acad. 2, 10, 32; 2, 39, 122; Ein. 1, 15, 49;
Tuscul. 5, 2, 5; Nat. Deor. 1, 42, 119; Legg. 1, 5, 17; 1, 9,'
26; Off. 2, 3, 13; 2, 8, 27; de orat. 1, 5, 17; 1, 20, 92; 1, 22,
96; 1, 23, 108; 2, 28, 122; 2, 78, 319; Brut. 30, 115; Ep. Farn.
5, 13, 3; Ep. Att. 7, 12, 3; 8, 12, 1; PoUio bei Cic. Ep. Fam.
10, 33, 3; Q. Cic. bei Cic. Ep. Fam. 16, 8, 1; Caes. bell. Gall.
6, 10, 4; Corn. Nep. Alcib. 9, 1: Catull. 62, 14; 66, 23;-95, 5;
102, 2; Verg. Aen. 1, 200; 1, 512; 1, 536; 3, 32; 6, 59; 6, 679
(Serv. z. d. St. : valde virenti, ut [1, 200]: Penitusque sonantes
Acestis scopulos); 7, 374; 8, 242; 9, 1 ; 9, 139; 9, 713; 10, 526;
12, 256; 12, 263; 12, 390; Georg. 2, 290; 4, 43; Bucol. 1, 66;
Geis. 5, 26, 7; Horat. Carm. 1, 21, 3 (Porphyr, bemerkt z. d. St.
47*
- 740 —
penitus autem dilectam pro »valde dilectam«, ut Penitus modo
nunc genus omne perosos femineum [Verg. Aen. 9, 141], aut pe-
nitus pro »funditus« et penitus dilectam pro familiariter dilectam
intellege); Sat. 1, 3, 76; Prop. 1, 16, 17; Ovid. Met. 2, 179;
2, 753; Heroid. 19, 156; Phaedr. 3 praef. 21; Vell. Paterc. 2,
27, 1; Vitruv. 1, 1, 16 (p. 10, 11); 2, 2, 2 (p. 38, 16); 2, 6, 6
(p. 44, 13); 2, 7, 2 (p. 45, 11); 2, 9, 9 (p. 56, 27 und 57, 2);
2, 9, 12 (p. 58, 15); 3 praef. 1 (p. 63, 3); 7, 2, 1 (p. 165, 18);
8, 2, 8 (p. 191, 16); 8, 3, 2 (p. 192, 20 und 192, 26); 8, 7 (6), 4
(p. 211, 8), nur an einer einzigen Stelle 2, 6, l (p. 42, 16): igi-
tur penitus ignis et flammae vapor per intervenia permanans et
ardens efficit levem eam terram soll penitus bei Vitr. nach Georges
im Lexikon, Riese in der Anm. zu Catull. 61, 178 und Schmalz
in Krebs, Antibarbar. II p. 248 adjektivisch gebraucht sein, was
jedoch nicht notwendig ist; Martial. 1, 89, 5; Manil. 4, 309; Auct
Aetnae 319; Plin. Epist. 1 , 5, 1 1 ; 1, 10, 2; 4, 17, 4 (bis); 10
51, 2; 10, 86 B, 2; Panegyr. 15; 42; 62; 83; Quintil. 1, 3, 5
6, 2, 25; 6, 2, 33; 8 praef. 1; 10, 2, 16; 12, 1, 25; 12, 2, 4
12, 2, 8; Tacit. Ann. 1, 52; 2, 12; 2, 56; 15, 5; Histor. 2, 12
de orat. 30; 32; Agric. 10; 45; Germ. 41; Suet. Claud. 1; 25
Gurt. 5, 1, 29; 5, 13, 22; 7, 3, 10; 7, 5, 5; 8, 3, 6; Flor. 4, 3
Frontin. 1, 4, 12 in Harleian. und Parisin., in der Ausgabe von
Gundermann fehlt penitus; lustin. 4, 3, 5; 32, 3, 14; Mamert.
Genethl. Maxim. 3 (p. 103, 13); 17 (p. 114, 24); Incert. Panegyr.
Constantio Caesari 2 (p. 133, 18); 8 (p. 137, 14); 17 (p. 144, 19);
Nazar. Panegyr. Constantino Augusto 9 (p. 220, 24) ; Claudian. in
Ruf. 1, 240; Augustin. Civ. Dei 22, 8 (II p. 567, 13); Capitol.
Pertin. 6, 8; Treb. Poll. Gall. 3, 1; Claud. 6, 3; Trig. tyr. 3, 10;
Valerian. 1, 1; 6, 7; Vopisc. Aurel. 37, 7; 41, 7; Aur. Vict. Caes.
40, 25; Epitom. 9, 16; 17, 5; Eutrop. 10, 3, 2; 10, 17, 2; Veget.
de re milit. 1, 7 (p. 10, 20); 1, 20 (p. 21, 19); Gros. 5, 2, 6;
6, 22, 7 u. a.
Primitus Lucil. (5, 29 ed. L. Müller und 169 ed. Lachmann) bei
Nonius S. 154 und 281; Varro R. R. 1, 31, 2; 1, 48, 1 ; 1, 48, 3;
2, 2, 14; Lucr. 4, 1023 (1030); 5, 1091; Priap. 86, 11 (Catull.
19, 11); Ciris 490; Valer. Maxim. 2, 5, 5 (ed. Halm p. 76, 14,
aber Kempf p. 74, 13 primitiis); Suet. Claud. 7; Terent Maur.
206; Patron. 62, 8; Gell. 1, 8, 1; 7, 2, 8; 10, 8, 2; 12, 14, 2;
Tertull. Pall. 2; Lactant. Instit. 2, 1, 1; 6, 10, 13; 6, 20, 35;
Augustin. Civ. Dei 1, 21 (I p. 36, 3); 2, 2 (I p. 54, 16); 2, 8
(p. 62, 14); 3, 16 (I p. 119, 29); 5, 10 (I p. 208, 18); 5, 12
— 741 —
(I p. 212, 29); 10, 32 (I p. 457, 10); 11, 7 (I p. 469, 22); 11, 9
(I p. 472, 20); 11, 32 (I p. 507, 12); 11, 33 (I p. 510, 4); 12, 9
(I p. 525, 23); 13, 23 (I p. 590, 24); 14, 22 (II p. 46, 30); 15, 8
(II p. 73, 9); 15, J3 (II p. 82, 27); 15, 15 (II p. 90, 24); 16, 11
(II p. 143, 19); 17, 3 (II p. 202, 14); 18, 2 (II p. 259, 13); 19,
14 (II p. 380, 29); 20, 8 (II p. 426, 28); 20, 26 (II p. 473,
29); 21, 12 (II p. 514, 13 schreibt Dombart primus); 21, 25 (II
p. 538, 9); 22, 8 (11 p. 570, 25); 22, 20 (II p. 601, 11); Confess.
10, 36, 58; 12, 13; Retract. 1, 10, 3; Doctr. Chr. 1, 32; 2, 14;
4, 8; 4, 10, 25; lul. Valer. 1, 26 (p. 36, 12 ed. Kubier); 3, 8
(p. 118, 3); Amm. Marceil. 14, 6, 12; 16, 5, 14; 17, 11, 1; 18,
2, 17; 20, 3, 10; 21, 9, 8; 22, 8, 21; 22, 15, 24; 23, 5, 16; 23,
6, 56; 24, 2, 5; 26, 5, 6; 26, 6, 19; 27, 3, 9; 30, 5, 4; Ennod.
Lib. pro synodo 76 (ed. Hartel p. 311, 6; ed. Vogel p. 59, 30);
Cass. Fei. 53 (p. 138, 3 ed. Rose); 59 (p. 148, 1); 63 (p. 155,
20); Anthol. Lat. ed. Burm. 6, 86 (ed. Meyer 1699; ed. Riese
775; ed. Baehrens II p. 160) v. 11, vergl. Sittl, Lokale Verschieden-
heiten der latein. Sprache p. 137.
Public itus wird von Charis. 2, 13 S. 190 (214, 1) mit Plaut.
Amphitr. 1, 1, 8 (162) und Bacch. 2, 3, 79 (313), Terent. Phorm.
5, 8, 85 (978) und Titin. (com. 123) belegt, von Nonius S. 513, 1
mit Plaut. Amphitr. 1, 1, 8 (162), Caecil. (com. 185), zwei Stellen
des Lucil. (12, 5 ed. L, Müller = 370 ed. Lachmann und 16, 1
= 963) und Pompon. (com. 27); dasselbe haben Enn. (Ann. 183
ed. Müller) bei Gell. 16, 10, 1 und Nonius S. 155, 22; Plaut.
Amphitr. 4, 2, 7 (1027) und Persa 4, 3, 40 (509); Lucil. (30, 121
ed. Müller) bei Nonius S. 344, 40 nach L. Müllers Vermutung, in
den Hdschr. publica, so auch v. 948 ed. Lachmann; Gell. 7 (6),
14, 4; Apul. Met. 1, 10 S. 41; 3, 16 S. 202; 6, 7 S. 394; 10, 29
S. 733; Flor. 9 S. 38 und Apol. 14 S. 418; Capitol. Gord. 9, 3;
Schreiben des Kaisers Valeriau bei Treb. Poll. trig. tyr. 18, 10;
Vopisc. Tacit. 10, 3; Nazar. Panegyr. Constantino Augusto 33
(p. 239, 20 ed. Baehrens); Claud. Mamert. 3, 18 (p. 189, 19 ed.
Engelbrecht); Prudent. Perist. 14, 38; Mart Capell. 5, 437.
Fugnitus Caecil. (com. 49) bei Nonius S. 514.
Radicitus Plaut. Most. 5, 1, 63 (1112), vergl. exradicitus
S. 737 und Fronto de orat. 4, 1, 3 (S. 156, 1), der auf den Plau-
tinischen Vers anspielt; Cato R. R. 50; Varro 1, 35, 1; Lucr. 3,
891; Catull. 64, 108; 64, 288; Cic. de domo 13, 34; Fin. 2, 9, 27;
Tusc. 1, 46, 111; Nat. Deor. 1, 43, 121; Prop. 3, 5, 65; Colum.
4, 33, 4; 6, 3, 1; Suet. Vesp. 5; Plin. N. H. 21, 11, 36 (62);
— 742 —
22, 21, 29 (61); Obsequ. 128; Incert. Panegyr. Constant. Maximo
9 (p. 200, 7); Pacat. Panegyr. 44 (p. 311, 7); Vopisc. Prob. 19, 3;
Avian. Fab. 16, 1.
Simplicttus hat Nonius S. 176, 27 fälschlich aus Plaut. Mercat.
1, 1, 10 für sim inplicitus angeführt.
SoUemnitus Liv. Andron. (tr. 9) bei Nonius 176, in den Hdschr.
wird Lucilius genannt.
Stirpüus Cic. Tuscul. 4, 38, 83; Ulpian. Dig. 47, 7, 1, 2;
47, 7, 3, 4; Amm. Marceil. 21, 16, 8; Sidon. Apoll. 1, 2, 2,
Suhlimitus Fronto ad Ver. Imper. 2, 1 S. 128, 21; Serv. zu
Verg. Aen. 3, 624.
Vicinüus Cod. Theodos. 15, 1, 4.
Ebenso sind intus und suhtus gebildet.
Intus ist eigentlich von innen her. Der Gebrauch des
"Wortes de loco neben dem in loco wird von Pompei. Comment.
S. 342 (248), Cledon. S. 1875 (21), (Serg.) Explan, in Donat. 1
S. 519 (510) und Augustin. Regul. S. 2009 (516) bezeugt. Charis.
2, 13 S. 180 (201, 5) citiert evocate intus mihi cocum Cylindrum
actutum foras Plaut. Men. 1, 3, 35 (218) und ego tibi argentum
iubebo iam intus ecferri foras Bacch. 1, 1, 62 (95), und fügt
hinzu; in Amphitryone non minus, nämlich intus pateram pro-
ferto foras Amph. 2, 2, 138 (770). So steht intus ferner Plaut.
Asin. 3, 2, 239 (585); Gas. 2, 5, 43; Cist. 3, 8; Epid. 3, 2, 44
(380); 3, 4, 41 (477); Baceh. 4, 6, 26 (796); 4, 9, 127 (1050);
Most. 2, 1, 58 (408); 3, 1, 145 (675); Mil. 2, 5, 49 (459); 4, 4,
33 (1169); 4, 4, 60 (1197); 4, 8, 28 (1138); 4, 9, 16 (1393);
Pseud. 2, 2, 10 (604); 4, 7, 20 (1120); Persa 2, 4, 30; Truc. 2,
1, 43 (255). Dafs intus dann auch in loco bedeutet, zeigt Charis.
1, 15 S. 86 (111, 16) an den Versen des Lucil. (9, 57 M, =
1133 L.): Nam velut intro aliud longe esse atque intus videmus,
sie (item) apud se longe alid est, neque idem valet ad se: intro
nos vocat ad sese, tenet int(us apud se). So ist intus Plaut.
Bacch. 1, 2, 32 (140); 2, 2, 49 (227); 3, 1, 12 (379); 3, 6, 39
(568); Poenul. 1, 3, 15 (424); 3, 6, 8 (803); 4, 2, 100 (922);
Trin. 4, 4, 9 (1101); Terent. Andr. 5, 6, \Q (980); 5, 6, 17 (981);
Heaut. 3, 1, 45 (454); Phorm. 5, 1, 38 (765); 5, 6, 26 (866);
5, 6, 36 (876); Hec. 1, 2, 23 (98); 4, 2, 6 (582) und an vielen
anderen Stellen. Übereinstimmend mit Lucil. erklärt Quintil. 1,
5, 50 sowohl eo intus wie intro sum für Solöcismen. Indessen
ist sequere hac me intus Terent. Andr. 5, 6, 14 (978), iam duci-
tur intus Ovid. Met. 10, 457, refractis Palatii foribus ruere intus
— 743 —
Tac. Hist. 1, 35; in einigen ähnlichen Stellen, wie Plaut, Capt.
2, 2, 1 (251) und Gas. 5, 2, 7, Caes. bell. civ. 3, 26, 5 ist intus
nach den besten Hdschr. in intro berichtigt. — Ein Kompositum
deintus erwähnen Cledonius S. 1875 (21, 22) und Pompeius S. 343
(249) ; zahlreiche Beispiele führt C. Hamp, Die zusammengesetzten
Präpositionen im Lateinischen in Wölfflins Archiv 5 p. 346 an,
sowohl solche auf die Frage woher? als auch solche auf die Frage
wo? Auch für abintus werden eine Menge von Beispielen aufge-
zählt a. a. 0. p. 347.
Subtus ist von unten her in Cancer fistulosus subtus sup-
purat sub carne Cato R. R. 157, 3, labris neque resimis superio-
ribus nee pendulis subtus Varro R. R. 2, 9, 3, subtus Macedones
cuniculis oppugnabant Liv. 36, 25, 4; aber darunter in uti sub-
tus homo ambulare possit Cato R. R. 48, 2, indutui alterum quod
subtus Varro L. L. 5, 30, 131. Bei Lucr. 1, 1061 war subtus
Vermutung von Lambin., bei demselben 6, 865 von Marullus; aus
beiden Stellen hat es wieder weichen müssen. — Das Komposi-
tum desubtus belegt Hamp a. a. 0. p. 360 mit Dipl. eccl. sei. 42
Patr. 87, 1412; 1413; 1414.
An die Adverbia auf tus schliefsen sich zwei auf cus an,
mordicus und varicus. Für mordicus (vergl. Ritschi, Op. 2, 248)
ist mordicibus Plaut. Aulul. 2, 2, 57 (vergl. Bücheier in Wölfflins
Archiv 1 p. 105) in der Anführung bei Nonius S. 139 (in den
Hdschr. des Plaut, mordicus, der metrische Fehler ist durch die
Umstellung mordicus me zu heilen), und Capt. 3, 4, 73 in einem
Pal., Apul. Met. 3, 26 S. 222 im Flor. 1 (im Bertin. und Bemb.
mordicitus, in einem Guelf. und im Dresd. m. pr. morditus, im
Flor. 3 und in den meisten Büchern mordicus). Varicus ist allein
aus Apul. Met. 1, 13 S. 49 bekannt.
o) Zur Bezeichnung der Richtung auf ein Ziel dienen die Zu-
sammensetzungen von Pronomina, Adjectiva, Adverbia und Prä-
positionen mit vorsus und vorsum^ woraus später versus und ver-
sum wurde, und welches in diesen Bildungen bald vollständig er-
halten blieb, bald eine Elision des ve erfuhr, wobei dann öfter
auch das r verloren ging. "Wir lesen
Adversus und adversum, früher advorsus und advorsum. So
giebt advorsum Nonius S. 232 aus Plaut. Asin. 2, 2, 29 (232) und
Terent. Adelph. 1, 1, 2 (27), im Bemb. adversum; es ist ferner
Plaut. Amphitr. 2; 2, 43 (675); Cas. 2, 8, 27; Menaech. 2, 3, 82
(437); 2, 3, 90 (445); 5, 6, 29 (989); Mercat. 1, 2, 4 (114), in
den Hdschr. adversum; Mil. Glor. 2, 2, 14 (169); Most. 1, 4, 1
— 744 —
(313); 4, 1, 19 (876); 4, 1, 24 (880); 4, 2, 29 (938); 4, 2, 32
(947); Stich. 4, 2, 27 (607); Trinum. 1, 2, 139 (176) — advorsua
Plaut. Menaech. 3, 2, 22 (487) nach Bothe's Vermutung, in den
älteren Hdschr. adüsum sit oder adversum sit, im Leipz. adver-
sum fit; Most. 4, 2, 17 (897); Trinum. 3, 2, 98 (724) — adver-
sum Com. Nep. Milt 1, 5 — adversus Corn. Nep. Pelop. 1, 3;
Liv. 37, 13, 8; vergl. Plin. See. ed. Rose p. 118. Viel häufiger
ist das Wort in seinen verschiedenen Formen als Präposition mit
dem Accusativ konstruiert, vergl. Präposit. 1.
Aliovorsnm Plaut. Aulul. 2, 4, 8 (287) — alioversus Lactant.
1, 17, 1 — aUorsum Plaut. Truc. 2, 4, 49 (403), in den Hdschr.
alia maiorsum; Cato nach Paul, ex Fest. S. 27, 10; Terent. Eun.
1, 2, 2 (82); Flor. 2, 4, 5; Gell. 6 (7), 15, 1; 12, 1, 22; 17, 1, 9;
Apul. Met. 8, 16 S. 553; Amm. Marcell. 14, 10, 7; 19, 1, 3; 19,
11, 8; 21, 12, 10; 23, 5, 8; 25, 10, 3; 28, 2, 2; 30, 1, 14; 31,
7, 6; 31, 10, 18; Incert. Panegyr. Maximiano 9 (p. 155, 4); Claud.
Mam. 1, 18, 2 (p. m, 1); Boeth. cons. 5 pr. 3 (p. 126, 13 und
p. 127, 54) — aliosus nur Liv. 30, 38, 3 im cod. Bamb., die Aus-
gaben haben alio usquam.
Aliquantorsum longius Amm. Marcell. 22, 8, 48.
Aliquovorsum Plaut. Gas. 2, 4, 18.
Altrovorsum Plaut. Gas. 3, 2, 25, im vet. altroversum —
altrorsus Apul. Met. 9, 28 S. 647, im Flor. 3 m. pr. alterorsus.
Deorsum Corp. Inscr. Latin. 2, 199 Z. 10; 12; 19; 22; 23
Plaut. Amphitr. 5, 1, 56 (1108); Aulul. 2, 7, 5 (367); 4, 8, 8 (708)
Rud. 1, 2, 89 (179); Terent. Eun. 2, 2, 47 (278) und Adelph. 4
2, 34 (573); Tubero 9, 9 bei Gell. 7 (6), 4, 3; Varro R. R. 1
6, 3 das erstemal; Cic. Fin. 1, 6, 18; Nat. Deor. 2, 16, 44; Tim
13, 48; Lucr. 1, 362; 2, 202; 2, 205; 2, 217; 2, 221; 4, 628
6, 335; Gels. 2, 8; 5, 26, 31; 8, 1; Golum. 12, 16, 4; Senec
Epist. 44, 3; Tranqu. 11, 10 und Nat. Quaest. 6, 21, 2; Vict
Vitens. 1 , 43 ; öfter deorsum versum oder deorsum versus Terent
Adelph. 4, 2, 36 (575); Claud. Quadrig. fr. 85 bei Gell. 9, 1, 1
Varro R. R. 2, 7, 5 und L. L. 9, 49, 86; Gels. 7, 19; 7, 20
8, 1; Golum. 4, 20, 3; 12, 43, 10; Lactant. Instit. 3, 24, 1
Frontin. de contr. 1 S. 19, 26; Hygin. condic. agr. S. 114, 22
Hygin. limit. constit. S. 195, 12; früher las man auch Cato R. R
156, 4 deorsum versus, jetzt schreibt Keil p. 99, 2 postea ubi
deoritum versus ibit — deorsu Evang. Marc. 15, 38 im cod. Taurin.
— dorsum Corp. Inscr. Latin. 1, 199 Z. 9 und 20 — deosum Cato
R. R. 162, 1, vergl. Keil p. 108, 18; Varro R. R. 1, 6, 4 im cod.
— 745 —
Polit. und Parisin., Keil p. 135, 19 schreibt deorsum — diosum
nach Rönsch, Itala und Vulgata p. 460 Lac. 4, 9 im cod. Cant. —
deorsus Cic. Fin. 1, 6, 19 im Pal. A, und so auch C. F.W. Müller;
Nat. Deor. 1, 25, 69; 2, 33, 84 (sursus deorsus); Apul. Met. 8, 2
S. 508; 8, 13 S. 544; 9, 40 S. 672; Flor. 15 S. 52 und de deo
Socr. 10 S. 142.
JDextrovorsum Plaut. Curcul. 1, 1, 70; Rud. 1, 2, 87 (176)
und 2, 3, 38 (368) — dextroversum Lactant. Instit. 6, 7, 7; (Serg.)
Explic. in Donat. p. 532, 24 — dextrorsum Acc. (praet. 27) bei
Cic. Divinat. 1, 22, 44; Horat. Sat. 2, 3, 50; Mart. Capell. 6,
690 — dextrorsus Auct. bell. Afric. 75, 6; Liv. 6, 31, 5; 26, 9,
12; Frontin. Aquaed. 7 — dextrosus ist bei Plin. N. H. 24, 19,
112 (172) im Voss.
Exadvorsum Plaut. Baccb. 4, 7, 37 (835); Terent. Phorm.
1, 2, 38 (88); 1, 2, 47 (97) und Adelph. 4, 2, 45 (584) — ex-
adversum Corn. Nep. Trasyb, 2, 7; Suet. Caes. 39 und Tib. 33;
Apul. Flor. 15 S. 49; 16 S. 65; Apol. 16 S. 425; Amm. Marcell.
23, 6, 72.
Extrorsus ist Caes. bell. Gall. 7, 23, 2 im Paris. 1 , Kopenh. 1
und in mehreren anderen Büchern als Var. für introrsus, und
Charis. 2, 13 S. 168 (188, 3 und 4) führt extrorsum und extror-
sus auf; extrorsum liest man Prudent. Cath. 9, 74 und Gloss.
Labb.
Horsum kontrahiert aus ho— vorsum (d. h. ho = hoc = huc),
findet sich Plaut. Mil. Glor. 2, 3, 33 (304) nach Caraerar. Ver-
besserung, in den Hdschr. quam uxor; Rud. 1, 2, 83 (175); Terent.
Eun. 2, 1, 13 (219) und Hecyr. 3, 4, 36 (450).
Illorsum Cato nach Paul, ex Fest. S. 27, 10 und lul. Valer.
1, 18 (p. 28, 14 ed. Kühler).
lutrovorsus Lucil. (30, 86 ed. L. Müller und 781 ed. Baehrens,
aber Lachmann getrennt intro vorsus) bei Nonius S. 303, 17 und
402, 6 (an der zweiten Stelle ist in den Hdschr. intravorsus) —
introversus Petron. 63, 7 ; Mart. Capell. 6, 690, aber Varro R. R.
2, 7, 5 ed. Keil getrennt intro versus; intro vers. Corp. Inscr.
Latin. 5, 2915 — introrsus Caes. bell. Gall. 2, 18, 2; 7, 23, 2;
Sallust. bei Serv. zu Verg. Aen. 5, 203 und 5, 373; Ovid. Met.
13, 538 und Fast. 4, 845; Liv. 25, 21, 7; Senec. Epist. 7, 9;
Benef. 1, 14, 5; Vita beata 3, 1 und Tranquill. 10, 5; Tacit. Ann.
2, 25; 6, 33 und Histor. 2, 81; 5, 11 — introrursus Corp. Inscr.
Lat. 6, 10242 Z. 13 scheint ein Versehen für introrsus oder intro-
versus — introsus Corp. Inscr. Latin. 5, 3082 und Orell. 4034
— 746 —
Z. 16 — introrsum Horat. Serm. 2, 1, 65 und Epist. 1, 16, 45;
Liv. 10, 33, 3; Pers. 2, 9; Sulpic. Sever. Chron. 2, 26. 5 — in-
trosum Lucr. 3, 532; Grat. Gyn. 431 — introssum Varro R. R.
1, 16, 6 im Par.
Istorsum Terent. Heaut. 3, 3, 27 (588) und Phorm. 5, 1,
14 (741).
Laevorsum wird von Paul, ex Fest, unter laeva S. 117, 6
neben sinistrorsum gestellt; es ist bei Apul. Flor. 2 S. 8: Amm.
Marceil. 14, 3, 2; Mart. Capell. 6, 626; 6, 665; 6, 681; 6, 690
— laevorsus Amm. Marceil. 18, 6, 15; 31, 10, 11.
Longitrorsus bezeugt Paul, ex Fest. S. 120.
Pessum, aus pedisversum zusammengezogen.
Po7ie versus und pone versum bemerkt Charis. 2, 13 S. 191
(214, 28) aus Gate (Orat. fr. 15 und 16 ed. Jordan p. 35, 10
und 12); es ist auch Amm. Marcell. 25, 1, 18; 25, 3, 2.
Priorsum Macrob. Sat. 7, 9, 3; 7, 13, 8 — priorsus Giaud.
Mamert. 1, 18 (p. 67, 10).
Prorsus wird von Fest, unter prorsus S. 234 durch porro
vorsus, prorsum desgleichen von Donat. zu Terent. Eun. 2, 3, 14
durch porro versum id est ante versum erklärt. Es ist aus pro-
versum synkopiert, wie rursum aus reversum. So ist in rein
örtlicher Bedeutung provorsus Plaut. Pseud. 4, 1, 45 (955
ed. Lorenz) und prorsus Terent. Ad. 4, 2, 11 (550) ; Lucil. (924
ed. Lachmann) bei Nonius S. 303, 1 7 und 402, 6 (ed. Müller 30
87 prosus) ; Varro Sat. Men. 28 bei Nonius S. 384, 35 ; Cic. Att
14, 20, 4; Gell. 16, 19, 17 und Apul. de deo Soor. 3 S. 123
prorsum Plaut. Cist. 4, 3, 32 (426); Mil. Glor. 4, 4, 56 (1193)
Persa 4, 5, 5 (677) im decurt. und Vat, im vet. und Leipz. pror-
sus: Terent. Hec. 3, 1, 35 (315) — bei ^e Formen für durchaus
prorsus Plaut. Asin. 1, 3, 83 (236); 4, 1, 3 (748): Aulul. 2, 8
27 (397); Cato bei Festus unter prorsus S. 234; Terent. Andr
2, 2, 34 (371); 2, 6, 4 (435): 3, 2, 30 (510); 5, 8, 52 (1082)
Heaut. 1, 1, 88 (140); Hecyr. 3, 4, 30 (444); Adelph. 3, 2, 26
(324); 4, 7, 44 (762); 5, 9, 33 (990); Incert. fab. 59 (ed. Ribb.
II p. 121) bei Charis. 4 S. 253 (286, 2); Gic. de orat. 2, 14, 61
(im Lag. 6 prorsum); Ep. Farn. 4, 10, 2; 6, 20, 2 und Ep. Att.
4, 12; 13, 45, 1; 16, 1, 5; 16, 15, 2; Tuscul. 1, 5, 9; 2, 5, 14:
2, 27, 67 und sonst öfter; Sallust. Catil. 15, 5: 23, 2; 25, 5 und
lug. 30, 3: 66, 1 ; 76, 4 — prorsum Plaut. Curcul. 5, 3, 3 (681);
Epid. 4, 2, 12 (582) nach Nonius S. 102, 33, Götz schreibt pro-
sus; aus Plautus in Gaeco vel in praedonibus und Gato in L.
— 747 —
Furium (ed. Jordan p. 49, 5) führt Charis. 2, 13 S. 189 (211, 32
und 212, 1) prorsum an; Terent. Eun. 2, 2, 23 (254); 2, 3, 41
(332); Heaut. 4, 5, 28 (776); 5, 1, 21 (894); Phorm. 5, 8, 87
(980) und Adelph. 5, 3, 58 (844); Lucr. 3, 273; Gell. 17, 3, 3.
— Synkopierte Formen sind prosum Plaut. Pers. 4, 3, 8 (477)
im decurt. und Vat. ; Stich. 5, 4, 38 (718) nach Ritschis Ver-
besserung, in den Hdschr. prosumo bibere und pro summo bibere
für prosum ebibere; Trinum 5, 2, 6 (1130) nach wahrscheinlicher
Verbesserung, in den Hdschr. prosumpserit für prosum perit;
Afran. (com. 93) bei Festus S. 277 ; Cic. Legg. 3, 20, 49 nach
Halm; im Leid. A. procum, C. F. W. Müller prorsum; Lucr. 3,
45 (vergl. Lachmann z. d. St.) im quadr. und 3, 512 im oblong,
m. pr.; M. Caesar an Fronto 4, 5 (p. 68, 22); Gell. 9, 4, 6 —
prossum Plaut. Cist. 4, 2, 32 im vet. — prosus Plaut. Epid. 582,
vergl. oben prorsum; Most. 1, 3, 149 (307) im vet. m. pr., decurt.
und Vat., der Vers ist von Langen Beitr. 251 für unecht erklärt;
Trinum. 3, 3, 2 (730) im vet.; Terent. Hecyr. 4, 4, 51 (673) im
Bemb., die Herausgeber prorsus; Lucil. (30, 87 ed. L. Müller) bei
Nonius S. 303, 17 im Leid. 1 m. pr., vergl. oben; Cic. Ep. Fam.
13, 13 im Med.; Divinat. 2, 48, 100 im Wien. m. pr. und Leid. A;
2, 71, 147 in Leid. A; Legg. 2, 2, 5 in den Leid. AB m. pr.;
2, 5, 12; 2, 7, 17 und 2, 10, 23 im Leid. A m. pr.; 2, 18, 45
im Leid. A und Heins, und 3, II, 26 im Leid. A m. pr. und
Leid. B, an dieser Stelle schreibt Halm prosus, C. F. W. Müller
(praef. XXXVHI; 406, 25) prorsus; Fronto ad M. Caes. 1, 5
(p. 11, 22); 2, 16 (p. 38, 9); 4, 3 (p. 65, 7); 4, 12 (p. 73, 19);
4, 13 (p. 76, 10); Epist. ad Ver. Imper. 1, 1 (p. 115, 1); Epist.
ad amic. 1, 5 (p. 178, 4); de hello Parth. 7 (p. 219, 3); Gell.
2, 8, 7; 4, 13, 4; 10, 3, 10; 14, 6, 5; 20, 5, 8; 20, 5, 10 —
prossus Cic. Tuscul. 1, 6, 11 im Gud.
Quaquaversus und quaquaversum gebrauchen Apul. Met. 4, 6
5. 247; Augustin. Civ. Dei 2, 6 (1 p. 60, 11); 3, 27 (1 p. 139, 17);
8, 4 (I p. 325, 4); 18, 22 (H p. 284, 22); 18, 46 (H p. 329, 13);
19, 12 (II p. 376, 21); 22, 8 (H p. 579, 26); 22, 11 (II p. 587, 2);
22, 29 (II p. 629, 22) und Confess. 7, 1, 2; Sidon. Apoll. Epist.
9, 3; aber bei Cic. Phil. 9, 7, 16 sind quaquaversus im Vat. m.
sec, Bamb. und Gud., und quaque versus im Bern. m. sec. falsche
Lesarten für quoquo versus.
Quorsum Plaut. Poenul. 3, 3, 71 (684); Terent. Andr. 1, 1,
100 (127); 1, 2, 5 (176); 1, 5, 29 (264); 2, 2, 24 (361); Eun.
1, 2, 75 (155); 2, 3, 14 (305); Cic. de orat. 3, 24, 91; pro Rose.
— 748 —
Com. 15, 43; Phil. 7, 9, 26 (im Bern, und Teg. quorsus); Ep.
Att. 3, 24, 1; Lael. 12, 42; Legg. 1, 1, 4 — quorsus Cic. Brut.
85, 293; Ep. Att. 2, 21, 1; 15, 29, 2 (im Med. cursus) und 16,
15, 4; Tusc. 1, 25, 60; Cato mai. 5, 13; 12, 42; Off. 3, 16, 68;
Legg. 1, 7, 22; 1, 24, 62 (im Heins, corsus); Senec. Epist. 94,
42 im Bamb. und Guelf. G und 101, 8 — quoquovorsum Cato
R, R. 22, 4 und 46, 2 — quoquoversum Cato R. R. 15, 1; Varro
R. R. 1, 10, 1 — quoquoversus Cic. Phil. 9, 7, 16; 9, 7, 17;
Colum. 5, 1, 5; 5, 2, 1; 5, 2, 5; 5, 2, 10; 5, 3, 6; 5, 5, 2;
5, 6, 10; 5, 11, 13; 5, 12, 4; 8, 3, 2; 8, 14, 1; 11, 2, 28; 11,
2, 86 und arb. 3, 5; 4, 3; 4, 4; 7, 27; 27, 2 — quoquoversu
I. Neap. 3642; 6572 — quoquovers. Or. 4560 und Grut, 801, 12;
dafür quoqueversus Corp. Inscr. Latin. 1, 577 Col. 1 Z. 19 und
Col. 2 Z. 2. 7, und Cenotaph. Pis. Taf. 1 Z. 27 ; Caes. bell. Gall.
7, 4, 5 im Par. 1, Voss. 1 und Egm,; 7, 14, 5 im Par. 1 und
in anderen Büchern; bell. civ. 1, 36, 2 im Leid. 1; Colum. 2,
5, 1 und arb. 4, 3 das erstemal im cod. Polit. — quoqueversum
Caes. bell. Gall. 3, 23, 2 im Bong. 1, Par. 1, Egm. und Bresl. 1
— quoqnorsum Solin. 38, 11 im Heidelb., Bern., Leid, und Guelf.,
und im Par. P m. pr. (sonst quoquovorsum, quoquoversum und
quoqueversus). In den neuesten Ausgaben werden die angeführ-
ten vielfach getrennt geschrieben. — Quosum oder quossum haec
tendant wird Plaut. Pseud. 1, 2, 81 (217) geschrieben, im Ambr.
quos*, im vet. , decurt. und Vat. quose, Lorenz schreibt quo se
haec tendant; quossum Terent. Andr. 1, 2, 5 (176) bei Diom. 1
S. 384 (389, 17) im Paris. A, im Paris. B aber und in den Hdschr.
des Terent. quorsum.
Retrovorsum Plaut. Cas. 2, 8, 7 bei Nonius S. 145, 14, in
den Hdschr. des Plautus recessim — retroversum Lactant. Instit.
1, 16, 14 und Macrob. Sat. 1, 16, 40 — retroversus Petron. 44,
12, häufiger retrorsum und retrorsus. Dafs aber retrosum ge-
sprochen wurde, lehrt Vel. Long, S. 2237 (79, 6), und von dem
Adjektiv retrorsus bildet Tertull. Apol. 19 den Komparativ re-
trosior.
Kursus in örtlicher Bedeutung Enn. (Fab. 325) bei
Nonius S. 165, 11 und 384, 33, in der letzteren Stelle auch Varro
(Sat. Menipp. 28) ; Plaut. Poen. Prol. 79 ; Caes. bell. Gall. 6, 3, 3 ;
Lucr. 2, 957; 5, 86; 6, 62; 6, 871 — rursum Plaut. Mil. Glor.
4, 4, 15 (1151); Terent. Eun. 4, 2, 6 (634); Hec. 3, 1, 35 (315);
Caes. bell. Gall. 4, 4, 5; Lucr. 1, 57; 1, 215; 1, 725; 1, 764;
2, 1001 — rursum vorsum Plaut. Amph. 5, 1, 60 (1112) und Epid.
— 749 —
2, 2, 63 (248); und für wiederum rursus Plaut. Gas. Prol. 33;
Pseud. 3, 2, 82 (871) im Ambr.; Cic. de orat. 1, 24, 110 im
Guelf. 3 und in mehreren Lag., darunter im 4. 13. 36; Brut. 12
47; pro Mur. 7, 15; Tusc. 4, 31, 65; Off. 2, 6, 20 und Rep
2, 4, 9; Caes. bell. Gall. 1, 25, 6; 2, 24, 1; 3, 12, 1; 3, 12, 4
5, 8, 3; 5, 44, 13; 7, 47, 7; 7, 51, 2; 7, 88, 2 und bell. civ. 1
45, 3; 1, 83, 2; 2, 3, 3; 2, 4, 5; 2, 9, 6; Lucr. 1, 557; 5, 250
Catull. 22, 11; 67, 5; 68, 82; Sallust. Cat. 53, 5; Verg. Georg
3, 138 und Aen. 2, 401; 2, 655; Horat. Carm. 2, 7, 15; 4, 1, 2
Epod. 16, 10; Serm. 1, 3, 28; 1, 3, 75; 2, 7, 91 und Epist. 1,
2, 17; 1, 7, 30 — ricrsum Plaut. Amph. 3, 2, 58 (939); 3, 2, 59
(940); Gas. 2, 6, 55; Gist. 4, 2, 88; Men. 4, 2, 61 (613), im vet.
und Vat. m. pr. und im decurt. rurum ; Merc. 2, 3, 15 (349);
Terent. Eun. 1, 1, 16 (61); 2, 2, 20 (251); 4, 4, 39 (707); Heaut.
4, 5, 8 (751); Phorm. 5, 8, 29 (922); 5, 8, 57 (950); Hec. 3, 1,
11 (291); Cic. Ein. 5, 7, 19 im Pal. B; Tusc. 1, 17, 40; 1, 20,
45; Lael. 16, 59 (im Gud. rursus); Off. 2, 1, 2; Lucr. 1, 308;
1, 660; 2, 481; 3, 121; 3, 848; 3, 942; 4, 334; 5, 778; 6, 48;
Catull. 63, 47 ; Horat. Serm. 2, 3, 268 — rusum Plaut. Mil. Glor.
2, 6, 45 (525) im Vat.; 2, 6, 109 (592) im Ambr.; 3, 1, 108
(701) im decurt. und Vat., und 3, 1, 178 (773) nach Ritschis
Verbesserung (im decurt. rufum); Merc. 1, 1, 68; 2, 2, 25 (296;
Götz rursum); Trucul. 1, 2, 15 (Hl) im vet.; Curcul. 5, 2,
5 (603), in den Hdschr. risum; Persa 5, 2, 29 nach Ritschis
Verbesserung (in den Hdschr. tu sum) ; Lucr. 3, 999 und 4, 307
(333) im quadr. und oblong.; Catull. 63, 47; Verg. Eclog. 10, 62
im Med. m. pr. (drusum); Fronto ad amic. 2, 3; M. Caesar an
Fronto 5, 41; Vel. Long. S. 2237 (79, 6) — russum Plaut. Bacch.
1, 2, 38 (146), in den Hdschr. iturus sum, d. i. i [tu] russum,
Götz schreibt i cursim, Leo: i tu horsum deorsum; Trin. 1, 2, 145
(182) im vet., decurt. und Vat. — rusus 1. Neap. 4496; Plaut.
Poenul. 5, 2, 40 (1000) im vet., Ritschi Opusc. 2 p. 260 schreibt
rursum, Götz und Löwe rursus; Naev. (com. 89) bei Charis. 2
5, 193 (217, 1 vergl. Keil); Cic. Ep. Fam. 10, 5, 2 im Med. m.
pr. und Divin. 2, 49, 101 im Leid. A und V^i^ien. ; Cael. bei Cic.
Ep. Fam. 8, 8, 3; Dolab. daselbst 9, 9, 3 und D. Brut. 11, 10,
4 im Med.; Plane. 10, 15, 4 in demselben m. pr. ; Lucr. 5, 747
im quadr. und oblong.; Verg. Georg. 2, 232 im Pal. und 3, 335
mit übergeschriebenem r das erstemal im Med., das zweitemal
in den sched. Vat.; Aen. 3, 31; 3, 143 in den sched. Vat. m. pr. ;
5, 92 im Bern, c m. pr. ; 7, 491 in den sched. Veron. rescr.
— 750 —
(80 viel zu erkennen ist); Plin. N. H. 24, 16, 95 (152); 26, 5, 12 (24)
und 28, 7, 23 (82) im Voss., an allen drei Stellen hat Detlefsen
rursus; Fronto de orat. S. 155, 11 Nab. (4, 1, 1) m. pr. ; Claud.
orat. bei Gruter inscr. 502, Col. 1, 33 (Gruter noch rursus); und
diese Schreibung scheinen auch diejenigen gebilligt zu haben,
welche, wie Augustin. Civ. Dei 7, 23 (I p. 303, 20) sagt, die gött-
liche Verehrung des Rusor daraus erklärten, quod rursus cuncta
eodem revolvuntur. Vergl. Ritschi Proleg. zu Plaut. Trin. S. 104,
Opusc. 2, 259; 2, 544; 2, 715, Lachmann zu Lucr. 3, 44 und
Corssen Ausspr. 1, 254.
Simstroversus Lactant. Instit, 3, 6, 4 — sinistrorsus Caes.
bell. Gall. 6, 25, 3; Suet. Galba 4; Frontin. Aquaed. 5; Cael.
Aurel. 5, 10, 99; Paul, ex Fest. 117, 7 — sinistrorsum Horat.
Epod. 9, 20 und Sermon. 2, 3, 50 — sinistrosus Frontin. Aquaed.
14 und Inscr. Neap. 6831.
Seorsus Plaut. Rud. 5, 2, 27 (1314); Cato R. R. 115, 2 im
cod. Polit; Afran. (com. 85) bei Charis. 2, 13 S. 195 (219, 22);
Cael. bei Cic. Ep. Farn. 8, 9, 3 im Med.; Lucr. 4, 494; 5, 448;
Liv. 9, 42, 8 im Par., Med. und Leid. 1 (402, im vet. sorsum);
— seorsum Plaut. Epid. 3, 3, 21; Gell. 2, 12, 4; 2, 23, 22; 6,
3, 6; 10, 15, 26; 10, 20, 5; 20, 5, 6; Cato (ed. Jordan p. 85,
12) bei Charis. 2 S. 195 (219, 19); Tereut. Ad. 5, 9, 14 (971);
Cornific. 3, 4, 7; Lucr. 2, 473; 3, 286; 3, 551; 3, 564; 3, 637;
3, 660; 3, 796; 4, 489; 4, 491; 4, 492; 4, 495; 5, 140; 5, 447;
Sallust. lug. 70, 2; Liv. 22, 52, 2 im Put. Beide Formen werden
von den Dichtern gewöhnlich zweisilbig gebraucht, doch nicht
Lucr. 3, 551 und 4, 491; auch ist die Schreibung so7\mm Plaut.
Asin. 2, 2, 95 (362) und Capt. .3, 5, 52 (710); Lucr. 2, 684; 3,
629; 3, 630 und Priap. 85, 17; auch an anderen Stellen wechselt
es mit seorsum, so z. B. in denen des Lucr., vergl. Lachmann zu
2, 1061.
Sursum ist bei Plaut. Mil. Glor. 4, 4, 14 (1150); Terent. Eun.
2, 2, 47 (277) und Ad. 4, 2, 35 (574), vergl. die Anm. von Spengel
und Dziatzko, der in seiner Textausgabe sursus geschrieben hat
Tubero bei Gell. 6 (7), 4, 3; Varro R. R. 1, 6, 3 das erstemal
Cic. Nat. Deor. 2, 56, 141; Lucr. 1, 1058; 2, 186; 2, 189; 2, 204
Seu. Epist. 44, 3; Tranq. 11, 10 und Nat. quaest. 6, 21, 2 —
.sursus Cic. Nat. Deor. 2, 33, 84 — sursus versus Lucr. 2, 188
— sursum vorsum Corp. Inscr. Latin. 1, 199 Z. 15 (Z. 14 sur-
suorsum) und Cato R. R. 33, 1 — sursum cersum oder sursum
versus Varro L. L. 5, 27, 127; Cic. Orat. 39, 135 und Orat. partit.
- 751 -
7, 24; Geis. 4, 1; 7, 19; 8, 10, 1: Colum. 3, 18, 2; Amm. Marcell.
17, 1, 4; Lactant. Instit. 3, 24, 1; 7, 21, 4; Macrob. Sat. 1, 23,
19. — Siisum vel sursum stellt Prise. 1, 8, 44 S. 509 (I 34, 11)
und in dem Excerpt bei Cassiod. de orthogr. S. 2319 (208, 20)
zusammen, um daraus die Komposita suscipio, sustuli, suspicor,
suspicio zu erklären; und sustuii ist Corp. Inscr. Latin. 1, 199
Z. 7; 8: 15 und siisovorsum Z. 7 {sursutn &her Z. 10; 16; 17; 18;
20; 21; sursumvorsum Z. 15; sursuorsum Z. 14). Susum ist fer-
ner Inscr. Orell. 111; Naev. bell. Puuic. (v. 23 ed. L. Müller) bei
Nonius S. 116, 31; Plaut. Amphitr. 3, 4, 25 (1008); Cistell. 2, 3,
78; Cato R. R. 61, 1 im cod. Polit. und 157, 15; Varro R. R.
1, 6, 3; 1, 6, 4 im cod. Polit. und L. L. 5, 33, 161 im Flor.,
Kopenh. und Paris, a; Plin. N. H. 24, 18, 103 (168) im Voss.;
Vitruv. 9, 8 (9), 2; 9, 8 (9), 4; Petron. 77, 4; Cyprian. ad Demetr.
16; Augustin. Serm. 19, 2 ed. Mai; Tract. 8, 2; 10, 5; Lactant.
de mort. pers. 19, 4; Commodian. Instr. 2, 27, 5; 2, 35, 14;
Macrob. Somn. Scip. 2, 5, 25; 2, 7, 5, vergl. Rönsch, Itala und
Vulgata S. 460, 461, der eine Reihe von Stellen für susum aus
der Itala anführt — sxisumvorsum oder susumverswn Plaut. Capt.
3, 4, 123 (656); Cato R. R. 32, 1 und Varro 1, 31, 5 im cod.
Polit.; Vitruv. 10, 3 (8), 4; Paul. Dig. 22, 3, 28; 24, 2, 9; 38,
10, 10, 9; 38, 10, 10, 12 — susiis versus Varro L. L. 5, 32,
158 — susum versus daselbst 9, 39. 65.
Ultro citroque versus Amm. Marcell. 30, 3, 5 — ultrorsum
Itiner. Alex. 27 (64).
Utroque vorsum Plaut. Capt. 2, 3, 8 (368) — ufroqueversum
Gell. 5, 12, 10; 9, 12, 13; 9, 12, 20 — utroqueversus Gell. 12,
9, 2; 15, 3, 1.
p) Verbale Zusammensetzungen sind ilicet (ire licet), vergl.
P. Mohr, Zu Apollinaris Sidonius 1886 p. 10 — scilicet (scire
licet), vergl. J. H. Schmalz, Antibarb. von Krebs II p. 494 —
videlicet (videre licet), vergl. ebendaselbst II p. 670 — dumtaxat
(dum taxat), vergl. ebendaselbst I p. 436, Wölfflin im Archiv 4
p. 325.
16. Einige Adverbia sind von einzelnen Schrift-
stellern als Adjectiva gebraucht. Ex penitis faucibus
Plaut. Asin, 1, 1, 28 (42): pectore penitissimo Plaut. Cistell. 1,
1, 65; ex Arabia penitissima Plaut. Persa 4, 3, 53 und ex bar-
baria penitissima daselbst 4, 3, 71; interioris partis domus posti-
cae, ut ait Plautus, penitissimae Varro (Sat. Menipp. 522) bei
Nonius S. 217, 16; Scythas penitissimos Gell. 9, 4, 6; penita
- 752 —
scaturrigine Apul. Met. 6, 13 S. 405; penita mente 11, 6 S. 766;
in ipsis penitissimis mentibus de deo Socrat. 16 S. 156 und in
penitiorem partem domus Apul. in I Hermagorae bei Prise, 3,
1, 4 S. 599 (I p. 85, 15); penitis lumbis Samon. 452; sunt om-
nium penitissimi Amm. Marcell. 22, 8, 31; penitissimis sensibus
Hieronym. in Tit. 3, 9; in penitissima parte Persidos 23, 6, 73
und penitissima gestorum memoria 29, 1, 24; penitis in oris Auson.
Epigr. 4, 1 ; penitissimas paludes Sidon. Apoll. Carm. 23, 245 und
febris sitisque penitissimum cordis secretum depopulabantur Epist.
1, 5, 8; de Graecorum penitissimis litteris Macrob. Sat. 5, 19, 16
und a penitissima Graecorum doctrina 5, 22, 15; mundi penita
Mart. Capell. 1,9; in eins penita 6, 600 und in penita telluris
6, 640; ingressus aulae penita lul. Valer. 1, 1 (p. 1, 11); telluris
huius penita contremiscere 1, 31, v. 32 (p. 42, 19); in penita
perducit 3, 38 (p. 146, 5) und ingressus sacri loci penita 3, 43
(p. 150, 24). Vergl. Prise. 3, 4, 24 S. 608 (I p. 99, 14). Nach
diesem Adjektiv penitus hat Catull. 61, 178 (171) ein neues Adverb.
penite gebildet, Sidon. Apoll. 4, 9, 1 und 8, 3, 3 davon einen
Superlativ penitissime.
Von abunde ist das Adjektiv ahundus gebildet, so Gell. 1,
2, 2 lavacris nitidis et abundis et collucentibus und Paul. Nolan.
in Nat. 13, 754 fluxit abunda tuis aqua potibus atque lavacris.
Nach dem Adverb, impune ist impunem Apul. Met. 3, 6 S. 183;
impunes Imp. Marcian. Cod. 9, 39, 2 § 2; imjmnis Orest. trag. 949,
aber Solin. 27, 16 ist inmunis (im Leid.), nicht inpunis (im St.
Gall. und Angelom.), die richtige Lesart.
Deincipiti die hat Apul. Flor. 16 S. 64, und Paul, ex Fest.
S. 71 sagt: Deinceps, qui deinde coepit, ut princeps, qui primum
coepit; und S. 75: Deincipem antiqui dicebant proximo quemque
captum, ut principem primum captum.
Equi mordici distraxerunt Hygin. Fab. 273.
Perdius in der Verbindung mit pernox, so stare solitus So-
crates dicitur pertinaci statu perdius atque pernox a summo lucis
ortu ad solem alterum orientem Gell. 2, 1, 2; et perdia et per-
nox nee inter amplexus coniugales desinis cruciatum Apul. Met.
5, 6 S. 329; perdia pernoxque sacris namque operata chartis Mart.
Capell. 2, 124; quivis in hac natione pernox et perdius emit et
vendit Amm. Marcell. 31, 2, 6; actus quos pernox et perdius tibi
curae habes Symmach. Epist. 1, 53.
Retrorsus haben Plin. 26, 9, 60 (93) atque ita retrorsa manu
ter dicat totiensque despuant ambo und Apul. Met. 2, 6 S. 101
— 753 —
(loiiiquc sacpc retror.sa respiciens substitit. Einen Komparativ ge-
braucht Tertull. Apol. 19.
Seor.sus finden wir Cato (Fragm. orat. 5, 2 ed. Jordan p. 39, 3)
bei Fest. S. 201, 26 luaiores seorsum atque diversum pretium para-
vere; Terent. Maur. 87 haec reddere vocein quoniam volent seorsa;
698 sed duae fient seorsae syllabae per se breves; 990 nee dabit
per se seorsatn ; 2539 quia quae potui videor tractasse seorsa ;
Auson. Edyll. 17, 5 (ed. Peiper p. 91 = Anthol. Lat. ed. Riese
645, 5) saepe seorsis obsistuut studiis.
17. Die Adverbia auf a und o, und von denen auf e die-
jenigen, welche zu Adjectiva auf us a um, er ra rum oder er era
erum gehören, haben die letzte Silbe gewöhnlich lang. Doch ist
Contra Enn. (P'ab. 444 ed. L. Müller) bei Varro L. L. 7, 2,
12 und bei IServ. zu Verg. Aen. 8, 361 (vergl. Ritschi Opusc. 4
p. 109); Manil. 2, 253; Auson. Domino meo et omnium Theodosio
Augusto V. 16 (ed. Peiper p. 4), vergl. Georges, Lat. Lexikon I
p. 1524.
Frustra mufs, wie es in der Einleitung des Plautus von Brix-
Niemeyer p. 19 heilst, obwohl sonst einen Spondeus bildend, doch
bei Plautus auf Grund von sechs allem Anschein nach unverdor-
benen Stellen als Trochäus aufgefafst werden : frusträ sis am Ende
eines jamb. Senars Pers. 1, 3, 60 (140), Rud. 4, 7, 29 (1255), am
Ende eines troch. Septenars Capt. 4, 2, 74 (854), Menaech. 4, 3,
18 (692), Rud. 4, 3, 30 (969) [Trucul. 4, 2, 41 (754)J, vor der
Diärese eines jamb. Septenars Merc. 3, 1, 30 (528). In den übri-
gen Plautinischen und in sämtlichen Terenzischen Versen steht
frustra in der Elision oder in solchen Versstellen, die für die
Kürze keinen Beweis abgeben, nirgends aber findet sich bei den
Komikern eine Stelle, welche für die Länge der auslautenden
Silbe spräche. Aufserdem auch Auson. Tetrasticha v. 15 (ed.
Peiper p. 188) frustra dehinc solo Caprearum clausus in antro.
Itä ist gewöhnlich, doch führt C. F W. Müller Plaut. Prosod.
S. 14 für itä an Plaut. Amphitr. 2, 2, 3 (634); 5, 1, 25 (1078);
5, 1, 29 (1081); Asin. 1, 1, 3 (18); AuluL 1, 1, 30 (69); Captiv.
1, 1, 25 (93); 2, 3, 12 (372); Curcul. 5, 2, 67 (667); Casin. 2,
5, 35; Mosteil. 2, 1, 42 (389); Mil. Glor. 4, 2, 56 (1047); Mercat.
4, 4, 22 (762); Poenul. 3, 1, 63 (566); 5, 4, 88 (1258); Trinum.
2, 4, 46 (447) nach dem Ambros. : Trucul. 2, 2, 21 (276) und
Terent. Phorm. 3, 3, 9 (542), welchen Stellen er freilich selbst
geringe Beweiskraft zugesteht. Vergl. Prise. 15, 2, 8 S. 1007 (II
p. 65, 21).
Neue-Wagener, Lat. Formenlehre. II. 3. Aufl. 48
— 754 —
Cito wie Plaut. Mil. Glor. 2, 2, 101 (257); Terent. Adelph.
3, 3, 89 (443); Horat. Ars poet. 335; TibuU. 1, 4, 28; 1, 4, 29;
1, 4, 30; Prop. 1, 5, 26; 2, 9, 35; 3 (2), 20, 36; 3 (2), 24, 22;
Ovid. Heroid. 3, 7; 3, 42; 5, 98; 12, 92; 18, 77; Ars am. 2,
694; 3, 685; Remed. am. 97; Met. 9, 587; Fast. 6, 773 und
Trist. 3, 3, 30; 5, 6, 4; luvenal. 1, 34; 9, 146; 11, 13; 14, 27;
14, 177; Mart. 1, 31, 8; 1, 116, 3; 1, 117, 12; 2, 6, 4 u. a.
vergl. Friedländer, Wörterverzeichnis zu Martial II p. 401.
Idcircö Prudent. Hamart. 10 non idcirco duos retinent cae-
lestia reges.
lUcö Auson. Epigr. 80 (73), 6 (ed. Peiper p. 342) Ilico nam
Marco sex pericre dies und Edyll. 14, 42 (p. 411 = Anthol. Lat.
646 ed. Riese) ostentata oculis ilico dona rapis.
Gewöhnlich modö^ aber modo Plaut. Asin. Prol. 5; Aulul. 2,
2, 62 (239); Pseud. 2, 3, 23 (689) und Poenul. 1, 2, 7 (216), an
letzter Stelle schreiben Götz und Löwe nach Bergks Vorschlag
domo für das handschriltliche modo; Terent. Andr. 4, 1, 6 (630);
Lucil. (13, 15 ed. L. Müller = 385 ed. Lachmann) bei Nonius
S. 519, 12; (27, 34 = 621) bei Nonius S. 21, 4 und 200, 18;
Cicer. Nat. Deor. 2, 42, 107; Lucr. 2, 941; 2, 1135; 4, 1181;
Senec. Octavia 278, vergl. Lachmann zu Lucr. 2, 1185 — post-
modö CatuU. 30, 10 (12); Horat. Carm. 1, 28, 31; Tibull. 2, 5,
102; Ovid. Amor. 1, 14, 56; Ars am. 1, 486 und Fast. 1, 636;
2, 53; 2, 749; 3, 272; 4, 399 — quomodö Plaut. Epidic. 5,
2, 41 (706) und Trinum. 3, 1, 1 (602); 4, 2, 13 (855); Horat.
Serm. 1, 9, 43; Mart. 3, 15, 2; 10, 16, 8, aber quomodö Catull.
10, 7.
Omnivö Coripp. loh. 3, 378; 4, 423; omninö loh. 6, 125.
Porrö Stat. Theb. 7, 546; luvenal 7, 98; 11, 9; Terent.
Maur. 2342.
Postremö luvenal. 11, 91.
Quandö Valer. Flacc. 7, 16; 8, 213; Germ. Phaen. 14; Mart.
5, 19, 3; 5, 19, 4; 5, 58, 2 ; 7, <s, 1 ; 7, 9, 2; 10, 70, 14; Stat.
Theb. 5, 23; 5, 427; 7, 86; 7, 189; 7, 576; 8, 60; 8, 120; 8,
248; 10, 343; 12, 169; luvenal. 3, 173; 5, 40; 5, 63; 5, 127;
Achill. 1, 783; aber quandö Stat. Theb. 11, 13 — (diquandö Gate
Distich. 4, 6.
Eetrö Coripp. loh. 3, 425; 5, 211; 5, 426; retrö loh. 6, 454;
6, 490; 7, 304; 8, 551 und lustin. 3, 81.
Sero Senec. Thyest. 968; Stat. Silv. 4, 1, 32; 5, 2, 86 und
Theb. 1, 596; 2, 388; 10, 277; Mart. 1, 31, 8; 5, 65, 16; 5, 67, 5;
— 755 —
Tuvenal. 1, IfiO; Claudinn. IIT cons. flonor. 87, vergl. Prise. 15,
3, 11 S. 1009 (II p. 69, 13).
Ultra Prudent. Perist. 1, 45; Coripp. loh. 2, 372; 3, 289 und
lustin. 2, 381.
Verö Valer. Flacc. 5, 321; Sil. 9, 193; Stat. Theb. 2, 187.
Immer heue und lunle^ desgleichen (vergl. L. Müller, De re
metr. S. 340) :
Aeque Venant. Fortun. 7, 12, 9; 10, 9, 22.
Bemijne Venant. Fortun. 1, 7, 12; 9, 12, 8.
Concite Venant. Fortun. 5, 11, 5; 8, 11, 3; Vit. Mart. I,
487; 1, 501.
Congrue Venant. Fortun. 11, 15, 2.
Credule Prudent. Apoth. 576.
Debite Venant. Fortun. 5, 8^ 4.
Impie Venant. Fortun. 10, 12^, 5.
Inconsulte Venant. Fortun. 8, 12, 2.
Inferne Lucr. 6, 187, Bernays schreibt inferna; aber 6, 597
und 6, 764.
Interne Auson. Ord. nob. urb. 20, 14 (ed. Peiper p. 153) und
Epist. 16 (5), 21 (p. 253).
Moture Venant. Fortun. 6, 1, 83.
Pie Venant. Fortun. 4, 2, 9; 10, 8, 18; 10, 11, 15; 10, 12% 8
und Append. 13, 7; Spur. 1, 43.
Probe Plaut. Poenul. 5, 5, 1 (1280) und Persa 2, 1, 6 (173),
nach Ritschis Vermutung auch 4, 4, 98.
Prompte Venant. Fortun. 7, 9, 2,
Prospere Plaut. Pseud. 2, 1, 1 (574).
Publice Venant. Fortun. 10, 6, 57; Vit. Mart. 4, 368.
Rapte Venant. Fortun. Vit. Mart 4, 651.
Superne Lucr. 4, 439; 6, 544; 6, 597; Horat. Carm. 2, 20,
11 (in anderen Büchern superna); Prudent. Cathem. 3, 20 und
Perist. 12, 39.
Ultime Venant. Fortun. 2, 198.
In secure regna Senec. Herc. Oet. 3, sie inimice iuvas Auson.
VII sap. sent. Thal. 5 und tunc et amice noces daselbst v. 6 sind
secure, inimice und amice nicht Adverbia, sondern Vokative.
Von den Adverbia auf e, neben welchen keine Adjectiva auf
US a um vorhanden sind, hat allein fere oder ferme langes e;
fere aber ist bei Auson. Epigr. 33 (105), 5 (ed. Peiper p. 435).
48*
— 756 —
Komparation der Adverbia.
688 18. Komparationsfähig sind in der Regel diejenigen Adverbia,
welche zu Adjectiva gehören. Ihre Komparative enden gleich dem
Neutrum der Komparative der Adjectiva auf ins, ihre Superlative
auf sime oder sume, alt sumed, statt dessen, entsprechend den
Superlativen der Adjectiva, durch Assimilation des s rime oder
Urne eintritt. Die Endung umed ist erhalten in fadlumed C. I. L.
1, 196 Z. 27. Maxime ist bei Plaut. Mil. 4, 2, 33 (1024) und
Venant. Fort. 7, 25, 19; certissime und cautissime giebt L. Müller,
De re metr. p. 340 aus Columb. monost. 50 und 170.
So wird kompariert longe longius lougissime; late latius latis-
sime; plane planius planissime; leniter lenius lenissime; graviter
gravius gravissime; eleAjanter elegantius elegantissime ; dementer
dementissime ; sollerter sollertius sollertissime ; audacter oder auda-
citer audacius audacissime; ferociter ferocius ferocissime; nequi-
ter uequius nequissime; aegre aegrius aegerrime; aspere asperius
asperrime; crehro crebrius creberrime; i)rospere prosperius pro-
sperrime; dextere (Liv. 1, 34, 12: Senec. ad Polyb. 6, ]) dexterius
(Horat. Serm. 1, 9, 45); acrifer acrius acerrime; celeriter celerius
celerrime; severe severius severissime; mature maturius maturis-
sime oder maturrime ; pure purius purissime und purime ; dapsi-
liur dapsilius (Lucil. [30, 55 ed. L. Müller, 938 ed. Lachmann]
bei Non. S. 321); facile facilius facillime; difficulter oder diffici-
689 liter oder difficUe difficilius difficillime; simüiter similius (Phaedr.
5, 5, 34 und verisimilius Apul. de mag. 31 S. 464 und TertuU.
Apol. 16) simillime; honorifice honorificentius honorificentissime ;
magnifice magnificentius und magnificius magnificentissime; aeque
aequius (Sallust. bei Serv. zu Verg. Aen. 3, 265) aequissime (Sidon.
Epist. 5, 11); inique iniquius (Terent. Adelph. 2, 2, 3 [211]) ini-
quissime; tenuiter tenuius tenuissime; egregie egregius und assi-
due assiduissime; amanter amantius amantissime; conßdenter con-
fidentius confidentissime ; constanter constantius constantissime;
deceiüer decentius decentissime; diligenter diligentius diligentis-
sime; eloquenter eloquentius eloquentissime; indulgenter indul-
gentius indulgentissime; neglegenter neglegentius neglegentissime;
patienter patientius patientissime ; jirudenter prudentius pruden-
tissime; pudenter pudentius pudentissime; sapienter sapientius
sapientissime; scienter scientius scientissime; vigilanter vigilantius
vigilantissime; aiundanter abundautius abundautissime; ardenter
- 757 -
ardentius ardentissime; [lerseveranter perseverantius perseveran-
tissime; revertnter reverentius reverentissirae ; cunctanter cunc-
tantius; dolenter dolentius; licentcr licentius; putenter patentius;
temperanter temperantius ; accommodate accommodatius accoinmo-
datissime; acute acutius acutissime; aperte apertius apertissime;
atteiite attentius atteutissime ; contente contentius contentissime ;
intente intentius; cito citius citissime; concitate concitatius con-
citatissime ; coniancte coniunctius coniunctissime; considerate con-
sideratius consideratissime ; cumulate cumulatius cumulatissime ;
demisse demissius demississime; remisse reniissius; docte doctius
doctissime ; erudite eruditius eruditissime; effuse effusius efifusis-
sime ; expedite expeditius expeditissime ; exquisite exquisitius ex-
quisitissime ; impense impensius impensissime; moderate mode-
ratius moderatissime; immoderate immoderatius immoderatissime
(Spartian. Sever. 20, 1); obstinate obstinatius obstinatissime; oc-
culte occultius occultissime ; ornate ornatius ornatissime ; parate
paratius paratissime; apparate apparatius (Plin. Epist. 1, 15, 4);
polite politius politissime; prompte promptius promptissime ; recte
rectius rectissime; sancte sanctius sanctissime ; abiec.te abiectius;
astricte astrictius; circumspecte circumspectius ; composite compo-
sitius; culte cultius; distincte distinctius; elate elatius; excusate
excusatius ; explorate exploratius ; presse pressius ; expresse ex-
pressius ; solute solutius ; absolute absolutius absolutissime.
Wie zu crebro und cito die Superlative creberrime und citis-
sime gehören, so zu tuto tutissime Pompeius bei Cic. Ep. Att. 8,
IIA; Sen. Epist. 104, 23; Plin. N. H. 25, 5, 21 (52); Frontin.
Strateg. 1, 8, 5; Apul. Met. 9, 24 S. 640; Gell. 17, 15, 6; Augustin.
Serm. 390, 1; Amm. Marceil. 16, 7, 10 und Auson. Periocba Odyss.
14; tutissime aber führt Charis. 2, 13 S. 173 (192, 23) und 193
(217, 13) aus Cic. Att. 8, 1, 2 an, wo dasselbe am Rande der
Cratandr. bemerkt ist (im Med. tu pessimo, am Rande desselben
tutissime, im Turnes. m. pr. tupissimo), und dies hat Plin. N. H. 690
20, 3, 8 (14) im Toi. und Chiffl. (in den Par. a d tutissimi). Zu
merito meritissimo Plaut. Asin. 3, 3, 147 (737) mit eins kon-
struiert und Epid. 3, 3, 49 (430); Caecil (Com. 15) und Turpil.
(Com. 169) bei Non. S. 139; Cic. de orat. 1, 55, 234 (im Vict. meri-
tissime, in den Lag. 35, 81 meritissimum) ; Asin. Poll. bei Quiutil.
9, 2, 35; SC. bei Plin. Epist. 8, 6, 6; Apul. Flor. 9 S. 29 und
17 S. 83 und de Deo Socr. 8 S. 138 (im Bened. meritissime), und
inmeritissumo Terent. Phorm. 2, 1, 60 (290); doch meritissime
Augustin. c. Acad. 3, 19 und Solin. 7, 18.
- 758 -
Auch zu einigen Adverbia auf tim sind Kompa-
ration sformen vorhanden: citaiim citatius (Quintil. 11, 3,
112) citatissime (Quintil. 1, 1, 37); confcrtim confertius (Amm.
Marceil. 24, 7, 7); contemptim contemptius (Senec. Brev. Vit. 11, 3
und Suet. Domit. 11, aber Tac. Hist. 3, 47 nur in dem unzuver-
lässigen Bud.) ; pedetemptim pedetemptius (M. Caesar bei Fronto
3, 2); ubertim uberius uberrime.
Ferner werden Adverbia auf ra kompariert. Unter
den von Prise. 15, 4, 25 und 26 S. 1016 (11 p. 79, 24 bis p. 80,
21) angeführten Formen dieser Art sind in wirklichem Gebrauch
nachgewiesen ulterius und ultime, superius (nicht supreme, wohl
aber summp^ im höchsten Grade), citerins (nicht citime), exterius
(nicht extreme), inferius (nicht infime) ; dazu interius und intime^
auch intimius.
Andere Komparationsformen von Adverbia sind: pro
prius primo und primum; post posterius postremo und postremum
(auf das Adjektiv postera posterior postremus zurückgehend); ante
anterius; suhter subterius; prope propius proxime; prode prodius
(Varro [Sat. Menipp. 574] bei Non. S. 47, wo das Wort durch
interius, longius, a prodeundo, quasi porro eundo, erklärt wird) ;
diu oder dius diutius diutissime; sae/je saepius saepissime (saepius-
numero Gell. 3, 16, 1 entspricht dem öfter gebrauchten saepe-
numero); nuper nuperrime (Cic. Invent. 1, 17, 25; Cornific. 1, 6,
10; 3, 10, 18; Plin. N. H. 7, 2, 2 (9); 14, 4, 6 (54); 15, 14, 15
(50); 15, 18, 19 (69); 19, 1, 2 (12); 36, 20, 37 (145); 37, 2, 11
(37); Tac. Ann. 16, 22; Gell. .3, 3, 3; 3, 3, 7; 4, 13, 2; 6 (7),
4, 1; 9, 9, 4; 14, 2, 20; Apul. Flor. 16 S. 64 und de mag. 28
5, 457; 97 S. 593; 99 S. 595; nuperius^ welches Prise, a. a. 0.
zugleich aufstellt, wird erst in der Anthol. Lat. ed. Riese 21, 250
(= Baehrens 4, 211) gefunden ; ociter ocius ocissime und oxime ;
comminus comminius (Tertull. de carne Chr. 21 im Leid., dagegen
im Wien, und cod. Pith. communius); impune impunius (Terent.
Heaut. 3, 2, 49 [560]; Cic. pro Quint. 3, 11; Verr. 4, 22, 48;
pro Deiot. 6, 18 und Divin. 2, 27, 58) impunissume (Plaut. Poen.
1, 3, 2 [411]); temere temerius (Att. bei Non. S. 178); temperi
temperius (Cic. Ep. Farn. 9, 16, 8; Ovid. Met. 4, 198; Colum. 2,
18, 2, im Sangerm. und Leipz. und 8, 4, 3 im Sangerm.: Suet.
Vit. Terent. 3, in einigen Büchern temporius und temparius; Apul.
691 Met. 9, 26 S. 644 im Flor. 3 und in anderen Büchern, Tertull.
de anima 36 im Agob. ; Pallad. 3, 21, 2; 4, 4, nicht temporius,
Ennod. Vit. Epiphan. 83 [ed. Hartel p. 352, 6; ed. Vogel p. 94,
— 759 —
27], vergl. Ritsclil zu Suet. a. a. 0.); magnopere oder magno opere^
maiore opere, maximopero und summopere oder maximo opere
uud summo opere; valde valdius (Horat. Epist. 1, 9, 6 und A. P.
321, Pliu. N. H. 33, II, 53 [147J und 34, 18, 56 [178] im Bamb.)
valdissime (Sen Brev, Vit. 8, 4 im Meil. 1 und in den von Muret.
gebrauchten Hdschr., Hadrian. bei Charis. 2, 13 S. 197 [222, 22J);
paene paenissime (Plaut. Aulul. 4, 6, 2 [668J bei Charis. 2, 13
S. 170 [189, 28J; Most. 3, 1, 127 [656] in den Anführungen bei
Prise. 3, 4, 24 S. 608 [I p. 99, 18| und 15, 2, 9 S. 1008 [II p. 67,
10] , während in dieser Stelle die Hdschr. des Plaut, plenissime
haben, paenissime ferner Plaut. Aulul. 3, 4, 7 [466]; Apul. Met.
8, 6 S. 523; Flor. 16 S. 67 und de mag. 99 S. 595); sat!s oder
sat satius; mit rcpente wurde ein Komparativ repentius und ein
Superlativ repentissime zusammengestellt, vergl. Charis. 1, 16 S. 89
(114, 20) und Excerpt. S. 556, 37.
Der Komparativ von secus ist sequius. Davon ist setius zu
unterscheiden, welches mit non oder nihilo oder eo oder quo ver-
bunden ähnlich wie minus gebraucht wird. Charis. 2, 13 S. 194
(219, 11): Setius tarditatem facientis indicat, serius temporis.
Maro V (Aen. 5, 862): Currit iter tutum non setius aequore
classis ; et in Georgicon III (v. 367) : Interea toto non setius aere
ninguit. Und S. 195 (220, 4): Setius pro minus Afranius in Re-
pudiato (291): Perdit iugens imbecillitas tua me quo setius me
colligam. Sequius idem in eodem (293): Sin, id quo non spero,
ratio talis sequius ceciderit. So melius an sequius terrae man-
daverit paterfamilias pecuniam Colum. 3, 4, 3 im cod. Polit. und
Goes. (sonst segnius) ; vereor ne homines de me sequius loquan-
tur Sen. benef. 6, 42, 2 in den codd. Lipsii (sonst sepius); multa
de rege Pyrrho sequius locuti Quintil. 6, 3, 10 im Ambr. 1 (sonst
securius) ; multa sequius admissa Suet. Tib. 2 im Tornac. und in
den libri Pith. et Turn, (meistens secus) ; neque quisquam om-
nium qui probe locuti sunt, bis verbis sequius quam dixi usus
est Gell. 3, 14, 20 im Reg. und Rottend, (sonst secus); quae res
cum ei sequius ac rata fuerat proveniret Apul. Met. 9, 29 S. 649
in den Flor. 1 und 3 und in anderen Büchern (sonst secius und
sepius) ; figuram tuam repente mutatam sequius interpretatus Met.
11, 6 S. 766 und de fide eorum opinari coeptabam sequius Met.
11, 29 S. 814; correcturum sequius gesta Amm. Marcell. 27, 8, 2;
sequius iudicare Symmach. Epist. 1, 78 und sequius de rep. me-
ritus 10, 56; aber auch nihilo sequius gaudeo quam quod Symm.
Epist. 1, 52. Dagegen (quo) minus setius ve fiat iudiceturve C. I. L-
— 760 —
1, 198 Z. 70; uiora non fiat quo setius eam pequniam accipiant
1, 199 Z. 26; memet moror quom hoc ago setius Plaut. Cist. 4,
2, 24 im vet. ; baec uihilo esse inihi videntur setius quam somnia
Men. 5, 7, 57 (1047) im decurt. und Vat. (im vet. sec usquam; bei
Gell. 18, 9, 4 und 6, wo eine Erklärung des Varro erwäbnt wird,
ist sectius); quid sectiust [aut quid interestj dare te in manus
argentum amanti homini adulescenti Trin. 1, 2, 93 (130) nach
Ritschis Verbesserung (im vet, decurt. und Vat. secutus est, ira
Leipz. secutus est), aber Niemeyer schreibt secus; nihilo setius
puerum deferent huc Terent. Andr. 3, 2, 27 (507), im Rice, secius ;
692 neque eo setius Corn. Nep. Milt. 2, 3; Eumen. 5, 1 und nihilo
setius Att. 22, 3 im Gud.; nee quod frigida vis ferri est, hoc
setius illi semina concurrunt calidi fulgoris ad ictum Lucr. 6, 315
(im oblong, m. pr. secius); nee setius Verg. Georg. 2, 277 oder
non setius Verg. Georg. 3, 367 oder haud setius Verg. Aen. 7,
781; 9, 441; Ovid. Met. 10, 588 im Bresl. und 11, 534: Prudent.
c. Symmach. 2, 792 und Hamart. 824; coeptum illud iter con-
fecerit setius fortasse aliquo, minus tarnen nihilo Fronto ad Anton.
Imp. 1, 2 S. 96 Nab. An anderen Stellen wird secius geschrieben,
ohne dafs eine Variante bemerkt ist, und wo neuere Herausg.
setius geben, sind die Autoritäten dafür nicht überall bekannt,
wie Plaut. Capt. 2, 3, 57 (417); Cornific. 1, 12, 21; Corn. Nep.
Conon 2, 4; Dionys. 8, 5 und Att. 2, 2; Caes. bell. Gall. 1, 49, 4
und Caes. bell. civ. 2, 7, 4; 3, 26, 3; Sil. 6, 461; Suet. Nero 42.
Vergl. Heins, zu Ovid, Met. 2, 809, Wagner, Orthogr. Verg.
S. 472, Ritschi, Proleg. zu Plaut. Trin. S. 75 und 324, Fleck-
eisen, Rhein. Mus. 1852, 8 S. 221 folg. und Fünfzig Artikel S. 28;
Weihrich im Philologus 30 S. 626 folg. und zuletzt Zimmermann
in Wölfflins Archiv 4 S. 602—606.
Zu penitus oder penite gehört penitissime Sidon. Epist. 4,
9, 1; 8, 3, 3 (vergl. penitus S. 751), aber penitius in der vor-
geblichen Schrift Cyprians de laude martyrii c. 2 (p. 27, 13 ed.
Hartel), bei Cels. 5, 26, 7; 5, 28, 11: 6, 15 war es eine willkür-
liche Konjektur van der Lindens für penitus.
Von mane bildeten manche manius, wie Pompei. Comment.
S. 346 (249) sagt, aber weder Pompeius noch Cledou. S. 1922 (65,
20); 1925 (68, 18) und (Serg.) Explan, in Donat. 1 S. 523 (512,
31) erkennen diese Form an, und nach Serv. (Serg.) Comm. in
Donat. S. 1851 (439, 18) waren mauius und manissime gleich un-
gebräuchlich.
Serius, Komparativ von sero, ist häufig; ser/s«?V/ie Plin. N. H.
— 761 —
15, 17, 18 (61) im Vat. und Par. a (im Par. c rerissime, sonst
serissima), dasselbe ist Caes. bell. civ. 8, 75, 2 Konjektur von
Scalig. lür suetissime.
19. Unregelm äfsig ist die Koraparation hene melius
optime und male peius pessirae und die Bildung des Superlativ
in propc propius proxime.
Der Positiv t'eblt zu viat/is (oder mage) maxime; minus mi-
nime: potius potissimum (oder potissime); deterius\ uherius uhQV-
rime.
Über magis, mage vergl. S. 594. Demagis bei Lucil. (16, 7
ed. L. Müller = 450 ed. Lachmann, der de magis schreibt) wird
von Nonir.s S. 98, 19 durch valde magis erklärt. In Gloss. Labb.
heifst es: Demagis, aiptidnCoc,. Dagegen Paul. Festi S. 71 Demagis
pro minus antiqui dicebant.
Pluries ist Caes. bell. civ. 1, 79, 1 falsche Lesart, vergl.
Nipperdey, Quaest. Caesar, p. 144 und Haase zu Reisigs Vorles.
N. 257.
PotUnme verbindet Prise. 15, 2, 10 S. 1009 (II p. 68, 17)
mit dem Komparativ potius^ und diese Form hat Eumen. Grat.
Act. Constantino Aug. 2, 3; Gros. 4, 6, 4: 6, 22, 8: 7, 12, 4;
dieselbe ist bei Cic pro Cn. Pomp. 10, 27 im Bern.; pro Mur.
2, 4 und 5, 1 1 im Salzb : Ofi'. 1, 25, 87 im Bern. c. Bei Geis.
3, 6 (p. 86, 30 ed. Daremberg) war es eine Konjektur van der
Lindens für pessime, und bei Fronto ad amic. 1, 5 S. 177 Nah.
ein Versehen der Niebnhrschen Ausg. (1, 9, 1).
Deterrime als Superlativ zu deterius ist bei Apul. Met. 2, 22
S. 144 in mehreren alten Ausg., die richtige Lesart aber ist de-
terrimae.
PRiPOSITIOIEI.
A. Präpositionen sind solche Adverbia, welche in
Beziehung zu Nomina oder Pronomina gesetzt werden.
Manche Adverbia aber werden nur zuweilen als Präpositionen
gebraucht, an anderen Stellen stehen sie für sich. Solche sind
ante, post, circa und circum, circiter, contra, citra, ultra, extra,
intra, infra, supra, iuxta, pone, praeter, prope, propter, secun-
dum, super, subter, versus und versum, adversus und adversum,
coram, procul, clam.
1. A7)t'i und posf als Adverbia nehmen gleich Komparativen
den Ausdruck der Zeit, um welche das eine gegen das andere
zurück ist, im Ablativ zu sich. So anno ante Cic. pro Flacco
3, 6; Har. resp. 21, 45; Phil. 11, 8, 18; viginti annis ante Lael.
12, 42; centum milibus annorum ante Tuscul. 1, 5, 9; multis
annis ante Divinat. 2, 5, 14; Cato Mai. 9, 27; permultis annis
ante Rep. 2, 10, 19; paucis annis ante Phil. 2, 40, 102; multis
annis aut etiam saeculis ante Off. 2, 22, 79; ducentis annis ante
Liv. 5, 33, 5 und anuis undecim ante 40, 52, 4 — biduo ante
Cic. in Pison. 25, 61; Liv. 40, 40, 14 — hiennio ante Cic. pro
Cluent. 5, 14; 25, 68; legg. agr. 2, 18, 49; pro Sulla 24, 67;
Liv. 39, 21, 2: 41, 27, 2 — paucis diebus ante Cic pro Muren.
25, 51; triginta diebus ante Phil. 5, 7, 19; diebus compluribus
ante pro Quinct. 29, 88 — quatriduo ante Cic. Ep. Att. 14, 19, 1
— quinquennio ante Cic. Legg. 3, 9, 20 — saeculis ante Cic.
de orat. 2, 37, 154; sescentis saeculis ante Fat. 12, 27; saeculis
multis ante de orat. 2, 5, 21 — non /o)i(/is temjioribus ante Cic.
Rep. 2, 34, 59 — aliquanto ante Cic. 6fi. 1, 23, 81; Verr. 1,
57, 149; pro Sulla 20, 56; Ep. Att. 4, 1, 1 — multo ante Cic.
de domo 11, 29; Har. resp. 2, 3; 3, 4; Phil. 2, 10, 24; Tuscul.
1, 10, 19; 1, 10, 20; Divinat. 1, 49, 111; 1, 56, 128; 2, 57, 117;
Off. 2, 21, 74; Cato Mai. 2, 6; 6, 18; 14, 49; Ep. Fam. 4, 3, 1;
Liv. 40, 4, 13; multo mihi ante est providendum Cic. Verr. 5,
- 763 —
1, 1: noD multo ante Cic. pro Scaur. 1 §3 — paulo ante Cic.
pro Sext. Rose. 7, 19; Quint. Rose. Com. 1, 3; 14, 40; Verr. 1,
46, 120; 2, 64, 155; 2, 69, 167; 2, 72, 178; 4, 3, 6; 4, 62, 139;
5, 16, 41; 5, 35, 92; 5, 67, 172; pro Caeciu. 27, 77; de imper.
Cn. Pomp. IH, 36; 15, 45; pro Cluent. 13, 38; 66, 188; legg.
agr. 2, 2, 4; 2, 26, 68: Catil. 1, 7, 16; 1, 8, 21; 3, 5, 10; pro
Muren. 14, 32; pro Sulla 82, 91; pro Flacc 6, 14; Har. resp.
4, 8; 9, 18; pro Sest. 46, 99; 67, 141; in Vatin. 1, 1; 1, 3; 13,
32; pro Cael. 8. 18; 20, 50; de prov. consul. 1, 2; 8, 18; 15,
36; iu Pison. 9, 18; 20, 47; 26, 62; 31, 75; 38, 92; 39, 95; pro
Milon. 3, 7; pro Marceil. 1, 3; 2, 7; Phil. 3, 4, 8 ; 4, 2, 4; 4,
2, 6; 6, 1, 1; 6, 3, 5; 6, 5, 14; 8, 2, 6; 11, 10, 25; 12, 2, 5
12, 2, 6; Acad. 1, 9, 33; 2, 12, 37; 2, 27, 87; 2, 32, 102 (bis)
Fin. 1, 10, 34; 1, 19, 62; 2, 3, 9; 2, 3, 10; 2, IL 34; 2, 15
49; 4, 24, 68; 5, 4, 9; 5, 27, 81; Tuscul. 1, 11, 25; 1, 43, 102
2, 12, 28; 2, 26, 63; 3, 17, 36; 3, 18, 39; 3, 19, 46- 3, 31, 75
4, 15, 34; 5, 11, .33; 5, 29, 82; 5, 34, 99; 5, 37, 106; 5, 40,
117; Nat. Deor. 1, 8, 20; I, 21, 57; 1, 24, 67; 1, 24, 68; 1
26, 73; 1, 31, 86; 1, 34, 94; 2, 23, 62; 2, 51, 128; 3, 35, 86
Divinat. 1, 5, 8; 1, 31, 6Q: 2, 16, 37; 2, 70, 145; Fat. 17, 41
Rep. 1, 11, 17; 1, 17, 26; 2, 9, 15; Legg. 2, 1, 2; 2, 2, 5; Offie
1, 12, 38; 1, 33, 121; 2, 14, 49; 3, 10, 44; 3, 15, 63; 3, 19
78; Lael. 13, 46; 21, 77; Brut. 60, 218; Liv. 27, 28, 5; Quintil
4, 2, 19; 5, 11, 27; 7, 1, 16 — quanto ante Cic. pro Sest. 3, 8
— tanto ante Cic. de orat. L 7, 26; Verr. 5, 30, 78; 5, 34, 89;
Catil. 3, 7, 17; Phil. 2, 33, 83: Quintil. 2, 4, 28.
Anno post Cic. Brut. 43, 161; 60, 218; Verr. 1, H, 37; pro
Cluent. 49, 137; in Vatin. 7, 18; pro Flacc. 3, 6; Divinat. 2, 33,
71; Cato Mai. 4, 10; Ep. Att. 13, 4, 1; Liv. 2, 16, 7; sexto tri-
censimo anno post Cic. Off. 2, 8, 29; quattuordecim annis post
Cic. Ep. Att. 13, 30, 3; multis annis post Cic. leg. agr. 2, 2, 3;
Acad. 2, 19, 61; Tuscul. 5, 23, 64; Rep. 1, 14, 22; Offic. 3, 30,
109; tot annis post Cic. Verr. 5, 20, 51; Phil. 2, 9, 22; aliquot
annis post Cic. pro Ligar. 4, 12; Tuscul. 3, 22, 54, aber annis
aliquot post Off. 3, 24, 92 — biennio post Cic. Brut. 91, 316;
Divinat. 2, 20, 46; Legg. 3, 16, 35; Lael. 12, 41 — viginti diebus
post Cic. Phil. 6, 6, 16 — longo intervallo [post] Cic. pro Cluent.
63, 177 — quadriennio post Cic. Verr. 3, 18, 47 — aliquot sae-
culis post Cic. Verr. 4, 33, 73 — sexennio [lOst Cic. Phil. 8, II,
32 — triduo post Cic. in Pison. 4, 9 — triennio post Plaut.
Mosteil. 2, 2, 10 (440); Cic. pro Cluent. 65, 182; 67, 191; in
— 764 —
Pison. 23, 55 — aliquanto post Cic. Verr. 4, 39, 85; pro Caecin.
4, 11; Rep. 6, 9, 9 — non multo post Cic. Ep. Att 12, 49, 1 —
paulo post Cic. pro Quinct. 12, 40; Üffic. 2, 16, 57; Ep. Farn.
1, 9, 2; 16, 5, 2; Quintil. 2, 15, 32; 11, 3, 45 — tanto post Cic.
Verr. 5, 29, 75; pro Flacc. 9, 21; pro Cael. 8, 19.
Ante und post stehen zwischen Attribut und Substantiv: Mil-
lensimo ante anno Cic. Fat. 7, 13; aliquot ante annis Cic. Rep.
2, 36, 61; multis ante annis Cic. Nat. Deor. 2, 23, 61; Liv. 40,
4, 2; multis iam ante annis Cic. pro Cluent. 16, 46; non ita
multis ante annis Cic. pro Sext. Rose. 23, 64; paucis ante annis
Cic. Offic. 3, 16, 67; Liv. 6, 37, 9; decem ante annis Liv. 31,
1, 8, aber annis ante annis Cic. Brut. 94, 324; annis ante paucis
Cic. pro Sest. 12, 28; annis ante permultis Cic. de orat. 2, 37,
154 — multis ante diebus Cic. in Pison. 23, 55; paucis ante die-
bus Cic. Catil. 3, 1, 3; pro Muren. 41, 88; 41, 89; Tuscul. 1,
29, 71; Liv. 41, 11, 1; perpaucis ante diebus Cic. Ep. Farn. 4,
9, 1 — multis ante mensibus Cic. Phil. 2, 32, 81 — multis ante
saeculis Cic. Tuscul. 5, 3, 7; multis, ut mihi videtur, ante sae-
culis Cic. Cato Mai. 15, 54; paucis ante saeculis Cic. Nat. Deor. 2,
50, 126 — multis ante tempestatibus Liv. 1, 5, 2 — paucis ante
versibus Cic. Divinat. 1, 58, 132.
Sexacjesimo post anno Cic. Phil. 1, 15, 36; multis post annis
Cic. pro Flacc. 23, 56; Phil. 5, 17, 47; Tuscul. 1, 13, 29; Rep.
2, 3, 5; paucis post annis Tuscul. 1, 40, 97; in Pison. fr. 10 —
quadragesimo post die Cic. Verr. 1, 11, 30; paucis post diebus
Cic. PhiL 1, 2, 5; 10, 4, 8; Divinat. 1, 18, 36; 1, 23, 47 ; 1, 32,
68; 1, 33, 73; de orat. 2, 68, 276; Ep. Fam. 1, 9, 9; 9, 2, 1;
Liv. 21, 47, 8: 42, 37, 1; 44, 1, 9, aber diebus post paucis Liv.
37, 12, 9 — longo post intervallo Quintil. 9, 3, 40; 10, 1, 75 —
paucis post mensibus Cic. Verr. 3, 76, 177 — multis post saeculis
Cic. pro Mareen. 9, 29; Phil. 2, 34, 87.
A7ite und post stehen vor dem Worte: Ante annis octo Liv.
40, 52, 1 — aiite multo tempore Vitruv. 7, 2, 1 — ante aliquanto
Cic in Vatin. 10, 25; Ep. Fam. 10, 3, 2 und Ep. Att. 3, 8, 1
— ante multo Cic. Divinat. 1, 50, 114; ante non multo Phn. N. H.
7, 53, 54 (186) — ante paulo Cic. Rep. 2, 4, 9.
Post paucis diebus Liv. 32, 5, 10; 40, 47, 4: 40, 57, 2 —
post aliqtiot annis Liv. 7, 2, 8; post multis annis Corp. Inscr.
Lat. 6, 10243 Z. 9 — post non pauco tempore Papin. lust. Dig.
50, 8, 13 — post aliquanto Cic. Orat. 30, 107; Catil 3, 5, 11;
pro domo 38, 102; Rep. 2, 34, 59; Liv. 2, 31, 4 — post haud
- 765 -
multo Plaut. Mercat. 2, 1, 10 (234); post non multo Corn. Nep.
Pausan. 3, 1 — post poulo Caes. bell. Gall. 7, 60, 4; bell. civ.
1, 20, 4; Sallust. Catil. 18, 3 und lug. 56, 3; 74, 1: 106, 3;
Horat. Carm. 3, 20, 3; Liv. 5, 55, 1; 22, 60, 16; 28, 24, 13;
32, 25, 8; 33, 28, 9; Quintil. 9, 1, 14 — post timfo Verg. Georg.
3, 476 und Ovid. Pont. 3, 4, 47.
Als Präpositionen werden ante und post mit dem
Accusativ des Ausdruckes des Zeitunterschiedes kon-
struiert. Dies ante paucos Liv. 31, 24, 5; paucos ante dies
Liv. 39, 28, 4; paucos ante vienses Quintil. 6 prooem. 9; Suet.
Caes. 81; ante annum Plin. Epist. 8, 23, 7; aliquot ante annos
Suet. Tiber. 61. — Paucas post horas Liv. 31, 24, 7; paucos post
dies Liv. 37, 13, 7; 37, 45, 20; 38, 12, 8; 41, 25, 6; Suet.
Tib. 39; 61; post dies paucos Liv, 42, 14, 2; post paucos dies
Suet. Calig. 14.
Post pauhivi Caes, bell. Gall, 7, 50, 6; Manil. 4, 422; Plin.
N. H. 29, 6, 39 (139); 32, 7, 24 (71); Quintil. 2, 17, 25; 9, 4,
19; 11, 3, 148. Nach Prise. 18, 25, 245 S. 1191 (II p. 330, 6)
wird ante paulura oder paulo ante, post paulum oder paulo post
gesagt. Jedoch ist permultum ante Cic. Ep. Farn. 3, 11, 1 und
haud multum ante Tacit. Ann. 12, 4.
Der Zeitpunkt, von welchem an gerechnet wird, ist
durch den Accusativ neben ante und post zu bezeichnen:
Ante istum praeforcTn Cic. Verr. 1, 45, 115; ante aedilitatem tneam
Cic. Ep. Att. 12, 17; ante philosophiam patefactam Cic. Üivinat.
1, 39, 86. — Post natos homines Cic. Brut. 62, 224; post homi-
nes natos Cic. pro Milon. 26, 69; post legem tribuniciam Cic. Verr.
Act. prim. 16, 46; post M. Brutum pro consuie und post M. Bruti
decessum Cic. Phil. 2, 38, 97.
Doch giebt Nonius S. 407, 34 und 414, 2 aus Pacuv. (319)
quam te post multis tueor tempestatibus. In ante templo, welches
Pompei. Comment. S, 406 (278, 21) aus Pacuv. (lab. incert. LXI)
bemerkt, ist, wie Ribbeck (p. 136) meint, nach archaischer Schrei-
bung das m des Accusativ weggelassen.
Der ebengedachte Accusativ wird mit dem Ablativ
des Zeitunterschiedes verbunden: Anno ante uatum Ennium
Cic. Tuscul, 1, 1, 3; anno ante me ceusorem Cic, Cato Mai, 6,
19; annis multis a7?^e Romulum Cic, Brut. 10, 40; annis octoginta
sex ipse ante me censorem Cic. Brut. 15, 61; tot annis ante civi-
tatem datam Cic, pro Arch. 4, 9, aber multis annis ante hoc
tempus Cic, pro Balb. 18, 41; XL annis ante me consulem Cic.
— 76fi —
in Pison. '?, 4; aliquot nnnis ante secundum bellum Punicum Cic.
Acad, 2, 5, 13 — oUquanto ante te praetorem Cic. Verr. 2, 18,
46; aliquanto ante adventum suum Cic. Verr. 3, 17, 44; aliquanto
ante adventum meum Cic. Verr. 4, 63, 141; aliquanto ante furo-
rein Cic. pro Sulla 20, 56; aliquanto ante lucem Cic. pro Sest.
35, 75; Liv. 31, 24, 7 — multo ante uoctem Liv. 27, 42, 13; non
multo ante urbem captam Cic. Divinat. 1, 45, 10 1.
Annis vovem post ewm Cic. Brut. 15, 61; annis fere DX post
Romam conditam Cic. Tuscul. 1, 1, 3, aber novem (innis post
meum consulatum Cic. Cato Mai 6, 19; paucis annis post hanc
civitatis donationem Cic. pro Balb. 21, 48; multis annis post
decemviros Cic. Ep. Att. 6, 1, 8; paucis post proelium factum
ad Baeculam die/ms Liv. 27, 20, 3; paucis mensihus post pacem
Carthaginiensibus datam Liv. 31, 5, 1; sexennio post Veios cap-
tos Cic. Divinat. 1, 44, 100 — aliquanto post eam diem Cic.
pro Sext Rose. 45, 130; aliquanto post meum discessum Cic. de
domo 28, 59 — /taud multo post famam mortis Philippi Liv. 40,
58, 1 — pau^o post mediam noctem Caes. bell. Gall. 4, 36, 3.
— Aber pauluvL ante maturitatem Plin. N. H. 14, 8, 10 (77)
und midtum ante quaestoriam aetatem Quintil. 12, 6, 1. Auch
aliquot anvos post Roiuam conditam Augustin. Civ. Dei 2, 16
(I p. 71, 31).
^^^ Jedoch sagt man auch annum post quintum decimum (für anno
quinto decimo post) Liv. 5, 29, 2; post diem ttrtium quam dixerat
Cic. pro Milon. 16, 44 und post diem quartum quam ab urbe dis-
cessimus Ep. Att. 9, 10, 4; post diem quadragesimum et sextum
quam a vobis discesserant Cic. der Sohn Farn. 16, 21, 1; post
annum quartum quam Themistocles Athenis erat expulsus Corn.
Nep. Arist. 3, 3 ; post annum quintum quam expulsus erat Cim.
3, 3 und post diem tertium quam Siciliam attigerat Dion 5,3;
post diem quintum quam iterum barbari male pugnaverant Sallust.
lug. 102, 2; ante annos quam tu consulatum inires DCCCXXIII
Vell. Paterc, 1, 8, 1; post duo et viginti annos quam prima
Olympias constituta fuerat 1, 8, 4 und ante triennium quam Car-
thago deleretur und post annos DCCCCLII quam erat condita 1,
13, 1 ; ante annum quam vineta conserantur Colum. 5, 5, 1 und
ante annum quam vinea conseratur 5 , 5 , 2 ; ante annum quam
seminai'e voles 5, 10, 2; post diem quadragesimum quam sint
editi 7, 12, 14; ante triduum quam eruptionem facturae sint 9,
9, 4; post dies novem quam refrixerit 12, 21, 1; ante undecim
annos quam cum Pyrrho bellatum est Plin. N. H. 7, 60, 60 (213)
— 767 -
und post XXX annos quam de Papiriano horologio traditur 7, 60,
60 (214); a)ite paucos quam nascerutur meascs Suet. Aug. 94;
ante annum et quattuor meuses quam decederet Suet. Aug. 101;
post Villi menseni quam Tiberius excessit Nero 6; aute paucos
quam periret menses Nero 56: ante paucos quam occideretur
raenses Domit. 23; und sogar /tost diem terfium eius diei Cic. Ep.
Att. 3, 7, 1 und post eius diei diem tertium Tusc. 1, 47, 114;
alterum a»fe paucos triumphi, alterum post pauciores amisit dies
Vell. Paterc. 1, 10, 5; ante guadragesiinwn vindemiae diem Colum.
12, 18, 5; sextum post cladis annum Tac. Ann. 1, 62; post deci-
nium mortis annum Plin. Epist. 6, 10, 3; ante quinttim mensem
divortii Suet. Claud. 27; post biduum exortus Plin. N. H. 2, 47,
47 (124); ante anmim Troianae cladis lustin. 18, 3, 5 und post
annos tres et XX sumpti regni 38, 8, 1; post mille annos mortis
suae Lactant. Instit. 7, 22, 8; post diem funeris tertium Arnob.
1, 46; post annum vicesimum secundum legis Orchiae Macrob. Sat.
3, 17, 3; 2)ost dies XV fati eius I. Neap. 4871.
Die gewöhnliche Bezeichnung des Datum nach dem
Römischen Kalender bemerkt Prise. 18, 30, 298 S. 1210
(II p. 370, 7): tertio et tertium Kalendas vel Nonas vel Idus, vel
Kalendarum Nonarum Iduum, pro tertio ante Kalendas vel Nonas
vel Idus. Meistens ante diem tertium, quartum, quintum Kalen-
das oder Nonas oder Idus. So CLL. 1, 201 Z. 1 ; 1, 590;
1, 603 Z. 2: 1, 842; 1, 844; 1, 866; 1, 869; 1, 893; 1, 913;
1, 976; 1, 983; 1, 1539 d; Cic. Phil. 5, 7, 19; 5, 11, 28 und Ep.
Fam. 2, 17, 1; 3, 3, 1; Gell. 5, 17, 3; bei Sallust. Cat. 30, 1
ist im Weim. 2, Bas. 1, incert. 2, Eccard. und in den Guelf.
11 und 12 ante diem VI Kalendarum Novembrium, aber in den
übrigen Büchern KLD oder eine andere Abbreviatur, und in den 697
Guelf. 1; 3; 5; 9 und im Heuss. und Struv. Novembris, und bei
Cic. Catil. 1, 3, 7 in mehreren Büchern und bei Prise, a. a. 0.
ante diem XII Kai. Novembrium und ante diem VI Kai. Novem-
brium, doch im Indersd., Rhenaug. , Teg. t, Egm. und Windb.
in beiden Stellen Novembris, und dasselbe nochmals in den drei
ersten dieser Bücher in in ante diem V Kai. Novembris, wo
wiederum andere Bücher Novembrium haben. Bei Liv. 6, 1, 11
ist diem ante diem (verderbt in ad) XV Kai. Sextiles duplici
clade insignem Alliensem appellaruut.
Dem ante diem tertium., quartum u. s. w. kann gemäfs der
Konstruktion des Verbums in oder ex vorausgeschickt
werden. Caedem te optumatium contulisse in ante diem V Ka-
— 768 -
lendas Novembres Cic. Cat. 1, 3, 7: in ante diem quartum Kalen-
das Decembres distulit Phil. 3, 8, 20; comitia in a. d. VI Kai.
Sext. dilata sunt Ep. Att. 1, 16, 13; comitia Bibulus in ante diem
XV Kai. Novembr. distulit Ep. Att. 2, 20, 6; comitia in ante diem
tertium nonas Sextiles, Latinas in ante diem tertium idus Sextiles
edixit Liv. 41, 16, 5; comitia quae in ante diem tertium nonas
Sextiles edicta erant 41, 17, 5; in ante dies octavum et septi-
mum Kalendas Octobres comitiis perduelliouis dicta dies 43, 16,
12; Latinae edictae sunt in ante quartum et tertium et pridie
Idus Novembres 45, 3, 2; Illviri R. P. C. ex a. d. V Kai. Dec.
luschr. Orell. 594; ex a. d. VII Id. Febr., ex a. d. VII Id. Mai.,
ex a. d. III Id. Sext. und ex a. d. IV Id. Novembr. Varro R. R.
1, 28, 1 ; nuntii nobis tristes venerant ex ante diem III Non. Iud.
usque ad pridie Kai. Sept. Cic. Ep. Att. 3, 17, 1; supplicatio in-
dicta est ex ante diem V Idus Octobres cum eo die in quinque
dies Liv. 45, 2, 12; ex ante diem XVI Kai. Febr. Imperator Caesar
Augustus appellatus est Censoriü. 21, 8 (im Vat. et für ex). Vergl.
Mannt, zu Cic. Fam. 8, 8, 5, Ferrar. und Garat. zu Cic. Phil,
a. a. 0., Hand Tursell. 1 S. 382.
Über die Composita von ante: abernte, inante, exante, sub-
ante, deante^ adnnte, und von post: depost, inpost^ vergl. C. Hamp,
Die zusammengesetzten Präpositionen im Lateinischen in Wölftiins
Archiv 5 p. 335 — 342. Inante als Präposition belegt Geyer in
Wölfflins Archiv 7 p. 408 mit Itinerar. Antonin. Placeut. c. 24
(S. 18, 13).
Wie mit ante und post., wird paulo und rnulto mit infra
verbunden. Paulo infra quam insitum est iucidunt Varro R. R.
1, 41, 3; naves onerariae duae paulo infra delatae sunt Caes.
bell. Gall. 4, 36, 4 und hi sunt magnitudine paulo infra elephan-
tos 6, 28, 1; (laser) multo infra Cyrenaicum Plin. N. H. 19, 3,
15 (40); aber auch paululum infra terram secare Colum. 11, 3,
53; vtultuni infra hunc sucum est Plin. N. H. 25, 7, 38 (79);
multum infra naturalem 33, 5, 26 (86); multum infra naturales
illas harenas 33, 7, 46 (119); Ciceronis temporibus paulumque
infra Quintil. 1, 7, 20 und multum infra rhetoris officium existi-
manda est 2, 5, 4; ut multum infra despectare Tacit. Ann. 2,
43; vulnerat paulum infra iugulum Suet. Caes. 82; haud multum
infra magnitudinis tuae fastigium positum Curt. 6, 8, 7. So ferner
paulo sujjru hanc memoriam servi et clientes una cremabantur
Caes. bell. Gall. 6, 19, 4, aliquo supra imam togam (nach Spal-
diugs Vermutung tuuicam) Quintil. 11, 3, 140 im Bern, und liamb.
— 769 —
(im Münchn. aliquando, sonst aliquanto) ; und paulo ultra eum
lociim castra transtulit Caes. bell. civ. 3, Q(S^ 4.
2. Clani bat öfter den Accusativ neben sich. Clam virum
Plaut. Amph. Prol. 107 und Gas. 2, 2, 27; clam uxorem Asin.
grex I; Gas. Prol. 54; 2, 8, 32 und grex 5; Men. 1, 2, 43 (155);
5, 9, 78 (1138); Merc. 4, 6, 5 (807); clam uxorem et clam filium
Merc. 3, 2, 2 (545) nach dem Ambr. , in welchem jedoch filiam
ist (im vet., decurt. und Vat. uxore et iam filio, im Leipz. uxore
et filio); clam omnis Aulul. Prol. 7: clam alter alterum Gas. Prol.
51; clam senem Most. 5, l, 13 (1054); clam matrem Mil. Glor.
2, 1, 34 (112); clam patrem Merc. 2, 3, 8 (342); 3, 4, 75 (660)
und Truc. 2, 1, 37 (248) im Ambr. (im vet. und decurt. pater);
clam illum Merc. 2, 3, 26 (361); clam patrem atque adeo omnis
Terent. Hecyr. 3, 3, 36 (396); clam praesidia Bell. Hisp. 3, 2;
clam nostros 16, 1 und clam quendam Philonem 35, 3; clam
patrem fuit Gell. 2, 23, 16 im Reg. und Rottend, (sonst patre) ;
clam dominum vel colonum Ulpian. Dig. 9, 2, 27 § 14; clam vos
Declam. in Sallust 5, 23 (in anderen Büchern clam vobis und
clam nobis); clam onjnes Dictys 1, 22: 2, 18. — Aber Bell. Hisp,
18, 4 lesen wir clam a Gaesaris praesidiis, abweichend von clam
praesidia c. 3, 2.
Selten ist bei dam der Ablativ. Glam ero Plaut. Gurc.
1, 3, 17 (173), des Versmafses wegen wird erus clam geschrieben);
viro clam Merc. 4, 6, 7 (809), Pareus und Ritschi haben virum
gesetzt; clam patre Acc. (654) bei Fest. S. 142, in der Ausgabe
von Thewrewk von Ponor steht pater; clam vobis Caes. bell. civ.
2, 32, 8, 0. Riemann (Syntax latine 1890 § 126 Anm.) will vobis
an dieser Stelle streichen; clam hostibus Bell. Afr. 11, 4; hosti-
bus klammert Wölfflin ein; clam istis Gic. Ep. Att. 10, 12 ^ 2,
aber clam iis Ep. Att. 15, l^ 1 ist verderbt; über die einzelnen
Stellen spricht Wölfflin, Archiv 7 p. 278. In clam me est, clam
te est Plaut. Rud. 1, 2, 45 (133) und Terent. Andr. 1, 5, 52
(287); Heaut. 1, 1, 46 (98); Hecyr. 2, 2, 19 (261); 3, 4, 10
(424): 4, 1, 53 (568); 4, 2, 1 (577) und in non clam me haberet
Hecyr. 4, 4, 35 (657) ist der Accusativ zu erkennen. Mihi clam
est hat Plaut. Mil. Glor. 3, 3, 9 (882) Lambin. geschrieben, ebenso
Fleckeisen, in den Hdschr. nihil, P)rix hat nil clamst, Lorenz me
clamst. In res exulatum ad illam abibat clam patris Plaut. Merc.
1, 1, 43 ist res patris zu konstruieren, und nicht clam patris
durch Vergleichung von Xd^pa Tiazpoq zu vertheidigen. Vergl.
Charis. 1, 17 S. 118 (145, 17) und 5 S. 266 (266, 17); Diom. 1
Neue-Wageaer, Lat. Formenlehre. 11. 3. Aufl. 49
— 770 —
5. 305 (319, 23); Donat. 2, 16, 4 S. 1765 (390, 22); Serv. Comm.
in Don. S. 1798 (419, 25); (Serg.) Explan, in Don. 1 S. 531 (517,
30); Pompei. Comment. S. 399 (274, 32); Cledon. S. 1880 (25,
17); Prise. 14, 3, 30 S. 988 (II 39, 21) und 14, 6, 48 S. 998 (II
51, 11).
3. Clancuhim mit Accusativ: clanculum patres Terent. Adelph.
I, 1, 27 (52).
4. Palam hat Öfter den Ablativ. Te palam Horat. Epod,
II, 19; me palam Ovid. A. A. 2, 549 und Trist. 5, 10, 39; Marte
palam Ars Am. 2, 569; palam populo Liv 6, 14, 5; palam senatu
Aurel. Vict. Caes. 5; bei Liv. 25, 18, 9, wo sonst palam omnibus
gelesen wurde, fehlt omnibus im Put. und Med.
Komposita von palam sind: propalam, adpalam und inpalam^
worüber C. Hamp a. a. 0. p. 363 zu vergleichen ist.
5. Cor am konstruieren mit dem Ablativ Cic. in Pison. 6, 12
und Ep. Fam. 13, 6% 1; Corn. Nep. Epam. 4, 2; 6, 4; Horat.
Serm. 1, 4, 74; 1, 4, 95; Epist. 1, 17, 43 und A. P. 185; Quintil.
6, 3, 47; luven. 10, 22; Tac. Ann. 1, 9; 1, 75; 3, 14; 3, 18;
3, 24; 3, 49; 4, 8; 11, 2; 13, 21; 13, 32; 13, 38; 15, 24; 15,
61, an allen diesen Stellen steht coram hinter dem Substantiv,
vor aber Ann. 6, 4; 14, 59; Dialog. 28, 29; Germ. 19; Suet. Aug.
69; Nero 33; Otho 1 und Tit. 10.
Ein Kompositum incoram findet sich nach griechischem Sprach-
gebrauch mit dem Genetiv gesetzt nur bei Apuleius, so incoram
omnium gestiebat inscendere Met. 7, 21 S. 488; incoram omnium
aureum depromere cautharum 9, 10 S. 611; incoram sui piagas
irrigari 9, 15 S. 621 und incoram sui funerari videbat 10, 5 S. 689,
vergl. C. Hamp a. a. 0. p. 363, wo aber an letzter Stelle 5 statt
15 zu lesen ist.
6. Exadversus oder exadversum ist einigemale, wie adversus
oder adversum, mit dem Accusativ konstruiert. Ära Aio Loquenti
exadversus eum locum consecrata est Cic. Divin. 1, 45, 101; ex-
adversum Athenas Corn. Nep. Themist. 3, 4 ; exadversus Thrasy-
bulum Thrasyb. 2, 7; exadversum Padi fauces Plin. N. H. 3, 18, 22
(127); exadversus fontes Indi 6, 16, 18 (48); currunt exadversus
aquilouem austrumve 10, 63, 83 (180); videtur (lapyx) exadversum
Eurum flare Gell. 2, 22, 23. Exadversum ei loco ist Terent. Phorm.
1, 2, 38 (88) in den übrigen Büchern aulser dem Bemb. (in die-
sem m. pr. exadverso ilico) und in der Anführung bei Prise. 17,
1, 4 S. 1037 (II p. 109, 19), dagegen 14, 1, 5 S. 977 (K p. 26,
25) ei loco exadversum und Gell. 6 (7), 7, 4 exadversum loco,
— 771 —
die Herausgeber schreiben nach dem Bemb. exadvorsum ilico;
exadversum soli Apul. de mag. 16 S. 425 ; zweifelhaft ist Samos
Icario in mari niodica insula est exadversum Miletos oder Mileto
Apul. Flor. 15 8. 50, vergl. Hand, Tursellin. 2 p, 663; C. Hamp
a. a. 0. p. 348, 349.
7. Über secKs mit dem Accusativ sagt Charis. 1, 15 S. 61
(80, 18): Id quod vulgiis tisurj)at, secus ülum sedi^ hoc est secun-
dum illum, et novum et sordidum est. Von Caper de orthogr.
5. 2245 (103, 12) wird sedi secus te verworfen. Secus mare hat
Enn. (diese Stelle fehlt bei L. Müller und Lachmann) bei Lactant.
Instit. 1, 11, 34 im cod. coli. corp. Chr. und Emman und im
Leipz. 1 m. pr. (sonst secundum mare); secus laminas Cato R. R.
21, 2; ne possent vel sationes facere hoc secus Sempr. Asellio
(ed. H. Peter p. 183, 11) bei Charis. 2, 13 S. 195 (220, 14), wel-
cher hinzufügt id est non multo post; fluraen secus Eurymedontis
Avien. Descr. orb. 1015; vultum secus et Collum Cael. Aur. Acut.
2, 3, 18; secus coniugem tuum Corp. Inscr. Latin. 2, 507; secus
Titum fluraen 3, 6418; secus veterem consuetudinem 5, 4017 und
secus tunmlura patris 7, 126; secus piscinam Inscr. Neap. 6831;
secus viam Inscr. Orell. 3688; secus niont. Caucasi Henz. 5930;
secus raerita eins Henz. 7170 Z. 16. Aus der Vulgata führt Rönsch,
Itala und Vulgata p. 399 und Collect, philolog. p. 102 eine Reihe
von Beispielen an. Bei Plin. N. H. 24, 15, 85 (135) und Quintil.
8, 2, 20 ist secus fluvios und secus viam unbeglaubigt, jetzt steht
dafür secundum.
8. Simul steht bei Dichtern und bei Tacitus mit dem Ablativ
ohne cum. Siniul his Horat. Serm. 1, 10, 86; simul nobis Ovid.
Trist. 5, 10, 29: his simul Sil. 3, 268 und avulsa est ore simul
cervix 5, 418; crure simul chelae fulgent German. Phaen. 636 im
Sus., Bern, und Einsiedl.; septemviris simul et sodalibus Augusta-
hbus Tacit. Ann. 3, 64; Laodicenis ac Magnetibus simul 4, 55;
Scauro Mamerco simul ac Sabino Calvisio 6, 9; genetrice simul
Nemes. 158.
Über das Kompositum insimul vergl. C. Hamp a. a. 0. p. 365.
9. Desgleichen procul mit dem Ablativ ohne a. Patria pro-
cul Enn. (Fab. 266 ed. L. Müller) bei Cic. Ep. Fam. 7, 6, 1 ; pro-
cul negotiis Horat. Epod. 2, 1 und prava ambitione procul Serm.
1, 6, 51 ; haud procul ripa Tiberis Liv. 2, 13, 6; haud procul oppido
3, 22, 4; haud procul moenibus Tusculi 3, 23, 1; haud procul
Collina porta 4, 21, 8; 7, 11, 6; haud (oder nee) procul seditione
6, 16, 6; 8, 32, 13; 24, 28, 1; procul coetu hominum 7, 5, 9;
49*
- 772 -
haud procul iusto proelio 7, 14, 5; procul ambitione ac foro 7,
39, 12; haud procul radicibus Vesuvii montis 8, 8, 19; haud pro-
cul castris 8, 19, 5; procul muro 21, 7, 6: nee procul dimicatione
res erat 25, 3, 19: haud procul periculo 33, 33, 2; procul mari
38, 16, 15: procul vero Colum. 1 Prooem. 33 und haud procul igne
7, 8, 3 ; non procul Euripidis poetae sepulcro Plin. N. H. 31, 2,
19 (28); procul dubio Quintil. I, 5, 14; 9, 2, 27 und Suet. Nero 3;
procul contentionibus Quintil. 12, 11,7; procul voluptatibus Tacit.
Ann. 4, 62; haud procul iabulis 12, 58; procul iniuria 14, 31;
procul gravitate coepti operis Histor. 2, 50; haud procul castris
4, 22 und 4, 27; haud procul Novesio 4, 36; haud procul cubi-
culo 4, 59; haud procul exitio 5, 3.
10. Prope wird gewöhnlich mit dem Accusativ ver-
bunden (bei manchen Schriftstellern, wie z.B. bei Livius, nur
mit diesem Kasus): so Plaut. Curcul. 1, 2, 2 (97); Cic. Brut. 14,
54; pro iMilon. 19, 52; Phil. 9, 7, 15; Ep. Fam. 7, 23, 4; Verg.
Georg. 4, 278; Ovid. Fast. 1, 137; Caes. bell. Gall. 1, 22, 3;
bell. civ. 2, 26, 1; 3, 13, 3; 3, 37, 4; Sallust. lug. 21, 2; Liv.
1, 25, 13; 6, 42, 10; 26, 28, 8 u. a. — Zuweilen wird j^^ope
auch mit ah verbunden: tam prope ab domo Cic. Verr. 2, 3, 6;
tarn prope a Sicilia 5, 2, 6 und prope a meis aedibus sedebas in
Pison. 11, 26; prope est a te deus Senec. Epist. 41,1: tam prope
ab exsule fuit quam postea a principe Tacit. Hist. 1, 10.
Propius mit Accusativ: Cic. Phil. 6, 3, 5: 7, 9, 26; Caes.
bell. Gall. 1, 46, 1; 4, 9, 1; 4, 28, 2; 5, 37, 1; 7, 18, 1; 7, 20, 1;
7, 20, 3; Hirt. bell. Gall. 8, 36, 3; Bell. Afric. 25, 2; 30, 2; 41, 2;
42, 1; 42, 2; 47, 2; 49, 1; 51, 3; 51, 4; 56, 3; 58, 2; 61, 2;
Bell. Alex. 34, 3; 37, 3; 38, 1; 45, 2 (3); 61, 4; 67, 1 ; Bell.
Hisp. 25, 7; 29, 6; 29, 8; Sallust. lug. 18, 9; Liv. 1, 25, 14;
1, 27, 5; 2, 41, 11; 4, 17, 5; 21, 1, 2; 22, 40, 5; 23, 12, 3;
23, 26, 3; 24, 41, 4; 25, 11, 11; 26, 37, 8; 28, 40, 9; 29, 5, 9;
30, 12, 17; 42, 58, 1; 44, 28, 13; 44, 45, 4: Plin. N. H. 2, 75,
77 (186) u. a. — Zuweilen auch propius mit dem Dativ:
Tiberi quam Thermopylis Corn. Nep. Hannib. 8, 3; propius sta-
bulis Verg. Georg. 1, 355 und propius tectis 4, 47: propius periclo
Aen. 8, 556 und Sil. 1, 13; sed et dativo casui idem Cicero
dixit ad Atticum : propius grammatico accessi üiomed. 1 S. 405
(410, 9), vergl. Prise. 18, 23, 179 S. 1172 (II 291, 17) und 18,
23, 180 S. 1173 (II 292, 11), doch auch mit ab verbun-
den, so a contumelia quam a laude propius fuerit Tacit. Hist.
2, 76.
— 773 —
Proxime mit dem Accusativ Cic. pro Milon. 22, 59; Phil.
10, 11, 26; Ep. Farn. 5, 2, 4 und Ep. Att. 3, 14, 2; 6, 5, 3;
Cassius bei Cic. Ep. Farn. 12, 13, 2; Bell. Hisp. 7, 3; Liv. 2,
48, 5; 23, 15, 1; 24, 48, 11; 28, 13, 7; 30, 10, 12; Colum. 4,
15, 3; Quintil. 8, 6, 11; Pallad. 9, 8. — Zuweilen auch jno-
.rime mit dem Üativ: proxime hostium castris Caes. bell. civ.
1, 72, 5; proxime Uzitae Bell. Afr, 56, 4, Wöll'flin bemerkt hierzu,
aber ohne triftigen Grund : fortasse Uzitam scribendum est aut
oppidum Uzitae, im Texte steht proxime [locum] Uzitae, doch
auch mit ab verbunden: ut caedem proxime a vallo fecerint
Bell. Hisp. 15, 3.
Von den Kompositis inprope, dp/trope und ndprope ist nur
letztes als Präposition gebraucht bei Pard. 300 (a. 642) : mansio-
nem adprope ipsam lana, quam Lupus quondam teuere visus fuit.
Vergl. C. Hamp a. a. 0. p. 362.
11. Circiter ist mit dem Accusativ konstruiert: loca haec
circiter excidit mihi Plaut. Cist. 4, 2, 8; oves hirtas tondent cir-
citer ordeaceam messem Varro R. R. 2, 11, 7 und ad saginan-
dum adpositissimum tempus circiter messem 3, 8, 3; circiter Idus
Novembris Cic. Ep. Fam. 14, 5, 2; circiter Kalendas lanuarias
bezeugt Prise. 14, 3, 34 S. 990 (II 41, 22), und darnach kann
die Abbreviatur circiter Kai. Cic. Att. 2, 4, 6 ergänzt werden;
circiter meridiem Caes. bell. Gall. 1, 50, 2; circiter Kalendas
lunias Sallust. Cat. 17, 1; octavam circiter horam Horat. Epist.
1, 7, 47.
12. Usque ist ursprünglich Adverb, (vergl. Thielmann in
Wölfflins Archiv V p. 438), die alten Grammatiker sind sich frei-
lich darüber nicht klar. Als Präposition steht es gewöhnlich mit
dem Accusativ (vergl. Wölfflin, Archiv IV p. 52), in der älteren Zeit
ist usque weniger, später aber mehr gebraucht. Usque kann vor
oder hinter seinem Substantiv stehen, auf die Bedeutung hat dies
keinen Einflufs. Bei Eigennamen findet sich usque: Miletura us-
que Terent. Adelph. 4, 5, 21 (655) — usque Hennam Cic. Verr.
4, 49, 108; usque Romam in Pison. 22, 51 und Ep. ad Qu. fr.
1, 1, 42; usque Puteolos Ep. Att, 15, 2, 29, aber Tarsum usque
Ep. Att. 5, 7, 16 — usque Sidam Lentulus bei Cic. Ep. Fam.
12, 15, 5 — Gades usque Corn. Nep. fr. 48 bei Pomp. Mela 3,
9, 90 und Plin. N. H. 2, 67, 67 (169) — Corcyram usque Liv.
36, 21, 5 — usque Tarentum Horat. Sat. 1,6, 105 — usque Alpis
Vell. Paterc. 2, 6, 3 — Delphos usque Val. Maxim. 1, 1 ext. 9
(ed. Halm p. 14, 30); usque Ariciam lul. Par. 8, 2, 4 (ed. Halm
— 774 —
p. 383, 29) — usque Puteolos Senec. Kpist. 53, 1 — usque Ter-
gestum Pomp. Mela 2, 3, 55 — Brundisium usque Tacit. Ann, 2,
30; Ticinum usque 3, 5 und Cumas usque 16, 19 — usque Parae-
tonias Eoa ad littora Syrtes Lucan. 3, 295 — usque Suram Plin.
N. H. 5, 21, 25 (87); usque Meroen 6, 29, 35 (177) und 6, 29,
35 (181); usque Arabiam 6, 34, 39 (212); usque Horysthenen 6,
34, 39 (219); usque Romam 10, 22, 27 (53); usque Atho montem
18, 25, 57 (215), aber Carthaginem usque 3, 2, 3 (16); Lacinium
usque 3, 5, 8 (43); Cretam usque 3, 5, 10 (75); Tauromenium
usque 3, 8, 14 (88): Histropolin usque 4, 12, 24 (78); Delum us-
que 4, 12, 26 (91); Thenara usque 5, 4, 3 (25); Zimyram usque
5, 19, 17 (77); Ptolmaida usque 6, 29, 33 (164); Gadis usque 6,
29, 34 (175); Meroen usque 12, 4, 8 (19); Ostiam usque 14, 6,
8 (61); Aulida usque 35, 13, 47 (167) und Bruttium usque pro-
munturium 3, 1, 1 (5) — Oriculum usque Plin. Epist. 6, 25, 1
und usque Ephesum Ep. ad Traian. 19 A. (28), 1 - Beneventum
usque Suet. Aug. 97 ; Romam usque Tiber. 7 ; Misenum usque Tiber.
72 und Aquileiam usque Vesp. 6 — usque Auroram et Gangen
luvenal 10, 1 — Lorium usque Fronton. Ep. ad Antonin. Imperat.
3 (p. 101, 4) — Sicanium usque fretum Valer. Flacc. 2, 29 —
usque Brentesium Scaevol. Dig. 45, 1, 122 § 1 — usque Aegyptum
lustin. 1, 1, 6; usque extremos Orientis terminos 7, 1, 4; usque
Euphraten flumen 11, 12, 10; usque Persen 33, 2, 6; usque flumen
Euphraten 41, 6, 8; usque mare Caspium 42, 2, 9 — Capuam
usque Capitol. Mar. Anton, philos. 8, 10 und Brundisium usque
ebend. 9, 4; ISisibin usque Capitol. Gord. 27, 6; Romam usque
Capitol. Ver. 8, 1 und Lamprid. AI. Sever. 24, 1 ; Ctesiphonta(em)
usque Treb. Poll. trig. tyr. 15, 5; 30, 6 und Vopisc. Car. 8, 1;
usque Alexandrum Vopisc. Car. 3, 4 — usque Ararim Incert. Grat,
act. 6 (p. 185, 2 ed. Baehrens) und Veronam usque Nazar. Panegyr.
Const. Aug. 25 (p. 231, 27) — usque Aethiopiam TertuU. lud. 7
und usque Macedoniam de anim. 46 — usque Aethiopiam Vulgat.
Esther 1, 1; 13, 1; 16, 1; usque Phoenicen Act. apost. 11, 19
und usque Asiam 20, 4; usque Reges Tob. 5, 8 — usque Medos
Hilar. ad Psalm. 119, 13 — Ravennam usque Eutrop. 9, 7;
Wölfflin a. a. 0. p. 57 führt auch usque Danuvium aus Eutrop. 6,
10 an, aber im Philolog. 42 p. 518 hat C. Wageuer gezeigt, dafs
nach dem Sprachgebrauche des Eutrop hier usque ad Danuvium
zu schreiben sei, worin ihm auch Rühl gefolgt ist; ebenso hat
C. Wagener auch im Fest, breviar. 1, 3, 2 (vergl. Philolog. An-
zeiger 8 p. 244) nach den besten Hdscbr. ad Danuvium usque ge-
— 775 —
schrieben, während Wölfflin nur Danuvium usque citiert — usque
Illyricum Ainbros. Epist. ad Rom. 15, 20 und usque Arabiam II
p. 2075 ed. Migne — usque Antiochum Hegesipp. 2, 13, 14 —
usque lordanem Hieronym, in Ezech. lib. 14, 478 M.; usque Be-
thaniam 40, 409 M.; usque Syenen de situ 909 M.; usque Euphra-
tem lib. in Abd. 20, 21 (1114 D. Migne), aber Chaldaeam usque
lerem, proph. 3, 12 (926 M.) — Tanaim usque fluvium lul. Valer.
3, 52 (160, 7 ed. Kühler) — usque Appium Claudium Aur. Vict.
Orig. gent. Rom. 8, 4 — Constantinopolim usque Amm. Marcell.
21, 16, 20 — usque Dalierum Solin. 19, 4; usque Indos 19, 5;
usque Aethiopum 56, 5, aber Elin usque 1, 98 und Cretam usque
23, 14 — usque Arabas Avien. Descr. orb. 970 und usque Cemp-
sorura sata Ora maritim. 301 — usque Oceanum Oros. 1, 2, 93;
5, 15, 23, aber Pyrenaeum usque 7, 40, 3 — usque Tarquinium
regem Jordan. Roman. 87 (p. 10, 8) — usque Arctoos Dacos Paulin.
Nolan. Carm. 17, 17 und usque Dacos Carm. 17, 143 — usque
Arabiam Cassian. Conl. 6, 1 — usque Adduam Paul. Diac. bist.
Longob. 2, 14 — usque Lycaoniam und Thermopylas Marcellin.
51, 939 M. — usque Phoenicen Cassiod. Complex. act. apost. 26
— usque Idumaeam Arnob. Tun. 53, 407 M. — usque Gallias Patric.
54, 810 M. — usque Britanniam Desider. 87, 233 M. — Aegyptum
usque Itiner. Alex. Magni 26, 16 ed. Volkm. — usque Euxinum
maris sinuni Aethicus 32 ; usque Caucasi iugum und usque Tri-
marchias aras 67; usque Rifeos montes 101; usque Italiae fiues
103 und usque Aethiopiam 109 — usque Burgundionum termi-
num Greg. Tur. bist. Franc. 2, 37; usque Macho villam 4, 4; us-
que ipsum Lapideuin campum 4, 44; usque Remos 4, 50; usque
Spaniam 5, 33 und usque Burdegalensem termiuum 9, 5 — Almo-
nis usque perveuitis rivulum Prudent. Perist. 10, 169 — usque
Hyrii summam Prise. Perieg. 372 — usque Peloponnesum Mart.
Capell. 6, 613; usque Rhenum 6, 634 und usque Thessaliam 6,
659 — Pyrenaeum usque Histor. Miscell. 13, 29, aber usque
Caspias portas 23, 28 — scalam usque Geogr. minor. 135, 29
ed. Riese, aber usque minorem Syriern p. 164, 18; usque Her-
culis stelas 164, 19; usque Indiam, Aethiopiam, Syriam p. 166,
17 — usque fretum Geogr. Ravenn. 3, 12 — usque Ammonis
templum Bern. Lucan. p. 146, 4 ed. Usener.
Mit einem Appellativ verbunden finden wir usque: usque
radices Cato R. R. 49, 2 — usque a. d. XVI K. Dec. Cic. Ep.
Fam. 16, 9, 1 und uque a. d. VIII Kai. lun. Ep. Att. 3, 10, 1,
an beiden Stelleu hat Wesenberg hinter usque die Präposition ad
— 776 —
eingeschoben — auch Liv. 25, 12, 2 wird jetzt auf Wesenbergs
Vorschlag usque ad ante dieni V Kai. Mai geschrieben, jedenfalls
an diesen Stellen mit Unrecht — usque ultimam peruiciem Senec.
Clem. ], 7, 1 — usque somni tempus Cels. 3, 5 (84, 36); usque
sudorem 3, 2 (111, 10); usque quartum diem 4, 26 (151, 27);
usque Sanum corpus 5, 26 (198, 21); usque ossa 5, 28, 3 (207,
33); usque mortis diem 7, 7, 15 (281, 25); usque circulum 7, 25
(305, 28), während einige Zeilen vorher (305, 22) usque ad pubem
steht — usque lumbos Quintil. 11, 3, 131, wo die Herausgeber
ad eingefügt haben — usque domus Stat. Theb. 11, 89 — usque
septimum diem Suet. Calig. 17, aber vesperam usque Claud. 34
— usque pedes Curt. 8, 9, 21, aber corpus usque (corpusque
codd.) 4, 3, 26 — fretum usque Flor. 2, 2, 1, vergl. Opitz Spicileg.
p. 14 — usque tempora lustin. 2, 4, 32; 2, 5, 8; usque interitum
2, 7, 7 ; usque adultam eius aetatem 17, 3, 21 — usque terminos
5, 11, 11, aber terminos usque 1, 1, 6 — usque VII Idus Decem-
bris Pallad. R. R. 13, 1 — vitae, quam hodieruum usque egisti
Porphyr, ad Horat. Carm. 4, 7, 17 — usque septimum consulatum
Ampel. 18, 15 und usque Imperium Traiani 47 — usque annum XV,
usque XLV^ annos und usque finem vitae Censorin. 14, 2; usque
Decembrem 22, 9 — usque annum remissionis Vulgat. Levit. 25, 52
und usque annum quintum 27, 6; usque caput Deuter. 28, 28;
usque hanc diem Act. apost 23, 1 ; usque hodiernum diem Exod.
9, 18; Matth. 28, 15; Luc. 23, 44; loh. 2, 10; usque mensis dies
Numer. 11, 20; usque nonam horam Matth. 27, 45 und usque
occidentem Matth. 24, 27; usque extremam partem caeli Deuter.
4, 32 und usque saeculum Maccab. 14, 15 — usque terrae limi-
tem Ambros. Hym. 1 — usque animae periculum Hilar. in Psalm.
118 und usque hoc tempus de synodo 2 — terras usque Augustin.
Civ. Dei 7, 16 (I 294, 4); 9, 16 (1 391, 32) — mare usque lul.
Valer. 3, 56 (154, 8) — usque diluculum Apul. Met 4, 21 S. 283
— usque unguium summitates Amm. Marcell. 25, 4, 22; usque
diei ultimum 19, 2, 5 und 29, 5, 48, an letzter Stelle fügt
Gardthausen ohne Grund ad ein; usque periculum 17, 4, 15, wo
Eyssenhardt und Gardthausen nach Haupts Vorschlag ad perpen-
diculum geschrieben haben — semissem usque legata praestare
Ulpian. Dig. 37, 5, 5, 1 — usque felices oras Paulin. Nolan. carm.
17, 192; usque finem carm. 17, 338 und usque littora carm. 23,
245 — usque septimum consulatum Aur. Victor, de viris illustr.
67, 2; usque id tempus Origo gentis Rom. 1, 1 — usque hunc
XIX imperii annum Marcelhu. 51, 920 Mig. — usque periculum
— 777 —
Mar. Vict. col. 1217 Mig. — legis scriptum esse usque quadran-
tem nos ultimum reddere Pseudo-Cyprian. de laude martyr. 13
— usque tertium diem Cael. Aurel. Acut. 2, 10.3 — usque nonam
ditferre Cassian. Conl. 5, 12 und usque occasum solis bist, coenob.
5, 5; 8. 9 — usque vesperum Arnob. lun. 54, 477 Mig. — usque
duo duraus . . decennia Paulin. Pell. 177 — usque mundi termi-
num Paul. Petr. 20, 727 Mig. — usque solis partem Firm. Mat.
Math. 4, 20 — usque episcopale proveliitur solium doctor Prudent.
Perist. 13, 33 — usque subsolanum Oros. 1, 2, 100 — tartareum
descenderit usque profundum Sedul. Carm. 5, 137 — usque ume-
ros Avien. Arat. 1088 — usque veris aequinoctium Hippocrat. bei
Marcellus p. 18 — usque dies decem Oribas. Synops. 3, 17; us-
que sera (= seram) 5, 17 und usque XL Eupor. 3, 72; usque
dies novem 4, 46 — usque diem Orontius 2, 364 — usque tre-
centos solidos und usque quingentos solidos Cod. lustin. 8 , 54,
36, 3; usque quiennium 11, 20, 5; usque dictionem quintam 11,
28, 3; usque praesens tempus 15, 1, 35 — tertium usque raptus
caelum Leo M. Serm. 17, 4 — usque nativitatem lord. Roman.
10 (p. 4, 6) — usque ipsum mare Gregor. Tur. bist. Franc. 1, 10;
usque nativitatem 1, 16; usque transitum 1, 48; usque cameram
2, 16; usque vitae consummationem 4, 34; usque sacerdotalem
audientiam 5, 18; usque civitatem 6, 31; usque praesens tempus
7, 6; usque labium impleta 8, 14; usque passionem eins 10, 13;
usque basilicam 10, 15; usque Kalendas Octobris und usque de-
positionem 10, 31; usque beatum templum vita Martin. 1, 2 und
usque lucis adventum de glor. confess. 15 — usque solarem cir-
culum Mart. Capell. 2, 150; usque lunarum globum 2, 151 ; usque
odorificam terram 6, 678; usque abacum 7, 729 und usque umeros
8, 841 — usque lacum Aethicus 67 — usque pentecosten Benedict,
von Nursia Reg. 15; usque dominicam Reg. 18 und usque boram
quartam Reg. 48 — usque iionagenariam vetustatis seuectam
Aldbelm. 1, 27 — usque aquae ductum Histor. Miscell. 26, 41
— usque superius dictam patriam Geogr. Ravenn. 2, 1 1 und us-
que supra scriptum (colfum) 4, 46 — usque vesperum Geogr.
minor, p. 161, 22 ed. Riese — usque eius hospitium V^it. S. Gau-
dentii 10 — usque sagittas Poet, aevi Carol. 1 p. 54 (17, 9); us-
que diem mortis 1 p. 184 v. 683: 1 p. 192 v. 1020; 1 p. 213
N. XVllI, 14; 1 p. 290 v. 102; usque dies Sauli 1 p. 290 v. 102;
tempora baptistae decurrens usque lohannis 1 p. 291 v. 149 —
usque die (= diem) Corp. Inscr. Lat, 6, 2548 und usque diae
(= diem) 11, 295.
— 778 —
Selten und erst spät wird unque mit dem Ablativ verbun-
den, so ganz vereinzelt usque Tmolo Cic. pro Flacc. 19, 45, öfter
usque Damasco Itala 1 Maccab. 11, 62 und usque Athenis Act.
apost. 17, 15, an beiden Steilen steht in der Vulgata der Accu-
sativ — usque Tiber! Greg. Tur. bist. Franc. 1, 2.3: usque raedio
Februario 10, 31 und usque Lugduno virt. lul. 2 — Tyndaride
usque Itiner. Wessel. p. 90; Drepanis usque 97; Benevento usque
302; 304; Tullo usque 385; Praetorio usque 464 u. a. — Mento
usque Avien. Arat. 247; sanies passionem usque XL deducit die-
bus Orobas. Synops. 9, 56; usque orbis terrae diluvio lordan.
Rom. 7 (3, 11) und solo usque prostratae 355 (46, 11); usque
nostro tempore Greg. Tur. bist. Franc. 2 praef. ; usque illa die
3, 13; usque hoc tempore 7, 36; usque obscura morte 8, 14; us-
que tempore 8, 42 und usque virt. lul. 11. — Auch ein Lokativ
steht bei usque: ab urbe Adriae usque Itiner. Wessel. 306; 308.
Vor usque werden auch die Präpositionen ah^ ad^ in gesetzt;
es ist aber sehr schwer zu sagen, ob ab usqup^ ad usque^ in us-
que oder abnsiiut!^ adusque^ inusque zu schreiben ist. Donat. 2,
13, 5 S. 1761 (387, 13) sagt: Praepositio separatim adverbiis non
adplicabitur, quam vis legerimus de repente^ de sursum, de subito
et e.v indi et ab usque et de hinc. Sed haec tamquam unam
partem orationis sub uno accentu pronuntiabimus. Explicat. in
Donat. p. 517, 22 ed. Keil: Usque talis est inter praepositiones,
ut sola possit recipere alteram praepositionem. Nemo enim dicit
»de post forum«, nemo enim «ab ante«; at vero dicimus ad us-
que et ab usque. Serv. zu Verg. Aen. 7, 289: Ab usque et ad
usque usurpative dicimus. Praepositio enim nee adverbio iungi-
tur nee praepositioni, usqtie autem aut praepositio est aut ad-
verbium. Und zu 11, 262: Cum praepositio praepositioni num-
quam cohaereat, abusque et adusque licenter admissum est.
In den neuesten Ausgaben wird von den Herausgebern, welche
sich nach der handschriftlichen Überlieferung richteten, bald ab
usque, bald abusque geschrieben; nach Thielmann in Wölffiins
Archiv VI p. 81, der auf das eingehendste über das Adverb, us-
que hier wie auch VI p. 649 handelt, ist ab usqtie die korrekte
Schreibung, aber abusqtie ist zu nehmen: 1) in der Anastrophe
(Nachstellung , nicht Zwischenstellung) und 2) da wo abusque
zur Bedeutung des einfachen ab herabgesunken ist, vergl. [SergiJ
Explanat. in Donat. p. 564, 13 ed. Keil. Ab usqtie oder ab-
usque lesen wir bei folgenden Dichtern: Siculo prospexit ab us-
que Pachyno Verg. Aen. 7, 289; ea gloria genti . . fractis durat
- 779 -
ab usque axibus Stat. Theb. 4, 243: pruinoso abusque dracone
Avien. Arat. 169: Erebo procul intiino abusque 214; limite ab
usque Ilypeiionio 714; Oceano abusque Or. marit. 83; ab usque
Rheni limite Auson. Epist. XII (XVI) v. 75 (ed. Peiper p. 242) ;
ab usque patris gremio Prudent. Cath. 3, 25; ab usque chao
Sedul. Carni. 1, 103; surgit ab usque thoro Erin. Nig. poet. Car.
II p. 77, 667 und iuris ab usque sinu Wal. Strab. poet. Car. II
p. 339, 103, vergl. Thielraann a. a. 0. p. 83 — bei folgenden Pro-
saikern: Tiberio abusque Tacit. Ann. 13, 47 und Oceano abusque
15, 37; ab usque Oeensium finibus Apul. Apol. 57 S. 522; ab
usque anno quinquagensimo Censorin. 17, 14; ab usque Thracia
Auson. Grat. act. 82 (ed. Peiper p. 375): ab usque Tartesso Solin.
4, 1: ab usque Pontico raari Aurel. Vict. Caes 13, 3 und ab
usque urbe Pannoniae 16, 13; ab usque Carthagine Augustin.
Confess. 7, 2, 3 und ab usque principio 11, 2, 3; ab usque fer-
venti Aethiopiae plaga Amm. Marcell. 19, 4, 4 und ab usque
Divis et Serendivis 22, 7, 10; ab usque freto Siculo Macrob. 3,
15, 7; Sabinis ab usque Curibus Sidon. Apoll. 8, 16, 4; longis
saecuiis . . ab usque Pythagora Claud. Mamert. 2, 2 (101, 10).
Für fundamentis urbis abusque Senec. Contr. 2, 1 (9), 17 schreibt
H. J. Müller (p. 116, 3) a fundamentis urbis usque in haec tem-
pora constitit.
Ad zisque oder adusque. lesen wir: hunc ad usque limpidum
lacum Catull. 4, 24; Protei ad usque columnas Verg. Aen. 11,
262; ad usque supremum tempus Horat. Serm. 1, 1, 97 und ad
usque Bari moenia piscosi 1, 5, 96; corpus ad usque meum üvid.
Amor. 1, 5, 24: ad usque nivosum Strymona Trist. 5, 3, 21 und
supremum vitae tempus ad usque meae Epist. ex Pont. 2, 3, 4 ;
serös ad usque nepotes Stat. Theb. 1, 185; ad usque bellum
Tacit. Ann. 14, 58; ad usque ludibria ebriosus Gell. 15, 2, 2; ad
usque intestinorum dolorem Apul. Met. 10, 16 S. 707 ; ad usque
Traiani aetatem Seren. Samon. bei Macrob. Sat. 3, 16, 7; ad us-
que finem diei Amm. Marcell. 19, I, 9; fauum adusque Veneris
.\vien. ür. marit. 437; ad usque cassac Chersonesi terminos 491;
ad usque celsa nubium 508 und Pyrenae ad usque prominentis
verticem 533: adusque Lirim amuem Soliu 2, 19; adusque orien-
tem 23, 14; adusque Arabicos sinus 30, 12; adusque odoriferam
et divitem terram 33, 2; adusque interna 43, 2: adusque annos
LXX 45, 16: adusque aures 52, 34; adusque Claudii principa-
tum 53, 8; adusque nos 53, 10; adusque Gades 56, 6. Ad us-
que auch ohne abhängiges Nomen: ad usque qua tiuguitur India
— 780 —
Gange Ovid. Met. 4, 20;.?dusque deraso capite producit in me-
dium Apul. Met. 2, 28 S. 159; tolerabilius apud uos adusque
proxime utrique consuetudini communicabatur Tert. Virg. \'el. 3;
comniotio adusque vesani eurn furoris Marcell. p. 17.
In usque wird von den alten Grammatikern nicht als Kom-
positum angesehen. Mittere in usque caput Catull. 116, 4; istas
in usque manus Stat. Theb. 1, 439: in usque salsam Thetim Avien.
Or. marit. 526; in usque Taurum 606; in usque celsa uubium 640;
in usque fauces Solin. 32, 25 und in usque Indiam 54, 7.
So ist auch finis super u^tque Sicanos Verg. Aen. 11, 317 und
et Stygios super usque lacus Stat. Theb. 4, 568.
13. Versus oder versum, eigentlich Participiura, wird als
Adverbium gebraucht und sowohl als solches wie als Parti-
cipium mit od oder in verbunden. Beispiele der verschiedenen
Kasus, Numeri und Genera des Participium haben Gronov und
Drakenb. zu Liv. 36, 15, 7 und letzterer zu 9, 12, 15, ferner
Düker zu 38, 51, 3 zusammengestellt. Als Participium steht
versus auch: ab hac ambulatione in agrum versus, ornithonis
locus ex duabus partibus dextra et sinistra maceriis altis con-
clusus Varro R. R. 3, 5, 10; is primus instituit in forum versus
agere cum populo Cic. Lael. 25, 96 und volvitur inferior Capri-
corno versus ad austrum Arat. 168; ab augure deductus in arcem
in lapide ad meridiem versus consedit Liv. 1, 18, 6; pullus evo-
lans in rostra in forum versus Tiberium salutabat Plin. N. H. 10,
43, 60 (121); Rhenus modico flexu in occidentem versus septen-
trionali Oceano miscetur Tacit. Germ. 1. Mit gleichem Rechte
kann es als Participium und als Adverbium angesehen
werden: ille supra Maleas in Italiam versus navigaturus erat
Serv. Sulpic. bei Cic. Ep. Farn. 4, 12, 1; ille castra ex Biturigi-
bu8 movet in Arvernos versus Caes. bell. Gall. 7, 8, 5; Pompeius
ad Cordubam versus iter facere coepit bell. Hisp. 10, 3; Catilina
modo ad urbem modo in Galliam vorsus castra movere Sallust.
Catil. 56, 4 und ad se vorsum exercitum pergere lug. 69, 1.
Entschieden als Adverbium ist es behandelt: cum orbis
terrae divisus sit in duas partes raaxime secundum uaturam, ad
meridiem versus et ad septentriones Varro R. R. 1, 2, 3; duae
sunt Piscinae ad porticus versus 3, 5, 12 und duae caveae quae
spectent ad exorientem versus 3, 9, 6; iter mihi necessarium re-
tro ad Alpis versus incidit Cael. bei Cic. Ep. Farn. 8, 15, 2; Titum
Labienum ad Oceanum versus proficisci iubet Caes. bell. Gall. 6,
33, 1 ; C. Sallubtium Crispum ad Cerciuam iusulam versus ire
— 781 —
iubet bell. Afric. 8, 3 : equites nostri longius ad Cordubam versus
prosecuti sunt bell. Hisp. 11,1; fugani ad se vorsura fieri Sallust.
lug. 58, 4; ex superiore parte aedium per fenestras in novam
viam versus populum Tanaquil adloquitur Liv. 1, 41, 4 im Par.,
Med., Leid. 1 und in anderen Riichern (sonst versas); a Caspiis
ad orientem versus regio est Apavortene dicta Plin. N. H. 6, 16,
18 (46); si in urbem versus venturi erunt Kaiser Traian. bei Plin.
Epist. 10, 78 (82), 3; in meridiem versuni Arabes spectant Gurt.
4, 7, 18; eam partem Esquiliarum, quae iacet ad vicum Patri-
cium versus Fest, unter Septimontio S. 351; id quod intra cippos
ad campo. versus soll est Corp. Inscr. Lat. 6, 874. Aber das-
selbe hat auch den Accusativ ohne ad oder in neben
sich, nicht nur von Städtenamen, wie Helorum versus ut ipse
Cleomenes ita ceteri navigabant Cic. Verr. 5, 34, 90; te ex Asia
Romam versus profectum esse Ep. Farn. 2, 6, 1 ; cum Brundisium
versus ires ad Caesarem Ep. Fam. 11, 27, 3 und cum Arretium
versus castra movisset Divin. 1, 35, 77; in provinciam Narbonera
versus eruptiouem facere contendit Caes. bell. Gall. 7, 7, 2; Ambra-
ciam versus iter facere coepit bell. civ. 3, 36, 5 und Larisam ver-
sus se recipere coeperunt 3, 97, 2 ; sondern auch Tarso Amanum
versus profecti sumus Cic. Ep. Fam. 3, 8, 10; quem locum Aegyp-
tum versus finem imperii habuere Carthaginienses Sallust. lug.
19, 3; ab his vastae solitudines orientem versus Plin. N. H. 5, 8,
8 (43) und ab his occidentem versus quosdam sine cervice ocu-
los in humeris habentes 7, 2, 2 (23); ilhc unde Tagus et nobile
flumen Hiberus vorsum ortus vorsum occasus fluit alter et alter
Inschr. Grut. 690, 5 (Burmanns Anthol. Lat. 4, 230, Meyer 1336).
14. Intus mit dem Accusativ ist sehr unsicher. Plaut. Mil.
Glor. 2, 6, 55 (536) ist in den Hdschr. nicht, wie in den früheren
Ausg., vostra intus domum, sondern domum vostra (im Leipz.
vostram) intus, und im vet. ist domum vostra unterstrichen; do-
mum ist aus dem vorhergehenden Verse wiederholt. Liv. 27, 11, 3
ist in den meisten Büchern, darunter im Put. und Pal. 1, intus
cellam aedis, doch in einzelnen intus in cellam, intus in cella (so
Luchs), intra cellam, irritus cellam. Bei Plin. N. H. 33, 1, 1 (1)
tellurem intus exquirente cura gehört der Accusativ zu exqui-
rente.
Intus vor dem Ablativ colonia Suessa I. Neap. 4040 Z. 10
ist verdächtig. Wo sonst der Ablativ neben intus steht, wie in
calidis acuit fulmen fornacibus intus Lucr. 6, 278; animam labe-
factant sedibus intus 6, 798; tali intus templo divom patriaque
— 782 —
sede sedens Verg. Aen. 7, 192 und sinu exiguo intus inclusae
Liv. 25, 11, 15, bezeichnet derselbe für sich den Ort Liv. 24,
10, 6 ist in den Hdschr. in aede intus Sospitae lunonis, nicht, wie
Salmas. wollte, aede intus ohne in. Falsche Lesart ist intus Orci
cancros Apul. Met. 6, 8 S. 396 im Üorv. und Fulv, für inter 0. c.
Richtig ist intus aedium Apul. Met. 8, 29 S. 587.
15. Suhtus lectum giebt Charis. 2, 15 S. 205 (230, 21) und
subtus columnarum stylobatera hat Varro R. R. 3, 5, 14 im cod.
Polit. (sonst subter); subtus canterios Vitruv. 4, 2, 5. Häutig ist
subtus mit dem Accusativ in der Vulgata: 2 Reg. 22, 37 und
40, 3; 3 Reg. 13, 14; Psalm. 17, 37; 17, 39; 17, 40: lesai. 10,
16: Ezech. 6, 13; 10, 2; 10, 8; Osea 4, 13; Micha 1, 4; 4, 4;
Ev. Luc. 8, 16; Apocal. 5, 3; 6, 9.
16. Insuper id et antas Corp. Inscr. Lat. 1, 577 Col. \ 7j. \b
und insuper onutulos Z. 18; insuper arbores stipitesque Cato R. R.
18, 5: aliena rogorum insuper extructu Lucr. 6, 1283; insuper
cannas Colum. 12, 39, 1; insuper fundamenta Vitruv. 5, 3, 3; in-
super eam exaequationem 5, 12, 4; insuper se 8, 3, 7; insuper
arietis signum 9, 6 (4), 6; insuper basim 10, 20 (14), 2; insuper
dorsum bestiae Apul. Met. 8, 5 S. 518 und insuper fluctus 11, 16
S. 788, vergl. C. Hamp a. a. 0. p. 353.
Bei Lucr. 6, 191 cumulata videbis insuper esse aliis alia,
uno 6, 521 aliis aliae nubes insuper feruntur, sowie bei Verg.
Aen. 9, 274 insuper bis wird mit mehr Wahrscheinlichkeit der
Dativ als der Ablativ angenommen, vergl. Hand Tursell. 3 S. 386.
Desuper Alpis nubiferae colles atque aeriam Pyrenen abri-
pimur Lucan. 1, 688; Bentley wollte adspicimus vergl. C. Hamp
a. a. 0. p. 356.
17. Superne Centaurum German. Phaen. 426 nach Grotius'
Vermutung (im Sus. und Einsiedl. superni).
B. Von den eigentlichen Präpositionen werden folgende mit
dem Accusativ konstruiert: ad, apud, eis und das alte uls, erga,
inter, ob, penes, per, trans ; dazu von denjenigen, welche ur-
sprünglich Adverbia sind, ante, post, pone, secundum, circa und
circum, contra, citra, ultra, extra, intra, iufra, supra, iuxta,
praeter, prope, propter, versus und versum, ad versus und ad-
versum, und zuweilen clam und clanculnm, exadversus und ex-
adversum, secus, circiter, usque, subtus, insuper und vielleicht
superne, vergl. unter A.
Mit dem Ablativ: ab mit den Nebenformen a und abs, abs-
que, cum, de, ex mit der Nebenform e, prae, pro, sine, teuus,
— 783 —
und von denen, welche eigentlich Adverbia waren, palam, simul,
procul, usque.
Mit dem Accusativ oder Ablativ: in und sub und die auch
als Adverbia gebräuchlichen super und subter.
1. Für "(/ wird oft af geschrieben. Quintil. 1, 7, 5 sagt
darüber: lila quoque servata est a multis differeutia, ut ad, cum
esset praepositio, d litteram, cum autem coniunctio, t acciperet.
So fordern Caper de orthogr. S. 2241 (95, 14), Prob. Inst. art.
S. 367 (145, 8) und Mar. Victor. 1 S. 2457 (10, 11) durchaus ad
als Präposition und nt als Konjunktion, und Scaur. S. 2250
(11, 8) erklärt die Schreibung at als Präposition und ad als Kon
junktion für falsch. Wir lesen jedoch at tegulas CLL. 1, 1252;
usque at, at muuera und at renipub. 2, 4514; at praedia Galliana
3, 536: at fontem, at tumulum und at monimentum 3, 586; drei-
mal at templum 3, 633; at pristinam speciem 3, 4243; at quem
nou ceno 4, 1880: at porta(m) 4, 2013; a. terra, at. limit. publ.
5, 1469; quid facis at superus 5, 1712; at ther(mas) 5, 3342; at
ludum public. 5, 3408; at superos L Neap. 5273 und 6058; at
Styga daselbst 6106: usque at fotsa 7029; at tua templa Orell. 246;
at quos und at aeternam rem publ. 775; at tuos reverti 2143; at
consilium 2676; at sepulchrura 4084: at solemnia 4108; at aspri-
tudines 4233; usque at ad arundinetum 4401; at exterum 4403;
at heredem 4557: at census accipiendos Henz. 5209; atturres 5210
Col. 3; at flunien 5400: at theatrum faciendiim 6001; at securos
7107; so auch atiutorio C. L L. 2, 742 und atiutric. 5, 892; quoat
2, 1276 Z. 10, 15; atlectus 2, 4514; atfines 6, 1343; atfuit Orell.
775; atplicitum 4428. — Auch in Hdschr. ist at für ac/ häufig, so
bei Plaut, vor t: Mil. Glor. 2, 2, 69 (224); 2, 2, 74 (239); 2, 6,
56 (537); 2, 6, 72 (555); 3, 1, 122 (716); 4, 1, 14 (960); 4, 4,
22 (1158); 4, 8, 53 (1363); Pseud. 2, 4, 67 (757); 4, 6, 5 (1067);
4, 7, 60 (1159); Poen. 3, 5, 36 (781); Persa 4, 3, 27; Irin. 1,
2, 115 (152); 4, 2, 45 (887); Truc. 2, 4, 18 (369); 5, 29 (921);
vor s: Mil. Glor. 2, 1, 43 (121); 3, 1, 74 (668); 4, 1, 3 (949);
4, 4, 14 (1150): vor anderen Buchstaben: Most. 3, 3, 27 (931);
Men. 5, 7, 17 (1008): Mil. Glor. 1, 39; 2, 1, 2 (80); 2, 1, 18
(95); 2, 1, 27 (105); 2, 1, 38 (116); 2, I, 53 (131); 2, 2, 65
(226); 2, 2, 111 (266); 2, 6, 11 (491); 2, 6, 43 (523); 2, 6, 54
(535): 3, 1, 15 (609); 3, 1, 66 (658); 3, 1, 162 (757); 3, 1, 176
(771); 3, 1, 206 (801); 3, 3, 11 (884); 3, 3, 59 (933); 4, 2, 37
(1028); 4, 3, 19 (1112); 4, 4, 18 (1132); Merc. 1, 1, 43; Irin.
3, 2, 20 (646); 4, 2, 26 (868); bei Terent. vor te: Eun. 1, 2, 43
— 784 —
(123); 2, 3, 19 (310); Heaut. 1, 1, 24 (76); Hec. 1, 1, 10 (67);
1, 2, 66 (141); 8, 3, 34 (394); 5, 3, 1 1 (809); Ad. 2, 1, 32 (186).
Bei Cic. atterra (d. i. ad terram) Verr, 5, 54, 140 im Reg., at
ignotniniain Phil. 1, 13, 32 im Vat. und at sepulturam Phil. 2, 7,
17 imBamb.; at domos de rep. 1, 13, 19 zweimal und at quem
2, 40, 67; bei Virgil ist at vornehmlich im Med,, Pal. und Gud.
häufig, jedoch in diesen allen und besonders im Med. nicht selten
nachträglich in ad korrigiert; es steht vor f. Ge. 2, 148; 3, 239
3, 524; 4, 434 und Aen. 1, 479; 1, 496; I, m&\ 2, 342; 2, 440
2, 566; 3, 304; 3, 322; 3, 371; 3, 595; 5, 76; 5, 243; 5, 371
5, 447; 5, 664; 6, 310; 7, 242; 8, 347; 8, 359; 9, 3; 9, 542
9, 547; 9, 626; 11, 278; 11, 410; 11, 477; 11, 501; 11, 625
vor s: Aen. 2, 457; 2, 687; 3, 669, vor anderen Buchstaben
Ecl. 6, 60; 6, 64; Ge. 2, 309; 3, 329; 4, 266; 4, 450 und Aen
1, 64; 2, 478; 3, 186; 3, 676; 4, 665; 5, 624; 5, 834; 6, 241
6, 509; 6, 821; 8, 285; 8, 472; 9, 5; 9, 196; 9, 207; 9, 408
9, 578; 9, 695; 10, 223; 10, 574; 10, 742; 10, 901; 11, 98; 11,
142; 11, 236; 11, 282; 11, 507; 11, 535.
Über das d von ad in der Komposition sagt Prise. 2, 1, 7
S. 569 (1 47, 20): Mutatur sequente c vel g vel p vel t, ut ac-
cumbo accido aggero opplico appello attincjo attinet; f quoque se-
quente rationabilius affectus^ 1 allido, r arrideo^ n annuo^ s assi-
duus. Subtrahitur etiam in quibusdam, cum sequens dictio a gn
vel sp vel sc incipit, ut ngrnfus aspectus ascendö. Aliis enim
sequentibus litteris integra manet in compositione, ut adbibo ad-
haereo admitto adquiro advoco. Frequenter tarnen invenimus f
vel 1 vel n vel r vel s sequentibus d scriptam, ut adfatur adludo
adrideo adnitor adsisto adsumo; errore tamen scriptorum hoc
fieri puto quam ratione, nam quae sit differentia euphoniae, ut
cum eadem consonans sit sequens, in aliis transferatur d, in aliis
non, scire non possum, ut, cum dicam affectus allido et ansiduiis,
bene sonet, cum autem af'atur alludo assisto, male. Derselbe
1, 8, 45 S. 559 und 560 (I 35, 1) giebt als übliche Beispiele der
Assimilation dieses d accidit nijijero allido appoi^o arrideo assideo
atlinet attingo attaniwo\ und schliefst mit der Bemerkung (I 35,
11): Subtrahitur etiam, cum sequens syllaba ab s et aha conso-
nante incipit, ut aspiro aspicio ascendo asto. Cornut, und Caecil.
Vindex bei Cassiod. de orthogr. S. 2285 (151, 13) und 2318 (207,
10) verlangen gemäfs der gewöhnlichen Aussprache accedo attuli
assiduus annuo alligo^ der erstere giebt auch arrideo und apparo,
der zweite apjjareo; daneben aber fordert Cornut. adfluo adfui
— 785 —
adfectus^ Caecil. Vindex adfluo adfari adfuturum adfatus (viel-
leicht aus adfectus verderbt) adfero. Papirian. bei Cassiod. S. 2293
(162, 9) führt adfert adjuit, ammonet amminiculum, accedo attuli
assiduus appareo alligo annuo^ aspiro aspicio auf. Eutych. bei
demselben S. 2313 (202, 10) giebt unter den Beispielen von as
im Anlaut uscendo aspicio (bei Putsch, adscendo adspicio). Scaur.
S. 2252 (13, 14) bemerkt attulit attinet^ t pro d Substitute und
S. 2260 (26, 2) arripio alligo attulit attigit atlinuit. Vel. Long.
S. 2225 (61, 16) billigt accipio und accurro, wiewohl Lucil. (9, 25
ed. L. Müller = 330'' ed. Lachmann) sage: Atque accurrere scri-
bas d ne an c, non est quod quaeras atque labores. Wie man
in der Komposition mit einem mit t anfangenden Worte schreibe
{ß2^ 5), attineat dttentus attentas oder adtineat adtentus adtentas^
hält er für gleichgültig, quoniam utralibet littera scripta eundem
auribus sonum reddunt. Nicht weniger schwanke die Form von
ad vor g {ß2^ 7). In aspicio ascendo sei (62, 8) das d ohne Er-
satz ausgefallen. Endlich sagt er {62, 16): Est etiam ubi trans-
eat d in 1, si ab hac eadem littera vox sequens incipiat, ut est
allegere; nee seraper tamen, quoniam dicimus a.dluere et adloqui
et adlahi. Abbire (Keil mit C. L. Schneider ahhitere) etiam qui-
dam geminata b maluerunt et dicere et scribere, ut intermissa d,
et in hoc nullam dififerentiam putat esse Lucilius, qui ait: Abbire
[9, 27 ed. L. Müller = 330*^ ed. Lachmann, beide abbiterej non
multum est d siet an b.
Vor t verlangt die Aussprache ohne Zweifel die As-
similation des (7, vergl. J. Dorsch, Assimilation in den Com-
positis des Plautus und Terenz p. 25. Aber geschrieben ist ad-
trihuo und adtrihutio Corp. Inscr. Lat. 1, 206 Z. 41; 42; 43*
49: 82; 1, 1409 Z. 3; 5, 5050 Z. 23; 24; 6, .3824 Z. 4; Ephem.'
epigr. 3 S. 320 Z. 11; dar. vir. elog. 4 (CLL. 1 S. 278); Inschr.
Orell. 3649; 3882; 4517; Cic. Verr. 3, 79, 182 im Vat. Palimps.;
5, 41, 106 im Reg. und 5, 51, 134 in diesen beiden Büchern;
pro Font. 6, 12 (10, 22) im Vat.; Leg. 1, 9, 26 im Leid. A und
Heins.; Caes. bell. Gall. .3, I, 6; .3, 14, 3; 6, 22, 2; 6, 32, 6;
7, 9, 6; 7, 34, 2; 7, 60, 1; 7, 81, 4; 7, 90, 4; 8, 6, 2, überall
im Par. 1 und 4, 7, 4 im Bong. 1, Par. 1, Voss. 1, Egm., Bresl. 1
und Wien. 1; bell. civ. 1, 35, 4; 1, 57, 1; 3, 29, 1 im Par. 2;
Liv. 5, 19, 11 im Med. m. sec; 10, 40, 6 im Par.; .30, 5, 4 im
Put. und Bamb. — adtendo und adtentus Terent. Adelph. 5, 3,
48 (834) im Bemb. und Hec. Prol. 2, 20 (28); 2, 2, 25 (267) und
Ad. 5, 8, 31 (954) in einzelnen der übrigen Hdschr.; Cic. Verr.
Neue -Wagener, Lat. Formenlehre. II. 3. Aufl. 50
- 786 —
5, 17, 42 und 5, 61, 159 im Reg.: Catil. 1, 8, 20 im Emmer.,
Indersd., Teg. t und Windb. ; pro Sulla 2, 4 und 5, 14 im Teg.;
pro Cael. 1, 2 im Par. ; pro Plane. 41, 98 und pro Milon. 29, 79
im Teg.; Phil. 12, 9, 23 im Bamb. und Gud.; 12, 11, 26 und 13,
14, 30 im Bamb.; Tim. 11 im Leid. A; Liv. 10, 4, 9 im Par.
und Med. — adtexo Cic. Tim. 11 im Leid. A, Gud. 2 und Wien.
— adtineo Plaut. Bacch. 2, 2, 3 (180) in allen Hdschr. und Bacch.
2, 2, 51 (239); 5, 1, 24 (1110); Menaech. 1, 2, 36 (145); Stich.
5, 2, 18 (667) und Trin. 2, 4, 81 (482); 3, 1, 12 (613) in ein-
zelnen; Cic. Fat. 3, 6; Liv. 10, 45, 6 im Par. und Med.; 30, 30,
10 im Put., Bamb. und Leipz. ; Tacit. Ann. 14, 56 im Med. —
adtingo Plaut. Bacch. 3, 3, 41 (445); Stich. 1, 3, 24 (178); Cic.
Tim. 5 ; 8 im Wien., 9 im Leid. A und 14 in beiden; Or. de
domo 41, 108 das erstemal im Par.; Caes. bell. Gall. 6, 25, 3;
6, 33, 1; 7, 4, 6 und 7, 51, 3 im Par. 1 — adtollo Tac. Hist.
2, 90 im Med. — adtraho Cic. Verr. 2, 1, 1 und 3, 25, 61
im Vat. Palimps. ; Liv. 23, 7, 7 im Put., Colb., Med. und in an-
deren Büchern — adtrecto Tacit. Ann. 1, 62; 3, 52 — adtritus
Tacit. Hist. 2, 56; 4, 12 im Med. — adtuli Plaut. Bacch. 2, 3,
86 (320); 4, 7, 4 (802); 4, 7, 11 (809) und Men. 5, 7, 54 (1044)
in einzelnen Büchern; Terent. Hecyr. 3, 5, 12 (462) im Vict. ; Cic.
Brut. 3, 13 in den Lag. 8, 51; pro Flacc. 21, 51 im Vat.; Phil.
2, 34, 85 im Vat.; Caes. bell. Gall. 1, 43, 8 im Bong. 1 und
Wien 1; 1, 53, 6; 7, 53, 1 im Par. 1; Liv. 4, 37, 6 im Par. und
Med.; 30, 38, 8 im Bamb.; Tacit. Ann. 15, 12 und Hist. 1, 85;
2, 55 im Med.
Dem nachfolgenden c wird d gewöhnlich assimiliert
i n accedere accendere accidere accingere accipere accire accola ac-
colere accuhare accumbere accusore. Vergl. Wagner, Orthogr. Verg.
S. 407, Ritschi, Proleg. zu Plaut. Trin. S. 115, Dorsch a. a. 0. p. 17.
Doch ist adcedo Plaut. Mil. Glor. 2, 6, 14 (494) im Leipz. ; Cic.
de orat. 1, 16, 73; 1, 17, 79; 1, 23, 106; 1, 26, 119; 1, 51,
220; 1, 60, 254; 1, 62, 263; 2, 48, 198; 2, 89, 364 in einigen
Lag., aber nicht in den besseren; Liv. 23, 18, 2 im Put. und
Colb. — adcensus von accendo Liv. 9, 23, 14 im Par. und Med. ;
dasselbe von adcenseo Inschr. Orell. 3062; 3814 — adcidere Cic.
de orat. 2, 13, 56 in drei Lag., welche öfters auch adcedo haben
— adcingo Verg. Georg. 3, 46 im Gud.; Tacit. Ann. 11, 28 im
Med. — adcipio Cic. de orat. 1, 9, 38; 1, 15, 6Q; 1, 17, 75;
1, 25, 114; 1, 39, 177; 1, 47, 205; 2, 1, 3; 2, 13, 56; 2, 44,
187; 2, 52, 211; 2, 61, 249; 2, 62, 254; 2, 68, 275; 2, 88, 361,
— 787 -
einigemale in einem, öfter in einigen Lag., gröfstenteils in den-
selben, in welchen adcedo ist — adcolo Verg. Aen, 9, 449 im
Pal. m. pr. und Tacit. Ilist. 3, 47 im Med. — adcaho Verg.
Georg. 3, 334 in den sched. Vat. ; adcumho Plaut. Stich. 3, 2, 32
(488) im Arabr. ; Cic. de orat. 1, 7, 27 in denselben drei Lag.,
welche adcidere haben: adcumhitorium Inschr. Orell. 4511 — ad-
cuso Cic. de orat. 1, 48, 208; 2, 9, 35; 2, 28, 124; 2, 40, 167;
2, 47, 197; 2, 69, 280; adcusatio daselbst 2, 49, 201 und ad-
cusafor 2, 54, 220; 2, 70, 283, im Ganzen in den nämlichen Lag.,
in welchen adcedo und adcipio begegnen, adcusator auch pro Mur.
21, 45 im Münchn. — Ferner adcelero Caes. bell. Gall. 7, 88, 1
im Par. 1; Verg. Aen. 5, 675; C, 620; 9, 221; 9, 505; 12, 157;
Tacit. Ann. 1, 18; 1, 50; 3, 75; 4, 12 und Hist. 2, 14; 2, 85;
2, 100; 3, 15 — adclamo und adclamatio Cic. pro Rabir. perd.
6, 18 in einem Vat. PaUmps. ; Tacit. Ann. 1, 19; 1, 44 und Hist.
1, 32 — addaro Liv. 1, 18, 9 im Par. und Med. — adclino Liv.
4, 48, 9 im Par. und Med.; adclinis Verg. Aen. 10, 835 — adclivis
Caes. bell. Gall. 2, 29, 3; 3, 19, 1 und 7, 19, 1 im Par. 1; Verg.
Georg. 2, 276; Tacit. Ann. 1, 63 — adcommodo Cic. Leg. 1, 3, 9
und 1, 6, 20 im Leid. A; Caes. bell. Gall. 3, 13, 2 im Par. 1 ; Verg.
Aen. 2, 393 im Bern, b; Tacit. Ann. 16, 30 im Med.; adcomvw-
dus Ven. 11, 522 im Pal. — adcresco Corp. Inscr. Lat. 2, 3256
Terent. Andr. 3, 3, 7 (539); Horat. Serm. 1, 6, 26 im Emmer.
Münchn. C, Leid, und in den Par. ^(p?M; A. P. 252 in den Par
f'/u, im Münchn. C, Harl. d und Leid.; Liv. 1, 54, 2 im Par
und. Med.; Tacit. Ann. 1, 19; 2, 8; Gaius Inst. 2, 124; 2, 126
2, 199 — adciumdo und adcumulator Verg. Aen. 6, 885 im Med.
Gud. und Bern, c; Liv. 9, 1, 9; Tacit. Ann. 3, 30 — adcuro
Plaut. Mil. Clor. 2, 2, 10 (165) und Persa 3, 1, 65 im Ambr.
Men. 5, 2, 107 (860); Mil. Glor. 3, 1, 210 (805) und Trin. l, 2
41 (78); Terent. Hecyr. 5, 1, 12 (738) im Bemb. [accuro Plaut
Bacch. 3, 6, 21 (550); 5, 2, 33 (1152); Most. 2, 1, 52 (399)
Men. 1, 3, 24 (207); 1, 3, 25 (208); Poen. 3, 3, 56 (669) und
Persa 4, 1, 1; Terent. Andr. 3, 2, 14 (494)] — adcurro und ad-
cursus Caes. bell. Gall. 3, 5, 2 im Bong. 1, Par. 1 und Voss. 1
Verg. Aen. 10, 352 im Rom.; Tacit. Ann. 1, 21; 1, 27; 2, 10
2, 31; 4, 41; 12, 40; 15, 53 und Hist. 1, 47; 2, 41; 2, 43
2, 80; 3, 12; 3, 16; 4, 25; 4, 43; 4, 77; Prise. 14, 3, 24 S. 986
(H 37, 8), im St. Gall., Leid, und Carlsr. accurro. — Auch atcele-
rare Verg. Aen. 5, 675 im Med. und Pal.; 9, 221 in denselben
und im Gud.; 9, 505 im Med.; afcumulem Aen. 6, 885 im Pal.
50*
Vor q kann das d entweder beibehalten oder in c
verwandelt werden, wie in quicquam und quicquid. Vergl.
Dorsch a. a. 0. p. 18. Adquiesco Corp. Inscr. Lat. 5, 61: Inscr.
Neap. 5607; Orell. 2313; 3228: Plaut. Asin. 2, 2, 60 (526); Epid.
2, 2, 20 (204): Merc. 1, 2, 26 (136); Cic. de orat. 2, 71, 290
im Guelf. 3 und in einigen Lag., darunter 2 und 13; pro Milon.
37, 102 im Erf. und Salzb. ; pro Deiot. 2, 5 in denselben und
den Gud. DG; Leg. 1, 5, 15: Liv. 4, 60, 2 im Par. und Med.;
Tacit. Bist. 3, 22 im Med. — adquiro Inschr. Orell. 52; 3024;
4115; 4860 und Henz. 7373; Caes. bell. Gall. 7, 59, 4 im Par. 1;
Verg. Aen. 4, 175; Tacit. Ann. 16, 17 und Eist. 1, 17; 2, 76 im
Med.; Germ. 14 und de orat. 18 im Periz. ; Gaius Inst. 1, 52;
2, &ß, öfter von 86 bis 97: 155; 182; 191; 204; 3, 80: 3, 83;
3, 114; 3, 351 und von 163 bis 166; 4, 151, dafür atquiro 3,
167 a das erstemal und Ephem. Epigr. 3 No. 936 atquireret.
Vor q kann das d beibehalten oder auch dem g assi-
miliert werden; vor yn aber wird es nicht assimiliert,
sondern entweder beibehalten oder ausgestofsen. Vergl.
Dorsch a. a. 0. p. 18. Adgemo Ovid. Trist. 1, 4, 10 — adgero
und adqestus Tacit. Ann. 1, 35; 2, 57 und Bist. 3, 60 [aggero
Plaut. Poenul. 1, 2, 14 (224); Truc. 1, 2, 16 (112); Varro R. R.
3, 17, 6; Verg. Aen. 3, 63; Tacit. Ann. 1, 19; 13, 14] — ad-
glomero Verg. Aen. 2, 341; 12, 458 — adghitino Plaut. Aulul.
4, 10, 71 (801) — adgravesco Terent. Becyr. 3, 2, 2 (337) und
Cic. Tusc. 3, 31, 76; adgravo Corp. Inscr. Lat. 2, 1359: Liv. 4,
12, 6; 6, 27, 3; 22, 8, 4 — adgredior Inschr. Orell. 39; Plaut. Mil.
Glor. 2, 2, 14 (169) im Ambr. (im vet. und Vat. m. pr. und im
decurt. at gr.); Merc. 2, 1, 24 (248) und 2, 3, 50 (387) im vet.;
Persa 1, 1, 15 im Ambr., vet. und Leipz. ; Trucul. 2, 1, 40 (252)
im Ambr. und vet. (im decurt. und Vat. agr.) ; Asin. 1, 1, 10 (25);
3, 3, 90 (680); 3, 3, 124 (714); Bacch. 5, 2, 32 (1151); Most.
5, 1, 26 (1074); Men. 2, 1, 12 (237); Persa 4, 3, 12; 4, 4, 10;
5, 2, 11; Poenul. 5, 4, 53 (1223): Stich. 4, 2, 5 (583): Trin. 1,
2, 7 (45); 4, 2, 121 (963) und Trucul. 2, 5, 8 (458); 2, 5, 10
(461); aber aggredior Curcul. 2, 3, 59 (338) in BEJ; Terent. Andr.
4, 1, 46 (670): Phorm. 5, 8, 75 (968) und Bec. 5, 1, 5 (731);
Cic. de orat. 2, 2, 9 in den Lag. 20, 67; pro Cluent. 3, 8 bei
Arus. Mess. S. 491; pro Mur. 7, 15 im Ilelmst. ; pro Sest. 2, 3;
2, 5 und 67, 141 im Par.; Leg. 1, 2, 6 in den Leid. AB; Caes.
bell. Gall. 1, 12, 3; 1, 25, 6; 2, 9, 1 und 2, 10, 2 im Bong. 1
und in anderen vorzüglichen Büchern; 8, 14, 3; 8, 27, 5 und 8,
— 789 —
48, 2 im Par. 1; bell. civ. 1, 51, 4; 1, 55, 1; 3, 40, 2; 3, 40, 4
3, 67, 4; 3, 78, 6; 3, 80, 6; 3, 86, 3 im Par. 2; Verg. Eccl
6, 18 und Aen. 2, 165: 2, 463; 3, 38; 3, 358; 4, 92; 4, 476
6, 387; 6, 584; 9, 325; Liv. 10, 12, 9 im Med.; 6, 19, 6; 7
12, 3; 23, 9, 6; 23, 26, 6; 23, 41, 5; 30, 4, 10; 30, 5, 5; 30
9, 3; 30, 10, 11; 30, 25, 6; 30, 36, 8; Tacit. Ann. 3, 21; 13
13; 14, 29: 16, 18; 16, 22 und Hist. 2, 12; 2, 35; 3, 18; 3, 20
3, 56 — ad(jj-e(jo Cic. pro Mur. 7, 18 im Heimst, und Münchn.
und in Vatin. 10, 25 im Par.; Caes. bell. Gall. 4, 26, 1 im Bong. 1
Par. 1, Voss. 1 und Wien. 1; 6, 12, 6 im Par. 2; Liv. 23, 17, 9;
30, 11, 7 im Put. und Bamb.; Tacit. Hist. 1, 27; 2, 66. — Ad-
(jnatus adgnatio Corp. Inscr. Lat. 2, 1963 Co). 2 Z. 43; Gaius
Inst. 1, 158; 1, 163; 2, 134; 2, 142; 3, 10, aber agnasci agnatus
lex bei Cic. Invent. 2, 50, 148; Cic. de orat. 1, 57, 241; pro Caec.
25, 72 und Tim. 11; Gaius Inst. 1, 155; 1, 156; 1, 164; 1, 165;
1, 171; 2, 47; 2, 64; 3, 17; 3, 21; 3, 22; 3, 23, adnatus Corp.
Inscr. Lat. 2, 4432; Gaius 3, 27 — adgnosco Plaut. Men. 5, 9,
65 (1124) im vet. und decurt. und Merc. 1, 1, 97 im vet. ; Cic.
de orat. 2, 89, 362 im Lag. 13 (im Lag. 36 adn., sonst agn.);
pro Sest. 63, 132 im Par.; Tusc. 1, 24, 58 zweimal und 1, 28,
70 zweimal; Horat. Epist. 1, 16, 29 im Par. A m. pr. und Emmer.
und bei Porphyr, zu V. 25 ; Inschr. aus der Zeit des Kaisers
Tiberius Henz. 5382; Tacit. Ann. 2, 17; 2, 21; 2, 30; 3, 41; 4,
34; 4, 63: 6, 8; 13, 47 (15, 15 ist im Med. adn.); unter den
dreifsig Stellen des Virgil, in welchen dieses Wort begegnet, ist
nur eine, Aen. 6, 452, in welcher der Pal. nicht adgnosco hat,
und in dieser und in der gröfseren Hälfte der übrigen ist dieselbe
Form im Med.
Dem nachfolgenden p wird das d gern assimiliert,
aber nicht selten auch beibehalten. Vergl. Dorsch a. a. 0.
p. 18, 19, 20. Serv. zu Verg. Aen. 1, 616 sagt: Applicat: secun-
dum praesentem usum per d prima syllaba scribitur, secundum
antiquam orthographiam, quae praepositionum ultimam litteram
consonam in vicinam mutabat, per p, secundum vero euphoniam
per a tantum. Ädparare und adparatus I. Neap. 4877; 5789;
Plaut. Men. 1, 2, 61 (174); 1, 3, 3 (185); 4, 2, 33 (599); Cic.
Verr. 4, 28, 65 im Reg.; Phil. 2, 39, 101 im Vat. und 5, 19, 53
im Vat. und Ital. [gewöhnlich apparo Plaut. Asin. 2, 4, 28 (434);
Aulul. 5, 1, 19 (827); Bacch. 1, 2, 18 (126); Capt. 4, 2, 81 (861);
Epid. 3, 2, 18 (354); Mercat. 5, 2, 10 (851); Persa 1, 3, 7;
Poenul. 5, 2, 139 (1099); Stich. 2, 3, 71 (396); 5, 3, 5 (678)] —
— 790 —
adparere Plaut. Trin. 1, 2, 181 (218) im Ambr. (nach Schwarz-
mann); Cic. de orat. 1, 9, 37 im Lag. 65 und 1, 16, 72 in dem-
selben und im 84 corr. ; Phil. 2, 34, 84 im Vat. ; Acad. 2, 12,
38; Gaius Inst. 2, 65; 3, 71 \appareo Plaut. Amphitr. 2, 2, 61
(793); 2, 2, 62 (794); 3, 3, 15 (970); Asin. 3, 3, 11 (601); 3, 3
139 (729); Captiv. 2, 3, 97 (457); Meuaech. 5, 2, 113 (866); 5, 7
25 (1016); Persa 1, 2, 21; Poenul. 1, 2, 150 (363); 3, 3, 4 (618)
Trinum. 2, 4, 13 (414); 2, 4, 17 (419); Trucul. 1, 2, 53 (154)
2, 2, 17 (570); 4, 3, 35 (888); Gaius Instit. 2, 151 ; 2, 163; 3, 48
3, 68; 3, 122; 3, 146; 3, 183] — adparüor Cic. Phil. 2, 32, 82
im Vat.; Liv. 3, 38, 12 im Med. m. sec. (in demselben m. pr.
und in anderen Büchern adparatores) — adpellare Plaut. Most.
3, 1, 12 (543); Cic. Verr. 2, 24, 59 im Vat. Palimps.; Phil. 2,
12, 28 und 4, 1, 1 im Vat.; Gaius Inst. 3, 116 [appellare ge-
wöhnlich bei Plaut, z. B. Amphitr. I, 3, 17 (515); 2, 2, 51 (683);
2, 2, 53 (685); 2, 2, 80 (712); 2, 2, 178 (810); Asin. 3, 3, 28
(618); Aulul. 2, 2, 7 (184); Bacch. 5, 2, 22 (1141); 5, 2, 69
(1169); Curcul. 1, 2, 19 (112); Epid. 4, 2, 18 (588); 4, 1, 19
(589); 5, 1, 42 (649); Menaech. 2, 3, 32 (383); 4, 2, 63 (606);
5, 1, 18 (718); 5, 2, 25 (775); Mostell. 5, 1, 26 (1074): Poenul.
5, 2, 22 (982); Stich. 2, 1, 35 (323); Trinum. 4, 3, 34 (1041);
Trucul. 1, 2, 60 (161); 5, 1, 4 (896); Gaius Instit. 3, 124; 3, 127;
3, 186; 3, 187; 4, 5; 4, 11] — adpellere und adpulsus Terent.
Andr. Prol. 1 (im Basil. , Vict. und decurt. appulit); Cic. Verr.
4, 46, 103; 5, 17, 44; 5, 25, 64; 5, 33, 87; 5, 35, 91 und 5,
56, 145, überall im Reg.; 5, 28, 72 in demselben und im Vat.
Palimps.; Caes. bell. Gall 3, 12, 3 im Par. 1 und bell. civ. 2,
3, 2; 2, 23, 1: 2, 23, 3; 2, 43, 1 im Par. 2; Verg. Aen. 1, 377
im Med.; 3, 715 in den sched. Veron. und 7, 39 in den sched.
Vat; Liv. 9, 38, 2; 10, 2, 1; 30, 10, 9; 30, 19, 2 und 30, 25,
12 im Put. und Bamb.; Tacit. Ann. 2, 6; 2, 24; 2, 54; 2, 77 ;
3, 1; 3, 9; 4, 27; 4, 67 und Hist. 2, 59; 4, 16; 4, 84; 5, 21 —
adpendere Inschr. Or. 3166 zweimal — adpetere Inschr. Henz.
6904: Plaut. Most. 3, 1, 119 (651); Cic. Verr. 4, 37, 80; 4, 54,
121 und 5, 2, 5 im Reg.; pro Sest. 26, 56 und pro Cael. 19, 47
im Par.; pro Plane. 29, 71 im Teg. ; de domo 5, 13 im Par.;
Phil. 2, 13, 33 und 3, 13, 33 im Vat.; Acad. 2, 12, 38; Caes.
bell. Gall. 1, 44, 5; 7, 4, 1; 7, 82, 2; Verg. Aen 11, 277 im
Med. und Bern, b (im Pal. und Gud. atpetere); Liv. 5, 19, 1; 5,
44, 6; 7, 26, 5; 8, 38, 3: 10, 20, 9; 10, 42, 1: 30, 14, 5; 30,
30, 8; Tacit. Ann. 4, 51; 14, 57 und Hist. 3, 84; 4, 6; 4, 42;
— 791 —
4, 83; adpetentia Cic. de rep. 1, 2, 2 — adplauderc Plaut. Pseud.
5, 2, 32 (1333) - adplicare Plaut. Irin. 2, 1, 34 (270) im vet.
und decurt. ; Terent. Andr. 1, 2, 22 (193) im Vict. ; Andr. 5, 4,
21 (924) und Heaut. Prol. 23; 2, 4, 13 (393) im Bemb. und in
anderen Büchern; Caes. bell. Gall. 6, 27, 3 im Par, 1 und bell.
civ. 3, 101, 5 im Par. 2; Verg. Aeu. 1, 616 im Med., Pal, Gud.
und im Bern, c m. sec. ; 10, 536 im Pal. (im Gud. adplicat) ; 12,
303 im Pal., Rom. und Gud.; Liv. 21, 28, 8; 30, 33, 3 im Bamb.
— adponere Inschr. Orell. 1186; Plaut. Asin. 5, 1, 2 (829); Men.
1, 3, 29 (213); Mil. Glor. 3, 1, 158 (753) und 3, 1, 163 (758),
hier allein im vet., im decurt. adponere; Persa 1, 3, 26 im vet.
und decurt.; Persa 3, 1, 26 und Irin. 2, 4, 69 (470) im Ambr.,
Terent. Andr. 4, 4, 3 (742); 4, 4, 24 (763); Heaut. 1, 1, 37 im
Bemb. und im Vict. m. pr.; Cic. Verr. 4, 22, 49; 4, 57, 126 und
5, 41, 108 im Reg.; Phil. 2, 11, 25 im Vat. ; Verg. Georg. 4, 280;
Liv. 23, 16, 14; Tacit. Ann. 1, 6; 2, 6; 2, 7; 2, 31; 2, 68; 3, 38;
4, 54; 4, 60 und Hist. 3, 71; 4, 23; 4, 29 [appono Plaut. Men.
2, 2, 55 (330); Merc. 4, 4, 39 (779); Irin. 4, 3, 18 (1025); 4, 3,
60 (1066); Trucul. 2, 5, 24 (477); Terent. Andr. 2, 1, 31 (331);
4, 3, 10 (725); 4, 3, 14 (729); Phorm. 2, 2, 28 (342); Corp. Inscr.
Lat. 4, 1896] — adportare I. Neap. 4601 Z. 24; Plaut. Amphitr.
3, 1, 5 (865); Most. 2, 2, 35 (461); Mercat. 1, 2, 49(161); 1, 2,
51 (163); im vet. und in dem aus dem Ambr. nach 2, 1, 45
eingeschalteten Verse; Poen. 3, 3, 27 (640) im Ambr.; Stich. 2,
1, 23 (295); 2, 6, 31 (338); 4, 1, 11 (412) im Ambr. und vet.;
Terent. Andr. 1, 1, 46 (73); im Basil. apportare und 5, 2, 17
(858) im Basil., Vict., Rice, und decurt. apportare; Heaut. 3, 1,
18 (427); 4, 4, 25 (747); Phorm. Prol. 24 und Adelph. 5, 4, 2
(856) im Bemb. und in den meisten anderen Büchern; Cic. Verr.
3, 61, 141 im Lag. 42 und 4, 54, 121 im Reg., cod. Lamb. und
Guelf. 1 ; Caes. bell. Gall. 5, 1 , 4 im Par. 1 — adposcere Terent.
Heaut. 4, 7, 10 (838); Horat. Epist. 2, 2, 100 — adpreoari Horat.
Carm. 4, 15, 28 — adprel ender e oder adprendere Plaut. Poen.
5, 4, 56 (1226) im Ambr., decurt. und Par.; Terent. Phorm. 5,
6, 23 (863); Tacit. Ann. 4, 8 und Hist. 1, 15; Gaius Inst. 1, 121;
4, 16 — adprime Plaut. Trin. 2, 2, 92 (373); Terent. Andr. 1, 1,
34 (61); Eun. 5, 4, 30 (952) und Hec. 2, 2, 5 (247) — adprimere
Tacit. Ann. 2, 21; 16, 15; M. Caesar bei Fronto 5, 5 (20) —
adprobare und adprohatio Plaut. Pseud. 5, 2, 33 (1333) im vet;
Terent. Phorm. 4, 5, 12 (724); Cic. pro Rose. A. 48, 138 im
Heimst.; Verr. 4, 30, 68; 4, 64, 143 und 5, 19, 49 im Reg.;
— 792 —
5, 40, 105 in demselben und dem Vat, Palimps. ; pro Caec. 13,
38 im Tur. Palimps. und Teg.; pro Sest. 25, 55; 34, 74; 50, 107;
50, 108; 56, 121 und pro Balb. 28, 65 im Par.; pro Deiot. 11,
30 im Gud. 2; Phil. 2, 20, 49 im Vat.; 4, 1, 2 im Vat. und Bamb.;
5, 8, 23 im Vat; Rep. 1, 24, 38; Liv. 4, 48, 10; 5, 47, 10;
10, 13, 12; 10, 17, 3; 23, 23, 7; Tacit. Ann. 1, 44; 2, 56; 3, 12;
6, 42; 15, 24; 15, 59; 16, 18 und Bist. 1, 3; 1, 58; 2, 92; 4, 76;
Gaius Inst. 1, 18; 1, 29; 1, 38; 3, 184; 4, 74; Corp. Inscr. Lat.
3, 184 — adproperare Plaut. Asin. 2, 2, 28 (294); Poenul. 3, 1,
41 (544); Persa 1, 3, 5; Stich. 2, 1, 37 (309) und Irin. 4, 3, 3
(1010); Terent. Andr. 3, 1, 17 (475); Tacit. Ann. 16, 14 — ad-
propinquare Cic. Verr. 4, 63, 141 im Reg. und Phil. 4, 4, 10 im
Vat. und Bamb.; Caes. bell. Gall. 2, 10, 5; 2, 19, 2; 2, 31, 1;
4, 10, 4; 4, 25, 6; 4, 28, 2; 5, 44, 1; 6, 7, 6; 6, 37, 2; 7,
18, 1; 7, 77, 11; 7, 82, 4; 7, 83, 8; 7, 88, 3; 8, 17, 3; 8, 26, 3,
meistens im Par. 1, doch auch im Bong. 1, Wien. 1 und in an-
deren Büchern, und bell. civ. 2, 7, 3; 3, 9, 8; 3, 65, 1; 3, 69, 1;
3, 70, 1; 3, 80, 4; 3, 88, 1; 3, 93, 1 im Par. 2; Liv. 30, 11, 11
und 30, 25, 11 im Put. und Bamb.; Tacit. Ann. 6, 50 — ad-
pugnare Tacit. Ann. 2, 81; 4, 48; 15, 13. — Auch atpellare Cic.
de rep. 1, 9, 13; atpetii Verg. Aen. 11, 277 im Pal. und Gud.;
atplicat Aen. 10, 536 im Gud.; atplicitus I. Neap. 6587 und 6916
Z. 10 (Z. 12 applicitus); atpositum Plaut. Mil. Glor. 3, 1, 163
(758) im decurt.
Vor / wird nach den oben angeführten Zeugnissen
der Grammatiker d gewöhnlich beibehalten, obgleich
auch die Assimilation nicht selten ist. Vergl. Dorsch
a. a. 0. p. 20. Adfatim Plaut. Bacch. 3, 3, 94 (497); Menaech.
3, 1, 10 (457); Mil. Glor. 4, 1, 33 (980); Poenul. 3, 1, 31 (534);
4, 2, 45 (867) und Trinum. 5, 2, 3 (1184); Menaech. 1, 1, 15
(91) schreibt Brix ad fatim, vergl. dessen Note; Liv. 9, 35, 4;
21, 50, 3; 23, 5, 15; Tacit. Ann. 4, 69 (Paul. Festi S. 11 schreibt
dem Liv. Andr. und Terent. affatim zu) — adfari adfatus ad-
fabüis Terent. Adelph. 5, 6, 8 (896); Varro (Sat. Menipp. 427)
bei Non. S. 172; Cic. Phil. 2, 13, 33 im Vat; Verg. Georg. 4,
320; 4, 530 und Aen. 1, 663; 2, 700; 2, 775; 3, 153; 3, 492;
4, 284 im Bern, a m. pr. und Bern, b; 4, 424; 4, 632; 6, 40;
6, 455; 6, 538; 6, 666 und in mehreren anderen Stellen; Fronto
ad M. Anton. Imp. 1, 2 S. 95 Nah. [affatus Cic. Brut 3, 13; 72,
253 und Horat Carm. 1, 7, 24; affahilis Verg. Aen. 3, 621, auch
affatur afatus in mehreren der angeführten Stellen des Verg. in
— 793 —
einzelnen Hdschr., namentlich in den Bern., aber im Med. nur Aen.
12, 10, 71] - adferre Corp. Inscr. Lat. 1, 198 Z. 40: I. Neap.
4601 Z. 24; ürell. 1147; 22.S0; Plaut. Araphitr. Prol. 9; 3, 4, 6
(989); Asin. 1, 3, 85 (238); 1, 3, 87 (240); 1, 3, 89 (242); 2, 2,
3 (269); Aulul. 2, 5, 15 (341); 3, 6, 35 (571); Bacch. 2, 3, 95
(329); Captiv. 1, 2, 76 (179); 4, 2, 52 (832); Curcul. 1, 2, 23
(116); 2, 1, 11 (226); 3, 62 (432); Epid. 5, 1, 33 (639); Most.
1, 1, 65 im vet. und 3, 2, 99 (786) im Ambr. und vet.; Men. 1,
4, 2 (220) und 2, 2, 38 (313); 5, 7, 48 (1039) zweimal im vet.;
Pseud. 1, 1, 57; 1, 2, 91 (228); 1, 3, 115 (349); 1, 3, 141 (375)
im Ambr.: 1, 5, 156 (569) im Ambr. und vet.; 2, 2, 54 (649);
Poen. Prol. 29 im vet.; 3, 3, 5 (619); Persa 1, 3, 75 im vet. und
decurt. ; 2, 3, 4 und 4, 3, 42 im vet., 4, 3, 51; Stich. 2, 1, 5
(278) und 2, 1, 23 (295) im Ambr. und vet.; Irin. 3, 3, 58 (788);
3, 3, 85 (814); Terent. Andr. 1, 2, 18 (189); 1, 4, 8 (235); 3, 1,
13 (471); 3, 2, 35 (515); 4, 4, 29 (768), in allen diesen Stellen
mit der Var. äff.; Heaut. 2, 1, 11 (223); 4, 3, 2 (680); 4, 3,
23 (701); Phorm. 1, 1, 4 (o8) ; 3, 2, 5 (490); 3, 3, 20 (553);
4, 3, 50 (655); 5, 9, 36 (1025); Hecyr. 3, 2, 9 (344) und Adelph.
3, 2, 2 (300) ; 5, 3, 47 (833), überall im Bemb. und in mehreren
anderen Büchern; Cic. pro R,osc. A. 2, 7; 7, 19; 19, 54 und 42,
123 im Heimst.; Verr. 1, 42, 109; 2, 50, 124; 3, 24, 60; 3, 85,
195 und 5, 45, 118 im Vat. Palimps.; 4, 14, 32; 4, 21, 47;
4, 23, 50; 4, 26, 58; 4, 28, 64; 4, 45, 101; 4, 62, 138; 4, 63,
141; 4, m, 148 und 5, 25, 63 im Reg.; pro Font. 3, 6 (7, 16)
im Vat.; pro Caec. 17, 49 und 21, 61 im Teg. ; de imp. Cn.
Pomp. 14, 41 im Tur. Palimps. und Cöln.; pro Mur. 1, 1 ; 9, 21
und 32, 67 im Heimst, und Münchn. E; 28, 59 im Heimst.; de
domo 32, 86 und 33, 89 im Par.; pro Lig. 6, 17 im Gembl., Erst,
und Cöln.; pro Deiot. 2, 6 im Gud. G; Phil. 1, 3, 7; 1, 3, 8;
I, 3, 32; 2, 7, 16; 2, 8, 20; 2, 22, 53; 3, 1, 2; 4, 1, 1; 5, 9,
25; 5, 12, 31; 6, 6, 17 und 7, 1, 1 im Vat.; 8, 3, 9 und 8, 7,
22 im Vat. und Gud.: 11, 10, 25 im Gud.; 12, 4, 10; 13, 9, 19;
13, 17, 34 und 13, 19, 44 im Bamb.; 12, 7, 17 im Vat. und
Bamb.; Caes. bell. Gall. 6, 22, 3; 6, 35, 3; 6, 36, 1; 7, 10, 1;
7, 59, 1: 8, 1, 2; 8, 10, 4; 8, 19, 4 im Par. 1, und bell. civ. 1,
II, 3; 1, 67, 4; 1, 82, 2; 3, 15, 8; 3, 51, 6; 3, 53, 4 im Par. 2;
Verg. Aen. 3, 310; 3, 346; 7, 217; 8, 477; Horat. Carm. 2, 14, 4
und Epod. 9, 33 in den Par. (pip; Serni. 2, 2, 71 im Emmer.,
Leid, und in den Par. (pipX; 2, 6, 109 im Emmer. und 2, 8, 42
in demselben und dem Münchn. C; Liv. 3, 44, 10; 3, 49, 3; 4,
— 794 —
26, 7; 5, 1, 8; 6, 30, 8; 23, 8, 9; 30, 3, 5; 30, 5, 1; 30, 7, 10
30, 29, 1; 30, 29, 5; Tacit. Ann. 1, 17; 1, 33; 2, 82; 4, 3; 4, 16
4, 25; 4, 33; 4, 56; 6, 5; 6, 14; 6, 50; 12, 54; 15, 55; 16, 2
16, 25; 16, 30 und Hist. 1, 7; 1, 12; 1, 29; 2, 54; 3, 8; 3, 36
3, 43; 3, 54; 3, 69; 4, 18; Gaius Inst. 1, 39; 4, 16; 4, 17; bei
Pompei. Comment. S. 405 (277, 35) wird zwar im Wolfenb. A und
Par. C gelesen: aut certe ipsa (praepositio) corrumpitur, adfero:
Don dicebant affero, sed adfero, d transiit in f, aber ohne Zweifel
ist mit Keil aus dem Par. B zu schreiben: affero, non dicebant
adfero, sed affero. — Adficere adfectus adfectio adfectare Corp.
Inscr. Lat. 2, 1399; 2, 4465: 3, 1217; 5, 61 Z. 11 ; 5, 532 Col. 1
Z. 16 und 27; 5, 962; 5, 1693; 5, 2117; 5, 4354; I. Neap. 646;
1115; 1360; 1433; 1455; 1576; 2623; 4496; 4619; 5360; 5452;
5789; 6034; 6035; 7223; Inscr. de Lyon S. 477 No. 3; Orell. 529;
775; 4039; 4069; 4352: 4360; Henz. 5571: 7406; Plaut. Amphitr.
Prol. 3; 9; 1, 1, 38 (193); 5, 1, 16 (1068); 5, 2, 10 (1140); Asin.
3, 2, 29 (576); Aulul. 3, 6, 39 (575); Bacch. 4, 4, •> (642) im
vet.; Poen. 5, 4, 105 (1275): Persa 3, 1, 35 im Ambr. und vet.
und Stich. 1, 3, 57 (210); 3, 1, 5 (406); Terent. Heaut. 2, 3, 60
(301); Phorm. 2, 4, 1 (441); 5, 1, 3 (730); 5, 8, 71 (964): 5, 8,
84 (977) und Hecyr. 3, 1, 45 (325); 3, 3, 6 (366); Cic. pro Rose.
A. 24, 67; 39, 113; 48, 140 und 50, 146; 50, 147 im Heimst.;
Verr. 1, 48, 126; 2, 27, 65; 3, 16, 42; 3, 18, 47; 3, 24, 60
und 3, 33, 77 im Vat. Palimps. ; 4, 38, 83 ; 4, 40, 87 ; 4, 43, 95 ;
4, 59, 132; 4, 67, 151; 5, 8, 18; 5, 15, 38; 5, 27, 69; 5, 57,
148 und 5, 58, 149; 5, 58, 151 im Reg.; 4, 8, 18; 5, 44, 115
und 5, 46, 123 in diesen beiden Hdschr. ; pro Font. 2, 4 (6, 14)
und 11, 23 (15, 33) im Vat.; pro Cluent. 46, 129 im Tur. Palimps.
pro Plane. 33, 80 im Teg.; Rep. 1, 38, 60; Caes. bell. Gall
1, 2, 4 und 1, 27, 4 im Bong. 1, Par. 1 und Voss. 1; 1, 35, 2
5, 48, 9; 6, 16, 2; 7, 6, 2; 7, 16, 3 und 7, 17, 3 im Par. 1
bell. civ. 1, 31, 3; 1, 61, 3 und 3, 49, 3 im Par. 2; Verg. Aen
12, 352; Tacit. Ann. 1, 6; 1, 21; 1, 52; 2, 5; 2, 19: 2, 84
2, 88: 3, 12; 3, 15; 3, 24: 3, 58; 4, 15; 4, 36: 4, 42: 4, 45
4, 64; 5, 9; 6, 7; 6, 30; 6, 40; 6, 45; 14, 16 und Hist. 1, 23
2, 63; 2, 69: 2, 91; 3, 13; 3, 65; 4, 17; 4, 27; 4, 50; 4, 66
Gaius Inst. 3, 208 und 4, 178 — ddßycre Corp. Inscr. Lat. 5
2781 Z. 19; Plaut. Persa 2, 4, 24 undYrin. 4, 3, 33 (1040); Cic
Verr. 5, 53, 139 im Reg.; Phil. 11, 2, 5 bei Arus. Mess. S. 494
Caes. bell. Gall. 3, 14, 5; Verg. Georg. 2, 318: 4, 238 und Aen
5, 852; 8, 196; 9, 536; 10, 161; auch 9, 579 im Pal. und Gud.
— 795 —
Horat. Carm. 3, 5, 10; Tacit. Adu. 4, 72 und Hist. 4, 3 — ad-
fingere Cic. Verr. 4, 29, 67 im Reg.; Phil. 1, 3, 8 im Vat. ; Caes.
bell. Gall. 7, 1, 2 im Par. 1; Tacit. Hist. 2, 4 — adfinis und
adjinitas Corp. Inscr. Lat. 2, 2.H ; 2, 3842; 5, 2117; 5, 4352;
I.Neap. 207; 3211; Inscr. de Lyon S. 503 No. 11; Orell. 1133;
1134: 2417 Z. 4; Henz. 6924; Plaut. Aulul. 3, 5, 62 (536); Bacch.
3, 1, 13 (380) im vet.; Stich. 3, 1, 7 (408); Irin. 2, 2, 50 (331);
2, 4, 20 (422); 2, 4, 42 (433); 2, 4, 52 (453); 2, 4, 104 (505);
3, 1, 21 (622); 3, 1, 25 (626); 3, 2, 73 (699): 3, 2, 76 (702):
5, 2, 39 (1163); Trucul 4, 2, 58 (771) [aber affinitas und affinis
Aulul. 2, 2, 89 (267) und 3, 4, 14 (473)]; Tereut. Andr. 1, 5, 12
(247) im Vat. und Par.; Heaut. 2, 1, 3 (215); 5, 1, 63 (936);
Phorm. 4, 1, 16 (582); Hecyr. 2, 1, 14 (211); 2, 2, 10 (252);
4, 4, 14 (636); 4, 4, 101 (723); 5, 3, 9 (807) und Adelpli. 5, 8,
25 (948); Cic. pro Rose. A. 7, 18 im Heimst.; pro Sulla 5, 17
im Vat.; pro Sest. 8, 20; pro Cael. 14, 34 und pro Balb. 21, 49
im Par.; de domo 45, 118; 52, 134; 52, 135; Har. resp. 21, 45;
post redit. in sen. 7, 15; 7, 17; 15, 38 und post redit. ad Quir.
3, 6; 5, 11 in demselben; Caes. bell. Gall. 1, 18, 8 im Bong. 1,
Par. 2 und Wien. 1; 2, 4, 4 im Par. 1; bell. civ. 1, 4, 4 und
3, 83, 1 im Par. 2; Tacit. Ann. 1, 10; 2, 10; 2, 29; 2, 43; 6, 8;
6, 9; 6, 30; 6, 36; 13, 23; 16, 29 und Hist. 3, 4; 3, 25; 3, 34:
3, 59; 4, 49; 4, 68; Gaius Inst. 1, 63 — adfinnnre und adfir-
mati'o Inschr. Or^ll. 4859 Z. 34; Plaut. Persa 1, 3, 61 ; Cic. de orat.
2, 8, 32 in einigen Lag.; Verr. 3, 10, '26 und 3, 25, 61 im Vat.
Palimps. ; 5, 7, 17 und 5, 9, 22 im Reg.; pro Flacc. 20, 48 im
Vat.; in Vatin. 1, 3 im Par.; Phil. 5, 6, 17 im Vat. und Bamb. ;
13, 19, 43 im Bamb.; Caes. bell. Gall. 7. 30, 3 im Par. 1; Liv.
1, 1, 10; 1, 3, 2; 2, 12, 4; 3, 52, 2; 3, 54, 1; 3, 62, 5; 4, 54, 5;
5, 21, 9; 7, 14, 5; 10, 18, 7; 10, 41, 7; 22, 36, 1; 30, 7, 11;
30, 29, 6; Tacit. Ann. 2, 82 und Hist. 1, 22; 1, 34; 1, 35; 1, 45;
1, 54; 2, 49; 2, 54; 3, 20; 4, 31; 4, 68; 4, 73; 4, 76; Gaius Inst.
4, 119 — adßare Verg. Georg. 1, 250 und 1, 591; 2, 649; 5, 739;
6, 50; Horat. Serm. 2, 8, 95 im Münchn. C, Einsiedl. und in den
Par. <p<pX; Liv. 21, 54, 8; 22, 43, 11; 30, 6, 7; Plin. N. H. 17,
10, 14 (74) — adßere Plaut. Poen. 5, 2, 149 (1109) und Persa 1,
3, 72 — adßigere und adflicfare Corp. Inscr. Lat. 5, 2117; Inscr.
de Lyon S. 477 No. 3; Orell. 1147; Plaut. Aulul. 4, 4, 5 (632);
Bacch. 3, 1, 10 (377); Mil. Glor. 4, 2, 41 (1032); 4, 8, 21 (1331);
Merc. 3, 4, 63 (648) und Pseud. 5, 2, 6 (1295) im vet.; Most. 1,
4, 19 (331) im vet. und decurt. ; Persa 5, 2, 15 [aber Bacch. J,
— 796 —
2, 46 (154) afflictat und Curcul. 1, 1, 83 afflictum]; Terent. Eun.
1, 1, 31- (76); Cic. pro Rose. A. 12, 33 im Heimst; Verr. 3, 31,
74 und 3, 91, 212 im Vat. Palimps. ; pro Fout. 11, 24 (15, 34)
im Vat; pro Sest 1, 1; 2, 5; 7, 17; 10, 24; 13, 31; 14, 32 und
in Vatin. 7, 16; 15, 35 im Par. ; post redit. in sen. 7, 18 im Par.,
Phil. 2, 22, 55 zweimal im Vat; Rep. 1, 3, 5: Caes. bell. Gall.
1, 29, 2 und 4, 31, 2 im Bong. 1, Par. 1, Voss. 1 und Egm. ;
3, 12, 1; 5, 10, 2; 6, 27, 2; 6, 27, 5; 8, 21, 3 im Par. 1; Verg.
Aen. 1, 452; 2, 92; Liv. 2, 16, 6; 2, 24, 5 ; 23, 41, 4; 30, 13,
13; Tacit Ann. 2, 81; 4, 45; 4, 50; 4, 52; 4, 62; 4, 68; 4, 71;
6, 18; 6, 35; 14, 8 und Bist 1, 41; 2, 16; 2, 33; 2, 56; 3, 19;
3, 46; 4, 8; 4, 79 — adfluere Cic. Verr. 5, 54, 142 im Reg.,
Guelf. 1 und 2 und Leid.; Verg. Aen. 2, 796; Tacit Ann. 2, 6;
2, 35; 2, 76; 4, 41; 4, 62; 6, 36; 14, 8 und Hist 1, 36; 4, 25
— adfui adfuturus aclforem «(T/ore Corp. Inscr. Lat 1, 198 Z. 75
82; 1, 201 Z. 2; 2, 1963 Col. 2 Z. 40; 2, 1964 Col. 3 Z. 48; 66
5, 875; 5, 961; 5, 2856; I. Neap. 2423; 2517; 2521; 2558; 2623
2624; 4496; 4601 Z. 38 und 6034 Z. 5; cenot Pis. Taf. 1 Z. 1
und Taf. 2 Z. 1 ; acta fratr. Arv. a. 35 Z. 2; 9; a. 38 a Z. 14,
b Z. 11 und c Z. 3; 13; 20; a. 39 d Z. 4 a. 40 Z. 1; 11; 20; 25;
a. 43—48 A Z. 10; 19; a. 50—54 C Z. 28 und D Z. 2; 10; a. 57
Z. 18; a. 58 Z. 30 und in dem folgenden Abschnitt Z. 2: 6; 12;
22; 25; 32; a. 59 Z. 46; 56; 61; a. 59 (a) Z. 3; 6; 15; 22; 31;
39 und (e) Z. 12; a. 60 Z. 21 ; 29 und (f) Z. 7; a. 63 Z. 15; a. &&
a b Z. 13, I Z. 2 und II Z. 1 und an anderen Stellen; Orell. 784;
2263; 4038; 4046; Plaut Amphitr. 1, 1, 44 (200); 1, 1, 269 (425);
Asin. 2, 3, 18 (398); Bacch. 1, 1, 57 (90): Epid. 2, 2, 88 (273);
Pseud. 2, 4, 31 (721); Persa 1, 3, 11 und Trucul. 1. 2, 102 (205)
[aber Captiv. 3, 5, 38 affore]; Terent Andr. 4, 4, 32 (771) im
Basil., Rice, und decurt affuerunt; Eunuch. 1, 2, 54 (134); 4, 6, 1
(739); 5, 1, 2 (818); Heaut 1, 1, 108 (160); 1, 2, 2 (176); 4, 3,
6 (684) und Adelph. 3, 1, 3 (290); Cic. de orat 2, 11, 44 in
mehreren Lag.; Brut. 64, 229 in den Lag. 8 und 51; pro Quint.
19, 61; pro Rose. A. 42, 123; Verr. 1, 53, 138; 2, 23, 55 im
Vat. Palimps. und in anderen Büchern; 2, 29, 72; 2, 40, 98;
2, 40, 99; 4, 62, 138 im Reg.; pro Caec. 10, 30; pro Cluent 65,
182; pro Muren. 3, 8; pro Sulla 2, 6 zweimal (das zweitemal im
Teg. und Vat. affuit): pro Plane. 8, 21 und 36, 89 im Teg.; Phil.
2, 30, 75 (im Bamb. und Gud. afluit); Prov. Cons. 11, 28; de
domo 45, 118; Caes. bell. Gall. 5, 27, 8; 5, 48, 6; Verg. Aen.
1, 576; 2, 522; 6, 35; 7, 270; 9, 243; 10, 143; 10, 547; Liv.
— 797 —
1, 9, 4: 3, 44, 11: 5, 51, 4; 7, 26, 8; 30, 7, 10; 30, 18, 15;
Tacit. Ann. 1, 49: 2, 17; 2, 25; 2, 34; 2, 79; 3, 11 ; 4, 48; 11
11 das zweitemal und 11, 32; Hist. 1, 52; 1, 53; 2, 32; 2, 33;
2, 66; 2, 76; 3, 1 ; 3, 9; 3, 21: 3, 46; 3, 53; 3, 59; 3, 86; 4, 49;
4, 67; 5, 20; 5, 21 — adfuhjere Liv. 9, 10, 2; 23, 32, 7; 30,
10, 20; 30, 30, 15 — adfundeve Tacit. Ann. 1, 10; 6, 28 und
Hist. 5, 23 — Auch atfui Corp. Inscr. Lat. 10, 1208 und Orell.
775; Verg. Aen. 10, 143 im Pal.; atfinU Corp. Inscr. Lat. 10,
1754 und Orell. 890; at fatim Plaut. Irin. 5, 2, 61 (1185); atfatu
und atfain Verg. Aen. 4, 284 und 12, 138 im Med. m. pr. ; at-
ferre Plaut. Irin. 3, 3, 85 (814) im vet. und decurt. ; ntferet
Gaius Inst. 3, 160; ntfiigatur Plaut. Mil. Glor. 4, 8, 21 (1331) im
decurt. und im Vat, m. pr. ; atflictu Verg. Aen. 9, 667 im Med. ;
atfluxisse Aen. 2, 796 im Pal.; atfore (verschrieben für afore)
Aen. 8, 147 im Med. m. pr.
Dem m wird nach Prise, das vorhergehende d nicht
assimiliert; die Assimilation amm . . . scheint seit dem vierten
Jahrhundert n. Chr. in Gebrauch gekommen zu sein, da Papirian.
bei Cassiodor S. 2293 (162, 10) an der oben angeführten Stelle
ammonet und amminicuhim giebt und Albin. de orthogr. S. 2329
(297, 15) ammittit neben admittit. Auch weist die Inschrift Corp.
Inscr. Lat. VIII 2216 aus derselben Zeit zuerst amministrarc auf,
vgl. Dorsch a. a. 0. p. 22. "Wir lesen amminiculum Cic. Lael.
23, 88 im Benedictb., Salzb. und Wien.; ammmistrare und ammi-
nistratio Cic. leg. agr. 2, 5, 11 im Erf. und Erl. ; Off. 2, 3, 12
im Bamb., Würzb. und in den Bern, a c; 2, 9, 31 im Bamb. und
Würzb.; Tac. Hist. 1, 10 im Med.; aministrare Tac. Ann. 14, 54
in demselben — ammirari ammiratio aimnirabilis Terent. Eun. 2,
2, 19 (250) im Basil. ; Cic. de orat. 2, 14, 59 in zwei Lag.; pro
Mur. 33, 69 im Heimst. ; pro Sulla 3, 9 im Teg. (im Vat. amirare);
pro Deiot. iO, 28 im Oehler. ; Fin. 4, 22, 61 im Pal. B (im Erl.
animi racionem); Tusc. 3, 4, 8 im Gud. (im Reg. m. pr. amirari)
und 3, 14, 30 im Gud. und Reg.; Nat. Deor. 1, 3, 6 und Divinat.
2, 15, 35; 2, 18, 42 im Heins.; Cato mai. 1 , 3 im Benedictb.,
Erf., Rhenaug. und Salzb. ; 2, 5 im Indersd. m. pr. (sonst opinione)
und 4, 12 im Erf.; Off. 2, 3, 10; 2, 9, 31 und 2, 10, 35; 2, 10,
36 im Bamb. und Würzb.; 2, 11, 38 im Würzb. (im Bamb. ami-
rentur); Legg. 1, 5, 15 im Heins. (Halm sagt ut semper); Caes.
bell. Gall. 1, 14, 4 im Egm. und Bresl. 1; Tac. Ann. 12, 51; 15,
30; 16, 3 und Hist. 1, 41; 2, 68 im Med. — ammisce Terent.
Heaut. 5, 2, 22 (975) im Basil. — ammittere Terent. Eun. 2, 2,
— 798 —
50 (281) und 5, 2, 14 (853) in demselben: Cic. Off. 1, 39, 139
im Bamb. und Bern, a und im Würzb. m. pr. : Tac. Ann. 14, 2
und Hist. 2, 40 im Med.: ammisum Tac. Ann. 14, 62 in demselben
— ammonere und ammonitio Plaut. Persa 4, 7, 14 im vet. ; Terent.
Andr. 5, 4, 50 (953) im Basil. und Rice, und Heaut. 2, 3, 112
(353) im Basil.: Cic. Brut. 4, 15 in mehreren Lag., darunter 8
und 51, und im Ven. 1, Ottob. und Vat. ; Catil. 3, 3, 8 im Duisb.
und Indersd. ; pro Sulla 13, 37 im Vat.; Phil. 12, 2, 5 im Gud.
und Teg.; Fin. 1, 9, 30 und 5, 1, 3 im Pal. B und Erl. : Divinat.
2, 8, 21 und Legg. 1, 2, 6 im Heins.; Off. 1, 40, 145 im Bern, c;
Phaedr. 3, 10, 54 im Pith. und Rem.; amonitum Cic. Verr. 5, 39,
103 im Reg. — ammodum Cic. pro Caec. 23, 65 im Teg. und
Tac. Ann. 13, 39 im Med.; quemammoäum Cic. Verr. 1, 41, 106;
1. 47, 122; 1, 49, 128; 5, 38, 99 und 5, 46, 123 im Vat. Palimps.
Ellendt zu Cic. de orat. 2, 14, 59 und Brut. 4, 15 meint, dafs
diese Schreibung den in Italien angefertigten Hdschr. eigeotümlich
sei. — Vor m ist at geschrieben in atmutiletur Plaut. Mil. Glor.
3, 1, 173 (768); at. minsarius Mil, 4, 3, 10 (1112) im vet.; atmittat
Gaius Inst. 2, 200.
Vor Inr bleibt af/ oft unverändert. Vergl. Dorsch a. a.O.
p. 21, 22. Ädlahi und adlapsus Verg. Aen. 3, 131; 3, 569: 6, 2;
8, 108; 9, 474; 9, 578; 10, 269; 10, 292; 12, 319; Horat. Epod.
1, 20 in den Par. <p<px3i und im Lemma des Schob im Par. A; Tac.
Ann. 1, 70 — adlahorare Horat. Carm. 1, 38, 5 und Epod. 8, 20
— adlatus und adlaturus Plaut. Persa 4, 3, 28 im Ambr. und
Leipz. , [aber allatum steht, wie Dorsch anführt, Asin. 4, 1, 16
(761); Aulul. 2, 6, 6 (355); Trinum. 5, 2, 20 (1144) in allen
Hdschr.; Trinum. 3, 3, 55 (785) in B (die übrigen alienatura);
Epid. 2, 2, && (251) in B J E gegenüber A, welcher aber nach
dem Zeugnisse Studemunds (Über zwei Parallelkomödien des Di-
philas, Abhandlungen der 36 Philologenvers.) Pseud. 2, 2, 75 (670);
2, 4, 27 (717); Persa 498 ebenfalls die assimilierte Schreibung
hat]; Terent. Phorm. Prol. 21 und 1, 2, 99 (149) im Basil. allat. ;
Cic. Brut. 1, 1 im Ven. 1 und in den Lag. 8 und 51; in Vatin.
5, 12 und pro Cael. 29, 68 im Par.; Phil. 3, 9, 24 im Vat. und
Teg.; 5, 11, 28; 6, 1, 1: 6, 1, 2, und 7, 1, 1 im Vat.; Caes. bell.
Gall. 7, 11, 4 im Par. 1; bell. civ. 1, 23, 4; 3, 101, 4 im Par.
2; Liv. 5, 34, 7; 9, 36, 2; 10, 5. 1; Tac. Ann. 15, 64 — adle-
f/are adhcjatus adlegatio Corp. Inscr. Lat. 5, 2845, Plaut. Cas.
Prol. 55; 3, 4, 14 im Ambr.; Epid. 3, 3, 46 (427); Pseud. 4, 7,
135 (1233); Poen. 3, 5, 28 (773); Persa 1, 3, 55; 3, 5, 28; Stich.
— 799 —
5, 3, 8 (681) und Irin. 5, 2, 18 (1142), [aber allegare Amphitr,
1, 1, 29 (183); 2, 2, 42 (674) und 5, 2, 140 (1100)] ;"Terent. Andr
5, 3, 28 (899), im Basil., Vict. und decurt. alleg.; Cic. Verr
1, 51, 136 und 1, 53, 139 im Lag. 29; Phil. 5, 5, 14 im Bamb
und Gud. — adleijere und ndlectus C. I. L. 2, 1180; 2, 26G6; 2
3423; 2, 3424; 2,' 3533; 2, 3584; 2, 4126; 2, 4223; 2, 4244; 2
4249; 2, 4251; 2, 4262; 2, 4463; I. Neap. 314; 1110; 1883; 1888
1985; 2243; 2383 c; 2474; 2519; 2577; 2614; 4933; 5780; 6799
6825 und in vielen anderen Inschr. ; Liv, 10, 6 6 — adhvare
Inschr. Orell. 750 Z. 21; 4859 Z. 13; 4860 Z. 1; Plaut. Persa 2, 5,
3 zweimal (in adluat verderbt); Cic. pro Rose. A. 4, 10 im Heimst.;
Tac. Ann. 1, 22 und Hist. 1, 52; 2, 63 — adlicere Plaut, Trin.
2, 2, 102 (383); Cic. pro Plane. 4, 11 im Teg. (im Erf. atl.);
Liv. 6, 11, 7 — adlisa Caes. belL civ. 3, 27, 2 im Par. 2 —
adloqui und adloquium Plaut. Amphitr. 3, 1, 21 (881); Bacch. 4,
9, 54 (978); Capt. 3, 4, 8 (540); Most. 3, 2, 25 (714); Men. 2, 2,
5 (277); 2, 3, 10 (360); Mil. Glor. 2, 2, 62 (217); 2, 5, 13 (423);
Merc. 2, 3, 32 (366); 4, 3, 13 (712); 4, 4, 5 (745); Pseud. 5,
2, 3 (1290); Stich. 3, 2, 11 (464); Trucul. 2, 1, 15 (225); 5, 28
(920), überall im vet., [aber alloqui Amphit. 1, 1, 27 (181) und
1, 1, 232 (388)]; öfters auch in anderen Büchern, Terent. Andr.
2, 2, 6 (343) im Vat. und Par.; Heaut. 3, 1, 17 (426) und Phorm.
2, 1, 22 (252) im Bemb. und in anderen Büchern; Varro L. L.
6, 7, 57 im Flor, und Kopenh.; Verg. Ecl. 8, 20 und Aen. 1,
229; 1, 594; 4, 8; 222; 4, 226 und an anderen Stellen; Liv. 23,
43, 9; 30, 13, 9; 30, 14, 4; Tac. Ann. 1, 71; 2, 71; 4, 8; 6, 20
und Hist. 1, 29; 1, 82; 2, 9; 3, 32; 3, 36 — adlubescit Plaut.
Mil. Glor. 4, 2, 13 (1004) — adlucere Plaut. Persa 4, 3, 46 im
Ambr. — adludere Terent. Eun. 3, 1, 34 (424) im Bemb.; Cic.
de orat. 1, 56, 240 in einigen Lag.; Verg. Aen. 7, 117 — adluere
Cic. pro Rose. A. 26, 72 im cod. C. Steph.; Verr. 5, 37, 96 im
Vat. Palimps. ; Caes. bell. civ. 2, 1, 3 im Par. 2; Verg. Georg.
2, 158 und Aen. 8, 149; Tac. Hist. 2, 81, adluvio Gaius Inst. 2,
70. — Nicht zu billigen ist die Schreibung atloqui Plaut. Mil.
Glor. 2, 2, 62 (217) im decurt. und im Vat. m. pr.; atlata Liv.
22, 7, 7 im Put. und Colb.; atlectus C. L L. 2, 4514.
Adnectere und adnexus Tacit. Ann. 2, 26; 12, 52 und Hist.
1, 4; 2, 14; 3, 34 — adniti Plaut. Amphitr. Prol. 13; Cic. Lael.
23, 88 im Erf.; Verg. Aen. 1, 144; 3, 208; 4, 583; 4, 690; 5,
226; 9, 229; 9, 744; 12, 92; Liv. 7, 7, 5; 10, 24, 8; 10, 41, 7;
21, 8, 8; 23, 13, 6; 30, 27, 2; 30, 30, 30; Tacit. Ann. 12, 63
— 800 —
und Hist. 3, 43; 4, 8; 5, 8 — adnofare Tacit Ann. 13, 35; 14,
2 — adnuere und adnutare Plaut. Bacch. 2, 2, 9 (186); Merc.
2, 3, 100 (437); Stich. 1, 3, 71 (224) und Truc. Prol. 4; [nur
einmal Curcul. 2, 3, 63 (342) die assimilierte Form annuo] ; Terent.
Eun. 3, 5, 31 (579) im ßemb. und in anderen Büchern; Cic.
Verr. 1, 61, 158 im Vat. Palimps.; Catil. 3, 5, 10 im Benedictb.
und Salzb. s; Verg. Ge. 1, 40 und Aen. 1, 250; 4, 128; 9, 106;
9, 625; 10, 115: 11, 20; 11, 797; 12, 187; 12, 841; Liv. 7, 30,
20; Tacit. Ann. 15, 58 [annuere Tacit. Ann. 11, 7; 11, 30; 14,
60] — adnnmerore Inschr. Henz. 6790; Terent. Ad. .3, 3, 15 (369);
Cic. pro Rose. A. 49, 144 im Heimst.; Verr. 2, 59, 144; 3, 60,
140 im Vat. Palimps.; 5, 24, 60 im Reg.
Ädradere Plaut, bei Varro L. L. 7, 3, 68; Horat. Epist. 1,
7, 50 — adrej>ere Varro R. R. 3, 7, 3; Cic. Verr. 3, 68, 158
Tacit. Ann. 1, 74; 3, 50 — adridere Plaut. Truc. 2, 1, 14 (225)
[aber arridere Plaut. Asin. 1, 3, 45 (207) und Capt. 3, 1, 26 (486)]
Terent. Eun. 2, 2, 19 (250) und Ad. 5, 4, 10 (864) im Bemb. und
in anderen Büchern ; Cic. de orat. 2, 56, 229 in einigen Lag. ;
Horat. Serm. 1, 10, 89 im Oberl. A und Emmer. — adripere
Terent. Heaut. 5, 2, 48 (1001) im Bemb., sonst bei Plautus und
Terenz arripere, vgl. Dorsch a. a. 0. p. 22 — adrodere Cic. pro
Sest. 33, 72 im Par. und im Lemma des Schol. Bob.; Liv. 30, 2,
10 im Put. und Bamb. — adrocjnre adrogans (idrngantia adrogatio
adrogator Corp. luscr. Lat. 5, 61; Cic pro Rose. A. 32, 89 im
Heimst, und Salzb.; Verr. 4, 11, 26 im Reg.; pro Font. 12, 26
(16, 36) im Vat.; pro Mur. 9, 19 und 37, 78 im Münchn. E und
Heimst.; pro Flacc. 22, 53, im Vat.; pro Plane. 1, 3 und 10, 25
im Teg. ; 14, 33 und 26, 64 in demselben und in den Lemmata
des Schol. Ambr. ; de domo 12, 33 und Har. resp. 8, 16 im Par.
Phil 2, 33, 84 und 5, 11, 29 im Vat.; Liv, 5, 8, 1 1 ; 7, 25, 11
Tacit. Ann. 3, 59; 4, 74; 5, 3; 13, 2 und Hist. 2, 77; 2, 80
Gaius Inst. 1, 99; 1, 107; 2, 98; 4, 38; 4, 77.
Sehr häufig ist ad vor s. Vergl. Dorsch a. a. 0. p. 23.
Adse^itari adsentntor adsentatrix adsentatio adsrnfatiuvculn Plaut.
Most. 1, 3, 20 (176); 1, 3, 89 (246); 1, 3, 100 (257) und Men.
2, 3, 64 (418); 3, 2, 18 (483) im vet., Mil. Glor. 1, 35 und Stich.
1, 3, 75 (226); Terent. Eun. 2, 2, 22 (253); 3, 2, 37 (490) und
Ad. 2, 4, 6 (270); 5, 9, 31 (988); Liv. 3, 68, 10; 30, 45, 6; Tacit.
Ann. 6, 49; 11, 25 und Hist. 1, 1; 1, 15 — adsentiri adsensus ad-
sensio Inschr. Henz. 5580 Z. 38; Plaut. Merc. 2, 3, 77 (412) im
vet; Cic. Brut. 10, il in den Lag. 8 und 51; Verr. 3, 88, 206
— 801 —
im Vat. Palimps. ; pro Balb. 27, 61 zweimal im Par. : pro Plane.
15, 37 im Teg. ; de domo 4, 9 im Par. und Vat.; daselbst 38,
101 und Prov. cons. 10, 25; 11, 27; 17, 41 im Par. ; Phil. 1, 6,
14; 2, 6, 13; 6, 1, 3; 6, 5, 12; 6, 6, 16; 7, 9, 27; 10,3,6; 11,
6, 15; 11, 8, 19 im Vat.; 1, 1, 3 und 8, 1, 2 zweimal im Vat.
und Gud.; 6, 5, 14 im Vat, und Ital. ; 4, 2, 4 und 13, 4, 8 im
Vat. und Bamb.; 14, 4, 10 im Bamb.; Acad. 2, 12, 37; 2
12, 38; Rep. 1, 10, 15: Legg. 1, 3, 8 in den Leid. AB; Verg
Georg. 3, 45 und Aen. 2, 130; 7, 615; 10, 97; Liv. 3, 49, 6; 3
72, 1; 4, 36, 1; 4, 53, 12; 5, 9, 7; 8, 4, 12; 8, 6, 7; 30, 12, 8
Tacit. Ann. 2, 33; 2, 38; 3, 22; 3, 23; 3, 34; 3, 51; 13, 41; 14
12; 15, 22 und Hist. 4, 4; 4, 15, 4, 43; 5, 3 — adsequil. Neap
5607 und fals. vel. susp. 358; Orell. 1140; Plaut. Mil. Glor. 4,8
43 (1353); Terent. Phorm. 5, 8, 89 (982); Cic. pro Rose. A. 3
8; 34, 95 und 45, 131 im Heimst.; Verr. 3, 16, 41; 3, 18, 46; 3
83, 192; 3, 86, 200 und 3, 87, 201 im Vat. Palimps.; 4, 62, 139
5, 20, 51 und 5, 25, 64 im Reg.; pro Caec. 12, 35 im Teg.; pro
Mur. 13, 29 im Münchn. E und 34, 72 im Heimst.; pro Balb. 23,
54; 24, 54 und 25, 57 zweimal im Par.; in Pison. 1, 2 im Erf.
und Preis.; pro Plane. 19, 46; 25, 60 und 37, 90 im Teg.; de
domo 14, 36 und post redit. ad Quin 2, 5; 9, 21 im Par.;
Rep. 1, 2, 3; 1, 15, 24; Legg. 1, 2, 7 in den Leid. AB; Tacit.
Ann. 2, 26; 2, 42; 2, 55; 2, 73; 2, 75; 3, 9; 3, 53; 3, 75; 6, 8;
6, 30; 15, 17; 16, 4 und Hist. 1, 39; 2, 65; 2, 101; 3, 18; 3, 40;
3, 48; 3, 53; 3, 60; 3, 67; 4, 19 — adsectari und adsectatio Cic. pro
Mur. 34, 70 im Heimst, und Münchn. E; Horat. Serm. 1, 9, 6 im
Oberl. A, Leid, und in den Par. y?^i; Tacit. Ann. 6, 19 und Hist.
2, 93; Gaius Inst. 3, 220 — adserere und adsertor Corp. Inscr.
Lat. 5 532 Col. 1, Z. 11; Henz. 5580 Z. 16 und 5593 Z. 10;
Plaut. Poen. 4, 2, 83 (905); 5, 2, 4 (964) und Persa 1, 3, 83; 4,
7, 7; Terent. Ad. 2, 1, 40 (169); Varro L. L. 6, 7, 64 im Flor,
und Kopenh.; Liv. 3, 44, 5; 3, 44, 8; 3, 45, 2; 3, 45, 3; 3, 46,
7; 3, 58, 10; 8, 5, 4; Tacit. Hist. 2, 61; Gaius Inst. 4, 14 — ad-
servare Inschr. Henz. 5593 Z. 24; Plaut. Bach. 4, 4, 95 (747) im
vet. und 4, 4, 98 (750); Men. 1, 1, 11; 1, 1, 17 im vet. und 2,
2, 75 (350); 5, 2, 84 (838); 5, 2, 98 (852); Persa 4, 7, 13 und
Truc. 1, 2, 1 (95); 1, 2, 10 (105); Terent. Andr. 5, 2, 24 (865)
und Heaut. 3, 3, 32 (593); 4, 4, 12 (734); Cic. Verr. 3, 22, 55
und 3, 24, 60 im Vat. Palimps.; 5, 27, 68; 5, 30, 77; 5, 56, 146
und 5, G2^ 160 im Reg.; Caes. bell. civ. 1, 21, 2; 1, 21, 4 im
Par. 2; Verg. Aen. 2, 763; Liv. 4, 55, 3; 5, 40, 7 — adseverare
Neue-Wagener, Lat. Formenlehre, ü. 3. Aufl. Öl
— 802 -
und adseveratio Plaut. Mil. Glor. 3, 1, J66 (761) im vet. ; Cic.
Verr. 2, 25, 61 im Vat. Palimps. und Lag. 29; Phil. 2, 32, 80 im
Vat. ; Tacit. Ann. 2, 31; 2, 83 (hier in adseravit verderbt); 3, 16
3, 35; 3, 49 (in adsevarit verderbt); 4, 15; 4, 19; 4, 28; 4, 42
4, 52; 4, 55; 6, 2; 6, 28; 12, 42; 12, 53; 13, 18; 14, 16; 14, 51
15, 63; 16, 3; 16, 24 und Hist. 1, 18; 2, 80; 2, 96; 3, 22; 4,
49 ■— adsidere und adsessor Corp. Inscr. Lat. 2, 2129; Orell, 2545
und 3039; Plaut, ßacch. 2, 3, 44 (278); 3, 3, 28 (432); Mil. Glor.
2, 1, 5 (83) und Most. 5, 2, 22 (1143); Stich. 1, 2, 35 (92); 1,
2, 96 (153) im Ambr. ; Terent. Heaut. 1, 1, 72 (124); Cic. de orat.
1, 22, 102 in einigen Lag.; pro Rose. A. 22, 60 im Heimst.; Verr.
4, 62, 138 und 5, 43, 112 im Reg.; Catil. 1, 7, 16 im Gud. 2,
Tag. t und in den Lag. 62, 63; pro Plane. 42, 101 im Teg.; Rep.
1, 11, 17; Verg. Aen. 11, 304 im Pal., Rom. und Gud.; Liv.
9, 46, 9; Tacit. Ann. 1, 75; 2, 57; 4, 58; 6, 26; 6, 43; 13, 24;
13, 25 und Hist. 2, 22; 3, 35; 4, 30 — adsiduus adsiduitas ad-
sidue oder adsiduo Corp. Inscr. Lat. 1, 1011 Col. 2 Z. 17; 2, 2295;
2, 3035; 2, 3270; 3, 32, 41; 5, 2083; I. Neap. 2569; 5334; 7070;
Orell. 4847 und Henz. 7215 Z. 5; Plaut. Mil. Glor. 1, 50 und Irin.
1, 2, 165 (202) im Ambr. und vet.; Terent. Heaut. Prol. 39; 3, 1, 53
(462); Hec. 2, 1, 20(217) und Ad. Prol. 16; Cic. Brut. 5, 18 im
Lag. 8 ; pro Mur. 34, 70 im Münchn. E ; pro Sest. 3, 6 ; pro Cael.
4, 10; pro Balb. 20, 45; post redit. in sen. 15, 38 und post redit.
ad Quir. 1, 4; 3, 8, überall im Par. ; Caes. bell. Gall. 6, 22, 3;
7, 24, 1 und 7, 41, 2 im Par. 1; Verg. Ecl. 2, 4; 7, 50; Georg.
1, 155; 2, 149; 2, 374; 2, 441 und Aen. 4, 248; 4, 447; 5, 866;
7, 12; 8, 55; 9, 808; Horat. Epod. 15, 13 in den Par. A- und
im Lemma des Porphyr.; Liv. 1, 20, 2; 1, 20, 3; 2, 48, 7; 3, 19,
4; 4, 25, 1; 4, 55, 3; 5, 50, 8; 6, 12, 2; 30, 10, 20 im Put.;
Tacit. Ann. 3, 52; 4, 31; 4, 41; 16,22 — adsignare und adsig-
natio Corp. Inscr. Lat. 1, 200 Z. 3; 5; 7; 11; 16; 17; 23; 24;
43; 44; 53; 55; 57; 62; 63; 68; 70; 76; 77; 78; 81; 90; 91; 93;
94; 2, 1721; 5, 3634; L Neap. 2505; 2591; 2623; 6914; Monum.
Ancyr.Taf. 3Z. 23; Orell. .39; 1506; 2456; 2537; 3111 ; 3579; 3701;
4038; 4398; 4539; Henz. 6523; 6574; 6575; Cic. Verr. 3, 25, 61
im Vat. Palimps. und 5, 50, 131 in demselben und im Reg.; de
domo 44, 116 im Par.; Phil. 2, 17, 43; 6, 5, 14 und 9, 7, 17 im
Vat.; 5, 19, 33 im Vat. und Ital.; Liv. 3, 72, 4; 4, 30, 6; 4, 48,
3; 4, 55, 3; 5, 7, 5; 5, 7, 12; 6, 4, 4; Tacit. Ann. 14, 3 und Hist.
1, 30; 1, 52; 2, 60; 3, 78 — adsilire adsultus adsultare Cic. de
orat. 2, 53, 213 in mehreren Lag., darunter 4 m. corr., 13 und
— 803 —
36, und im Vict; Verg. Aen. 5, 442; Tacit. Ann. 1, 51; 2, 13;
2, 21; 11, 3J; 12, 35; 13, 40 und Hist. 1, 79; 4, 22; 4, 77 —
adsimilis Plaut. Truc. 2, 7, 12 (563); Cic. Nat. Deor. 2, 55, 136;
Lucr. 2, 49;i; 4, 336; 4, 425; Verg. Aen. 6, 603; Ovid. Ep. ex
Pont. 2, 2, 85 — udsintulare oder adsimHare Plaut. Bacch. 1, 1,
42; 4, 9, 38 (962); Men. 1, 2, 37 (150) im vet.; Mil. Glor. 3, 3,
34 (908); 4, 4, 27 (1163); 4, 4, 34 (1170); 4, 4, 45 (1182); Poen.
3, 2, 22 (599); 3, 2, 23 (600); Stich. 1, 2, 19 (77) im Ambr. und
1, 2, 27 (85); Truc. 2, 4, 36 (390); 2, 4, 40 (394); Terent. Andr.
1, 1, 141 (167); 3, 2, 20 (500); 4, 3, 20 (735); Eun. 3, 2, 8 (461);
Heaut. 2, .3, 91 (332); 2, 3, 117 (358); 4, 3, 38 (716); 5, 1, 15
(888); Phorm. 1, 2, 78 (128); 1, 4, 32 (210); 5, 7, 10(893) und
Hec. 2, 1, 38 (235); Tragiker bei Cic. Off. 3, 26, 98 im Bamb.
und Würzb.; Cic. pro Cael. 6, 14 im Par.; Verg. Aen. 10, 639;
12, 224; Tacit. Ann. 1, 28; 4, 8; 4, 59; 6, 25; 11, 11 ; 15, 39;
15, 49; 16, 17; Gaius Inst. 1, 22 — adsistere luschr. Henz. 6753;
Plaut. Most. 4, 2, 2 (885); Merc. 5, 4, 16 (977) und Pseud. 1, 2;
1, 23; 1, 3, 123 (357); Terent. Ad. 2, 1, 15 (169); Verg. Aen.
10, 490; 12, 790; Horat. Serm. 1, 6, 114; Tacit. Ann. I, 34; 2,
13; 2, 16; 2, 71; 4, 45; 4, 51; 4, 69; 5, 7; 6,19; 15,7; 15,31
und Hist. 2, 80; 3, 31; 3, 68; 4, 46; 4, 83 — adsolere Plaut.
Epid. 1, 1, 5 und Persa 5, 1, 7; Terent. Andr. 3, 2, 1 (481); Cic.
Phil. 2, 33, 82 im Vat. ; Liv. 1, 28, 2; 5, 52, 16; 23, 31, 15;
Tac. Ann. 1, 24; 3, 1 ; 6, 12; 13, 44 und Hist. 2, 6 — adsuesccre
adsuetus adsuetudo af/sM^/ac^/e Inschr. Orell. 686 ; Rede des Kaisers
Claudius super civil. Gallis danda Taf. 2 Z. 30; 37; Cic. Brut.
2, 7 in den Lag. 8 und 51; pro Plane. 9, 22 im Teg. ; Nat. Deor.
2, 38, 96; Prov. cons. 13, 33 im Par., Gembl. und Erf.; Caes. bell.
Gall. 4, 2, 3 im Bong. 1, Par. 1, Voss. 1, Bresl. 1 und Egm.;
4, 1, 9 und 4, 3, 3 im Par. 1 ; bell. civ. 1, 44, 2 im Par. 2; Verg.
Georg. 1, 42; 2, 168; 2, 361; 2, 472; 3, 168; 3, 418 und Aen.
5, 301; 6, 832; 7, 33; 7, 487; 7, 490; 7, 746; 7, 806; 8, 174;
8, 517; 9, 201; 9, 511; 9, 607; 9, 618; 11, 495; Horat. Serm.
2, 2, 11 ; 2, 2, 109 in den Par. ^(pk und im Leid., und im Emmer.
m. sec. (m. pr. ats.); Liv. 3, 61, 12; 4, 45, 4; 5, 48, 3; 5, 54,
3; 10, 17, 10; 10, 19, 16; 21, 33, 4; 22, 12, 10; 30, 28, 8; Tacit.
Ann. 1, 11; 2, 44; 4, 16; 5, 6; 6, 40; 12, 5; 13, 46 und Hist.
1, 5; 1, 7; 2, 62; 4, 34 — adsum und adsim C. L L. 1, 198 Z.
32; 1, 577 Col. 3 Z. 10; L Neap. 2646 Z. 25 und 6016 Z. 12;
OrelL 2356; Plaut. Most. 5, 1, 27 (1075); Men. 3, 1, 9 (454); 5, 6,
4 (969); Mil. Glor. 3, 1, 14 (608); 3, 1, 115 (709); 3, 3, 23 (897);
öl*
— 804 —
3, 3, 45 (919); 4, 2, 40 (1031); 4, 4, 1 (1137); Merc. 2, 3, 27
(362); Pseud. 1, 2, 48 (181); Stich. ], 1, 9; 2, 1, 52 (323); 5, 4,
31 (711) und Trin. 1, 2, 109 (146); 2, 2, 2 (277); in einigen
dieser Stellen im vet. allein, auch Poen. 1, 2, 67 (279) im vet. und
decurt. , wo doch das Wortspiel die Aussprache assum verlangt,
ferner Enn. (Fab. 242) bei Cic. Acad. 2, 28, 89 ; Dichter bei Cic.
Tusc. 1, 16, 37; Terent. Eun. 2, 3, 82 (373); 3, 2, 11 (464); 3,
2, 53 (506); 4, 6, 5 (743); 4, 6, 29 (767); Heaut. 2, 2, 12 (241);
2, 3, 108 (349); Phorm. 3, 3, 16 (549) und Ad. 4, 4, 11 (619);
Acc. (277) bei Non. S. 485 und 522; Cic. Brut. 50, 188; pro
Quint. 23, 75; Divin. in Caec. 4, 13; 4, 14; Verr. 2, 72, 177
im Lag. 42 m. pr. ; 4, 67, 150; 5, 46, 121; pro Cluent. 69, 197;
pro Cael. 1, 1; pro ßalb. 19, 43; Ep. Att. 5, 18, 3; 10, 8, 10;
Caes. bell. civ. 2, 32, 3; Verg. Ecl. 4, 56; Georg. 1, 18; 4, 19
und Aen. 1, 595; 1, 734; 2, 330; 2, 701; 3, 116; 3, 225; 4, 578;
5, 57; 5, 70; 5, 364; 7, 454; 7, 506; 8, 78; 8, 286; 9, 427; 10,
255; 10, 461; 10, 774; 12, 288; Horat. Epod. 1, 21 in den Par.
A/i, dem Gembl. und drei Bland., bei Porphyr, und dem comment.
Cruq.; Serm. 1, 3, 117; 2, 6, 15 und Epist. 1, 17, 57; Liv. 3,
25, 8; 5, 8, 13; 21, 21, 6; Tacit. Ann. 2, 14; 3, 33; 6, 35 und
Hist. 3, 86 (assunt ohne Var. Plaut. Gas. 2, 6, 6; dasselbe wird
Cic. Catil. 4, 7, 14 von Halm aus neun Hdschr. ; pro Sulla 2,4;
4, 13; 11, 32; 21, 61; 26, 72 aus dem Teg. und in den übrigen
Stellen aufser der letzten noch aus einer oder der anderen guten
Hdschr.; Phil. 3, 1, 2 aus dem Bamb., Gud. und Teg.; assint Lael.
22, 84 aus dem Benediotb., Gud., Salzb., Erf. und Wien. V; assit
daselbst 24, 89 aus den drei ersten dieser Hdschr. bemerkt) —
adsumere Corp. Inscr. Lat. 3, 781 Z. 6; 17; 25; Grell. 2648; Cic.
de orat. 1, 37, 170 in einigen Lag.; pro Mur. 14, 31 im Heimst.;
pro Balb. 24, 55 im Par.; pro Plane. 1, 3 und 23, 56 im Teg.;
Prov. cons. 19, 45; Horat. Serm. 1, 6, 51 in den Par. <p(p und
im Goth.; Liv. 1, 54, 1 ; 2, 4, 2; 2, 22, 3; 10, 26, 1; 21, 19, 4
Tacit. Ann. 1, 3; 1, 8; 2, 32; 2, 87; 3, 39; 3, 40; 3, 44; 3, 55
3, 56; 4, 6; 6, 8; 6, 36; 11, 33; 14,20; 14,51; 15,28; 15,54
15, 71; 16, 2; 16, 3; 16, 7; 16, 18 und Hist. 2, 69; 2, 90; 3, 59
4, 68; 5, 8 — adsuryare Cic. Cato mai. 18, 63; Verg. Ecl. 6, m
Georg. 2, 98; 2, 160; 3, 109; 3, 355 und Aen. 1, 535; 4, 86; 9
348; 10, 95; 10, 208; 10, 797; 11, 284; 12, 494; Liv. 9, 46, 9
Sen. Epist. 64, 9; Tacit. Ann. 13, 38 und Hist. 2, 99. — In Über-
einstimmung mit der Aussprache ist atsum und atsim geschrieben
Plaut. Mil. Glor. 3, 1, 115 (709); 3, 3, 23 (897); 3, 3 45 (919);
— 805 —
im decurt. und Vat., in dem letzteren m. pr. ; Cic. Verr. 5, 59,
154 im Reg.; pro Sest, 41, 89 im Par. m. pr. und Rep. 1, 17,
28; Verg. Aen. 1, IM im Med. und 5, 364 im Pal; Horat. Serm.
1, 3, 117 im Emmer. ; — atserere Cic. ]pYO Flacc. 17,40 im Vat. ;
atseverare Plaut. Mil. Glor. 3, 1, 166 (761) im decurt. und Vat.; at-
sidna I. Neap. 5206; atsiduo Plaut. Most. 4, 2, 60 (1051) im vet.
m. pr. ; atsimilis Verg. Aen. 6, 603 im Med.; atsimulare Plaut.
Mil. Glor. 2, 1, 74 (152) und 3, 1, 197 (792) in mehreren Büchern
und Verg. Aen. 10, 639 im Med.; atsuctns Aen. 7, 33 im Med.
Vor sc sp st fällt, wie die oben angeführten Gramma-
tiker bemerken, das d von ad aus. Vergl. Dorsch a. a. 0.
p. 23. Asccndo und ascensus Liv. Andr. (31) bei P'est. unter ocrem
S. 181 ; Enn. (Sat. 73 ed. L. Müller) bei Sen. Epist. 108, 34; Terent.
Andr. 2, 2, 19 (356) und Ad. 4, 5, 69 (703), hier im Bemb. es-
cendit; Laber. (24) bei Non. S. 107; Cic. de orat. 1, 61, 261; 2,
24, 100; 2, 47, 195; Brut. 68, 241; 81, 281; Verr. 4, 23, 51 im
Reg.; pro Font. 3. 4; pro Mur. 27, 55; pro Sulla 2, 5 im Teg.,
Vat. und Salzb. ; pro Sest. 63, 131 im Par.; in Vatin. 14, 34 und
pro Balb. 17, 40 in demselben und im Gembl. ; in Pison. 33, 81;
pro Plane. 25, 60 im Erf. und 27, 67 im Teg. und Erf. und im
Lemma des Ambr. Schol.; de domo 21, 54; 28, 75; 38, 101; pro
Deiot. 9, 27; Phil. 3, 8, 20; Fin. 2, 22, 74; Divinat. 1, 25, 54
im Leid. A und 1, 28, 58; Cato mai. 10, 34; Off. 2, 18, 62; Parad.
1, 2, 11 im Leid. A m. sec. und im Wien.; Legg. 2, 8, 19 im
Leid. A; Caes. bell. Gall. 1, 21, 1; 1, 21, 2; 2, 27, 5; 2, 33, 2;
5, 32, 2; 5, 43, 3; 7, 27, 2; 7, 45, 10; 7, 46, 1; 7, 47, 7; 7, 50,
1; 7, 50, 3; 7, 72, 4; 7, 85, 6; 7, 86, 4; 8, 14, 3; 8, 33, 1; 8,
40, 4; 8, 43, 1, überall im Par. 1, und bell. civ. 1, 28, 4; 1, 47,
3; 1, 79, 2; 2, 34, 1; 2, ,34, 5; 3, 11, 3; 3, 69, 2, überall, wie
es scheint, im Par. 2; Lucr. 2, 138; 5, 493; 6, 469; Verg. Aen.
1, 419; 2, 192; 9, 507; 12, 144; Liv. 5, 47, 2; 5, 47, 9; 7, 30,
18; 7, 35, 6; 9, 24, 7; 10, 7, 10; 10, 14, 14; 21, 35, 11; 23, 11,
5; 30, 10, 3; Tacit. Ann. 2, 75; 5, 10; ascetidihilis Pompon. Se-
cundus (18 p. 228 ed. Ribbeck) bei Lact, zu Stat. Theb. 10, 841
— asciscere Cic. de orat. 1, 19, 87; Brut. 77, 268 in einigen Lag.
und im Guelf. 1; de domo 34, 92 und 36, 96; 36, 97 im Par.
m. sec. und Gembl.; Har. resp. 13, 27 im Par. ra. sec; pro Balb.
8, 20 und 11, 27 im Par. m. sec; 8, 21 und 22, 51 im Gembl.;
Acad. 2, 40, 125; 2, 46, 141 im Gud. 2; Fin. 5, 7, 18; Legg. 2,
8, 20 in den Leid. AB; Hirt. bell. Gall. 8, 30, 1; Tacit. Ann. 11,
25; 14, 52; Hist. 1, 22; Germ. 22 und Agric. 9 — ascribere
— 806 —
ascriptor ascripticius I. Neap. 1888; Orell. 4360 Z. 23; Plaut. Bacch.
4, 4, 82 (734) im vet. [in anderen Büchern asscr., wie auch v. 89
(741); 93 (745)]; Cic. de orat. 2, 66, 264 im Vict. und Guelf. 2
und in mehreren Lag., darunter im 36; Verr. 1, .36, 148 im
Lag. 29 m. pr. und in mehreren anderen Büchern; de imp. Cn.
Pomp. 19, 58 im Fuld, und Pal. (im Erf. und Teg. asscr.); pro
Balb. 8, 20 im Par. und Gembl. m. sec. und 12, 30 im Par. m.
sec. ; de domo 9, 22 und 19, 49 im Par. m. sec. und Gembl.; 50,
129 im Gembl.; 44, 116 und Har. resp. 27, 57 im Par. m. sec;
in Pison. 35, 86; Phil. 2, 34, 87 im Gud. und Teg.; Nat. Deor. 3,
15, 39 im Wien.; Off. 3, 10, 45; Horat. Carm. 3, 3, 35 in den
Par. kk (im Par. u asscr.); Tacit. Ann. 13, 51 und de orat. 17
— aspicere aspectus aspectare Corp. Inscr. Lat. 1, 1009 Z. 3; 1,
1027 Z. 1; 2, 3475 Z. 6; 2, 4426; L Neap. 89 Z. 25; Cenot. Pis.
Taf. 1 Z. 14; Henz. 6579; Plaut. Aulul. Prol. 3; 5, 5 (812); Trucul.
3, 2, 4 (672); Naev. (bell. Pun. 1, 3 ed. Baehrens) bei Prob, zu
Verg. Ecl. 6, 31 S. 14; Enn. (Fab. 296) bei Varro L. L. 7. 2, 9;
Enn. p. 153 XLVII ed. L. Müller bei Cic. Tusc. 1, 15, 34; (Fab.
308) bei demselben Nat. Deor. 2, 2, 4; 2, 25, 65; 3, 4, 10; Fest,
unter sublimem S. 306; Apul. de mundo 33 S. 363 und Prob, zu
Verg. Ecl. 6, 31 S. 11; (Fab. 250) bei Cic. Acad. 2, 17, 52 im
Leid. A und Fest, unter neutiquam S. 165; (Ann. 369) bei Philarg.
zu Verg. Ge. 4, 188; (Ann. 428) bei Prise. 6, 14, 74 S. 712 (I 259, 8)
und bei Macrob. Sat. 6, 5, 10; Plaut. Cas. 2, 3, 12; 3, 2, 32: 5,
3, 2: Epid. 4, 2, 3 (572); 5, 1, 16 (622); 5, 1, 18 (624) im Ambr.;
Bacch. 2, 2, 26 (204); 3, 1, 7 (374); 3, 6, 5 (534); 4, 4, 37 (688);
4, 5, 5 (765); Most. 1, 3, 16 (172); 2, 1, 76 (423); 3, 2, 168 (855);
4, 3, 32 (1026); 5, 1, 56 (1104); Men. 1, 2, 36 (145); 1, 3, 7 (191);
5, 7, 12 (1003); Mil. Glor. 2, I, 45 (123); 2, 3, 17 (288); 4, 6, 2
(1217); 4, 6, 47 (1262); 4, 6, 49 (1264); 4, 6, 58 (1273); 4, 9,
14 (1391); Merc. 1, 2, 86 (199); 1, 2, 107 (220); 2, 1, 36 (260);
2, 1, 38 (262); Pseud. 1, 2, 9 (142); 2, 4, 60 (750); 4, 7, 80 (1176);
Poen. 1, 2, 71 (283); 1, 2, 135 (348); 2, 9 (von Scholl nicht in den
Text gesetzt); 5, 3, 3 (1122); Persa 4, 3, 76; 5, 2, 10: Trin. 2, 4,
189 (589) und Truc. 3, 2, 4 (672); Pacuv. (328) bei Cic. de orat.
2, 46, 193; (3) bei demselben Divin. 2, 64, 133 und bei Non. S.
470 und Diom. 1 S. 395; Tragiker bei Cic. Tusc. 3, 18, 39 und
Ep. Fam. 9, 26, 2; Turpil. (73) bei Non. S. 182 und 539; Titin.
(124) bei Non. S. 470 und 552; Terent. Andr. 1, 1, 91 (118); 2,
2, 28 (365); Eun. 1, 2, 4 (84); 5, 1, 22 (838); Heaut. 4, 1, 43
(656); 4, 5, 25 (773); Ilec. 3, 3,. 7 (367); 3, 3, 8 (368); 3, 3, 16
— 807 —
(376) und Ad. 3, 3, 19 (373); Trabea bei Cic. Tusc. 4, 31, 67;
Acc. (80) bei Non. S. 136, 485 zweimal und 518; Laber. (82) bei
Non. S. 114 und 465; Syrus Sent. 9; 47; 198; 649; Cic. de orat.
1, 35, Ibl; 1, 35, 162; 2, 18, 75; 2, 38, 160; 2, 46, 193; 2, 87,
357; 2, 87, 358; 3, 7, 28; 3, 25, 98; 3, 26, 102; 3, 36, 145; Brut.
3, 10; 3, 12; 54, 200; 61, 220: 64, 228; 86, 295; pro Rose. A.
22, 63; Verr. 1, 7, 19 im Lag. 29, Guelf. 1 und 2 und cod.
C. Steph.; 1, 49, 129; 3, 9, 22; 3, 76, 175 und 5, 42, 108 im Vat.
Palimps.; 5, 49, 128 in demselben und allen Lag.; 2, 24, 58 im
Lag. 42 ra. pr.; 4, 20, 43; 4, 22, 48; 4, 45, 101; 4, 52, 117 zwei-
mal; 5, 1, 3 und 5, 72, 187 im Reg.; 5, 11, 28 im Reg. und Lag.
29; 5, 26, 67 im Reg., Leid, und in den Guelf. 1 und 2; pro Caec.
14, 39 im Tur. Palimps., Teg. und Erf. ; 15, 43 im Teg. und Erf.;
16, 45 im Teg.; Catil. 1, 7, 17 im Pith., Duisb. und in mehreren
Lag.; pro Mur. 41, 89; pro Sulla 5, 15 und 6, 20 in allen Büchern;
23, 66; 26, 74 und 27, 74 im Teg : pro Sest. 1, 1; 3, 7; 8, 19;
9, 20; 24, 53 und 69, 144 im Par. und Gembl.; 50, 106 und zwei-
mal 54, 116 im Par.; in Vatin. 2, 4; 8, 19 und 16, 39 im Par.
und Gembl.; pro Cael. 15, 36 und pro Balb. 21, 49 im Par.; de
domo 40, 105 zweimal; 42, 110 und 47, 124 im Par. und Gembl.;
Har. resp. 1, 2; 5, 8 und 23, 49 im Par. und Gembl.; 11, 22 im
Par. m. sec. und Gembl.; 15, 33 und 17, 37 im Par.; in Pison. 11,
24; 22, 53; pro Plane. 12, 29; 28, 69 und 42, 101 im Teg.; pro
Milon. 1, 3 im Teg. und Erf. und 12, 33 im Lemma des Ascon.;
Phil. 2, 13, 33; 5, 7, 18; 6, 5, 12; 12, 8, 19 zweimal; 13, 2, 4;
13, 4, 9; 14, 4, 10; Acad. 2, 7, 19 in den LeiJ. AB und 2, 11, 35
im Leid. B m. pr.; Tusc. 1, 30, 73; 3, 22, 53: 5, 39, 114; Nat.
Deor. 2, 35, 90; 2, 57, 142; 2, 63, 158; Divinat. 1, 83, 73; 2, 16,
37; 2, 72, 149; ferner 1, 36, 79 im Leid. A und Heins.; 2, 23, 51
im Leid. A und Wien.; Cato mai. 9, 27; Rep. 1, 11, 17; Tim.
14; Caes. bell. Gall. 5, 14, 2; 7, 56, 4 und 7, 76, 6 im Par. 1;
bell. civ. 2, 35, 2, wie es scheint, im Par. 2; Verg, Ecl. 4, 50; 4,
52; 5, 6; 7, 8; Georg. 2, 114; 3, 228; 4, 2 und Aen. 1, 393; 1,
420; 1, 526; 1, 613 und an vielen anderen Stellen; Horat. Carm.
1, 19, 8; 2, 17, 17; Epod. 9, 16 und Serm. 2, 5, 5; 2, 6, 60 und
an anderen Stellen; Liv. 7, 16, 5; 9, 6, 3; 10, 13, 7; 30, 18, 7;
Tacit. Ann. 1, 4; 1, 17; 2, 31; 2, 75; 3, 17; 3, 29; 3,45; 3, 59;
4, 8; 4, 15; 4, 32; 4, 74 und an mehreren anderen Stellen —
aspergere oder aspargere und aspersio Plaut. Epid. 4, 1, 28 (555);
Bacch. 2, 3, 13 (247) und Truc. 2, 4, 15 (366); Cic. de orat. 2,
59, 241; pro Caec. 6, 17 im Teg. und Erf.; pro Mur. 31, 66; in
— 808 —
Vatin. 6, 15 und pro Balb. 25, 56 im Par. und Gembl.; pro Cael.
10, 23 im Par.; pro Plane. 12, 30 im Teg. und Erf.; Nat. Deor.
3, 36, 88; Divinat. 1, 13, 23 zweimal und Legg. 2, 10, 24; Verg.
Georg. 3,419; 4, 62; Horat. Serm. 1, 4, 87 und Epist. 1, 11,
12; Prop. 4 (3), 14, 15; Liv. 23, 30, 12; nsparcjine Verg. Aen. 3,
534 — aspirare Cic. Brut. 21, 84; Verr. 1, 54, 142 im Lag. 29
und in mehreren anderen Büchern; 5, 37, 97 im Vat. Palimps. ;
pro Caec. 14, 39 im Teg. und Erf.; pro Sulla 18, 52 im Teg. und
Salzb.; Liv. 4, 35, 6 — astare C. L L. 1, 1007; 2, 2146; Naev.
(trag. 53) bei Fest, unter obstinato S. 193; derselbe (com. 26)
bei Prise. 10, 5, 30 S. 893 (I 522, 11), einmal im St. Gall. m.
pr. und im Par. R, Leid, und Carlsr., und einmal im Leid, und
Carlsr. m. pr. und im St. Gall.; Enn. (Fab. 171) bei Cic. Tusc.
1, 35, 85; (Fab. 94) bei Fest, unter prolato aere S. 242 und (Fab.
295) bei Non. S. 470; Plaut. Capt. 3, 5, 6 (664); Gas. 2, 3, 12;
3, 3, 5; 3, 6, 8; 3, 6, 13; Epid. 5, 2, 9 (674, aber vgl. Anm. von
Götz); 5, 2, 25 (691); 5, 2, 51 (716); Bacch. 3, 3, 47 (451); 5, 2,
16 (1134); Most. 1, 4, 11 (324); 2, 2, 89 (522); 3, 2, 81 (768);
3, 2, 148 (834); Men. 2, 3, 44 (395); 4, 2, 89 (632); 4, 3, 2 (676);
4, 3, 23 (697); Mil. Glor. 2, 2, 58 (213); 2, 5, 36 (446); 4, 2, 30
(1021); 4, 2, 31 (1022); 4, 6, 39 (1254); Merc. 1, 2, 20(129); 1,
2, 75 (187); 2, 3, 130 (468); 4, 4, 33 (773); 4, 5, 6 (821); Pseud.
1, 4, 1 (394); 3, 2, 74 (863); 4, 2, 12 (967); Poenul. 1, 2, 49 (261);
Persa 1, 1, 13 zweimal; 2, 2, 26; 2, 2, 42; 2, 4, 3; Stich. 1, 3,
114 (271); 2, 1, 38 (310); 3, 2, 11 (464); Trin. 1, 2, 48 (85); 3,
1, 24 (625); 4, 3, 52 (1059) und Truc. 1, 2, 73 (175); Pacuv. (202)
bei Cic. Acad. 2, 27, 88 im Leid. A und Wien.; Terent. Heaut.
5, 2, 7 im Basil. und Rice; Phorm. 4, 3, 2 (607) im Basil. m. pr.
und im Vict., Rice, und decurt.; 5, 6, 27 (867); Cic. post redit.
in sen. 10, 26; Verg. Aen. 1, .301; 2, 303; 3, 123; 3, 150: 3, 194;
4, 702; 5, 10; 5, 478; 6, 17; 7, 181: 10, 885, überall im Pal, und
einigemale im Med. m. pr. und in den sched. Vat.; Horat. Serm.
1, 6, 117; Tac. Ann. 11, 37; 14, 5; 14, 14; 14. 34: 15, 16 und
Hist. 2, 46; 5, 16 — astipulator Cic. in Pison. 9, 18 im Erl.; Gaius
Inst. 3, 126 — astrepereH&c. Hist, 2, 90 — astringere und aatrictus,
wie Caper de verb. dub. S. 2247 (107, 10) nicht verlangt, haben
Plaut. Capt. 3, 5, 9 (667); Bacch. 4, 7, 25 (823) im Leipz. und
in der ed. pr.; Men. 1, 1, 19 in denselben und im decurt.; Terent.
Eun. 1, 2, 22 (102) im Vict. und Rice; Cic. de orat. 1, 16, 70;
1, 60, 254; 3, 44, 173; 3, 44, 175; 3, 48, 184; Brut. 10, 40; 25,
94; 31, 120; 79, 274; 90, 309; 95, 327; Orat. 65, 220; pro Sulla
— 809 —
29, 82 im Teg. und Salzb.; Prov. cons. 14, 34 im Par. m. sec;
pro Sest. 50, 108 im Par. m. sec. ; in Pison. 13, 30 im Freis., Erl.
und Salzb. und 39, 95 im Münch. und Salzb.; pro Plane. 30, 74
im Erf. ; Phil. 4, 4, 9 im Bamb., Bern., Gud. und Teg.; Acad. 2,
19, 61 im Leid. A; Tusc. 3, 6, 13; Nat. Deor. 2, 54, 136; 2, 55,
138; Off. 3, 4, 19; 3, 31, 111; Parad. 1, 1, 6; Legg. 2, 19, 48;
Horat. Epod. 15, 5 im Bern, und Turic. und in den Par. kyÄn.
Im ausschliesslichsten Gebrauch ist die Schreibung
ohne d in asperuari, wie Plaut. Most. 1, 3, 32 (189); Terent.
Phorm. 2, 3, 24 (371); Cic. pro Rose. A. 53, 153; Divin. in Caec.
1, 3, Verr. 4, 51, 113; pro Cluent. 14, 41; 16, 47; 68, 194; pro
Sest. 13, 30; pro Cael. 17, 42; in Pison. 20, 45; pro Rabir. Post.
16, 44; Acad. 2, 48, 148; Fin. 2, 10, 31; Tusc. 5, 32, 91; Sallust.
Cat. 3, 4; Verg. Georg. 1, 228; 3, 393 und Aen. 11, 106; Liv. 1,
17, 2; 1, 22, 7; 4, 45, 7; 6, 4, 5; 7, 33, 2; 8, 2, 6; 8, 13, 2; 9,
41, 3; Quintil. 8, 3, 33; 12, 11, 27; Tacit. Ann. 1, 16; 1,27; 1,
40; 3, 21; 4, 46; 4, 57; 11, 10; 14, 42; 15, 27; Eist. 2, 52; 3,
68 und Germ. 1 1 ; doch ist adspernabantur Liv. 8, 28, 3 im Par.,
dagegen abspemahantur 3, 31, 8 in demselben , und es kann ge-
zweifelt werden, ob dieses Verbum mit ad, oder wie aspelio und
asporto, mit ab zusammengesetzt ist.
Das d ist beibehalten in adscendere Acta fratr. Arv. a.
218 Z. 23; Cic. pro Cluent. 40, 110 (aufser im Salzb.) und 55,
150; pro Milon. 35, 97 — adsciscere und adscire Corp. Inscr. Lat.
5, 3117; L Neap. 6914; Orell. 799 (3048) und 4057; Henz. 6086
Col. 2 Z. 5; Cic. Verr. 5, 72, 187; Tusc. 2, 10, 23; Rep. 2, 7,
13; 2, 13, 25; 2, 18, 33 und Legg. 2, 8, 19; Caes. bell Gall. 1,
5, 4; Tacit. Ann. 1, 3; 1, 31; 1, 60; 2, 60; 3, 30; 4, 57; 5, 6; 11,
24; 15, 19; 16, 20 und Bist. 1, 15; 1, 16; 1, 25; 1, 29; 1, 59;
2, 5; 2, 8; 2, 53; 3, 5; 4, 24; 4, 80, Paul. Festi S. 14 — adscri-
bere adscriptio adscripticius ndscriptivus dar. vir. elog. 9 (Corp.
Inscr. Lat. 1 S. 279); Corp. Inscr. Lat. 2, 423*; Plaut. Baceh.
4, 4, 89 (741); 4, 4, 93 (744) im vet. und Leipz.; Men. 1, 3,
2 (186), im Leipz. und in der ed. pr. ascr. ; Persa 1, 2, 17; Varro
L. L. 7, 3, 56 und bei Nou. S. 57; Cic. Verr. 2, 45, 110; 2, 47,
115; 3, m, 154; 5, 20, 51; pro Caec. 33, 95 dreimal (im Teg.
zweimal asscr.); leg. agr. 2, 19, 51; 2, 20, 53; pro Arch. 4, 6; 4,
7; 4, 8; 5, 10; pro Place. 30, 74; pro Rabir. Post. 1, 1; Phil. 2,
13, 33 (im Teg. asscr.) und 2, 40, 102; Cic. Ep. Fam. 13, 30, 1;
Ep. Att. 5, 20, 9; Tusc. 5, 22, 63; Divinat. 1, 16, 29 und Legg.
2, 5, 11 ; Horat. Epist. 1, 19, 4 (im Par. y und in anderen Büchern
— 810 —
asscr., im Par. v ascr.); Uv. 4, 11, 7; 6, 30, 9; 33, 24,8; Tacit.
Ann. 14, 27 und Hist. 2, 94; Paul. Festi S. 14 zweimal — ad-
»lierijere Cic. pro Cluent. 26, 71 und in Vatin. 17, 41 — adspicere
und adspect'ire Terent. Eun. 3, 5, 11 (559), im Basil. assp.; Cic.
Verr. 5, 17, 44; 5, 26, 65; pro Cluent. 61, 170; Catil. 3, 5, 13;
pro Arch. 6, 12; pro Milon. 34, 92 und Phil. 2, 30, 76 — ad-
spirare und adspiratio Cic. pro Quint. 29, 89; Divin. in Caec. 5,
20; in Pison. 5, 1 1 ; Tusc. 5, 9, 27; Nat. Deor. 2, 33, 83; 2,55,
136; Divin. 1, 36, 79; 1, 57, 130 (wo am Rande des Leid. B aspi-
ratio bemerkt ist); Verg. Aen. 1, 694: 2, 385; 5, 604; 5, 764; 7,
8; 8, 373; 9, 525; 12, 352 (nur in der ersten dieser Stellen ist
im Pal. m. pr. und im Bern, c, und in einigen der übrigen Stellen
im Bern, b asp. — odstare und adsiator Corp. Inscr. Lat. 4, 1190;
I. Neap. 5292; Acta fratr. Arv. a. 78 Z. 23; Orell. 1485; Enn. (Fab.
171) bei Cic. Tusc. 3, 19, 44 (Tusc. 1, 35, 85 ist in dem nämlichen
Verse astante); Plaut. Bacch. 4, 7, 17 (815); 4, 9, 54 (978); Men
Prol. 56; 2, 2, 56 (331); 2, 2, 57 (332); 5, 2, 112 (865) und Pseud
1, 5, 44 (im Leipz. einigemale ast.); Turpil. (75) bei Non. S. 182
Terent. Phorm. 4, 3, 2 (607), im Basil. m. pr. und im Vict., Rice
und decurt. ast.; Verg. Georg. 3, 545; 4, 319 und Aen. 2, 328
3, 677; 7, 72; 9, 550; 9, 677; 12, 93; 12, 133; Liv. 1, 16, 6; 3
22, 8; Tacit Ann. 2, 9; 2, 17; 3, 14; 3, 23; 4, 56; 11, 30; 13
38; 14, 8; 15, 66 — adstipulari und adstipulator Cic. pro Quint
18, 58 und Acad. 2, 21, 67; Gaius Inst. 3, 110; 3, 112; 3, 113
3, 114; 3, 117; 3, 215; 4, 113 — adstrepere Tacit. Ann. 1, 18
2, 12; 11, 17 und Hist. 4, 49 — adstringere Plaut. Poen. 3, 4, 27
(736) und Trin. 3, 2, 73 (699); Terent.' Eun. 1, 2, 22 (102) im
Bemb.; Cic. pro Quint. 5, 19; Verr. 4, 42, 92; Ep. ad Q. fr. 1,
1, 3, 11; Ep. Att. 6, 2, 1; 10, 6, 2; Acad. 2, 3, 8; Nat. Deor.
1,7, 17, Fat 14, 32 und Legg. 2, 20, 49; 2, 21, 53; Verg. Georg.
1, 91; Horat. Carm. 3, 8, 10; Tacit. Ann. 3, 55; Gaius Inst. 3,
87 — adstrwre Inschr. Henz. 5593 Z. 22; Caes. bell. Civ. 2, 9,
2; Vell. 1, 17, 2; 2, 55, 2; Tacit. Hist. 1, 78 und Agric. 44. Diese
Schreibung folgt dem praeceptum antiquorum bei Mar. Victor. 1
S. 2467 (22, 2): scribi quidem omnibus htteris oportere, in enun-
tiando autem quasdam litteras elidi. Atscita ist geschrieben Cic.
Verr. 4, 51, 115 im Reg. m. pr. ; atsjArans Verg. Aen. 5, 764 und
atsfitit Aen. 6, 17 im Med , aUtipulator Gaius Inst. 3, 117; 3, 126,
at strictior Tacit. de orat. 25 im Periz. und Farn.
Manche meinten, das d von ad vor sc sp st ebenso, wie vor
s mit darauf folgendem Vocal, assimilieren zu müssen. So ist
— 811 —
aufser den in Obigem aus einzelnen Hdschr. angeführten Beispielen
assciscere Cic. Verr. 4, 51, 115 im Reg. m. sec; pro Arch. 2, 4
im Erf. ; pro Balb. 8, 20 und 13, 30 im Gembl. ; Tacit. de orat.
5 im Periz. — asscribcre und asscripfor Plaut, Bacch. 4, 4, 82
(734); 4, 4, 89 (741); 4, 4, 93 (745) im decurt. und Vat; Cic.
pro Caec. 33, 95 im Teg. ; de imp. Cic. Pomp. 19, 58 im Erf. und
leg. : leg. agr. 2, 9, 22 ; 2, 9, 24 im Erf., Erl. und Salzb. ; pro Balb.
8, 20 und 12, 30 im Gembl, an der ersteren Stelle m. pr. ; de
domo 44, 116 im Gembl.: post redit. in sen. 4, 9 im P>1. und
Salzb. und 10, 26 im Pith. ; Phil. 2, 13, 33 im Teg.; Ep. Att. 10, 8,
1 im Med. m. pr. — asspicere Plaut. Mil. Glor. 4, 6, 58 (1273)
im Vat., und Truc. 3, 2, 4 (672) im decurt. — as.stare Inschr. Orell.
1918; Naev. (com. n) bei Prise. 10, 5, 30 S. 893 (1522, 11) im
Par. R m. sec. (im St. Gall. astant, im Leid, und Carlsr. astat,
beides mit übergeschriebenem s) ; Plaut. Epid. 1, 1, 60; Men. 4,
3, 2 (676) und Merc. 2, 3, 130 (468) im decurt.; Men. 2, 2, 56
(331); 4, 3, 23 (697) und Merc. 4, 5, 6 (820) im Vat.; Verg. Aen.
3, 150 im Bern, c; Tacit. Ann. 16, 1 im Med. — asstringere Plaut.
Men. 1, 1, 19 im Vat.; Terent. Eun. 1. 2, 22 (102) im Basil.; Cic.
pro Sulla 29, 82 und in Pison. 13, 30 im Erf.
Vor den Vocalen und vor ä, vor den Halbvocalen i
und i\ vor h und r/, bleibt ad unverändert. Adld'cre lesen
wir Plaut. Capt. 3, 4, 72 (604) — ndbihere Plaut. MiL Glor. 3, 3,
10 (883) im decurt. und Vat. (sonst adhibere) und Stich. 2, 2, 58
(382); Terent. Heaut. 2, 1, 8 (220) und Horat. Epist. 1, 2, 67,
wiewohl Lucil. iu der oben anj^^eführten Stelle des Vel. Long S.
2225 (63, 2) in einem dieser Verba sowohl abb. wie adb. zu billigen
scheint. Falsch ist die Schreibung atesse und atest Plaut. Mil.
Glor. 2, 2, 64 (219) im decurt. und Vat. und 4, 1, 11 (957) im
decurt; at eamus (für adeamus) Mil. Glor. 2. 5, 10 (420); atusque
Verg. Aen. 11, 262 im Pal; athibere Cic. Phil. 11, 3, 6 im Vat.;
Liv. 1, 28, 9 im Par.; 2, 36, 6; 4, 44, 5; 5, 3, 6 und 5, 43, 1
im Med.; 4, 48, 7 und 7, 39, 13 im Par. ra. pr. und Med.; 5, 6,
3 und 6, 34, 11 im Par. und Med. m. pr. ; Gaius Inst. 2, 103; 2,
104; 2, 108; 2, 109; 2, 116; 3, 107; 3, 110; 3, 117; 3, 174;
athuc Verg. Aen. 2, 142; 4, 319; 7, 137; 10, 855; 11, 419; 11,
489 im Pal; 11, 70 in demselben m. pr. ; 6, 806 im Med. und
4, 319 in demselben m. pr.; Liv. 6, 26, 1 im Med. und Leid. 1;
Gaius Inst. 2, 59; 3, 153: 3, 176: 3, 180; atiungere Verg. Aen.
7, 238 im Med. m. pr. ; at venio (für advenio) Plaut. Merc. 5, 2,
46; at vocato Trin. 5, 2, 37 (1161) im vet. ; atvertit Verg. Aen.
— 812 —
10, 593 im Pal. und Gud.: atvolat Aen. 10, 456 im Gud. und
Bern, c; 10, 896 im Gud., uud 12, 293 im Pal. m. pr. ; atvixsit I.
Neap. 6587. Ungebräuchlich ist ferner die Schreibung atduxit I.
Neap. 2070.
Eine alte Nebenform für ad war or, vergl. Scholl, Leg.
XII tab. p. 81 und Dorsch a. a. 0. p. 20. Prise. 1, 8, 45 S. 559
(1, 35, 2): Antiquissimi pro ad frequentissime ar ponebant, arvenas
arventores arvocatos arfines arvolare arfari dicentes pro advenas
adventores advocatos adfines advolare adfari. Unde ostenditur
recte arcesso dici ab arcio verbo, quod nunc accio dicimus, quod
est ex ad et cio compositum: arger quoque dicebant pro agger.
Mar. Victor. 1 S. 2457 (9, 16) bezeichnet arventum als veraltet
für adventum (so bei Keil nach den Hdschr. , in früheren Ausg.
ist atventum statt arventum); und Vel. Long. S. 2232 (71, 20)
vertheidigt die Identität von arcesso und accerso mit folgender
Bemerkung: D non minus in r litteram transit quam in c, cum
dico et accedo et accommodo, quam apud antiquos in avorso, in
arvorsario. Ahnlich Scaur. S. 2260 (26, 3) : Quod etiam r in eius-
modi compositionibus in d retransit, quo et praepositio finitur, ut
in arripio. Bei Diom. 2 S. 447 (452, 29) wird arvenire pro ad-
venire bemerkt, bei Placid. Gloss. S. 11, 9 ed. Deuerling arveniet
adveniet, im Thes. nov. Latin, in Majo's class. auct. 8 S. 56 arvo-
citare saepe advocare, und S. 60 arvolare pro advolare. Wir lesen
arf(uerunt) arfuise arvorsum C. L L. 1, 196 Z. 2; 21; 24, arvor-
sario 1, 198 Z. 20 zweimal, arvectum Cato R. R. 135, 7 und ar-
vehont 138. Dasselbe ar wird erkannt in arferia^ welches Paul.
Festi S. 1 1 erklärt durch aqua quae inferis libabatur, dicta a fe-
rendo, sive vas vini, quod sacris adhibebatur. Auch im Thes. nov.
Latin, bei Majo class. auct. 8 S. 56 ist arferia aqua quae inferia
libabatur. So wird auch arcuhii oder arcuhiae, welches Paul. Festi
S. 25 erklärt qui excubabant in arce, oder Isid. Gloss. arcubius
qui cubat in arce, von Döderlein Synon. 2 S. 162 auf accubare
zurückgeführt. Arsfertur der Darbringer, ist ein Hauptpriester
der Umbrer, vergl. Aufrecht und Kirchhof, Umbr. Sprachdenkm.
2 S. 37. Aber ar me advenias Plaut. True. 2, 2, 17 (272) ist
falsche Lesart des vet, und früherer Ausg. Zweifelhaft ist auch
Lucil. (9, 30 ed. L. Müller) bei Vel. Long. S. 2213 (47, 6): sie lingua
dico »nihil ar me«, nomen ab hoc est illi, vergl. L. Müller de re
metr. 139; ar me schreibt auch Baehrens Lucil. 9, 267 p. 179, aber
ad me H. Keil im Vel. Longus und Lachmann Lucil. 330*. Ar-
scedat in einem Verse des Turpil. (4) bei Non. S. 332 hat Scaliger
— 813 -
in arcedat (so auch L. Müller in Nonius), Neuere wie auch Ribbeck
in abscedat verwandelt. Arciri für acciri wird bei Liv. 5, 8, 12
allein aus dem Leid. 1 und Klock. angeführt. Wir finden die
Form ar nur in der Komposition, und zwar allein vor f, v, und c;
denn die Ilerleitung von agger aus arger bei Prise, a. a. 0. ist gleich
willkürlich wie die von arbiter aus adbitere oder von arguere aus
adgruere bei Neueren.
2. P'ür apud ist an vielen Stellen aput geschrieben.
Aput forum und aput exercitiura Corp. Inscr. Lat. 1, 206 Z. 15;
34; 120 (daselbst Z. 13 apud quem); aput M. Licinium 1, 818
(vorher apud M. Licinium) : aput omnia fasti Amitern. 3. Sept.
(daselbst 2. Sept. apud Actiumj ; aput II vir. 2, 1963 Col. 2 Z.
20; aput eum, aput eundem, aput quem, aput eos, aput II vir.
2, 1964 Col. 1 Z. 13; 17; 19, Col. 4 Z. 35 und Col. 5 Z. 2; aput
An(tom)num 2, 4055; aput me 2, 4125; aput maximum principem,
2, 4201 ; aput 8(e) 2, 4306; aput Optimum principem, aput iudices
und aput ip(sum) 5, 532 Col. 1 Z. 10 und 35 (Col. 2 Z. 3 apud
eum); aput me Leichenrede aus des Augustus Zeit 6, 1527"^ Z. 46;
aput iudices I. Neap. 643; aput mag, aput M., aput P., aput Tre-
bicium, aput Egnatium, aput Nov. acta fratr. Arv. a. 89 Z. 9, a.
91 IL Z. 14; aus Domit. Zeit C II Z. 14; 16, a. 105 I Z. 44, a.
117 Z. 21, a. 118 II Z. 5, aus M. Aurel. Zeit E Z. 8, a. 213 Z.
5, aput lovem Statorem I. Neap. 5631; aput nos daselbst 6034
Z. 11; aput me, aput superos, aput aquilam Inscr. de l'Alg^r. 53,
1456, 4073; aput deos et aput homiues Grell. 4636; aput eum
4775; aput Vulsinios Henz. 5580 Z. 19; aput omnes, aput vos
und aput nos Henz. 5593 Z. 14. 16. 21. 24. 36; apud poeuates
6416 Z. 13; aput manes 7382 Z. 7. Bei Plaut, ist in einer oder
der anderen der älteren Hdschr. aput te Most. 4, 3, 15 (1007);
Merc. 3, 3, 19; Stich. 3, 2, 17; 4, I, 31 und Irin. 1, 2, 159, aput
se Men. 4, 2, 108 (671) und Stich. 4, 1, 7, aput summum puteum
Mil. Glor. 4, 4, 16 (1152); aput vor anderen Buchstaben Men. 4,
2, 23 (590); Mil. Glor. 2, 6, 77 (560); 4, 4, 20 (1156); 4, 4, 46
(1182); 4, 8, 35 (1345); Merc. 3, 1, 46 (543); Pseud. 1, 2, 8 (141);
1, 5, 78 (493); 3, 2, 106 (896); Poen. 1, 2, 53 (265); Persa 1, 1,
22; Stich. 4, 1, 11 (515); 4, 1, 30 (536); 4, 2, 32 (612); 5, 2, 15
(663); Truc. 1, 2, 46 (148); 2, 1, 3 (213); 2,2, 45 (300); bei Terent.
überall im Bemb , öfters auch in anderen Büchern, Andr. 5, 4, 34
(937); Eun. 1, 2, 10 (90); 1, 2, 60 (140); 1, 2, 72 (152); 3, 3, 28
(534); 3, 5, 60 (608); 4, 6, 9 (747); 5, 2, 1 (840); 5, 8, 25 (1055);
Heaut. 1, 1, 110(162); 1, 1, 120(172); 1, 2, 8 (182); 2, 3, 87 (328);
— 814 -
2, 3, 127 (368); 2, 3, 136 (377); 3, 1, 21 (430); 3, l, 79 (488);
3, 3, 10 (571); 3, 3, 14 (575); 3, 3, 15 (576); 3, 3, 43 (604);
4, 6, 17 (821); 4, 8, 11 (852); 5, 1, 48 (921) und an anderen
Stellen, bei Cic. pro Rose. A. 1, 4 im Vat. Palimps. und im Heimst,
(dabei wird bemerkt, dafs in dem letzteren überall aput sei); pro
TuU. 9 im Ambr. Palimps. und § 39; 44 im Tur. Palimps.; Verr.
1, 41, 106; 1, 55, 144; 2, 26, 64; 2, 49, 121; 2, 69, 169; 3,
18, 46; 3, 34, 78; 3, 60, 138; 3, 88, 204; 4, 7, 16; 4, 8, 18
und 5, 47, 125 im Vat. Palimps.; 4, 60, 134; 4, 60, 135 und 5,
43, 112 im Reg.; pro Font. 6, 14; 19, 42; 21, 49 (2, 4; 15, 32;
17, 39) im Vat.; pro Arch. 2, 3; 5, 11; pro Flacc. 32, 79; pro
Plane. 16, 40 und in Clod. und Cur. 1, 1 in den Lemmata des
Schol. Bob.; pro Sest. 4, 9 und 9, 21 im Par.; pro Milon. 13, 34
im Tur. Palimps.; pro Lig. 5, 16 im Gembl. ; Phil. 1, 3, 8; 2, 5,
11; 2, 7, 16; 2, 8, 18; 2, 13, 31; 2, 21, 51; 2, 24, 59; 2, 27,
65; 2, 37, 94; 2, 38, 97; 5, 5, 13 im Vat.; Rep. 1, 7, 12; 1,
15, 23; l, 16, 25; 1, 24, 38; 1, 28, 44; 1, 38, 59; 1, 42, 65; 2,
I, 3; 2, 11, 22; 2, 16, 30; 2, 23, 43; 2, 35, 60; 4, 4, 4; bei
Vergil. ist aput öfters im Med. und noch gewöhnlicher im Pal.
und Rom., wie Ecl. 3, 62 und Aen. 2, 71 ; 4, 539; 5, 261 ; 6, 568;
II, 288; 12, 331. Vergl. Ellendt Cic. de orat. 1, 48 p. 33; Osann.
Cic. Rep. 1, 12 p. 31; Wagner Orthogr. Vergil. p. 426.
Für apud war in der alten Sprache nach Paul. Festi S. 26
apor^ nach Mar. Victor. 1 S. 2457 upur [so bei Keil (9, 17) nach
den Hdschr., in früheren Ausg. aput]. Apur finem steht in einer
von Bücheier im Rhein. Mus. 1878 S. 489 bekannt gemachten sehr
alten Inschrift.
3. Über uh bemerkt Gell. 12, 13, 7; 8: Tres istae voces,
intra citra ultra, quibus certi locorum fines demonstrantur, sin-
gularibus apud veteres syllabis appellabantur, in eis uls. Hae
deinde particulae quoniam parvo exiguoque sonitu obscurius pro-
mebantur, addita est tribus omnibus eadem syllaba, et quod dice-
batur eis Tiberim et uls Tiberim, dici coeptum est citra Tiberim
et ultra Tiberim ; item quod erat in , accedente eadem syllaba
intra factum est. Uls erwähnen auch Charis. 1 S. 211 (236, 20)
und Serg. Explanat. in Donat. ed. Keil p. 562, 2; Paul. Festi
unter citimus S. 42 sagt: Uls facit ultra ultimus: eis citra citi-
mus. Derselbe unter uls S. 379: Uls Cato pro ultra posuit. Varro
L. L. 5, 15, 83 et uls et eis Tiberim (für uls ist im Flor, und in
den Par. b c vis, im Goth. und Par. a ius). In der Formel der
Sacra Argeorum bei demselben 5, 8, 50 ist im Flor, exquilisovis,
- 815 -
im Par. a quilistyoius, im Goth. quilisoius, im Kopenh. quisovis ;
0. Müller hat Exquilis ouls (lucum Facutalem) vermutet, was auch
Spengel aufgenommen hat. Aber es ist fraglich, ob hiermit das
Richtige hergestellt ist, da sich weder von Exquilis noch von ouls
im Lateinischen sonst irgend eine Spur nachweisen läfst. Viel-
mehr hätte nach Corssen, Kritische Beiträge S. 302 nach der
Florentiner Handschrift, auf die allein etwas ankommt, Exquilios
eis geschrieben werden müssen. Wie hier ouls zurückzuweisen
ist, so auch ultis bei Pompon. Dig. 1, '2, 2 § 31 eis Tiberim et
ultis Tiberim, wo die Worte et idtis Tiberim wahrscheinlich inter-
poliert sind. Vergl. Thielmann in Wölfflins Archiv 4 p. 247.
4. In inter erleidet das r die Assimilation allein in infelle-
gere einsehen. Interlegere auslesen ist unverändert geblieben bei
Pallad. 3, 25, 16: 7, 5, 1; 8, 3, 1, vergl. Verg. Ge. 2, 366: car-
pendae manibus frondes interque legendae.
5. Für ob wird vor p, s und ;; in der Komposition ge-
wöhnlich op geschrieben (vergl. a. a. 0. p. 13), zuweilen auch
in der Nebenstellung, wie op tuam Plaut. Pseud. 4, 1, 34 (944)
im vet. : op peccatum Terent. Heaut. 5, 2, 37 (990) im Bemb.
Aber op multitudinem Tacit. Aun. 4, 27 wird durch keine Analogie
gerechtfertigt. Vel. Long. S. 2226 (64, 5) bemerkt die Schreibung
opposuit, und so wird gewöhnlich oppando oppecto oppedo op-
peio oppignero oppleo opprimo opprobro opprobriuin oppucjno ge-
schrieben. Doch ist obpono Cic. leg. agr. 1, 7, 20; 2, 10, 25 und
pro Lig. 7, 21 im Erf.; Tacit. Hist. 2, 34; 2, 43; 5, 25 im Med.
— ohprimo Plaut. Bacch. 4, 8, 19 (860); 4, 8, 26 (867) im Vat. ;
Terent. Eunuch. 3, 5, 53 (601) im Bemb.; Cic. pro Milon. 34, 94
und Phil. 5, 3, 6 im Teg. ; Caes. bell. civ. 1, 7, 2 im Par. 2;
Tacit. Hist. 4, 50 im Med, — obprohramentum obprobn'um oh-
prohrare Plaut. Merc. 2, 3, 8 (420); Tacit, Ann. 3, 66 und Paul.
Festi S. 187 — obpugno ohpugnator obpugnatio Cic. leg. agr. 1,
2, 5 und pro Lig. 5, 13 im Erf.; pro Lig. 5, 14 im Erf. und
Cöln.; pro Cael. 1, 1 im Gembl. ; pro Milon. 5, 13 und Phil. 4,
6, 14; 5, 9, 24; 7, 9, 26; 8, 6, 18; 10, 2, 4; 13, 17, 34 im Teg.;
Phil. 5, 10, 27; 13, 21, 47 im Bamb.; 12, 5, 11; 13, 18, 39 im
Bamb. und Teg.; 12, 3, 8 im Gud. ; Caes. bell. Gall. 1, 5, 4 im
Egm., Bresl. 1 und Wien. 1; 2, 6, 4; 6, 39, 4 im Par. 1; Liv.
4, 21, 2 im Par. und Med.; Tacit. Hist. 2, 21 (vorher daselbst
oppugnator); 3, 30; 3, 71; 4, 22; 4, 23 zweimal; 4, 30; 5, 11
zweimal und 5, 21 im Med. — obpuviat Paul. Festi S. 191.
Über die Schreibung vor s und t sagt Quintil. 1, 7, 7: Quaeri
— 816 —
solet, in scribendo praepositiones sonum, quem iunctae efficiunt,
an quem separatae, observare conveniat, ut cum dico optinuit:
secundam enim b litteram ratio poscit, aures magis audiunt p.
Und Vel. Long. S. 2226 (64, 8): Similiter quidam et in eo quod
est obstitit, p servare maluerunt, quia haec littera semivocali
confusa eius litterae sonum exprimit, quae est apud Graecos (p^
atque hanc illi duplicem constare dicunt ex p et s. Dagegen
fordert Curt. Valer. bei Cassiod. S. 2289 (157, 7): obstipui oh-
stupeo obsum obstrepo. Wir lesen opsaepta Plaut. Pseud. 1, 5,
10 (425) im vet. , decurt. und Vat. — opsecro Plaut. Bacch. 4,
8, 64 (905); 4, 8, 68 (909); Pseud. 1, 1, 35; 1, 1, 116; 1, 3,
23 (254); 4, 6, 11 (1073); 4, 7, 94 (1190) und Poenul. 1, 2, 112
(325) im vet.; Men. 5, 7, 8 (999) im decurt. und im Vat. m. pr. ;
5, 7, 10 (1001) im Vat. m. pr. und 5, 9, 34 (1093) im decurt.;
Mil. Glor. 2, 6, 59 (540) im Ambr. und 3, 2, 48 (862) im decurt.;
Terent. Andr. 4, 4, 42 (781) im Vat. m. pr.; Eunuch. 5, 2, 57
(896); 5, 8, 58 (1088); Heaut. 5, 5, 5 (1049); Phorm. 1, 4, 31
(209) und Adelph. 2, 4, 17 (281) im Bemb., opsecravisset Plaut.
Trin. 1, 2, 139 (176) im vet. und decurt.; opsecravit und op-
secrans Terent. Andr. 2, 3, 28 (402) im Vat. und Heaut. 4, 4, 3
(725) im Bemb. — opsequens und opsequi Corp. Inscr. Lat. 1,
1153; 1, 1194; 2, 391; 2," 3497; I. Neap. 2501; Cenot. Pis. Taf. 1
Z. 35; Orell. 1249; 2835; Plaut. Most. 1, 3, 47 (205); Pseud. 5,
1, 27 (1271) und Trin. 2, 1, 6 (230) im vet.; opsequium Corp.
Inscr. Lat. 6, 1527^ Z. 30 — opseri und opserendo Plaut. Trin.
2, 4, 130 (531) im vet. und 2, 4, 131 (532) im vet. und decurt.;
opsitus Cic, Verr. 3, 18, 47 im Vat. Palimps. und Lag. 29 und
Liv. 21, 54, 1 im Put. — opservari Cenot. Pison. Taf. 2 Z. 55
(observari Z. 57); opservemus Plaut. Menaech. 5, 4, 10 (898) im
decurt. — opsefi und opsides Corp. Inscr. Lat. 1, 30; Orell. 629
und 750 Z. 17; Liv. 22, 22, 18 und 23, 41, 6 im Put.; Tacit.
Ann. 1, 44; opsidio Clar. vir. elog. 34; Orell. 750 Z. 19 und Plaut.
Most. 5, 1, 7 (1048) im vet. und Vat. m. pr. und im decurt. —
opsignattir und opsüpiatus Corp. Inscr. Lat. 1, 198 Z. 67; Plaut.
Pseud. 2, 4, 16 (706) und Trin. 3, 3, 58 (788); 3, 3, 64 (794)
im vet. — opHsfet Plaut. Merc. 5, 2, 18 (859) im decurt.; opsti-
tisset (für opstitit set) Cic. Verr. 5, 31, 82 im Vat. Palimps. —
opsit Plaut. Trin. 2, 4, 188 (588) im vet., decurt. und Vat. —
opsoletus Cic. pro Font. 15, 32 (19, 42) im Vat. — opstai Terent.
Heaut. 3, 1, 89 (488) — opstetrici I. Neap. 3764 — opstruito und
ojpstruendua Corp. Inacr. Lat. 1, 577 Col. 2 Z. 15 und 1, 1252 —
— 817 —
optemperare Corp. Inscr. Lat. 1, 206 Z. 163 und 2, 1359; Plaut.
Most. 2, 2, 89 (522) im vet., decurt. und Vat. und 4, 2, 15 (895)
im vet.; Terent. Heaut. 3, 3, 33 (594) und Hecyr. 3, 5, 62 (512)
in allen Büchern; Adelph. 3, 3, 80 (434) im Bemb. und decurt.
und 4, 5, 71 (705) im Bemb., Vict., Ambr. und Par. ; Cic, Verr.
1, 47, 124 im Vat. Palimps.; pro Caec. 18, 52; 23, 65 und 25,
70 im Teg., in der zweiten Stelle auch im Tur. Palimps.; de imp.
Cn. Pomp. 19, 56 im Teg. — optestor Corp. Inscr. Lat. 5, 1493;
Orell. 4835; Cic. pro Cael. 32, 78 und de domo 57, 144 im Par.
— opticuisti Plaut. Bacch. 1, 1, 28 im vet., decurt. und Vat.;
Terent. Heaut. 5, 1, 65 (938) im Bemb., Basil., Vat. und Ambr.
— optinere Corp. Inscr. Lat. 1, 198 Z. 69; 1, 200 Z. 46; 1, 202
Col. I Z. 1; 3; 1, 203 Z. 10; 1, 598 (6, 1276); 1, 1194; 6, 1527«=
Z, 20; I. Neap. 5244 Z. 4; Rede des Kaisers Claudius super civit.
Gallis danda Taf. 1 Z. 24; Plaut. Most. 3, 2, 102 (789); Men. 5, 1, 28
(728) und Persa 1, 2, 9 im vet. und Leipz. ; Men. 5, 5, 15 (913)
und Mil. Glor. 2, 2, 30 (186) im vet,, decurt. und Vat.; Mil Glor.
4, 3, 14 (1107), verschrieben in optinare im vet.; Stich, 3, 2, 2 (455)
im Ambr.; Terent. Andr. 4, 5, 22 (817) im Basil., Vat., Vict.,
Rice, und Par.; Cic. pro Rose. A. 9, 26; 17, 49 und 48, 139 im
Ilelmst. ; pro Tüll. 45 im Tur. Palimps.; Verr. 3, 57, 130; 5, 47,
125 und 5, 51, 134 im Vat. Palimps.; 5, 22, 56 im Reg.; pro
Caec. 4, 10 im Erf. und Teg.; 27, 75 im Teg. und 28, 81 im Teg.
und Pal.; in Vatin. 10, 25 im Par.; Gaius Inst. 1, 4; 1, 5; 1, 7;
1, 59; 1, 83; 1, 99; 1, 111; 2, 103; 2, 148; 2, 280; 3, 35; 3,
184; 4, 118; optenui Corp. Inscr. Lat. 1, 38 (6, 1293) — optin-
gere optinget optivgant Plaut. Bacch. 3, 6, 14 (543); Mil. Glor.
4, 2, 20 (1011) und mit einem Punkt über und unter dem g (ver-
schrieben für optegere) Most. 1, 3, 8 (164) im vet.; Terent. Hec.
4, 2, 3 (579) im Bemb ; optigit optigerit optigerat optigisset opti-
gisse Plaut. Bacch. 3, 3, 20 (424); 4, 9, 27 (951); Most. 3, 1, 2
(533); Men. 5, 5, 1 (898); Merc. 1, 2, 25 (135) und Stich. 2, 2,
60 (884) im vet., decurt. und Vat.; Poen. 5, 5, 49 (1328) im
decurt.; Terent. Andr. 3, 5, 2 (608) im decurt. und 5, 6, 2 (967) im
Bemb., Basil., und Vat. Par.; Phorm. 2, 1, 9 (239) im Bemb., Basil.
und Vat.; Heaut. 4, 3, 5 (683) und Phorm. 4, 1, 11 (577); 5,4,
1 (820); Cic. in Vatin. 5, 12 im Par.: Tacit. Ann. 11, 21 im Med.
— optortus Plaut. Poen. 3, 5, 45 (790) im vet. — opfrudere Pseud.
4, 1, 35 (945) im vet., decurt. und Vat. — optueri Bacch. 4, 4,
18 (669) im vet. und Most. 3, 2, 151 (837); 3, 2, 154 (840) im
vet., decurt. und Vat. — optuli Corp. Inscr. Lat. 2, 2210; 6, 1767;
Neue -Wagener, Lat. Formenlehre. II. 3. Aufl. ö2
- 818 —
1. Neap. 89 Z. 21, und 5636: Orell. 2531 ; 2532; 3171 (nach Henz.
S. 291); Henz. 7109; Plaut. Bacch. 4, 4, 6 (647) im vet. und Leipz.;
Merc. 5, 2, 2 (843) im vet.; Pseud. 1, 3, 17 (247) im vet. und
Vat. ; Terent. Hec. 3, 3, 26 (384) und Ad. 3, 2, 10 (308) im Bemb.
Vict. und Par. ; Gaius Inst. 3, 187 — optundere Terent. Andr. 2,
2, 11 (348) im decurt. und Heaut. 5, 1, 6 (879) im Bemb. und
Vict.; Cic. Verr. 4, 49, 109 im Reg. — opturent Plaut. Stich. 1,
2, 57 (114) im vet. — opturarier Cato R. R. 154 im cod. Polit.
Zwischen oh und t ist in der Komposition ein « ein-
geschaltet in ohstrusero obstrusae obstrudite Plaut. Stich. 4, 2,
13 (593); Amm. Marc. 31, 15, 6 und Prud. Perist. 5, 95, damit
ist Fest, unter obstrudant S. 193 zu vergleichen, welcher aus einem
ungenannten Schriftsteller obstrudant^ aus Titin. (165) obstrudw
lenturn anführt. Bei Terent. Andr. 1, 5, 15 (250) ist obstrudi im
Vat. mit einem Punkt über und unter dem s; optrudere ist oben
aus Plaut. Pseud. 4, 1, 35 (945) bemerkt (im Leipz. obtrudere) ;
obtrudamus ist Cure. 2, 3, 87 (366), daselbst geben jedoch Lambin.
und Fleckeisen obstrudamus oder opstrudamus, Pareus obstrun-
damus; obtrudit Terent. Hec. 3, 1, 16 (295). ObstuUt und obstu-
lerat Terent. Hec. 3, 3, 26 (386) und Ad. 3, 2, 10 (308) im Vat.
mit einem Punkt unter dem s — obstrivit Cic. pro Caec. 7, 18 im
Erf. m. pr. und im Teg. Obstmet führt Fest. S. 197 aus einem
alten Dichter an , und erklärt es durch ostendit. Ostendo wird
im Gebrauch von obtendo unterschieden, steht aber ohne Zweifel
für obstendo, und ostento für obstento; ein obtento fehlt, obtentans
Tacit. Hist. 1, 52 im Med. ist Schreibfehler für ostentans, und ob-
tentabat Cic. Att. 9, 10, 3 sicher verderbt.
Vor einem c oder g wird das b von ob in der Kom-
position gern assimiliert. Occaeco Plaut. Men. 1, 2, 67
(184); Cic. Cato mai. 15, 51 im Par. und Rhenaug ; Liv. 8, 32,
17; 22, 43, 11, desgleichen occallesco occedo occido occasus occasio
occino occipio occludo occumbo occupo occurro. Ocludito ist ge-
schrieben C. I. L. 1, 577 Col. 2 Z. 10; oclusit Plaut. Men. 4, 3, 24
(698) im vet. (und ebendarauf weisen die Verderbungen der übrigen
Hdschr. octus iraedis und ocius ita edis hin) ; oclusis Cic. Catil.
4, 8, 17 im Teg.; ocultus Plaut. Trinum. 3, 2, 38 (664); 3, 2, 86
(712) im decurt.; Cic. Phil. 5, 6, 17 im Vat.; ocupavit Inscr. de
Lyon S. 491 No. 20; ocupatus Plaut. Pseud. 1, 3, 15 (244); 1, 3,
17 (246) im Vat. (beidemale mit langer erster Sylbe). Ogganm'o
Plaut. Asin. 2, 4, 16 (422) und Terent. Phorm. 5, 9, 41 (1030);
oggero Plaut. Cist. 1, 1, 72; Pseud. 3, 2, 23 (812); Truc. 1, 2, 9
— 819 —
(104); 2, 1, 34 (245), in der letztgedachten Stelle im A.mbr., sonst
danunt, vergl. Scholl z. d. St.; Arnob. 5, 25. Aber auch ohcaeco
Pacuv. (412) bei Cic. Divin. 1, 14, 24 im Leid. B, Heins, und
Wien. ; Cic. de orat. 2, 80, 329 in zwanzig Lag. ; Phil. 4, 4, 9 im
Vat.; Ep. Fam. 15, 1, 4; Fin. 1, 10, 33; Liv. 5, 37, 1; Not, Tir.
S. 76 und 179; ohclusum Cic. de orat. 2, 61, 248 im Vict., in den
Lag. 2 und 36 und mehreren anderen Lag.; ohcubuisaent Tacit.
Ann. 12, 38 im Med.; ohgannio Terent. a. a. 0. im Basil., Vat. und
Par., und Apul. Met. 2, 2 S. 85; 2, 11 S. 115. Wenn obscenus,
wie Prise. 9, 10, 54 S. 872 (1489, 11) meint, ab obs et canendo
vel caeno vel dnb mu xoiuou gebildet ist, so ist auch hier nach b
ein s eingetreten.
Vor /wird das b von ob gewöhnlich in /verwan-
delt. Vergl. Dorsch a. a. 0. p. 14. Coruut. und Caecil. Vindex
bei Cassiod. de orthogr. S. 2285 (151, 17) und 2318 (207, 12)
bemerken qfui off er o off endo ^ Papirian. bei demselben S. 2293
(162, 21) und Vel. Long. S. 2226 (64, 7) ofulsit (Putsch, giebt
bei Vel. Long, offusit): Mar. Victor. 1 S. 2465 (19, 5) offert officit.
So wird <ffgo geschrieben Corp. Inscr. Lat. 1, 577 Col. 1 Z. 18;
Plaut. Most. 2, 1, 13 (360); Cato R. R. 48, 2; Liv. 33, 5, 10;
Apul. Met. 4, 10 S. 259 — offirmo und offirmatus Plaut. Bacch.
5, 2, 82 (1198); 5, 2, 86 (1202); Merc. 1,' 1, 82; Persa 2, 2, 40
und Stich. 1, 2, 11 (68); Pacuv. (293) bei Non. S. 406, 9; Terent.
Eun. 2, 1, 11 (217); Heaut. 5, 5, 8 (1052) und Hec. 3, 5, 4 (454)
im Bemb. ; Apul. Met. 10, 10 S. 697 im Flor. 3 — offringo Varro
R. R. 1, 29, 2; 1, 32, 1; Colum. 2, 11, 3; Paul. Festi S. 199 —
offui Terent. Hec. 3, 5, 13 (463); Cic. pro Mur. 9, 21 im Heimst.;
pro Balb. 28, 63 im Par., Gembl. und Erf.; pro Plane, 34, 85
zweimal im Erf.; Phil. 12, 3, 7 im Bern., Gud. und Teg. ; Verg.
Georg. 1, 374 im Rom. und Bern, b c; Fronte ad Anton. Imp.
1, 2 S. 95 Nah.; offuturus Plaut. Asin. 1, 1, 85; Cic. Verr. 3, 47,
112 in den Lag. 29 und 42; Phil. 12, 3, 7 zweimal im Bamb.
und Teg. (obfuit obfueris obfuerit Att. bei Non. S. 425 und 485,
Cic. Cluent. 35, 97; 41, 114; Cornific. 2, 9, 13, auch bei Cic.
Verr. 2, 68, 164 wird gewöhnlich obfuit geschrieben, doch ist da-
selbst nach Halm S. 459 im Lag. 29 ofuit und im Lag. 42 m. pr.
offugit) — ofulsit Verg. Aen. 9, 110 im Med., Pal., Rom. und
Gud., und 9, 731 im Rom.; Sil. 13, 114 im Cöln. — offwido Cic.
Acad. 2, 25, 81; Fin. 3, 14, 45 und Nat. Deor. 1, 3, 6; Liv. 10
5, 7; Tacit. Ann. 1, 68 (verschrieben in offenduntur) und 11, 20
(im Med. verschrieben in oiiundarentur) ; off usus Plaut. Irin. 4,
Ö2*
— 820 —
3, 85 (1092); Cic. pro Rose. A. 32, 91; de domo 53, 137; Liv.
2, 40, 3 im Med. m. pr. und Par.; Tacit. Ann. 11, 31 (obfundo
und obfusus Cic. Tusc. 3, 34, 82; Tacit. Hist. 2, 3; 2, 80 im Med.).
Auch in der Nebenstellung ist of factum Terent. Heaut. 5, 2, 3
(956) im Bemb.
Nach Mar. Victor, l S. 2465 (19, 6) wurde ferner ovvertit
ovvius geschrieben. Dagegen sagt Papirian. bei Cassiod. S. 2293
(162, 22): Ob sequente v loco consonantis posita integra custo-
ditur, ut obversus obvivus; und da nach der richtigen Bemerkung
bei Prise. 1, 8, 46 S. 560 (1, 35, 18) v nicht am Ende einer Sylbe
stehen kann, so ist überhaupt v vor v unmöglich. So wird viel-
mehr obvayio ohvallo obvenio ohverto ohversor ohvius obviam oh-
volvo gesprochen, und nicht nur ovviolarit Inschr. Henz. 7341,
sondern auch oveniret Cic. Phil. 3, 10, 24 im Vat. ist unrichtig.
Vor m wird, mit Ausnahme von ömitto, das b von ob
entweder erhalten, oder dem m assimiliert. Ommovet xmA
ommutescit giebt Mar. Victor. 1 S. 2465 (19, 5); und ommatuit Pa-
pirian. bei Cassiod. S. 2293 (162, 22) und Vel. Long. S. 2226 (64, 7);
ommutult und ommutescit sind auch in den Not. Tir. S. 135; herr-
schend ist die Schreibung obmanens obmolior obmoveo ohmutesco.
Doch ommentans wird von Fest. S. 190 aus Liv. Andr. (v. 9 ed.
Baehrens) angeführt; ommutui und ommutuit sind Terent. Andr.
1, 5, 22 (257) im Vat. und Par. m. sec. und im Basil. und decurt.,
und 2, 5, 10 (421) in denselben Büchern; Cic. Brut. 94, 324 in
dem vorzüglichen Lag. 8 und einigen anderen Büchern; pro Flacc.
20, 48 im Vat. und im Lemma des Schol. Bob. (im Salzb. omu-
tuit); Divinat. 2, 32, 69 in den Leid. AB und im Wien.; Verg.
Aen, 4, 279 im Med. m. pr. und Pal.; ommutuisset ommutuerit
ommutuisse Cic. de domo 52, 135 im Par.; in Pison. 12, 26 im
Pith. ; Tusc. 2, 21, 50 im Reg.; ommufescam Cic. de orat. 2, 7, 27
in einigen Lag. Für ömitto, welches schon Plaut. Amph. 1, 1,
85 (221), Pseud. 1, 3, 23 (255) und Persa 3, 3, 26; 4, 4, 90 hat,
ist obmitto Plaut, Mil. Glor. 4, 3, 3 (1096) im vet., decurt. und Vat.;
obniitto und obmutto Cic. de orat. 1, 26, 118 im Guelf. 3 und
Vict. und in mehreren Lag.; obmitto de orat. 1, 40, 181 im Guelf.
3; de imp. Cn. Pomp. 17, 51 im Fuld.; Phil. 11, 10, 23 im Bern.;
Legg. 1, 2, 5 im Leid. A; Caes. bell. Gall. 2, 17, 5 im Bong. 1
und Voss. 1; Colum. 1, 4, 5 und 7, 5, 1 in mehreren alten Ausg.,
in der zweiten Stelle auch im cod. Polit., und ommitto Cic. Phil.
10, 2, 3 im Vat., und Nat. Deor. 3, 13, 32 im Leid. A und Heins.
6. In den Composita mit per wird das r öfters dem
- 821 -
darauf folgenden l assimiliert. Vergl. Dorsch a. a. 0. p. 40.
Prise. 2, 2, 10 S. 571 (I 50, 3) verbindet pellicio, pellego (im St.
Gall. und Carlsr. pelligo) und pelluceo mit intellego , während er
perlego (im Carlsr perligo) , perluceo , interlita und interlunium
als regelmälsige Bildungen aufführt, und bemerkt pellege (im
St. Gall. und Carlsr. pellige) aus Plaut. Asiu. 4, 1,2 (747); pellucet
aus Aul. 3, 6, 30 (566); derselbe 10, 1, 3 S. 877 (I 497, 5) hat
peUicio mit dem Perfect. pellexit bei Terent. Phorm. 1, 2, 18 (68),
und pellicuit bei Laev. und P. Varro. Pfllexit bemerkt Quintil.
11, 3, 35, er sagt: vitatur duriorum inter se congressus; nach
Vel. Long. S. 2227 (65, 17) wollten die elegantioris sermonis viri
lieber pellicere als perlicere, wie auch pellacis Ulyssi bei Verg.
Aen. 2, 90 sei; und nach Scaur. S. 2260 (26, 8) sagten omnes
antiqui pellego, daher pellegerent oculis Verg. Aen. 6, 34 gelesen
werden müsse. Paul. Festi S. 207 hat pellexit, Charis. 3, 1 S. 217
(244, 18) und Diom. 1 S. 364 (367, 12) peUiceo pellexi. Pellegere
oder pelligere ist Corp. Inscr. Lat. 1, 1007 v. 1 ; Plaut. Bacch. 4,
9, 73 (996); Pseud. 1, 1, 29; 1, 1, 38 ; 4, 2, 36 (993); 4, 2, 40
(997); Persa 4, 3, 27; 4, 3, 48 (hier im Ambr. perlegi); pellectio
Clc. Ep. Att. 1, 13, 1 ; perlegere oder pjerligere Corp. Inscr. Lat. 2,
4315 Z. 15 und 5, 4905; iPlaut. Bacch. 4, 8, 82 (923); 4, 9, 62
(986); 4, 9, 64 (988); 4, 9, 82 (1006); 4, 9, 104 (1027); Pseud.
I, 1, 59; Cic. Divin. 1, 5, 8; Caes. bell. Gall. 5, 48, 9 und bell,
civ. 1, 19, 1; Ovid. Fast. 1, 591; Ep. ex Pont. 2, 2, 6; 2, 2, 7;
4, 13, 33; Liv. 38, 28, 1; Sen. Epist. 46, 1; Quintil. 10, 1, 20;
12, 8, 12; Suet. Claud. 4L Pellicere Zwölftafelgesetz (VIII 7) bei
Serv. zu Verg. Ecl. 8, 99; Plaut. Men. 2, 2, 68 (343); Pacuv. (171)
bei Varro L. L. 6, 9, 94; Cic. de orat. 1, 57, 243; pro Cluent.
5, 13 (im Lag. 64 perl.) und pro Flacc. 30, 72; Lucr. 5, 1005;
Colum. 11, 1, 14 und 12 praef. 9; Tacit. Ann. 1, 2; 3,42; 4, 3;
II, 19; 12, 3; 13, 45 und Hist. 4, 15; Suet. Claud. 26; pellece-
hrae Plaut. Asin. 1, 2, 7 (133) in der Anführung bei Non. S. 153
(sonst perl.); immer pellax und pellacia\ perlicere Lucr. 6, lOOi
im oblong., Brit. 1 und V^f^ien.; Liv. 3, 44, 4; 4, 15, 6 (in den
Harl. 1; 2 und im Voss. 2 pell.); 8, 28, 3 (im Leid. 2 pellicere,
in anderen Büchern pollicere und poUuere); 10, 11, 11; 21, 19,
r,; 21, 26, 7 (im Pal. 2 pell.); 23, 17, 4; 2.S, 18, 1; 24, 48, 10;
42, 37, 2; 43, 18, 3; 45, 5, 1; Plin. N. H. 18, 6, 8 (41). Pel-
lucert Cic. Brut. 79, 274; pellucidus Plaut. Persa 1, 3, 16; pellu-
ciiMus Catull. 69, 4 in den meisten codd. Stat. (im Par. und
Laur. pro lue); perlucere Cic. Nat. Deor. 2, 21, 54 und Off. 2, 9,
- 822 -
32; Catull. 68, 57; Nachahmer des Tibull. 3, 4, 71; Ovid. Met. 4,
313; 4, 411; 6, 391; Quintil. 6, 2, 13; 7, 10, 16; 11, 3, 154;
luven. 2, 78; 11, 13; perlucidus und perluciditas Cic. Nat. Deor.
2, 11, 30; Horat. Carm. 1, 18, 16; Tibull. 4, 6, 13; Colum. 11,
2, 67; Sen. Const. 18, 3; Vitruv. 2, 8, 10: 2, 8, 12; 3 Prooem.
3; 5 Prooem. 2; 6, 2, 2; 7, 6, 1 ; 8, 3, 6; 8, 4 (5), 2. Pelluere
Fronto ad M. Caes. 4, 3 S. 64 Nah., und pelluvium^ welches nach
Paul. Festi unter polubrum S. 247 gleichbedeutend mit pelvis ist,
dieses letztere aber leitet Non. S. 543 von perluere ab ; perluere
haben Caes. bell. Gall. 6, 21, 5; Horat. Epist. 1, 15, 4 und andere
In periurare wird bei der Verwandlung des ü in e (wie in deie-
rare und eierare) gewöhnlich das r der Präpos. ausgestossen
peierare haben Cic. pro Rose. Com. 16, 46; pro Cluent. 48, 134
pro Rabir. Post. 13, 36 in der ed. Asc. (in den Hdschr. deier.)
Catull. 52, 3; Prop. 5 (4), 3, 42; Lucan. 6, 749: Quintil. 5, 6, 2
5, 6, 5; 5, 10, 87; 5, 11, 13; Stat. Silv. 4, 3, 5; Mart. 7, 20, 6
Suet. Nero 28 , doch wird nicht nur periurare öfters gefunden
sondern auch perierare Plaut. Truc. 1, 1, 9; Horat. Carm. 2, 8, 1
im Bern B und in der Anführung bei Diom. 3 S. 522; Minuc.
Fei. 21, 9; bei Quintil. 5, 11, 13 ist peierasse im Ambr. und im
Bamb. m. sec. in petieras se corrumpiert. Auch peiurum ist Plaut,
Pseud. 4, 2, 19 (975) im vet. ; peiuriorem Mil. Glor. 1, 21 im
decurt. ; peiuri Truc. 2, 7, 50 (612) im decurt. und Vat. (im vet.
peiiuri) ; peiurio Cic. pro Scaur. 2, 29 im Ambr. Palimps.
7. Trans wird in der Komposition öfters in tra ver-
kürzt. Vergl. Dorsch a. a. 0. p. 41. Vel. Long. S. 2227 (66, 9):
Trans praepositio nonnullam habet observationem, nam interdum
plena est, ut tmiistulit, interdum minuitur, ut traicit traduxit^
nee non ab aliis plene ponitur, ab aliis lenitatem intuentibus mi-
nuitur, ut in eo quod est transmisU et tramisit alii transposuit,
alii traposuif; quae observatio orthographiae mixta est opäosTTsia.
Papirian. bei Cassiod. S. 2294 (163, 21) stellt transtulit trans-
aclum transeo transitus und traicit traducit gegenüber, ebenso auch
Albin in der Orthographie S. 2347 (311, 1): Prise. 14, 3, 28 S.
987 (I 39, 3) transfero transveho und traduco frado traicio trano.
Statt des gewöhnlichen tradere ist transdere Corp. Inscr. Lat. 1,
198 Z. 54: 58; Terent. Phorm. Prol. 2 und Fronto ad Anton.
Imp. 1, 2 S. 95 Nah.: bei Caes. bell. Gall. 7, 89, 2 und bell. civ.
3, 39, 1 hat Oudend. transdere, Nipperd. tradere, beide ohne An-
gabe von Autoritäten; Donat. zu Terent. a. a. 0. sagt: Transdere
veteres sonantius, quod nos lenius dicimus tradere, ut e contrario
— 823 —
illi tralatum, nos translatum. Statt des üblicheren traducere:
transducere Inschr. Orell. 750; Terent. Adolph. 5, 7, 12 (910) in
verschiedenen Hdschr. ; Cic. pro Seist. 42, 91: Caes, bell. Gall. 1,
12, 2 im Voss. 1 und 2, 9, 4 im Wien. 1; bell. civ. 1, \Q^ 4; 1,
30, 2; 1, 61, 4; 2, 28, I und vielleicht 3, 39, 1 im Par. 2; Sallust.
lug. 11, 4; Liv. 10, 37, 1 im Par,, Med., Voss. 1 und in beiden
Leid. (§ 3 trad.); 31, 21, 1 im Voss, und Lov. 4, 6; 40, 26,
2 im Voss. ; Vitruv. 4, 2, 6. Wiederum statt des gewöhnlichen
transferre: traf er re Cic Ep. Fam. 1, 4, 1; 5, 20, 3: tralatus und
tralatu Cic. Brut. 31, 121; 42, 157 und 79, 274 in mehreren Lag.,
darunter 8 und 51 (in der letztgedachten Stelle ist im Lag. 8 m.
corr. translata); pro Sest. 17, 39 im Par. m. pr. ; Legg. 3, 19, 44
im Leid. A; Liv. 5, 22, 6 im Par. und Med. Traloqui Plaut.
Persa 3, 3, 7 im vet., decurt. und Vat. (im Ambr. transloqui).
Trandttere Plaut. Epid. 1, 2, 52 (155), im vet. m. pr. transmittas,
im Pal. 1 transmictas; 3, 4, 27 (463), im Par. transmittas; Cic.
Divin. 2, 24, 52 im Wien. m. pr. und in den Leid. AB (eben-
daselbst transmisit) und Rep. 1, 3, 6; Liv. 21, 20, 9 im Put.
m. pr.; 27, 5, 9; 27, 29, 7 und 28, 41, 17 im Put.; 28, 5, 18
und 28, 37, 4 im Put. und Med.; 38, 16, 7 im Thuan.; Tacit.
Ann. 1, 56; 12, 13; 13, 15; 14, 29; 15, 7; 15, 26; 15, 31. Tramu-
tare Vitruv. 5, 4, 6 im Harl. H (im Gud. G transmut.). Tranare
und tranatare Cic. Rep. 6, 20, 22 im Freis. m. pr. und in einigen
anderen Büchern, und Arat. 185; Caes. bell. civ. 1, 48, 7 im Par.
2; Verg. Aen. 6, 671 in den sched. Vat,, im Pal. und Rom. und
im Gud. m. pr.; Liv. 2, 10, 11 im Par. und Med.; 2, L3, 6 und
4, 33, 11 im Par.; 21, 27, 5 im Med., Colb. und Cambr.; 27, 47,
9 im Harl.; Tacit. Hist. 4, 66; 5, 18; 5, 21. Travehere Liv. 10,
46, 5 im Par., Med. und Leid. 1; 21, 47, 5 im Put., Med, und
Colb.; 24, 21, 7 im Med.; 32, 16, 2 im Voss., Lov. 1 und Mead.;
38, 16, 6 im Voss.; 39, 7, 2 in beinahe allen Büchern; Tacit. Ann.
12, 41 ; travectio Cic. Tusc. 1, 5, 10. Travorsus und traversus
Plaut. Persa 3, 3, 3 9 in den codd. Lamb. und im cod. Seal, (im
vet., decurt. und Vat. in ta versis verderbt); Enn. (Fab. 279 ed.
L. Müller) bei Cic. Nat. Deor. 3, 26, %Q\ Cic. Brut. 97, 331 in
einigen Lag., darunter 8 und 51; traversarius Caes. bell. civ. 2,
15, 2 im Par. 2. Travolare Plaut. Epid. 1, 1, 33 (im Par. und
Leipz. transv.).
8. Dafs für ante in der alten Sprache antid gesagt wurde,
erhellt aus antideo antidit Plaut. Cas. 2, 3, 9; Cist. 2, 1, 3; Bacch.
5, 1, 3 (1089) nach Bothe's Verbesserung (im vet. und decurt.
— 824 -
und im Vat. m. pr. antedeo); Persa 5, 2. 2 und Trin. 2, 4, 145
(546) und aus antidhac und antidea. Über die Composita mit
ante sagt Papirian. bei Cassiod. de orthogr. S. 2294 (164, 10):
Ante praepositio interdum integra manet, ut anteacfurn anfevenit
aniecedit, interdum mutatioue in i litteram corrumpitur, ut antf-
stat anticipat. Wie antevenio und antecedo, wird auch anteverto
und antevorta geschrieben, desgleichen anteeo und anteire^ welche
jedoch immer dreisylbig sind, wie Plaut. Amph. 2, 2, 18 (649);
Terent. Andr. 3, 3, 24 (556); Lucr. 4, 139; Verg. Aen. 12, 84:
Horat. Carm. 1, 35, 17 und Epist. 1, 2, 70; Ovid. Ars Am. 2,
726 und Met. 11, 65; 13, 365: Val. FI. 1, 31; Sil. 5, 355: 14,
456; 16, 562. Die Schreibung cmtissent antisse antibo hat Tacit.
Ann. 3, 69; 4, 40; 5, 6. In der Anführung aus Plaut. Bacch. (3)
bei Charis. 2, 13 S. 181 (201, 20) ist das überlieferte anteit, da
ein dreisylbiges Wort erforderlich ist, in antidit verwandelt Statt
des obengedachten antidhac wird gewöhnlich anfehac gebraucht,
welches nothwendig zweisilbig ist, wie Terent. Andr. 1,2, 16 (187):
2, 1, 3 (303); 5, 4, 14 (917); Heaut. 2, 3, 29 (270) und Ad. 1,
2, 6 (86); 2, 2, 42 (250); Horat. Carm. 1, 37, 5: Phaedr. 3, 1,
6, und antea^ nicht anteea, ist überall geschrieben. — Anticipo und
anticipatio ist die allein übliche Schreibart. Vergl. Ritschi Opusc.
2 p. 558, 559. Antisfo haben Cato R. R. 156, 1; Meteil. Numid.
bei Gell. 12, 9, 4; Claud. Quadrig. (1, 10 ed. Peter p. 208, 6) bei
Gell. 9, 13, 7; Cic. Rep. 3, 18, 28; Lucr. 5, 22; CatuU. 9, 2;
Tacit. Ann. 2, 33; Apul. Met. 4, 8 S. 254; 4, 14 S. 272; 8, 2
S. 507; 11, 28 S. 813 und Ascl. 29 S. 313; Fulgent. Expos, antiq.
serra. S. 563; Mart. Cap. 9 § 208; dazu antisfes und antistita.
Jetzt auch antistat Enn. (Fab. 70 ed. L. Müller) bei Hieronym.
Epitaph. Nepotiani (I 587 ed. Migne); antisteterunt Cic. Invent.
2, 1, 2; antistabat Gell. 7 (6), 5, 1; aber antestaret Corn, Nep.
Arist. 1, 2, antestat und antestant Lact. Inst. 7, 2, 5 und 7, 15,
13 können ebensowohl Schreibfehler sein, wie nntestites und ante-
stitem Liv. 1, 7, 14; 1, 20, 3 und 1, 45, 5 im Par. In anticessum
Sen. Epist. 118, 1 im Bamb ; Flor. 3, 21, 20 und 4, 12, 24 im
Nazar. Zu der letzten Stelle bemerkt Salmas. , dafs auch anti-
cessor gefunden werde, und dafs Hesych. dafür (hzixivacup sage;
und so ist in Glossen (S. 199 der Lond. Ausg.) anticessor -nor^-
yoüfitvoq^ anticessum iipöXrjnfia. Antipagmenta hat Paul. Festi S.
8; antepagmenta und antepagraento Corp. Inscr. Lat. 1, 577 Col.
2 Z. 4; 7, und so wird auch Cato R. R. 14, 2; 14, 4 und Vitruv.
4, 6, 1 bis 6 und 4, 7, 5 geschrieben. Antiyerio giebt Paul. Festi
— 8-25 —
S. 8, antegerio Quintil. 1, 6, 40 und 8, 3, 25, und diese Schrei-
bung findet sich nach Merula zu Eun. Ann. S. 85 in einem alten
Glossar. Über die Schreibung antiquam vergl. Conjunct. 2.
9. Für post hatte die alte Sprache poste. Öfters ist
pos geschrieben, besonders vor t. Posfempus Corp. Inscr. Lat. 1,
1454: longo postempore mit übergeschriebenem t Verg. Ecl. 1, 29
im Pal. und Aen. 6, 409 im Bern, b, in der letzteren Stelle ist
postempore in der Anführung bei Prise. 14, 3, 27 S. 987 (II 38,
25) im Par. R und 14, 6, 51 S. 1001 (II 54, 29) im Bern.
Poste.mplum Corp. Inscr. Lat. 5, 4056; Privil. veter. XLIX Z, 22;
LI Z. 20: LH Z. 19; LIV Z. 21 (C. L L. 3 S. 891 folg.). Poster-
gum Caes. bell. Gall. 7, 84, 4 und 7, 88, 3 im Par. 1 ; Verg. Aen.
1, 296 im Bern, b m. pr. und im Bern, c; Liv. 5, 27, 9 im Par.
und Med. und 9, 10, 7 im Med.; posterga Verg. Aen. 2, 57 im
Bern, b, und 11, 81 im Gud. und Bern, c; postrihunatum Liv. 6,
37, 8 im Med.; postroiae Verg. Aen. 5, 626 im Bern, b m. pr.
Aber auch pos Iduf^ Corp. Inscr. Lat. 4, 2058, pos cohi(mnam)
Corp. Inscr. Lat. 6, 1585**: pos annum Ephem. epigr. 4 S. 98
No. 305; pos consulatu Rossi Inscr. Chr. 108 und 214; pos multas
und pos mnltum Inschr. ürell. 1175 Z. 10 und Henz. 7087. In
der Stelle des Cic. Orat. 47, 157 giebt Vel. Long. S. 2237 (79, 3)
posmeruiianas als die von Cic. gebilligte Wortform (in den Hdschr.
des Cic. ist pomerid.), und posmeridiane oder pusmeridiane ist
Cic. Ep. Att. 12, 53 im Med.; nach Quintil. 9, 4, 39 sagte man
pomeridiein, und pomen'dianus ist die gewöhnliche Form, wiewohl
Cic. Ep. Farn. 5, 1, 1; Vitruv. 1, 6, 6 und Suet. gramm. 24 post-
meridianus haben. Allein gebräuchlich ist auch pomenum, und
postmoeriwn oder postmerium bei Varro L. L. 5, 32, 143 und Liv.
1, 44, 4 nur wegen der an beiden Stellen angegebenen Etymologie
geschrieben. Poscaenia schrieb Lachmann bei Lucr. 4, 1186, in
den Hdschr. ist postscaenia. Über posquam vergl. Conjunct. 2.
Vergl. Ritschl Rhein. Mus. 1850, 7 S. 572 und Ribbeck, Jahrb. f.
Philol. 1858, 77 S. 187 (Ritschl Opusc. 2 S. 549 und 772).
10. über circum sagt Papirian. bei Cassiod, de orthogr. S.
2294 (164, 7): Circum praepositio sequentibus vocahbus m litte-
ram in enuntiatione amittit, in scriptura servat; sed et cum i et
u vocales loco consonantium positae sequuntur, et scribitur et
pronuntiatur, ut circumvenit circumiacet. Und Albiu. de orthogr.
S, 2331 (298, 22): Circum praepositio quibusdam in locis m amittit,
ut circuire, in quibusdem servat, ut circumvenit. Circum kann
das m allein vor ire itus itio abwerfen, während überall
— 826 —
circumagere circumactus circumarare circumequitare circumerrare
gelesen wird; und auch circumire ist häufig, wie Plaut. Men. 2,
1, 6 (232); Pseud. 3, 2, 109 (899) und Truc. 2, 4, 53 (407); Terent.
Phorm. 4, 3, 9 (614); Cic. Phil. 13, 9, 20 (im Gud. und leg. cir-
cuiri): Ep. Att. 14, 21, 2; Nat. Deor. 3, 18,47 (im Erl. und Pal.
circuimus); Galba an Cic. Ep. Fam. 10, 30, 3; 10, 30, 4: Caes.
bell. Gall. 7, 67, 6 im Par. 1, Voss. 1 und Egm., und 7, 87, 4;
bell. civ. 1, 76, 1 und 3, 93, 3 im Par. 2; 2, 16, 2 (wahrschein-
lich verderbt); 2, 41, 2 (in einigen Büchern circuire); Bell. Alex.
31, 1 im Par. 2 und 40, 2; Sallust. lug. 45, 2 und 100, 4 im
Bas. 1, ine. 1 und Franc; 49, 2 im Bas. 1 und ine. 1; Ovid. Ep.
ex Pont. 1, 2, 20 im Hamb. (in welchem m. pr. circumuentis) und
Bersm.; Liv. 1, 9, 14; 1, 47, 7; 3, 17, 10; 3, 47, 2; 3, 47,3; 3,
72, 2; 4, 56, 5; 7, 27, 5; 7, 34, 15; 9, 27, 8; 10, 35, 8; 22, 1,
8; 23, 25, 2 (hier im Berl., Lov. 2 und Hav. circuirent); Quintil.
1, 10, 44; 2, 13, 16 (im Flor, und Goth. circuire); 8 Prooem. 24;
8, 2, 17; 11, 2, 20; 12, 10, 34 (in den Par. 1; 2 circuire); Tacit.
Aon. 1, 28; 1, 71; 2, 29; 4, 50; 12, 34; llist. 3. 37; 4, 70 und
Agric. 25; 37; Plin. Epist. 5, 6, 31; 5, 6, 32 und Paneg. 69, 2;
Apul. Met. 3, 3 S. 178 und 5, 28 S. 371; circumitus Corp. Inscr.
Lat. 5, 3203; Cic. Nat. Deor. 1, 12, 29 und 2, 62, 155 (im Erl.
circuitus); 2, 19, 49 (im Leid. C und Erl. circuitus); Rep. 1, 29,
45 (mit einem Punkt über dem m); Tim. 9 in den Leid. AB; Hirt,
bell. Gall. 8, 4J, 1 im Bong. 1; Liv. 4, 27, 8 im Par., Med. und
Leid. 1: 9, 27, 4 im Med. m. pr. und Leid. 1; Quintil. 1, 10, 42;
11, 1, 6 und 12, 10, 16; 12, 10, 41 im Bern, und Bamb.; 5, 7,
16 in denselben und im Ambr.; 1, 10, 45 und 8, 6, 59 im Ambr.;
9, 4, 124; circumitio Cic. Divinat. 2, 17, 40 und 2, 61, 127 (in
der zweiten Stelle im Wien, circuitio) ; Liv. 3, 6, 9 im Par., Med.,
Harl. 1 und Leid. 1. Circuire haben Corp. Inscr. Lat. 2, 3420;
Cic. pro Caec. 32, 94; Caes. bell. Gall. 5, 2, 2 (im Leid. 1 cir-
cumitis): bell. civ. 2, 28, 2 im Par. 2 und Leid. I, und 2, 41, 5;
2, 41, 6 im Par. 2: bell. Afric. 15, 2 und 21, 1 in demselben;
Liv. 8, 37, 9 im Par. und Med.; Sen. Consol. Helv. 6, 3 im Berl,
Meil. 4 und Guelf. ; circuitus Caes. bell. Gall. 5, 42, 4 und bell,
civ. 1, 68, 1: 3, 45, 1; Quintil. 1, 5, 26; 1, 10, 40; 9, 4, 60; 10,
1, 12; circuitio Terent. Andr. 1, 2, 31 (202). Dziatzko schreibt
circum itione.
11. Für ab, Griech. anö, Sanscr. apa, gab es eine alte Form
af. Prise. 1, 8, 46 S. 560 (I 35, 17): Habebat f littera hunc so-
num, quem nunc habet v loco consonantis posita, unde antiqui af
— 827 —
pro ah scribere solebant: sed quia non potest vau, id est di-
gamma, in fine syllabae inveniri, ideo mutata est in b. Af ist in
mehreren alten Inschr.: af vobeis, af Capua, af Lyco, af Lucretia,
af muro, af solo Corp. Inscr. Lat. 1, 201 Z. 11; 1, 551 Z. 8; 1,
587; 1, 1055: K 1143: 1. 1161: anscheinend auch af mil. 6,3824;
Z. 7. Keil schreibt ferner af Longo bei Vel. Long. S. 2224 (60, 13)
mit Freund, Vorrede z. Wörterb. S. 63. Auch Stangl und Friedrich
schreiben Cic. Orat. 47, 158 af. Una (absona) praepositio est a/,
quae nunc tantum in accepti tabulis manet ac ne bis quidem om-
nium , in reliquo serraone mutata est. Vergl. Ritschi de miliar.
Popil. S. 7, Fröhner im Philol. 1860, 17 S. 247 und Jordan, Bei-
träge zur lat. Sprache p. 312. Bei Lucr. 4, 288 ist im oblong,
m. pr. av speculo.
a) Eine andere Nebenform ist abs^ wofür auch aps geschrie-
ben ist, so aps te oder apste Inscr. Neap. 680: Plaut. Men. 2,
1, 41 (267) in allen Büchern; Men. 3, 3, 21 (544): 3, 3, 22 (545)
und Mil. Glor. 2, 2, 45 (201) im decurt.: Pseud. 1, 5, 59 (454);
4, 1, 11 (916): 4, 6, 7 (1069): Persa 1, 1, 51: 2, 1, 3 und Irin.
2, 2, 44 (325); 2, 4, 19 (421); 3, 2, 69 (695); 4, 2, 127 (969): 5,
2, 19 (1143): 5, 2, 20(1144); 5, 2, 43 (1167) im vet.: Cic. Verr.
1, 43, 111 und 2, 62, 153 im Vat. Palimps.; de domo 42, 110 im
Par.; in Vatin. 5, 11: 5, 13 und 14, 33 im Par.; in Pison. 26,
62 im Tur. Palimps.; aps tuo ero Plaut. Pseud. 5, 2, 22 (1316)
und aps tuo conspectu Trin. 2, 2, 2 (278) im vet,; aps terra Trin.
4, 2, 105 (947) in demselben; aps qua Men. 2, 2, 70 (345) im
vet. und decurt.: apsque Trin. 4, 1, 13 (832) und 5, 2, 3 (1127)
im vet.: apsterream Men, 5, 2, 79 (833) im decurt.: apstinere
Cenot. Pis. Taf. 2 Z. 25: Orell 3115 Z. 7: 40: Plaut. Men. 1, 2,
55 (170) im vet. und decurt., und Pseud. 4, 2, 24 (981) im vet.;
Liv. 30, 16, 10 im Put.: apstraxit Plaut. Men. Prol. 66 im vet.;
apstuli Corp. Inscr. Lat. 1, 1194 Z. 8: 5, 3014; Inscr. Neap. 3133;
Orell. 1879 und Henz. 7379; Plaut. Men 3, 2, 11 (476) im de-
curt. und im Vat. m. pr., und 4, 2, 86 (659) im decurt: Trin. 2,
4, 6 (407) im vet.; Cic. Verr. 3, 36, 83: 3, 65, 152 und 3, 73,
170 im Vat. Palimps.: apscedo Plaut. Most. 2, 2, 37 (468) im
decurt, und im Vat. m. pr. : Most. 3, 2. 170 (857) und Trin, 3,
2, 84 (710) im vet.: apscisum Corp. Inscr, Lat. 3, 567 Z. 12, ap-
sconditus Cicer. de domo 54, 138 im Par. Curt. Valer. bei Cassiod.
5. 2289 (157, 7) billigt apstinui. apscessi, apscondo im Gegensatz
zu obstupui, obsum, obstrepo.
In der Komposition findet sich aba vor t, c, q, so abs-tergeo,
- 828 -
abs-terreo, abs-teneo, abs-traho, abs-trudo, abs-tuli, abs-cedo, abs-
cido, abs-condo, abs-que, auch aps-tergeo u. s. w. ist geschrieben.
Falsch aber ist, wenn s ausfällt, wie abtulit Orell. 259; ap-
tinendus Plaut. Trinum. 2, 1, 30 (263) im vet. oder abtinendus
im decurt, abtinendum im Vat.; aptineant Trinum. 2, 2, 11 (289)
im vet,; abtinere Liv. 4, 44, 12 im Par. ra. pr.; abtraxeris Cic.
Acad. 2, 36, 114 im Leid. B; abterso Liv. 1, 41, 5 im Par. und
3, 26, 10 im Par. und Med.; abcessero Plaut. Trinum. 3, 2, 84
(710) im decurt. und Vat.: abcederes Cic. Catil. 1, 7, 17 im
Emmer.; abcisa Liv. 8, 25, 5 im Leid. 1, und nach Forcell. Lex.
abcidit in einzelner Hdschr. bei Ovid. Met. 12, 362; Sen. Oed.
fr. 194; Lucan. 4, 503 und Martial 3, 66, 2. Für abtorque in
dem Verse des Acc. (575) bei Non. S. 200 ist nach Posserat. und
Lachmann zu Lucr. 3, 172 obtorque hergestellt. — Nach Charisius
2, 15 S. 211 (237, 2) sagten die veteres auch astulit. Astulit hat
auch Plaut. Truc. 2, 4, 73 (427) im vet. ; astulit Cic. Verr. 4, 59,
131, astulerit 3, 10, 26 und astulisse 1, 4, 11 im Lag. 29; asti-
nentes Cic. Verr. 2, 10, 28 in demselben; astraxit Inscr. Neapol.
fals. vel Susp. 368; ferner ascessit Plaut. Truc. 4, 4, 31 (884) im
vet.; asconditi Cic. Phil. 2, 42, 108 im Teg.
Abs vor p stöfst b aus in den Worten as-porto und as-peäo;
so sagt Prise. 2, 2, 10 S. 571 (I 50, 22) richtig: asporto pro abs-
porto, aber falsch 14, 5, 43 S. 995 (II 47, 27) asporto, in quo b
in s commutatur, sicut et aspello, differentiae causa, ne, si apporto
et appello dicamus, ab ad composita existimentur Absportaverat
bell. Alex. 78, 2 ist nach dem Par. 2 in asportaverat berichtet.
Absportaret bell. Afr. 91, 4 hat Nipperdey ebenfalls mit aspor-
taret vertauscht, ohne etwas über die Hdschr. zu bemerken, auch
in der neuesten Ausgabe von Wölfi'lin und Miodonski sucht man
danach vergebens; absportari schreibt Eyssenhardt Amm. Marc.
15, 7, 10, wo Gardthausen asportari hat. Abspulsus und abspulsum
ist bei Fronto diff. voc. S. 2197 (524, 25). — In dem Worte
a-pert'o geht aber l's in abs verloren.
In der Neben Stellung zu einem Nomen oder Pronomen
findet man abs besonders vor te. Nach Langen (Beiträge zur
Erklärung des Plautus p. 333) kommt abs te bei Plautus über
siebenzig Mal sicher vor: bei Terenz steht es Andr. 3, 2, 9 (489);
3, 4, 3 (582); Eun. 3, 1, 3 (393); Heaut. 2, 4, 19 (399); 3, 1, 71
(480); 4, 1, 25 (638); Hec. 1, 1, H (68); 3, 3, 22 (382); Naev.
(trag. 17) bei Cic. Tuscul. 4, 31, 67 u. a.; Ennius (Fab. 72 ed.
L. Müller) bei Cic. Ep. ad Att. 13, 47; (Fab. 79) bei Serv. in Verg.
— 829 —
Aen. 1, 52; (337) bei Cornific. 2, 24, 38; (falso adscr. v. 9) bei
Censorin. (Fragm. 14 p. 69, 22 ed. Hultsch); Pacuv. (5) bei Cic.
Divinat. 2, 64, 133; (122) bei Nonius S. 184, 4; (327) bei Gic.
de orat. 2, 46, 193; Acc. (430, 431) bei Varro L.L. 7, 65; Turpil.
(com. 86) bei Nonius S. 491, 7; Afran. (com. 85) bei Charis. 2
S. 195: (320) bei Fest. p. 170 ed. Müller; (324) bei Nonius S. 103,
10; Lucilius (ed. L. Müller 29, 106; ed. Lachmann 1048) bei No-
nius S. 300, 20; Valer. Aedituus bei Gell. 19, 9, 11, sehr off, bei
Cicero, besonders in den älteren Schriften bis zum Jahre 52 (vergl.
Meusel, Fleckeis. Jahrb. 1885 p. 402); öfters gebraucht er in dem-
selben Paragraphen abs te neben a te, nie aber hat er abs te in
den philosophischen Schriften geschrieben: pro Quinct. 13, 45;
17, 54; 18, 56; 25, 79; pro Sext. Rose. 5, 12; 27, 73 (bis); 34,
95; 41, 119; 41, 120 (bis); pro Q. Rose. 4, 12; 9, 26; Divin. in
Caec. 5, 19; 6, 21; Verr. 1, 31, 78; 1,37, 94; 1,43, 111; 1,46,
118; 2, 40, 98 (bis); 2, 42, 104; 2, 46, 114; 2, 55, 137; 2, 56,
139; 2, 59, 144; 2, 61, 149; 2, 61, 150; 2, 62, 152; 2, 62, 153;
2, 64, 155; 2, 69, 166; 3, 7, 16; 3, 17, 43; 3, 20, 52; 3, 25, 63
(bis); 3, 43, 101; 3, 59, 135; 3, 60, 138; 3, 61, 141; 3, 64, 150;
3, 69, 161; 3, 70, 164; 3, 76, 175; 3, 80, 186; 3, 80, 187 (bis);
3, 83, 191; 3, 85, 196; 4, 4, 7; 4, 8, 17; 4, 9, 20; 4, 12, 29; 4,
14, 32; 4, 16, 36; 4, 17, 37; 4, 20, 43; 4, 36, 79; 4, 37, 81; 4,
38, 82 (bis); 4, 67, 151; 5, 2, 4; 5, 3, 7; 5, 20, 50; 5, 22, 58;
5, 29, 75; 5, 30, 78; 5, 49, 128 (bis); 5, 59, 154 (bis); 5, 59,
155; 5, 60, 156 (bis); 5, 63, 164; 5, 64, 165; pro Tüll. 3, 6 (ter);
13, 31; pro Font. 1, 2 (bis); pro Caec. 23, 65; 29, 82; pro Cluent.
4, 10; 52, 143; 53, 147; 54, 148; 66, 187; pro Rabir. 3, 7; 10,
28; 11, 31; Catil. 1, 6, 16; 1, 8, 21; 1, 11, 27; pro Muren. 36,
76; 36, 77; pro Sulla 1, 3 (bis); 4, 11; 8, 23; 8, 24; 15, 44; pro
Flacc. 28, 66; 32, 80; de dom. 42, 110 (aps te); Vatin 5, 11
(aps te); 5, 13 (aps te); 14, 33 (aps te); 17, 41; pro Cael. 20
50 (bis); in Pison. 17, 40; 26, 62 (bis); 36, 88; 40, 96; pro Plane,
7, 18; 18, 46; 23, 55; 30, 72; pro Rabir. Postum. 11, 30; Invent
1, 13, 18; de orat. 1, 15, 66- 1, 18, 82; 1, 32, 148; 1, 47, 204
1, 59, 253; 1, 62, 264; 2, 10, 40; 2, 29, 127; 2, 50, 204; Ep
Fam. 1, 5% 1; 1, 9, 17; 2, 1, 1; 2, 8, 1; 2, 10, 1; 3, 10, 5; 4
2, 1; 5, 2, 1; 5, 2, 2; 5, 4, 2; 5, 5, 2 (quater); 5, 5, 3"; 5, 7, 3
5, 12, 8; 5, 19, 1; 7, 31, 1; 13, 4, 4; 13, 5, 3; 13, 21, 1; 13
34; 13, 35, 2; 13, 39; 13, 41, 2; 13, 55, 2; 14, 3, 5; 15, 13, 3
16, 2; Ep. Att. 1, 1, 3; 1, 1, 4; 1, 2, 1; 1, 3, 2; 1, 4, 1; 1, 5
3; 1, 5, 4; 1, 8, 1; 1, 8, 2; 1, 9, 1; 1, 9, 2; 1, 10, 1; 1, 13, 1
— 830 —
1, 15, 2; 1, 17, 4; 1, 17, 7; 1, 20, 1 (bis); 2, 1, 1 (bis); 2, 7, 4;
2, 8, 1; 2, 12, 2; 3, 15, 4 (bis); 3, 25; 4, 11, 2; 4, 16, 1 (bis);
4, 18, 5 (bis); 5, 3, 1 ; 9, 2; 11, 12, 2; 14, 18, 1; 16, 16 B, 8;
Ep. ad Q. fr. 1, 1, 4, 13; 1, 1, 7, 20; 1, 1, 8, 25 (bis); 1, 1, 15,
43; 1, 2, 2, 6; 2, 8 (10), 1; 3, 1, 3, 7; 3, 1, 3, 8; 3, 1, 3, 9;
Ep. ad Brut. 1, 4, 4; 1, 14, 1 ; abs te bei Caes. bell. Gall. 5, 30,
2; bei Cic. Ep. Att. 9, 16, 2 und 10, 8 B, 1 ; Cn. Magnus bei
Cic. Ep. Att. 8, 12 B, 1; 8, 12 C, 1; 8, 12 C, 4; Q. Cic. petit.
consul. 1, 3; 4, 13; 5, 18; 8, 33; 10, 40; 11, 43; 11,44; 12, 46;
12, 49; 13, 50; 14, 55; Brut, bei Cic. Ep. Farn. 11, 13, 1 und Ep.
ad Brut. 1, 16, 4; 2, 5, 4; 2, 5, 5; Asin. Pollio bei Cic. Ep. Farn.
10, 31, 6; Curius bei Cic. Ep. Farn. 7, 29, 1; Lepidus bei Cic.
Ep. Fam. 10, 34, 3; 10, 34, 4; Mucius bei Cic. de orat. 1, 47,
204; Liv. 10, 19, 8; 26, 15, 12 (aps te Luchs). Über abs in
späterer Zeit, vergl. Haufsleiter in Wölfflins Archiv 3 p. 149.
Aufserdem läfst sich abs noch nachweisen: abs tuo und abs
tuis Plaut. Aulul. 2, 2, 44 (221); Casin. 2, 2, 35: Pseud. 5, 2, 17
(1316); Trinum. 2, 2, 3 (278); abs terra Plaut. Trinum. 4, 2, 105
(947); Cato R. R. 37, 4 (auch in der Anführung bei Plin. N. H.
16, 39, 75 [194]) und Varro R. R. 2, 4, 14; abs tergo Acc. (604)
bei Non. S. 20; abs trepido Liv. 42, 66, 6; abs chorago Plaut.
Persa 1, 3, 79 (a chorago Trin. 4, 2, 16); abs conscendentibus
Liv. 28, 37, 2 im Put.; abs qua Plaut. Menaech. 2, 2, 70 (345);
abs quivis Terent. Ad. 2, 3, 1 (254); abs quolibet verlangt Prise.
14, 5, 43 S. 995 (II 48, 1). Aber abs Decii Magii latere Liv. 23,
8, 3 ist eine in Hinsicht auf die Präpos. nicht glückliche Kon-
jectur; abs re Lucr. 1, 410 ist unbeglaubigt (die meisten Hdschr.
haben ab re, einige abs te), doch non esse ahs re visum est hat
Gell. 18, 14, 6; non valde abs re esse videtur Serv. zu Verg. Aen.
8, 547, und non abs re est oder erit Imp. Gordian. Cod. 5, 74,
1; Impp. Diocl. et Maxim. Cod. 7, 43, 8; Imp. lustinian. Cod. 5,
13, 1 § 5 und 8, 41, 27. Abs se Caes. bell. Gall. 1, 44, 3 und
abs Suessa Liv. 32, 1, 10 werden durch keine Hdschr. bestätigt.
Abs vor einem Vocal ist erst bei Späteren, abs alio Serv. zu
Verg. Aen. 2, 33; abs ovibus und abs alio in dem Gedicht unter
Tert. Namen adv. Marc. 4, 103 und 5, 121; bei Mart. 2, 84, 4
ist abs hoc allein aus dem jungen Guelf. s bemerkt, in mehreren
der besten Hdschr. ist das freilich nicht in das Versmafs passende
ab hoc, in den übrigen ex hoc. I. Neap. 1792 ist nicht, wie Orell.
4209 nach de Vita giebt, abs asse, sondern ab asse. Unrichtig
ist auch abs iis für ab ieis Corp. Inscr. Lat. 1, 204 Col. 1 Z. 5.
— 831 —
b) Von den Formen ab und a ist jedenfalls ab die ältere,
welche z. B. bei Cato noch weit den Gebrauch von a überwiegt
(vergl. J. H. Schraalz im Antibarb. von Krebs 1 p. 38), allmäh-
lich bildete sich jedoch das Gesetz heraus, dafs vor Vokalen und
h ab, vor Konsonanten a stehe, vergl. Haufsleiter a. a. 0. p. 148
und besonders Reisigs Vorlesungen, herausgegeben von Schmalz und
Landgraf III p. 701 Note 570% ferner Loewe, Über die Präpositionen
a, de, ex bei Ovid p. 3, Dronke Präpositionen ab, ex, de bei Justin.
Vor b steht gewöhnlich a, so bei Lucilius und Cinna (vergl.
Härder, Fleckeis. Jahrb. 1885 p. 882), Plautus (Langen a. a. 0.
p. 332), bei Cicero, Caesar, Livius, Sallust u. a., denn ab Belgis
bei Caes. bell. Gall. 3, 11, 2 ist entschieden falsch (vergl. Mensel,
a. a. 0. p. 405). Aber ab bonorum emptore Corp. Inscr. Lat. 1,
200 Z. 56; ab Boreae gyro Manil. 1, 685 im Leipz. , Cus. und
Voss. 1 ; ab bybliothece und ab bybliotheca Inscr. Henz. 6307,
auch Charis. 2, 15 S. 207 (232, 22) führt ab bibliotheca an, vergl.
Lachmann zu Lucr. 6, 105; ab hello Varro L. L. 5, 10, 73, vergl.
Roefsner, De praepositionum ab de ex usu Varroniano p. 29.
Vor c steht a und ab. Plautus hat ab nur einmal Asin. 1,
1, 106 (119) nee magis vorsutus nee quo ab caveas aegrius, sonst
immer a; Cato R. R. 150, 2 ab coactore; Varro hat gewöhnlich
(neun und achtzig Mal) a vor c, nur einmal ab capite L. L. 8, 5,
14; ab classe Acc. (tr. 318) bei Nonius S. 110, 31; bei Lucretius
ist vor c ausschliefslich a: a curis 1, 51; a caeli regionibus 1,
64; a caelo 1, 782; 1, 788; 5, 630; a certo tempore 1. 554; a
corpore 3, 625; bei Cicero ist a vor c weit häufiger als ab, letzteres
findet sich nur ab censoribus pro Claent. 47, 130, wie C. F.W.Müller
schreibt, wogegen Mensel a. a. 0. p. 403 auch hier a censoribus
verlangt, wie auch Cicero immer schreibt, so Verr. 3, 6, 13; pro
Cluent. 42, 119; leg. agr. 2, 19, 50; Fin. 2, 10, 30 (a censore);
Rep. 4, 10, 11 (a censore); Off. 3, 32, 115; ab Chrysippo Rep.
3, 8, 12, aber a Chrysippo Acad. 2, 27, 87; 2, 36, 143; Fin. 1, 2,
6; 4, 4, 9; 4, 25, 68; Tuscul. 4, 10, 23; Divinat. 2, 28, 61; Fat.
13, 30; 16, 38; 19, 44; ab civili pro Caecin. 26, 74, aber a civi-
libus Invent. 1, 19, 27; de orat. 1, 11, 49; ab consuetudine pro
Font. 5, 12 (vergl. Mensel a. a. 0. p. 403); Tuscul. 1, 16, 38; In-
vent. 2, 53, 160, aber a consuetudine pro Caecin. 1,2; pro Muren.
33, 69; pro Arch. 2, 3; pro Scaur. 14, 33; pro Deiot. 6, 17;
Nat. Deor. 2, 17, 45; 3, 8, 20; Divinat. 1, 21, 42; Invent. 1, 2,
3; 2, 22, 65; de orat. 1, 3, 12; Orat. 47, 157; ab consulibus Verr.
3, 30, 72 (vergl. Meusel a. a. 0. p. 403), aber a consule pro Rabir.
— 832 —
2, 4; Catil. 2, 7, 14; pro Muren. 2, 3; 3, 7; pro Sest. 23, 52
in Vatin. 7, 16; Phil. 11, 12, 27; Off. 1, 11, 37; de orat. 3, 1, 3
Ep. Att. 8, 3, 7; a consulibus pro Sest. 11, 25; 13, 30; 15, 35
18, 41; Prov. consul. 17, 42; Phil. 11, 7, 17; 14, 6, 19; Brut. 22
86; Ep. Att. 7, 16, 2; 8, 11 B, 2; 16, 16 B, 8; Ep. ad Qu. fr. 3
2, 2; ab Crasso de orat. 1, 35, 160, aber a Crasso 1, 35, 162
1, 35, 164; 2, 10, 43; 2, 29, 126; 2, 33, 143; 2, 60, 244; 3, 1
3; 3, 1, 4; Brut. 42, 155; 96, 328; Ep. ad Qu. fr. 2, 3, 4; bei
den Epistolographen steht ab couflueute Lepidus bei Cic. Ep. Farn.
10, 34, 1 und ab Caesare Baibus bei Cic. Ep. Att. 9, 7 B, 1.
Auch bei Caesar ist a vor c überwiegend , doch findet sich ab
vor c bei ihm öfter als bei Cicero. So ab Caesare bell. Gall. 1,
45, 1; 2, 14, 3; 5, 27, 2; 6, 35, 6; 7, 20, 7, ab Caesaris bell. civ.
3, 70, 1, aber a Caesare bell. Gall. 1, 20, 4; 1, 20, 5; 1, 22, 3;
1, 32, 1; 1, 34, 2; 3, 17, 1; 4, 11, 3; 4, 12, 1; 4, 27, 2; 5, 6,
2; 5, 15, 4; 5, 28, 5; 6, 7, 1; 7, 37, 2; 7, 47, 2; bell. civ. 1, 3,
2; 1, 14, 3 und sonst noch oft; ab castris bell. Gall. 1, 43, 1; 2,
16, 1; 7, 9, 2; 7, 14, 7; 7, 73, 1; bell. civ. 1, 82, 4, aber a
castris bell. Gall. 4, 32, 3; 5, 7, 5; 5, 17, 1; bell. civ. 1, 54, 3;
1, 59, 2; 1, 61, 4; 1, ßQ, 1; 1, 75, 2; 3, 68, 2; 3, 70, 2; ab
civitate bell. Gall. 2, 24, 4; 7, 4, 1, aber a civitatibus bell. civ.
1, 30, 3; ferner nur ab ceteris bell. Gall. 5, 30, 3; 6, 25, 5; ab
Cheruscis bell. Gall. 6, 10, 5; ab Cicerone bell. Gall. 5, 40, 1; ab
Commio bell. Gall. 7, 75, 5; ab concilio bell. Gall. 7, 2, 3; ab
Crasso bell. Gall. 3, 9, 1; ab castris bell. Afric. 65, 2; ab Cn.
Pompeio bell. Hispan. 19, 4; bei Livius findet sich oft a, daneben
auch ab vor c (vergl. Fügner, Lexic. Livian. p. 1 und 11), so
ab Caio 3, 31, 5; 7, 15, 12; 9, 28, 5; 26, 3, 9; 27, 7, 11; 28
11, 12; 32, 7, 5, aber a Caio 7, 15, 9; 9, 43, 25; 21, 18, 8; 21
63, 15; 22, 9, 7; 22, 56, 1 und sonst noch oft; ab Capua 24, 47
12, aber a Capua 7, 38, 10; 9, 6, 10; 23, 18, 14; 25, 15, 1; 25
19, 6; 25, 22, 11; 26, 1, 2; 26, 3, 11; 26, 7, 2; 26, 8, 3; 26, 8
4 u. a.; ab Carthagine 21, 15, 3; 21, 16, 1; 12, 19, 6; 23, 27, 9
24, 8, 14; 28, 17, 12; 28, 32, 2; 28, 36, 1; 29, 5, 2; 29, 25, 12
30, 9, 11; 30, 9, 12; 30, 19, 2; 30, 19, 12; 30, 29, 2; 30, 30, 8
30, 36, 9; 41, 22, 2, aber a Carthagine 21, 38, 1; 23, 5, 13; 23
34, 16; 25, 23, 3; 25, 27, 4; 28, 36, 3; 29, 4, 9; 29, 23, 4; 29
35, 1 1 ; 30, 10, 1 ; 30, 25, 5 : 34, 60, 1 ; ab Carthageniensibus 29, 8, 6
31, 29, 6; 36, 4, 5; 40, 17, 2, aber a Carthageniensibus 21, 49, 2
21,51, 1; 24,41, 11; 25, 28, 1 u. a.; ab castris 30, 8, 3; 41, 19, 9
42, 57, 7, aber a castris sehr oft; ab Ceitiberis 26, 41, 21, aber a
- 833 —
Celtiberis 34, 19, 7; 40, 33, 2; ab certo 33, 32, 9, aber a certo
4, 22, 6; ab cetera 24, 23, 4, aber a cetera 4, 59, 8; 22, 47, 5;
28, 14, 20; ab ceteris 21, 28, 10; 45, 12, 2, aber a ceteris oft;
ab Chalcide 28, 8, 3; 28, 8, 13: 31, 23, 1; 35, 50, 10, aber a
Ohalcide öfters; ab Ohio 37, 31, 8, aber a Ohio 37, 14, 4; ab cir-
cumstantibus 3, 5, 7; 6, 25, 5; 21, 2, 6; 30, 15, 3; 34, 39, 5, aber a
circumstantibus 2,47, 7; 4, 14, 4; ab cive 2, 24, 3, aber a cive 37,
12, 8, öfter a civibus; ab civitatibus 41, 5, 5, aber a civitatibus
1, 45, 2; 22, 37, 11; 39, 5, 7; ab classe 31, 22, 5, aber a classe
22, 11, 6; 23, 34, 3; 29, 35, 7; 30, 19, 5; 35, 42, 7; 44, 32, 6;
ab Clusinis 5, 33, 1, aber a Clusinis 5, 36, 2; ab Cneio 6, 1, 6;
10, 30, 1; 22, 11, 2; 24, 19, 2; 28, 46, 14; 30, 41, 2; 31, 3, 3;
38, 28, 5; 42, 36, 4; 42, 47, 11, aber a Cneio 40, 19, 8; 44
46, 3; ab collega 8, 9, 2; 27, 5, 18, aber a collega 3, 58, 7; 6,
24, 8; 10, 16, 2; 10, 40, 2; 10, 43, 2; 22, 44, 6; 40, 51, 1; 41,
10, 12; ab colloquio 42, 46, 1, aber a colloquio 23, 9, 3; ab
coloüis 10, 21, 8, aber a colonis 6, 22, 4; 45, 13, 10; ab Cominio
25, 14, 14, aber a Cominio 10, 43, 9; ab condita 1, 60, 3; 6, 1,
1, aber a condita 31, 1, 4; ab coniuratis 7, 41, 5, aber a coniu-
ratis 7, 42, 4; ab consilio 22, 3, 14, aber a cousilio 3, 42, 7; ab
conspectu 28, 33, 13, aber a conspectu Pr. 5; 4, 11, 5; 10, 14,
14; 25, 16, 14; 35, 28, 1 1 ; ab consule 2, 53, 3; 3, 28, 9; 4, 31,
4; 4, 40, 5; 7, 11, 8; 7, 34, 7; 8, 23, 15; 9, 16, 3; 9, 41, 6; 10,
31, 1; 21, 41, 9; 24, 17, 7; 27, 16, 12; 29, 11, 9; 31, 8, 3; 31,
33, 4; 31, 47, 3; 34, 47, 6; 36, 16, 10; 37, 7, 6; 39, 16, 4; 42,
"34, 1; 43, 4, 5; 43, 5, 3; 44, 13, 12, aber a consule noch öfter;
ab consulibus 2, 23, 12; 3, 33, 1; 8, 8, 18; 8, 12, 17; 8, 16, 5;
8, 17, 3; 10, 1, 3, aber a consulibus sehr oft; ab Corcyra 32, 9,
7; 32, 9, 8, aber a Corcyra 26, 26, 1; 31, 44, 1; 42, 37, 5; ab
Corintho 1, 47, 4; 31, 7, 7; 31, 22, 6; 32, 23, 11; 35, 39, 1; 42,
16, 6, aber a Corintho 32, 40, 7; ab cornu 2, 64, 6, aber a cornu
10, 41, 4; ab cornibus 1, 37, 3; 21, 55, 2, aber a cornibus 28,
15, 3; 31, 21, 11; ab custodibus 28, 24, 8, aber a custodibus 2,
12, 4; 23, 10, 11; 30, 39, 2; ferner nur ab Caesone 3, 13, 2, ab
Caieta Fr, 49; ab Cannensi 30, 20, 8; ab Carano 45, 9, 3; ab
Carysto 31, 45, 10; ab Caudio 9, 11, 13; ab causa 4, 17, 6; ab
cedentibus 23, 1, 7; ab Celetro 31, 10, 4; ab Cenchreis 28, 8, 11;
ab Cenaeo 36, 20, 6; ab Cierio 36, 14, 6; ab circumfusis 30, 14,
6; ab circumspectu 44, 35, 10; ab Cleonis 33, 15, 7; ab Clyto 36,
12, 5; ab coacta 1, 58, 9; ab cognato 22, 61, 7; ab cognatis 38,
60, 9; ab cohorte 25, 39, 6; ab collegis 4, 49, 11; 5, 11, 11; ab
Neue- Wagener, Lat. Formenlehre. U. 3. Aufl. 53
— 834 —
complexu 3, 57, 3; ab confutante 8, 18, 8; ab conquisitoribus 30,
7, 10; ab conscendentibus 28, 37, 2; ab consciis 24, 5, 11; ab con-
sulatu 4, 20, 10; 22, 3, 4; ab contemptu 6, 2, 9; 33, 19, 1; ab
continuis 22, 18, 10; ab Cotye 45, 42, 6; ab creditore 2, 23, 6;
ab cuuiculo 5, 21, 4; bei Sallust stebt ab vor c: ab Capsa lug. 91,
3; ab Cicerone Catil. 48, 9; ab Cirta lug. 82, 1; ab consule lug,
104, 2; bei Tacit, nur Ann. 11, 14 ab Corintbio. Inschriftlich
ab colonia Corp. Inscr. Lat. 1, 577; ab communi 1, 589 Z. 3; ab
cens. 1, 206 Z. 82; ab C Vibio 5, 308 und 309; ab commentariis
6, 1564.
Vor d erfährt ab in der Komposition keine Veränderung:
abdico, abdo, abduco. — In der Nebenstellung ist ab vor d bei
Plautus häufiger als a, dies findet sich: a dorso Casin. 2, 8, 23;
a deis Rud. prol. 26; Capt. 4, 1, 10 (777) und a dextera Mil.
Glor. 3, 1, 13 (607), aber ab domo Enn. (Fab. ed. L. Müller v. 153)
bei Nonius S. 402, 3 (S. 515, 13 a domo); ab domum itione Acc.
(trag. 173) bei Nonius S. 357, 6; ab dracontis Acc. (trag. 596)
bei Nonius S. 426, 1 ; bei Lucilius kommt nur a Deucalione (6, 9
ed. L. Müller = 214 ed. Lachmann) vor, unsicher ist a deliciis
(1015 ed. Lachmann; Inc. 58 ed. L. Müller fehlt a); bei Varro
ist a und ab vor d fast gleich, vergl. Röfsner a. a. 0. p. 28;
bei Cicero steht a vor d weitaus am meisten; a und ab kommen
bei ihm vor: a defensore Verr. 3, 89, 209; de orat. 2, 30, 132,
aber ab defensore Invent. 2, 25, 75; 2, 28, 86; a Demosthene
Orat. 38, 133; Optim. gen. 7, 21, aber ab Demosthene de orat.
3, 56, 213; an wenigstens zweiundachtzig Stellen habe ich a deo
oder dis (deis) gelesen, aber ab deo Fin. 2, 27, 89; ab dis Tuscul.
1, 26, 65; pro Qu. Rose. 16, 46; Verr. a. pr. 16, 50; Verr. 5,
43, 113; pro Font. 13, 30; de imp. Cn. Pomp. 16, 48; 16, 49;
pro Cluent. 58, 159; Catil. 2, 7, 15; 3, 2, 4; 3, 9, 22; 4, 4, 7;
in Vatin. 6, 14; Phil. 2, 46, 119; a dextra Divinat. 1, 39, 85; 1,
53, 120; 2, 38, 80, aber ab dextera Divinat. 1, 7, 12; a domino
Verr. 5, 7, 15; Ep. Att. 11, 20, 1 und a dominis Verr 3, 98, 228
(Klotz und Kayser ab dominis), aber ab domino Cato M. 14, 47
und ab dominis Verr. 4, 50, 112 (vergl. Aur. Mess. p. 475, 9 ed.
Keil); a domo Verr. 4, 18, 39; 5, 15, 38; 5, 31, 82; de imper.
Cn. Pomp. 12, 32; Phil. 12, 9, 23; Rep. 2, 4, 7, aber ab domo
Verr. 2, 3, 6; a duobus de imper. Cn. Pomp. 2, 4 und Legg. 2,
6, 14, aber ab duobus Verr. 2, 9, 25; a ducibus Verr. 5, 62, 161,
aber ab duce Verr. 5, 34, 89; nur ab findet sich: ab decumano
Verr. 3, 49, 117; ab decumauorum iniuriis Verr. 3, 34, 79; ab
— 835 —
delectatioue pro Mureu. 19, 39 und ab dispari Phil. 2, 41, 104.
Bei Caesar finden wir häutiger ab vor d, doch steht a und ab: ab
dextra bell. Gall. 7, 45, 10; 7, 49, 1; 7, 50, 1; 7, 62, 3; 7, 67,
5, aber a dextro bell. Gall. 1, 52, 2 und 1, 52, 6; ab duce bell.
Gall. 5, 34, 2 und ab ducibus bell. Gall. 3, 24, 4, aber a ducibus
bell. civ. 1, 76, 5; ab Dyrrhachio bell. civ. 3, 80, 4, aber a Dyr-
rhachinis bell. civ. 3, 84, 1; nur a vor d: a derecto bell. civ. 3,
79, 2; a domino bell. civ. 3, 110, 4; a Domitio bell. civ. 1, 16,
2; 2, 18, 2; 3, 79, 2; a Dumnorige bell. Gall. 1, 18, 10; ebenso
ist auch ab vor d bei Livius häufiger als a vor d; ab und a
findet sich: ab decemviris 3, 51, 7; 3, 54, 14; 4, 12, 2; 27, 37,
11; 27, 37, 15; 29, 10, 6; ö4, 6, 8; 42, 2, 6, aber a decemviris
43, 13, 7; ab defensoribus 28, 20, 2, aber a defensoribus 23, 30,
7; ab Delphis 5, 16, 8, aber a Delphis 5, 16, 1; 23, 11, 1; 41,
23, 16; 42, 6, 1; 42, 17, 2; 45, 41, 4; ab Demetriade 28, 7, 3;
32, 32, 9; 35, 43, 5; 35, 43, 8; 35, 46, 3; 35, 49, 9; 40, 56, 8;
44, 13, 9, aber a Demetriade 36, 11, 1; ab dextro 3, 70, 3; 5,
38, 10; 27, 14, 3; 29, 25, 10; 30, 8, 5; 30, 33, 2; 34, 14, 7; 36,
18, 4; 37, 29, 9; 37, 43, 5; 38, 26, 3; 44, 37, 2, aber a dextro
9, 40, 12; 37, 42, 7; ab dictatore 2, 22, 1; 3, 28, 8; 4, 14, 3;
4, 27, 12; 5, 48, 6; 7, 3, 3; 7, 11, 8; 8, 12, 3; 8, 18, 12; 8, 23,
14; 9, 22, 1; 9, 24, 1; 10, 5, 12; 10, 5, 13; 10, 46, 7; 22, 59, 1 ; 30, 40,
4, aber a dictatore 2, 20, 7; 2, 30, 6; 7, 14, 2; 8, 35, 12; 8, 36,
11; ab dis (diis) sehr oft, aber a dis (diis) 3, 11, 6; 6, 23, 11;
6, 23, 12; 39, 13, 13; ab domo sehr oft, aber a domo 1, 5, 7;
21, 25, 5; 22, 1, 6; 40, 33, 4; ab ducibus 3, 60, 8; 4, 40, 5; 6,
30, 6; 7, 14, 10; 7, 42, 5; 9, 2, 15; 9, 17, 5; 23, 35, 9; 27, 47,
9; 28, 16, 13, aber a ducibus 9, 40, 4; nur a vor d steht: a de-
bitoribus 2, 27, 9; a Deci 23, 8, 3; a delubris 4, 16, 2; a Dictyn-
neo 34, 38, 5; a dimicatione 7, 42, 6; a Drepanis 28, 41, 5 und
a duumviris 1 , 26 , 6 ; bei Sallust kommt a und ab vor d fast
gleichviel vor: ab dignis Catil. 51, 27; ab dextra Catil. 59, 2; ab
duce lug. 94, 1; ab domo Histor. 4, 61, 16, aber a delictis lug.
45, 3; a dextera Histor. 2, 61 und a dominis 3, 67 ed. Dietsch
p. 89, 11; bei Tacitus nur einmal ab vor d: ab deterioribus
Ann. 4, 33.
Gewöhnlich steht a vor /, so bei Plautus, Terenz, Varro, in
den Fragmenten der älteren römischen Poesie (vergl. Härder,
Fleckeis. Jahrb. 1885 p. 882), ebenso auch bei Cicero, wo aber
pro Q. Roscio 14, 40 ab Flavio, was Kayser schreibt, sicherlich
.ein Druckfehler ist, denn alle anderen Ausgaben haben a Flavio,
53*
— 836 —
was auch Cicero sonst schreibt: pro Q. Roscio 12, 35; 18, 37;
13, 38 (bis); 13, 39; 14, 41 (bis); 16,48; 17,51; 17,52; 18,54;
18, 56 und Ep. Att. 1, 18, 6 und 1, 19, 4; bei Caesar wird nur
a vor f geschrieben aufser ab flumine bell. Gall. 6, 25, 3; bei
Livius findet sich gewöhnlich a vor f, ab aber steht: ab Fabio
22, 29, 6, aber a Fabio 10, 3, 7 und 10, 17, 11; ab fratre 21,
31, 6, aber a fratre oft; ab frequentibus 9, 20, 2, aber a frequen-
tibus 22, 31, 4; nur ab fide 9, 36, 6; bei Sallust und Tacitus
kommt nur a vor f vor. Ferner steht ab vor f: ab fönte Corp.
Inscr. Lat. 1, 199 Z. 6 und ab fontei daselbst Z. 12; ab for-
nice 1, 1412; ab foro Inscr. Neap. 3953 und ab fundamentis da-
selbst 5690.
In der Zusammensetzung mit fero und fugio wird ah \xi au
verwandelt. Cic. Orat. 47, 158: Quid, si etiam abfugit turpe
visum est, et abfer noluerunt, aufugit et auf er maluerunt? quae
praepositio praeter haec duo verba nullo alio in verbo reperietur.
Diese Bemerkung wird wiederholt von Gell. 15, 3, 2; 3; Vel. Long.
S. 2224 (60, 9); Prise. 1, 9, 52 S. 562 (I 39, 5) und 2, 1, 5 S.
568 (I 46, 16); Macrob. de diff. et soc. Graeci Latinique verbi
S. 2730 (600, 17) und Macrobii Excerpt. Bob. de verbor. 10 S.
149 (637, 20); aufugit allein wird von Quintil. 1, 5, 69, aufero
allein von Prise. 1, 4, 23 S. 547 (I 18, 16) und 14, 5, 42 S. 995
(II 47, 24) angeführt, und das letztere von Prise. 8, 15, 87 S. 833
(I 439, 21) und 9, 3, 19 S. 853 (I 461, 22) mit abstuli zusam-
mengestellt. Die Schreibung affero und afi'ugio in der Komposi-
tion mit ab wird von Prise. 2, 1, 5 S. 568 (I 46, 16), affero von
demselben nochmals 14, 5, 42 S. 995 (II 47, 24) für unzulässig
erklärt. Falsch ist afugeret Tacit. Hist. 2, 8 im Med. Ebenso
falsch aufuisse Tacit. Ann. 12, 17 im Med. und Macrob. Sat. 1,
3 , 8 im Cambr. , welches auch durch ein im Med. von jüngerer
Hand übergeschriebenes u über affuisse Tacit. Ann. 15, 16 und
über afuisse Hist. 4, 82 angedeutet wird, desgleichen aufui Apul.
Met. 2, 6 S. 99 im Flor. 1 m. corr., dieser Schreibung steht der
obgedachte von anderen gebilligte Ausspruch des Cic. entgegen.
Gewöhnlich wird afui afuturus afore gelesen, wie Corp.
Inscr. Lat. 6, 1527« Z. 17 (5); Inscr. Neap. 212 S. 19; Orell.
4358 Z. 25; Grut. 1081, 1 Z. 19; Plaut. Stich. 4, 1, 18 (523);
Cic. Invent. 2, 11, 35 und 2, 35, 106 im Par.; Bru{. 80, 276 in
den Lag. 51, 58 und einigen anderen, und 96, 328; Orat. 12, 39;
42, 146; Orat. part. 35, 119; Verr. 5, 51, 135 im Reg. und cod.
Lamb.; pro Mur. 9, 21 im Heimst.; pro Arch. 12, 30 im Gembl.;
— 837 —
pro Cael. 10, 23 im Par.; pro Plane. 3, 8; 7, 17 und 25, 62 im
Teg.; Phil. 1, 2, 5 im Vat. m. sec. und Teg.; 2, 13, 31 im Vat.
und Teg.; Kp. Fara. 1, 9, 16; 2, 1, 2; 3, 12, 2; 4, 3, 1; 10, 1,
1; 12, 28, 3; 13, 29, 4; 15, 15, 3; Ep. Att. 13, 39, 2; Tusc. 5,
36, 104 im Reg. m. pr. und im Leid. B; Caes. bell. Gall. 1, 36,
5; 5, 53, 7; 6, 3, 5 und 7, 63, 7 im Bong. 1 und Par. 1 und in
anderen vorzüglichen Büchern; bell. civ. 2, 35, 2 im Par. 2 und
Wien. 1; Verg. Aen. 7, 498; Horat. Serm. 1, 4, 101; Liv. 1, 51,
4; 1, 58, 9; 2, H3, 9; 3, 13, 3; 4, 12, 6; 4, 30, 6; 4, 58, 2; 6,
31, 4; 7, 7, 2; 9, 22, 9; 25, 1, 10; 25, 6, 11; 26, 41, 11; 27,5,
4; 34, 21, 3; Sen. Benef. 4, 11, 1 im Rotterd.; Consol. Helv. 15,
3; 16, 2; Sil. 7, 248 und 13, 268 im Cöln.; Stat. Theb. 4, 143 im
Put. und Bamb.; Tacit. Ann. 2, 35; 2, 73; 3, 58; Plin. Epist. 2,
11, 24; Gaius Inst. 2 § 51. Vergl. Lambin. zu Horat. a. a. 0.;
Heins, zu Verg. a. a. 0.; Corte zu Cic. Fam. 16, 8, 1; Drakenb.
zu Sil. 7, 248; 13, 268 und zu Liv. 4, 12, 6; 26, 41, 11; Oudend.
zu Caes. bell. Gall. 1, 36, 5. An anderen Stellen ist jedoch abfui
abfuturus abfore allein oder besser beglaubigt, vergl. Zumpt zu
Cic. Verr. 5, 51, 135 und Ellendt zu Cic. Brut. 71, 248. Falsch
aber ist als Kompositum mit ab atfui affuturus affore, wie freilich
an vielen Stellen in einzelnen Hdschr. gelesen wird, wie Cic. pro
Sulla 3, 7; 19, 53; 26, 74; pro Arch. 12, 30; in Pison. 23, 54;
de domo 4, 10; 23, 59; 24, 62; 33, 87; pro Plane. 3, 8; Phil 1,
2, 5; 2, 13, 31; 12, 11, 27; Acad. 2, 1, 3; Caes. bell. civ. 3, 36,
2; Tacit. Ann. 11, 28.
Das einzige Kompositum eines mit g anfangenden Wortes mit
ab oder a ist das von Paul. Festi S. 23 erklärte abgregare. —
In der Nebenstellung steht in der Regel a vor 9, nur ab grad
Corp. Inscr. Lat. 1, 569; ab galero Varro L. L. 5, 24, 116 und
ab yapyapiC,zaiiat 6, 10, 96; ab Gallis Caes. bell. Gall. 3, 14, 4,
aber a Gallis 1, 44, 2; ab Gergovia bell. Gall. 7, 38, 1 und 7,
43, 5, aber a Gergovia 7, 45, 4; ab Cn. bell. Gall. 6, 1, 2; -bell
civ. 2, 3, 1 und 2, 17, 2, aber a Cn. bell. civ. 1, 30, 2; ab Go-
bannitione bell. Gall. 7, 4, 2, ferner ab Gadibus Liv. 21, 22, 5;
28, 12, 13; 36, 17, 15, aber a Gadibus 28, 23, 6; 28, 30, 1; 28,
37, 1; ab Gallis 5, 48, 9; 21, 52, 4; 29, 5, 6, aber a Gallis 5,
24, 7; 6, 2, 9; 6, 14, 12; 7, 14, 4; 7, 18, 1; 8, 20, 5; 9, 4, 8;
9, 11, 6; 21, 43, 14; 22, 14, 9; 22, 59, 7; 34, 5, 9; 38, 43, 9; 45,
38, 7; ab Gallorum 21, 25, 7, aber a Gallorum 9, 4, 13; ab Gentio
43, 23, 8, aber a Gentio 40, 42, 3; 44, 23, 3; 44, 27, 8; 44, 30, 14;
ab Gabinis 1, 53, 10; ab gerundis 24, 20, 7 und ab gravi 8, 7, 11.
~ 838 —
Vor dem Halbvokal i bleibt wie vor den Vokalen und vor
h in der Komposition ab unverändert: abiectus, abiudico, abiungo,
abiuro. In der Nebenstellung zu einem Nomen oder Pronomen
behält es in der älteren Zeit ebenfalls sein b, so nach Langen
immer bei Plautus, ebenso ab iugulo Acc. (trag. 257) bei Cledo-
nius S. 1896 (40, H). Über Varro vergl. Roessner a. a. 0. p. 28,
wonach dreimal a, sechsmal ab vor i steht. Bei Cicero steht
a und ab vor dem Halbvokal i: ab lamblicho Ep. Fam. 15, 1, 2;
a lano Phil. 6, 5, 15; a ianua de orat. 2, 68, 276; a iecore Nat.
Deor. 2, 55, 137 und 2, 55, 138; a love post redit. ad Quir. 1,
1; pro Plane. 24, 59; Nat. Deor. 2, 25, 64; 3, 23, 59; Divin. 1,
24, 49; Rep. 1, 36, 56, aber ab love pro Rabir. perdit. 2, 5;
Nat. Deor. 3, 40, 95; Divin. 1, 34, 76; 2, 36, 78; a iucundissima
Invent. 2, 3, 1 ; a iudicatione Invent. 1, 51, 97; ab iudice pro
Cluent. 36, 102; ab iudicibus Invent. 2, 45, 132; 2, 45, 133 (von
Friedrich eingeklammert); 2, 45, 134; Divin. in Caecil. 7, 23; pro
Cluent. 34, 94; ab iudicum Invent. 1, 16, 22, aber a iudice Ofif.
3, 10, 44; a iudicibus de orat. 2, 49, 201; leg. agr, 1, 4, 12;
pro Flacc. 28, 69; Har. resp. 8, 16; pro Plane. 3, 8; 31, 75; pro
Milon. 32, 87; Ep. Fam. 1, 9, 19; 3, 11, 2; Ep. Mt. 1, 16, 9;
1, 16, 11; ab iudiciali Invent. 1, 9, 12; 2, 37. 110; ab iudicio
pro Qu. Rose. 14, 41; Verr. 3, 12, 30; pro Cluent. 1, 2; Phil. 4,
4, 9; ab iudiciis Verr. 3, 30, 72; ab iudiciorum Verr. 4, 49, 109,
aber a iudicio Brut. 53, 198; 76, 264; pro Plane. 8, 21; pro Rah.
Post. 10, 27; Tuscul. 5, 26, 73; Ep. Fam. 12, 17, 2; a iudiciis
de orat. 2, 33, 144; 3, 17, 63; Brut. 62, 222; Orat. 61, 208;
Part. orat. 28, 100; Ep. Att. 1, 1, 2; a iugulis Catil. 3, 1, 2 und
Phil. 14, 9, 25; ab lunio pro Cluent. 37, 103 (bis), aber a lunio
pro Cluent. 35, 96; Ep. Att. 12, 14, 2; a iunioribus Rep. 2, 22,
39; ab iuratis pro Cluent. 43, 122; ab iure Verr. 1, 44. 114: 2,
15, 38; 4, 50, 112; pro Caecin. 32, 93; Phil. 9, 5, 11, aber a
iure de orat. 2, 33, 142; Brut. 43, 161; pro Caecin. 26, 74; Rep.
3, 29, 41; Legg. 1, 12, 33; Ep. Fam. 9, 16, 3; ab iuris de orat.
1, 39, 179, aber a iuris Off. 3, 16, 65; a iustis Ofif. 1, 14, 43;
ab iustitia Off. 1, 19, 63, aber a iustitia Fin. 3, 21, 70: a iuvando
Nat. Deor. 2, 25, 64; 2, 26, 66; a iuventute pro Plane. 12, 30;
Cat. Mai. 8, 26. Bei Caesar kommt a oder ab vor dem Halb-
vokal i nicht vor, für ab ictu bell. civ. 2, 4, 2 hat Cohet ab iactu
vorgeschlagen. Bei Ovid kommt blofs a oder ab vor love in Be-
tracht, vergl. Loewe, Über die Praepositionen a, de, ex bei Ovid
p. 3. Bei Livius findet sich vor dem Halbvokal i ab häufiger
— 839 —
als a: a iuvene 1, 46, 1; a iuvenibus 40, 7, 4; a iuventa 35, 42,
12, aber ab iuventa 5, 12, 13; 26, 19, 3; 36, 17, 6; ab steht
noch vor iactatione 24, 26, 5; laniculo 2, 13, 4; 2, 14, 3; love
21, 22, 6; iubendo 10, 11, 3; iugo 27, 27, 4: 33, 6, 4: 33, 7, 12;
36, 18, 8; 37, 41, 6; iugulo 8, 7, 11: iunioribus 3, 65, 7; iuratis
29, 15, 10; iusto 6, 31, 6; iustis 38, 22, 5; iuventute 3, 11, 11;
24, 21, 12. Bei Tacitus steht ab an folgenden Stellen: ab iuventa
Ann. 12, 5; ab ianitoribus 15, 55; ab lulio Histor. 1, 42; 1, 76;
3, 84. Sonst steht noch ab love Verg. Ecl. 3, 60; Georg. 3, 35
und Aen. 1, 380; 6, 123; 7, 219; Horat. Carm. 1, 28, 29 und
Epist. 1, 12, 3; Ovid. Met. 3, 272; 9. 404; 9, 414; 10, 148; 13,
28 und Fast. 1, 236; 3, 796: 5, 111; German. Phaen. 1, 251;
Valer. Flacc. 1, 372; 6, 608; Plin. N. H. 10, 27, 39 (75); Sil. 11,
179; Quint. 10, 1, 46, vergl. Heinsius zu Ovid. Fast. 1, 236; a
love Corp. Inscr. Lat. 5, 2472; Ovid. Pont. 1, 7, 50; Senec. Nat.
Quaest. 2, 41, 1; 2, 42, 1; 2, 45, 3; 2, 46; Phaedr. 1, 2, 11; Stat.
Silv. 1 Epist. und Theb. 4, 841; 8, 63; Quint. 9, 3, 57; Mart.
14, 112, 1; ab ianua Terent. Andr. 4, 4, 20 (759); Com. Nep.
Hannib. 12, 4; ab luba Plin. N. H. 13, 15, 29 (92), aber a Tuba
6, 23, 26 (96) und 6, 31, 36 (201); ab iuventa Suet. Domit. 12;
ab iuvene Val. Maxim. 7, 3, 6 nach Paris Epitome ; a lano Inscr.
Neap. 6850; 6864; 6878; a lunone Quint. 8, 4, 18; a lulio Corp.
Inscr. Lat. 5, 929; Plin. Epist. 5, 20, 1; 10, 110 (111), 1 und
Traian bei Plin. Epist. 10, 57 (65), 2; a iure Quint. 7, 1, 2; a
iure iurando Quint. 9, 2, 98; a iudice und a iudicibus Senec. Nat.
Quaest. 2, 59, 7; Quint. 3, 6, 3; 4, 2, 103; 4. 2, 106; 4, 5, 18; 6,
1, 22; 7, 4, 20; 9, 1, 16; 9, 2, 38; 9, 2, 90; 11, 3, 127; 12, 3,
2; 12, 10, 55; a iudicio und a iudiciis Quint. 6, 5, 3; Plin. Epist.
5, 7, 3; 7. 29, 3: a iudiciali genere Quint. 3, 8, 8 im Bern, und
Bamb.; a iudicando Quint. 1, 6, 32; a iusto Curt. 10, 5, 14; a
iuvenum Ovid. Fast. 5, 78; a iunioribus Curt. 5, 2, 5; a iumentis
Inscr. Neap. 6834. Vergl. Diomed. 1 S. 408 (415, 3) und Vel.
Long. S. 2224 (60, 19), welche a luuone, und Scaur. S. 2263 (30,
17), welcher a laniculo fordert.
A Kalendis Cic. Ep. ad Qu. fr. 2, 3, 1; Verr. 1, 42, 109;
Phil. 14, 7, 20; a Karthaginiensibus Cic. de orator. 3, 28, 109;
Verr. 4, 33, 72; 4, 33, 73; Phil. 11, 4, 9.
Vor l erfährt ab in der Komposition keine Veränderung:
ablaqueo, ablatus, ablego, abluo. — In der Nebenstellung zu
Nomina kann ab vor 1 sein b abwerfen, aber auch dasselbe be-
halten. So bei Plautus, wie Langen sagt; ferner a labris Naev.
— 840 —
(com. 78) bei Isid. Orig. 1, 25; a Laribus Afran. (277) bei Festus
S. 277; a ludo (Lucil. ed. Lachmann 888; L. Müller 30, 53 ohne a)
ist unsicher; ab ludis Enn. (Fab. 14 ed. L. Müller) bei Varr. L.
L. 6, 83; ab lana Titin. (3) bei Festus p. 301 ; ab limine Acc. (trag.
531) bei Varr. L. L. 7, 11; ab lustris Afran. (242) bei Nonius p.
333, 15, vergl. F. Härder, Fleckeis. Jahrb. 1885 p. 882; ab laeva
Enn. (Ann. 156 ed. L. Müller) in den Schol. Bern, in Georg. 4, 7
und Acc. praet. 37, aber a laeva Enn. (Fab. 249) bei Cic. Acad.
2, 28, 89; ab labore Ter. Andr. 1, 1, 51 (78) und Hecyr. Prol. 2,
15 (23); ab luce Varr. L. L. 5, 10, 69 und ab lacu Varr. L. L. 5,
10, 71; ab leto Lucr. 3, 676 (in der Anführung bei Charis 2, 13
S. 183 und Nonius S. 515). Für Varro vergl. Roefsner a. a. 0.
p. 29. Bei Cicero ist a vor 1 häufiger als ab vor 1: a labore Off.
1, 20, 68; a Lacedaemoniis Divinat. 1, 34, 75; 2, 23, 80; a Lacyde
Acad. 2, 6, 16; a Laelio Fin. 2, 18, 59; a laeva Divinat. 1, 7, 12;
2, 38, 80; a Laide Ep. Farn. 9, 26, 2 eingeklammert; a Lamia
Ep. Att. 12, 29, 2; a Lampsacenis Verr. 1, 32, 81: a Laodice
Ep. Att, 6, 1, 9; a laqueis Tuscul. 5, 27, 76; a latere Verr. 5,
38, 98; Tim. 7, 25; a Laterense Ep. Att. 12, 17; a Latinis Acad.
1, 2, 8; Fin. 1, 3, 8; Optim. gen. 1, 1, an letzter Stelle einge-
klammert; a laudato Ep. Fam. 5, 12, 7; a legendo Legg. 1, 6,
19; a legionibus Phil. 3, 4, 11; a lenonibus Parad. 3, 2, 23; a
Leonida Verr. 5, 5, 10; a Lepido Ep. Fam. 10, 20, 2; 11, 14, 3;
12, 9, 2; a Lepta Ep. Att. 9, 12, 1 und 9, 14, 3; a Leucopetra
Ep. Att. 16, 7, 1; a levissumo Off. 2, 16, 56; a liberalitate Off.
2, 18, 61; a libera Divinat. 2, 49, 101 und a libero Verr. 5, 9,
23; a liberum pro Cluent. 61, 171; a liberto pro Scaur. 6, 11;
a libidine pro Font. 16, 37 und TuscuL 5, 14, 42; a libidinibus
Off. 1, 34, 122; a libidinum Fin. 1, 14, 46; a libidinosa de domo
2, 4; a librariis Legg. 3, 20, 46; 3, 20, 48; a libris Topica 1, 3;
a Licinio pro Cael. 25, 62; a lictoribus Verr. 5, 54, 140; a Li-
gario pro Ligar. 3, 9; a lingua Nat. Deor. 2, 54, 134; a litibus
Off. 2, 18, 64; a litigosis de orat. 1, 60, 255; a locis Ep. Fam.
3, 5, 4; a longa de orat. 3, 47, 183; a lucendo Nat. Deor. 2, 27,
68; a Lucilio Divinat, 1, 5, 9; a luco Divinat. 1, 45, 101; a Lu-
cretio Ep. Att. 4, 16, 5; 7, 24; a LucuUo pro Mur. 15, 33; Acad.
2, 4, 10; Ep. Att. 14, 20, 1; a luna Divinat. 2, 45, 94; a Lusio
Nat. Deor. 3, 22, 57; a Lycurgo Nat. Deor. 3, 38, 91; a Lysippo
Ep. Fam. 5, 12, 7. Ab lesen vt^ir: ab Labieno pro Rabir. perd.
3, 9; ab laetitia Har. resp. 11, 23; ab Larino pro Cluent. 9, 27;
ab ludis Ep. Att. 13, 43; ab Ligure Verr. 1, 48, 125; ab Lysone
— 841 —
Verr. 4, 17, 37. A und ab findet sich bei Cicero: a latrone
post redit. in senat. 6, 13; pro Mil. 21, 55; Phil. 2, 3, 6; a la-
tronum Phil. 12, 10, 26; a latronibus Ep. Farn. 15, 17, 2, aber
ab latrone pro Sest. 11, 26; a lege Invent. 1, 15, 21; de orat.
1, 50, 215; Part. orat. 38, 134; pro Tüll. 18, 42; pro Cael. 30,
72; Legg. 1, 6, 18; 1, 6, 19 und a legibus Invent. 1, 38, 68;
Verr. 3, 7, 16; pro Caecin. 26, 74 (bis); pro Cluent. 57, 155;
Phil. 9, 5, 11; Legg. 2, 10, 23; Ep. ad Qu. fr. 2, 4, 5, aber ab
lege Verr. 2, 18, 44; 3, 16, 42; pro Tüll. 17, 41 und ab legibus
Invent. 1, 53, 102; 2, 45, 131; 2, 47, 138; Verr. 3, 30, 72; 4,
50, 112: pro Cluent. 53, 146; a legato Phil. 10, 6, 13; a legato-
rum pedibus pro Deiot. 1,2; a legatis pro Sex. Rose. 44, 127,
aber ab legato Verr. 5, 52, 136; a Lentulo pro Cluent. 42, 118;
Catil. 3, 5, 12; 3, 10, 25; Ep. Att. 5, 21, 4; Ep. ad Qu. fr. 2, 2,
3; Ep. ad Brut. 2, 2, 3, aber ab Lentulo Catil. 3, 4, 9; 3, 9, 22;
a liberis Verr. 1, 41, 106; 3, 7, 16; post redit. in senat. 7, 18;
Har. resp. 12, 26; pro Milon. 28, 76; Nat. Deor. 3, 38, 90, aber
ab liberis Verr. 1, 31, 78; a litoribus Ep. Att. 4, 18, 5, aber ab
litore Verr. 5, 12, 30; a litteris pro Sex. Rose. 16, 46; Verr. 2,
26, 64; Ep. Att. 8, 14, 1; Ep. ad Qu. fr. 1, 1, 13, 39, aber ab
litteris Invent. 2, 48, 141. Bei den Epistolographen lesen wir a
laude Brutus bei Cic. Ep. ad Brut. 1, 16, 7; ab Lepido Plancus
bei Cic. Ep. Fam. 10, 9, 3 und Asin. Poll. ebendas. 10, 31, 4,
aber a Lepido Plancus ebendas. 10, 18, 3. Caesar schreibt a
Labieno bell. Gall. 1, 22, 1; 1, 22, 2; a lacu bell. Gall. 1, 8, 1;
a legatis bell. civ. 3, 101, 7; a Libone bell. civ. 3, 100, 1; a li-
tore bell. Gall. 5, 8, 6; ab labris bell. Gall. 6, 28, 6; ab legio-
nariis bell. civ. 2, 8, 1 ; ab legionibus bell. Gall. 5, 16, 2; bell.
civ. 1, 87, 3; ab Litavico bell. Gall. 7, 42, 1; ab loco bell. Gall.
5, 34, 1; ab L(ucio) bell. Gall. 5, 53, 6; 7, 65, 1 ; bell. civ. 1, 37,
1; a labore bell. civ. 1, 32, 1, aber ab labore bell. Gall. 3, 26,
2 ; a latere bell. civ. 3, 93, 3, aber ab latere bell. Gall. 3, 29, 1 ;
4, 26, 3; 5, 35, 2; 7, 25, 2; 7, 50, 1; 7, 82, 2; bell. civ. 3, 86,
3; ab lateribus bell. Gall. 2, 8, 4; bell. civ. 1, 45, 4; 2, 11, 2.
Bei Livius ist ab vor l das gewöhnliche, aber a allein
finden wir: a Lacetanis 21, 60, 3; a latronibus 2, 34, 9; a Lych-
nido 43, 10, 3; a und ab hat Livius: a Lacedaemoniis 39, 48, 4,
aber ab Lacedaemoniis 32, 22, 10; 35, 17, 7; a laevo 42, 59, 4,
aber ab laevo 8, 9, 3; 9, 40, 10; 9, 40, 12; 10, 28, 7; 29, 2, 10;
29, 25, 10; 30, 8, 5; 35, 35, 18; 36, 45, 1; 37, 40, 10; 42, 15,
5; a Lanuvio 6, 2, 8, aber ab Lanuvio 8, 11, 3; 8, 12, 7; a latere
— 842 —
44, 31, 3 und a lateribus 44, 42, 4, aber ab latere sehr oft; a
Latinis 2, 14, 6, aber ab Latinis 1, 32, 14; 2, 19, 2; 3, 57, 7;
4, 37. 4; 6, 10, 6; 8, 4, 4: a legatis 23, 43, 6; 38, 33, 3; 39, 25,
10, aber ab legatis 2, 4, 4; 2, 22, 4; 3, 26, 9; 5, 51, 7; 24, 22,
8: 24, 22, 10; 24, 35, 4; 28, 22, 1; 29, 11, 8; 29, 19. 1; 42, 48,
1 ; a levibus 4, 27, 5, aber ab levi 38, 21, 14; 38, 22, 4; 38, 22, 5; a
liberatoribus 7, 32, 13, aber ab liberatoribus 3, 61, 2; a Licinio 6,
35, 7, aber ab Licinio 7, 9, 4; a lictoribus 2, 27, 12, aber ab
lictore 1, 40, 6; 2, 29, 4; a Liguribus 40, 25, 8, aber ab Ligu-
ribus 32, 24, 6; 37, 57, 1; 40, 27, 10; a Lilybaeo 21, 51, 1, aber
ab Lilybaeo 23, 41, 8; 25, 31, 12; a Lucio 6, 6, 14; 31, 48, 12;
36, 2, 7; 37, 55, 2; 40, 29, 9, aber ab Lucio sehr oft. Tacitus
hat ab vor 1: ab legatione Agric. 9; ab L. Ann. 1, 53; 4, 22; 11,
22; ab Lucio Ann. 2, 49; ab limine Ann. 6, 50; ab lacu Ann. 15,
42. Ferner steht ab vor 1: ab limite Verg. Ecl. 1, 53; ab litore
Georg. 3, 33; Aen. 3, 536; 3, 639; ab laeva Verg. Aen. 8, 460;
Plin. N. H. 16, 36, 65 (163): ab Lamo Horat. Carm. 3, 17, 1 u. a.
Vor m schwindet in der Komposition das b von ab: amando,
amens, amitto, amolior, amoveo; das einzige Kompositum, in wel-
chem ab vor ra steht , abraatertera , wird nur in den Rechts-
büchern gefunden, vergl. Gaius Dig. 38, 10, 3; Paul. Sent. 4, 11, 6
und Dig. 38, 10, 10 § 17; 38, 10, 10 § 18; lustinian. Inst. 3, 6 § 6.
Auch in der N ebenstell ung steht vorm gewöhnlich a, so bei
Plautus, in den Fragmenten der älteren römischen Poesie, vergl.
Härder, Fleckeis. Jahrb. 1885 p. 883, bei Lucrez, vergl. Lach-
mann zu 5, 1253, bei Cicero, Tacitus u. a. Ab findet sich sehr
selten: ab M. Vetio Inschr. Orell. 726; ab na/Ayr^ Varro L. L. 5,
21, 103; ab Mandubiis Caes. bell. Gall. 7, 71, 7; ab Massilien-
sibus bell. civ. 1, 35, 1, aber a Massiliensibus daselbst 1, 57, 4;
ab milibus bell. Gall. 2, 7, 3; 4, 22, 4, aber a milibus bell. Gall.
5, 32, 1: 6, 7, 3; bell. civ. 1, 65, 3; ab milite bell. Gall. 7, 52,
4; ab militibus bell. Gall. 2, 33, 1, aber a militibus bell. Gall.
4, 31, 3; 7, 28, 3; bell. civ. 1, 84, 1: 3, 97, 1; ab multitudine
bell. Gall. 6, 23, 7, aber a multitudine bell. Gall. 4, 33, 2; 5, 36,
2; bell. civ. 1, 46, 1: 3, 89, 3; ah munitione bell. Gall. 7, 82, 1,
aber a munitionibus bell. Gall. 7, 88, 5: ab Mamerco Liv. 9, 34,
6; ab morbo 4, 52, 8; ab Macedonibus 31, 15, 5, aber a Mace-
donibus 38, 3, 6 und 38, 8, 2; ab magistratibus 27, 50, 4, aber
a magistratibus sehr oft: ab Marcio 26, 2, 3, aber a Marcio 28,
35, 2; ab Marco 28, 9, 1; 31, 5, 5; 45, 20, 6, aber a Marco
sehr oft; ab Masinissa 30, 5, 9, aber a Masinissa 27, 19, 10 und
— 843 —
31, 11, 14: ferner noch ab mari Colum. 8, 16, 5 und Plin. N.
H. 15, 1, 1 (1).
Vor « erfährt in der Komposition ab keine Veränderung:
abnepos , abnormis , abnuo. Einzeln steht amnegaverit Inschr.
Orell. 1175 Z. 10. In der Nebenstellung wechselt bei Plautus a
und ab, ebenso bei Varro: in den Fragmenten der römischen
Poesie steht nur a, bei Lucretius auch ab nervis 5, 1332: non ab
nulla ratione 1, 935. Bei Cicero ist a überwiegend, aber ab noc-
turno Verr. 3, 34, 78; a natura sehr oft (wenigstens einhundert-
undvierzehnmal), aber ab natura Invent. 1, 1, 2: 1, 24, 45 (in dem-
selben Paragraphen auch a natura): 2, 22, 65: 2, 53, 160: 2, 54, 162
(in demselben Paragraphen auch a natura): pro Font. 10, 22; Di-
vinat. 2, 46, 96; a negotio Tuscul. 1, 31, 75: a negotiis de orat. 3,
15, 58; 3, 16, 59; Off. 1, 20, 69, aber ab negotio Verr. 3, 7, 16; pro
Flacc. 37, 92; a non dolendo Tuscul. 3, 20, 47; a non sapiente
Acad. 2, 36, 115: a non nuUis Har. resp. 23, 48: Prov. cons. 17,
40; Nat. Deor. 3, 21, 53; Legg. 1, 1, 4, aber ab non indocto Ep.
Farn. 12, 17, 2 und ab non invito leg. agr. 1, 5, 14: a nostra
Acad. 1, 4, 15; Ein. 4, 11, 26; Off. 1, 32, 115; Ep. Att. 10, 7, 3
und Ep. ad Qu. fr. 3, 8, 3, aber ab nostra Invent. 1,1,1 und
1, 16, 22; a nostro pro Flacc. 29, 71; Tim. 10, 37; Ep. Fam.
10, 12, 3; 15, 2, 4; Ep. Att. 5, 21, 5: 7, 13, 2; 8, 2, 2, aber ab
nostro Invent. 2, 55, 168; a nostris sehr oft, ab'^r ab nostris nur
Verr. 5, 60, 157 und pro Font. 5, 12; a nullo Verr. 5, 30, 78;
de imp. Cn. Pomp. 8, 21; Off 1, 4, 14; 3, 9, 38; a nulhs Divin.
in Caecil. 9. 28: a nullius pro Arch. 6. 12, aber ab nullo pro
Sex. Rose. 10, 28: pro Cluent. 59. 161 und ab nullo pro Cluent.
29, 78. Bei Caesar ist a und ab vor n fast gleich viel gebraucht,
bei Livius ist ab häufiger als a; a Naupacto 35, 26, 5, aber ab
Naupacto 26. 26, 2; 27, 31, 1; 27, 32, 2; 35, 26, 5; a navibus
10, 2, 8, aber ab navibus 20, 20, 4: 27, 15, 14; 44, 42, 5; a nobis
häufiger (siebenzehn mal) als ab nobis (zwölf mal) ; a novae 5, 42,
6 und a novissimo 31, 27, 6, aber ab novo 6, 3, 6; 25, 34, 1;
25, 37, 8; 25, 38, 23; ab novis 9, 28, 2; 25, 23, 4 und ab no-
vissima 8, 10, 2; a Numa 4, 4, 2, aber ab Numa 1, 32, 2; a
Numidis 22, 42, 11, aber ab Numidis 24, 48, 13; 27, 1, 1 1 ; 29, 6,
2; 29, 17, 5: nur a steht an folgenden Stellen; a Nicandro 37, 11,
12; a non 45, 19. 8: a Nuceria 23, 16, 2. BeiTacitus findet sich ab
vor n; ab Naria Ann. 3, 9; ab nationibus 4, 24 und ab noxiis 4, 33
Das einzige Kompositum, in welchem p auf ah folgt ist ab-
patruus bei dem vorgeblichen Ulpian. de grad. cognat. § 8. In
— 844 -
der Nebenstellung ist ab vor p selten, bei Plautus , Terenz , den
Fragmenten der älteren römischen Poesie, Varro, Cicero, Tacitus
u. a. läfst sich kein Beispiel nachweisen, denn Cic. leg. agr. 2,
10, 26, wo Kayser ab plebe schreibt, ist in allen Hdschr. richtig
a plebe: bei Tacit. Hist. 4, 14 steht in Med. apparentibus, die
Herausgeber haben a parentibus. Bei Caesar findet sich auch
ab neben a vor p: ab parvulis bell. Gall. 6, 21, 3; ab perterritis
6, 34, 3; ab planicie 7, 46, 1; ab Petreio bell. civ. 1, 67, 1
neben a Petreio bell. civ. 1, 38, 3; 1, 40, 4; ab proximis bell.
Gall. 6, 22, 1 neben a proximis bell. Gall. 6, 38, 2 und bell. civ.
2, 35, 2. Bei Livius ist a das gewöhnliche, selten ab: ab patria
22, 39, 13, dagegen a patria 5, 42, 5; 23, 29, 7; 25, 6, 17; 28,
27, 4: ab Piraeo 31, 25, 1, dagegen a Piraeo 31, 25, 2; 31, 26,
5: 31, 26, 8: 31, 45, 2: 36, 42, 7: ab plebe 24, 2, 10, oft a
plebe; ab Poeno 27, 9, 3, aber a Poeno 27, 28, 4; 28, 14, 2; ab
populo 5, 11, 10; 31, 11, 16, oft a populo; ab principibus 4, 48,
11, oft a principibus: ab Ptolomaeo 36, 4, 2; 37, 3, 9; 44, 19, 6,
einmal a Ptolomaeo 36, 4, 2; nur ab pestilentia 25, 26, 7 und
ab pristini 4, 32, 10. Ferner noch ab populo Corp, Inscr. Lat. 1,
200 Z. 71 und Inscr. Neap. 2316; ab parentibus C. L. L. 6, 1527
c. Z. 37; ab privato 6, 1263 und 1264; ab paaco (pago) 6, 3823;
die Lücke zwischen ab und fontinali Inscr. Neap. 6891 wird durch
porta ausgefüllt.
Vor q steht gewöhnlich a, so bei Plautus und in den Frag-
menten der älteren römischen Poesie; ab quo hat Varro L. L. 7,
4, 93, während er siebenunddreifsig mal a quo schreibt; bei Ci-
cero ist a gewöhnlich, wir lesen: ab quo Invent. 2, 28, 84, a quo
wenigstens einhundertundachtzig mal; ab quoque de orat. 1, 49,
212, aber a quoque Verr. a. pr. 18, 54; Verr. 3, 11, 29; Catil.
3, 5, 10; Divinat. 2, 1, 2; Fat. 1, 1 ; ab querelis Ep. Att. 9, 4, 1
und ab quaestore Verr. 5, 52, 136 und Invent. 2, 29, 87, aber
a quaestore Verr. a. pr. 4, 11; pro Flacc. 19, 44 und a quae-
storibus Verr. 1, 4, 11; auch bei Caesar ist a häufig, aber ab
quibus bell. Gall. 4, 22, 5, doch a quibus bell. Gall. 1, 16, 3; 2,
31, 5; 4, 7, 2; 4, 23, 2; 6, 35, 5; 7, 4, 4; bell. civ. 1, 7, 1; 2,
28, 3; 3, 20, 2; 3, 79, 7; 3, 112, 4; ab Q. bell. Gall. 1, 45, 2,
aber a Q. bell. civ. 1, 18, 1; 3, 22, 2; 3, 106, 1; ab quoque bell.
Gall. 7, 22, 1, aber a quoque bell. civ. 3, 62, 3. Ebenso ist bei
Livius a häufiger als ab: ab quattuor 10, 31, 12, aber a quattuor
30, 29, 10; ab quibus 22, 32, 8, sehr oft a quibus; ab Quinctio
2, 57, 1; 3, 3, 9; 3, 12, 4; 3, 70, 10; 35, 31, 14, aber a Quinctio
— 845 —
3, 70, 11; 32, 36, 2; 33, 27, 6; 34, 43, 8; 34, 59, 3; 36, 6, 1;
36, 12, 9; ab Quinto 24, 43, 5; 27, 5, 19; 31, 13, 1; 32, 1, 11,
a Quinto sehr oft; ab quaerente 24, 6, 4; ab quindecim 26, 25,
11; ab Quinti 22, 34, 2. Bei Tacitus kommt ab vor q nicht vor.
Vor r erfährt ab in der Komposition keine Veränderung: ab-
rado, abrogo, abrumpo. Als Beispiel des Übergangs von b in r
bemerkt Prise. 1, 8, 44, S. 559 (I 34, 10) arripio neben surripio.
Ebenso sagt er 14, 5, 43 S. 995 (II 47, 26), dafs in arripio b in
r verwandelt sei. Derselbe bei Cassiod, S. 2319 schreibt: Scien-
dum surripio per r geminam, non per br scribendum; similiter
et. [corripio] arripio, quoniam b in r quoque commutatur. So
verwirft auch Scaur. S. 2260 (26, 2) abripit und conripit, und
fordert arripio corripio , wie surripio. Arripio steht freilich un-
zweifelhaft für adripio, und es ist kaum glaublich, dafs dasselbe
für abripio gebraucht sein sollte; in unseren Hdschr. ist es jedoch
öfters dafür zu finden. Foras me arripui und aripi Plaut. Curcul.
5, 1, 8 (598) und 5, 3, 17 (695) in den Hdschr.; arripuit repente
sese Plaut. Mil. 2, 2, 21 (177) im Ambr.; id illa Universum arri-
piet Tereut, Phorm. 1, 1, 11 (45) im Basil. und intro arripiere
Ad. 2, 1, 27 (181) im Basil. und Rice, (im Vict. adripiere); re-
pente te quasi quidam aestus ingenii tui procul a terra arripuit
Cic. de orat. 3, 36, 145 in den Lag. 13, 32 und mehreren an-
deren, desgleichen im Vict. und Guelf. 1 und 3; hominem arripi
a tribunaU et in carcerem coici iubet Verr. 5, 7, 17 in mehreren
Lag.; ad quaestionem arreptus est pro Cluent. 33, 89 im Lag.
64; arrepta est familia pro Sulla 19, 54 im Teg. und in anderen
Büchern (abrepta im Salzb.); arrepti in quaestionem pro Milon.
22, 60 im Teg. und Salzb. (im Erf. abrepti); socios nostros in
servitutem abduxerunt, familias arripuerunt, pecus abegerunt in
Pison. 34, 84 (im Salzb. und Münchn. auch adduxerunt); cum
arriperetur Fadius Pollio bei Cic. Farn. 10, 32, 3; Boreas arrepta
vela tetendit Ovid. Her. 13, 15 (im Put. abrepta); virginem ab
complexu patris arreptam Liv. 3, 57, 3 im Voss. 1 und in einigen
anderen Büchern; arripi coniuges ad libita Caesarum Tacit. Ann.
12, 6; e mediis papiüis meis iam capillos absconditos arripuit
Apul. Met. 3, 16 S. 203 in den Flor. 1 und 3 (am Rande des
letzteren abrip.); dafür arruptis quae supererant navibus Tacit.
Eist. 2, 36. Bei Sil. 5, 229 hat Heins, aus dem Cöln. abreptus
pulchro caedum Lateranus amore für arreptus hergestellt. — In der
Nebenstellung gebrauchen Plautus und Terenz nur ab vor r, das-
selbe steht auch in den Fragmenten der älteren römischen Poesie
— 846 —
(vergl. Härder, Fleckeis. Jahrb. 1885 p. 883); bei Varro ist das
Verhältnis von a und ab vor r fast gleich (vergl. Roefsner a. a. 0.
p. 29); bei Cicero kommt ab auch neben a vor: a ranis Nat, Deor.
2,49, 125; a ratione Tuscul. 4, 6, 12; 4, 6, 13; 4, 15, 34; 4, 16, 35;
4, 18, 42; 4, 21, 47; Nat. Deor. 1, 32, 89; Rep. 1, 38, 60; 3,
35, 47; Off. 1, 23, 80; 1, 29, 102; a recta Tuscul. 4, 6, 11; 4,
9, 22 von C. F. W. Müller eingeklammert; 4, 28, 61; 5, 32, 90;
Ep. Att. 13, 20, 4; a reconditis Brut. 11, 44: a recuperatoribus
pro Flacc. 20, 47; a redemptoribus Ep. ad Q. fr. 3, 2, 3; a re-
ditu Phil. 11, 2, 4; a regendis de orat. 3, 15, 56; a regno Ep.
Farn. 15, 4, 7; a Regulo Ep. Att. 3, 17, 1; a reliquorum Tuscul.
2, 1, 4; a reliquo Nat. Deor. 2, 55, 137; a reliquis Off. 1, 27, 96
und Ep. Fam. 2, 16, 5; a repugnantibus Topic. 4, 21; 18, 71
a respondeudo Acad. 2, 32, 104; a rhetoribus invent. 1, 35, 61
Topic. 14, 56; Fin. 4, 3, 7; a rhetoricis Nat. Deor. 2, 67, 168
a Rhodiis de orat. 3, 56, 213 und Ep. ad Brut. 2, 4, 3; a Ro-
manis Divinat. 15, 25; a Romilia Legg. agr. 2, 29, 79; a Rostris
de orat. 3, 17, 63; a Rubrio Verr. 1, 26, 67 (bis); ab Rhodio
Verr. 3, 34, 78; 5, 12, 31 von C. F. W. Müller eingeklammert;
5, 31, 81; ab RuUo Legg. agr, 2, 35, 97; a re Orat. 19, 65, aber
ab re Invent. 2, 12, 39; de orat. 3, 53, 203; pro Sex. Rose. 15,
44; Ep. Fam. 3, 5, 4; Ep. Att. 12, 6, 3; a rebus Acad. 1,4, 15;
Fin. 3, 11, 37; Nat. Deor. 1, 1, 1; Off'. 1, 6, 19; Cat. Mai. 5, 15;
6, 15, aber ab rebus Invent. 1, 16, 22; 2, 32, 100; a rerum de
orat. 1, 50, 215; pro Cael. 3, 8; Ep. Fam. 11, 21, 3; a re civili
de orat. 3, 16, 59; a re familiari Tuscul. 1, 31, 75; Cato Mai.
7, 22; Ep. Att. 16, 3, 1; a re publica sehr oft, aber ab re
publica Verr. 3, 1, 2 und Ep. Fam. 10, 15, 3; a rei publicae
Catil. 1, 9, 22; 3, 6, 14; pro Sest. 19, 43; Off. 3, 1, 2, aber
ab rei publicae Ep. Fam. 9, 15, 3; a rege Verr. 4, 28, 64;
Rab. Post. 10, 28; 13, 38; Tuscul. 1, 34, 83; Rep. 1, 34, 52;
Off. 2, 23, 82; Ep. Fam. 15, 4, 3; a regis Fm. 2, 20, 66,
aber ab rege Verr. 4, 31, 70; a regibus Har. resp. 17, 37; Rep.
2, 31, 54; 2, 33, 57; 5, 2, 3; Ep. Fam. 9, 15, 4; a regum Rep.
1, 32, 48, aber ab regibus Verr. 4, 32, 71; 5, 72, 184; Rep. 1,
44, 68; a religione Verr. 4, 6, 12; Har. resp. 9, 18; Nat. Deor.
2, 28, 71; a religiouis Divinat. 1,41, 92; aber ab religione Verr.
3, 1, 2 und pro Font. 10, 21; a religiosisbimo Har. resp. 5, 9,
aber ab religioso pro Font. 10, 23 und ab religiosis 25, 53; a reo
pro Scaur. c. 5 § 7 und a reis de orat. 2, 27, 116, aber ab reo
lüveut. 2, 27, 82; 2, 29, 89 von Friedrich eingeklammert; 2, 31,
— 847 —
94; Part. orat. 29, 103; 35, 121; 36, 124 (bis); Verr. a. pr. 13,
39; Verr. 2, 32, 78; pro Cluent. 20, 55; 30, 81; 31, 85; 34, 93;
pro Cael. 12, 29; a Romulo Cutil. I, 13, 33; Diviuat. 2, 47, 98;
Rep. 2, 2, 4; 2, 11, 22; Parad. 1, 2, 11, aber ab Romulo in
Vatin. 8, 20; a Roscio pro Q. Rose. 6, 16; 10, 30; 14, 40, aber
ab Roscio pro Q. Rose. 8, 24. Bei Caesar ist ab vor r das ge-
wöhnliche, a vor r steht nur: a re bell. civ. 3, 9, 5 ; a reliquis
bell. civ. 1, 76, 2; a Romanis bell. Gall. 7, 48, 1; ebenso kommt
auch bei Livius ab vor r am häufigsten vor, a findet sich: a rege
31, 9, 1; 37, 34, 3; 45, 4, 4; a relegandis 9, 26, 4; a re publica
10, 19, 4; a ripa 5, 46, 9; 21, 32, 1; a Romanis 9, 32, 7; 32,
23, 9; 33, 13, 4; 34, 41, 9; 45, 26, 7; a Romano 26, 24, 7; a
Romulo 7, 1, 10. Bei Tacitus dagegen ist ab vor r selten: ab
rege Ann. 2, 58; ab Romanis 4, 25 und ab Romulo 6, 11. Noch
findet sich ab vor r: ab rivo Corp. Inscr. Lat. 1, 199 Z. 6; ab
Regio 1, 551 Z. 1; ab radicibus und ab radice Lucr. 1, 352; 5,
1254; Verg. Georg. 1, 20; 1, 319; 2, 17 und Aen. 11, 230; Plin.
N. H. 12, 15, 34 (67); 13, 4, 8 (36); 13, 4, 9 (39); 16, 32, 58
(134); 16, 38, 73 (186); 17, 17, 28 (124); 17, 20, 34 (149); 18,
7, 10 (58); 18, 30, 72 (296); 19, 6, 32 (103); 19, 8, 41 (140);
19, 8, 42 (149); 21, 6, 14 (27); 21, 17, 61 (101); 27, 3, 2 (9);
ab re Lucr. 1, 410; 6, 424; 6, 740; Metell. bei Cic. Ep. Farn. 5,
1, 2; Plane, bei Cic. Ep. Fam. 10, 8, 3; ab rebus Lucr. 1, 813;
3, 820; 4, 43; 4, 64; 4, 65; 4, 144; 4, 218; 4, 225; 4, 347; 4,
737; 6, 921; 6, 924; 6, 935; 6, 960; ab rerum Lucr. 1, 463; Plin.
N. H. '22 proem. 1 ; ab reo Cornific. 2, 27, 43 und Quintil. 9, 2,
12; ab Rhodo Lentul. bei Cic. Ep. Fam. 12, 15, 5; ab rupe Verg.
Aen, 3, 647; ab reliquo Cael. bei Cic. Ep. Fam. 8, 1, 4 und ab
repulsa Cael. bei Cic. Ep. Fam. 8, 1, 4.
Vor s geht das b von ab in der Komposition, zuweilen auch
in der Nebenstellung zu einem Nomen oder Pronomen, in der
Aussprache und nicht selten in der Schrift in p über. Apsolutus
und apsolvere Corp. Inscr. Lat. 1, 199 Z. 55; 56; 1, 603 Z. 15;
6, 851; 6, 1374; apsumptum Orell, 1909; apsumi Plaut. PoenuL
3, 4, 5 (715) im vet.; apsunt Cic. pro Cael. 11, 26 im Par.; Liv.
23, 35, 13 im Put.; apseutis Corp. Inscr. Lat. 6, 1527 e Z. 12;
apsentia 5, 5050 Z. 11; apstirpe Plaut. Irin. 1, 2, 180(217) im
vet.; apse Plaut. Mil. Glor. 3, 2, 55 (869) im Vat. m. pr.; Trin.
1, 2, 42 (79) im vet.; Cic. pro TuU. 45 im Tur. Palimps.; Liv.
4, 41, 3 im Par. m. pr. ; apsese Plaut. Trin. 2, 4, 156 (557) im
vet. — In der Nebenstellung gebraucht Plautus vor s immer ab;
— 848 —
in den Fragmenten der alten römischen Poesie steht bald a bald
ab, vergl. Härder a. a. 0. p. 883, 884; bei Varro ist ab häufiger-
(dreiundsiebenzig mal) als a (58), vergl. Roefsner a. a. 0. p. 29;
Cicero gebraucht dagegen gewöhnlich a, seltener ab: ab sapienti
Tuscul. 3, 27, 66, aber a sapiente de orat. 2, 54, 222; Acad. 2,
9, 28; 2, 43, 132, Fin. 1, 10, 33; 3, 9, 32; 3, 20, 68; 3, 21, 71;
5, 23, 6Q; Tuscul. 3, 8, 18; 3, 10, 21; 3, 34, 82; Ofi. 3, 4, 16;
a sapientibus de orat. 1, 9, 36; pro Rose. Am. 13, 37, a sapien-
tium Lael. 21, 76; ab Sardis Divin. in Caec. 19, 63, aber a Sar-
dis 17, 39; ab scaena de orat. 3, 59, 220; ab scriptore Invent.
41, 119; ab scripto Invent. 2, 44, 128 (bis): 2, 48, 142; pro Cae-
cin. 28, 80, aber a scripto Invent. 2, 48, 103; ab se Invent. 1,
11, 15; 2, 8, 28; pro Rose. Am. 50, 145; Verr. 1, 5, 12; 1, 15,
38; 1, 31, 78; 1, 39, 140; 2, 23, 56; 2, 64, 154; 3, 55, 127; 3, 60,
140; 4, 12, 29; 4, 29, 67; 5, 38, 100; 5, 62, 160; 5, 70, 180; pro
Tüll. 19, 45; pro Caecin. 2, 4; 32, 92; pro Cluent. 36, 101; 50,
140; Legg. agr. 2, 29, 79; pro Sulla 20, 57 (bis): pro Flacc. 23,
55; 25, 59; pro Sest. 37, 79; Ep. Farn. 1, 7, 3; Ep. Att. 1, 14,
2; Ep. ad Qu. fr. 1, 1, 11, 34; 1, 2, 3, 8, aber a se Invent. 1,
43, 81; de orat. 1, 10, 43; 1, 50, 217; 1, 54, 233; 2, 3, 13; 2,
37, 155; 2, 64, 257; 2, 43, 125; 2, 87, 355; 3, 1, 3; 3, 5, 17;
3, 18, 68; 3, 19, 73; 3, 32, 126; Brut. 55, 202; 80, 277; pro
Sex. Rose. 16, 45; Verr. 1, 5, 12; 4, 13, 32; pro Sulla 12, 35;
23, 55; 29, 82; de domo 47, 122; Har. resp. 12, 26; pro Sest.
17, 39; 18, 40; 27, 58; pro Cael. 27, 65; pro Balbo 20, 47; in
Pison. 28, 69; 38, 92; pro Plane. 14, 34; pro Milon. 3,' 7; pro
Deiot. 7, 21; 13, 35; Phil. 2, 8, 18; 3, 2, 5; 6, 6, 17; 7, 1, 3;
8, 6, 18; 12, 2, 6; 13, 13, 28; Acad. 2, 1, 3; 2, 34, 111; 2, 36,
115; 2, 46, 140; Fin. 1, 9, 30; 1, 18, 58; 2, 24, 78; 3, 5, 16;
4, 8, 20; 4, 17, 47; 5, 6, 16; 5, 11, 33; 5, 27, 79; Tuscul. 1,
23, 53; 1, 23, 54; 1, 23, 55; 3, 17, 37; 4, 13, 29; 4, 37, 79;
4, 37, 80; 5, 5, 13; Nat. Deor. 1, 26, 73; 3, 36, 88; 3, 38, 91;
Divinat. 2, 9, 23; 2, 55, 114; Fat. 18, 42; Rep. 2, 10, 20 (bis);
2, 20, 35; 2, 42, 69; 6, 8, 27 (bis); 6, 9, 28; Legg. 1, 21, 33;
1, 14, 40; 3, 9, 20; Off. 1, 4, 12; 1, 22, 75; 2, 20, 69; Cat.
Mai. 2, 4; 5, 13; Lael. 21, 80; Tim. 6, 18; Ep. Farn. 3, 7, 3;
13, 16, 2; Ep. Att. 1, 14, 6; 1, 19, 11; 2, 12, 1; 4, 11, 1; 6, 1,
2; 7, 4, 2; 9, 2», 1; 11, 10, 1; J4, 9, 3; Ep. ad. Q. fr. 2, 3, 4;
2, 13 (15*), 1; 3, 4, 2; Ep. ad Brut. 1, 1, 1; ab sese Verr. 1,
60, 157; 2, 23, 55; 3, 43, 102; 3, 59, 136; 3, 72, 168; 4, 14,
32; pro Cluent. 15, 45; pro Cael. 31, 75, aber a sese Brut. 79,
— 849 —
273; Orat. 57, 192; pro Cluent. 13, 38; Fin. 2, 31, 99; 5, 11,
30; a secundo Topic. 4, 21, aber ab secundo pro Cluent. 12, 33;
ab senatu Invent. 2, 30, 91; 2, 37, 111; Verr. 1, 8, 23; 2, 49,
121; 2, 49, 122; 3, 30, 72: 3, 39, 88; pro Font. 5, 12; pro Sulla
9, 26; pro ßalbo 10, 25; in Pison. 19, 44; Phil. 4, 4, 9; 5, 18,
49; Ep. Farn. 1, 4, 2; 10, 10, 1; Ep. Att. 1, 14, 1; 5, 17, 3,
aber a senatu sehr oft (wenigstens siebenundneunzigmal); ab sen-
sibus Divin. 1, 51, 115, aber a sensibus de orat. 2, 87, 357;
Acad. 1, 8, 30; 2, 7, 19; 2, 13, 42; 2, 28, 90; 2, 46, 142; Fin!
1, 19, 64; 4, 15, 42; Tuscul. 1, 16, 38; 2, 15, 35; Nat. Deor. 2,
56, 141; a sensu Acad. 2, 26, 83; Divinat. 1, 37, 80; ab Siculis
Divin. in Caecil. 9, 28; 10, 32; 19, 63; Verr. 2, 48, 119; 3, 18,
45; 3, 31, 74 und a Siculis Verr. 3, 75, 173; pro Plane. 26, 64;
a Siculo Verr. 2, 13, 32; a Siculorum Verr. 4, 15, 34; ab sociis
Verr. 1, 22, 59; 3, 36, 83; 3, 96, 224; 4, 41, 88; pro Plane. 9,
24, aber a sociis Verr. 2, 57, 141; Leg. agr. 2, 13, 32; pro Plane.
14, 34; Legg. 3, 8, 18; Oö'. 2, 11, 40; Cat. Mai. 17, 59; a socio
Phil. 11, 1, 2; a sacrorum Har. resp. 2, 3; ab sole Nat. Deor.
2, 20, 53, aber a sole Acad. 2, 33, 105; Nat. Deor. 2, 20, 53;
2, 40, 103; 2, 46, 118; 2, 52, 129; Divinat. 2, 43, 91 (bis); ab
solitudine de orat. 1, 45, 199, aber a solitudine de orat. 1, 60,
254; Off. 3, 1, 4; ab Staieno pro Cluent. 24, 67, aber a Staieno
pro Cluent. '.^S, 62: 27, 73; 28, 78; ab Statilio pro Q. Rose. 10,
30; ab subselliis Divinat. in Caecil. 15, 48; Off. 3, 20, 80, aber
a subselliis de orat. 2, 33, 143, Verr. 2, 29, 73; 2, 30, 73; pro
Cluent. 21, 58; 40, 111; ab summa Ep. ad. Q. fr. 1 , 1 , 2, 8,
aber a summa Fin. 2, 10, 31; Ep. Farn. 2, 3, 2, ebenso a summo,
a summis, a summi; ab suo Invent. 2, 30, 93; Divinat. in Caecil.
4, 14; ab suis pro Font. 14, 30, oft a sua, a suo, a suis, a suum,
a suorum; ab superis Nat. Deor. 2, 31, 79, aber a superis Nat.
Deor. 1, 17, 45; 2, 33, 83; a supero Phil. 12, 9, 52. Während
bei Cicero a vor s das gewöhnliche ist, hat Caesar schon über
die Hälfte hinaus ab gebraucht (nach Meusel in Fleckeis. Jahrb.
1885, p. 407 ab zweiundvierzigmal, a einunddreifsigmal, unsicher
sind dreizehn Stellen, vergl. auch Lexicon p. 5), aber Livius
geht noch weiter, denn bei ihm ist ab vor s das bei weitem
häufigste, vergl. Fügner, Lexicon Livian. p. 9 und p. 16. Auch
bei Tacitus kommt öfter ab vor s vor, vergl. Gerber und Greef,
Lexicon Taciteum p. 1. Ferner ab se und ab sese Corp. Inscr.
Lat. 1, 204 Col. 1 Z. 32 und Col. 2 Z. 26; Terent. Hecyr. 1, 2,
70 (145); Lucr. 1, 662; 2, 856; 3, 271; 4, 468; 6, 1054; Horat.
Neue -Wagener, Lat. Formenlehre. II. 3. Aufl. 54
— 850 —
Carm. 3, 5, 43; ab summo Lucr. 3, 197 und parte ab summa 4,
428; ab sole Lucr. 4, 219; ab sensu und ab sensibus Lucr. 1,
693; 2, 312; 3, 860: 4, 478; 4, 483; 4, 484; 4, 521; ab sensi-
feris motibus Lucr. 3, 924: ab sede Verg. Aen. 1, 270; 3, 687;
7, 209; 7, 255; 7, 324; 7, 454, a sedibus ], 84 in allen und 2,
611 in den übrigen Büchern aufser dem Pal., Gud. und Bern, a;
ab stirpe und ab stirpibus Sali. Cat. 10, 1; lug. 14, 2; Verg.
Georg. 1, 171 im Med. m. sec, und im Bern, b; Aen. 1, 626; 7,
99 und 8, 130 im Med., in der ersten dieser Stellen m. sec. und
aufserdem in den Bern, b c, in der zweiten auch im Pal. und im
Gud. m. pr. ; 9, 603 im Sprot., a stirpe ohne Variante Georg. 2,
312; ab stabulis Pacuv. (trag. 222) bei Nonius S. 73, 22; ab
studio Terent. Hec. Prol. 2, 11; 2, 15, a studio Phorm. Prol. 2
im Bemb. und Ambr. ; ab stellis Lucr. 6, 720; ab scurris Quintil.
6, 3, 8 im Ambr. (in welchem jedoch abs in einer Rasur ist), im
Bamb. m. sec. und im Strafsb. (ab curris im Bamb. m. pr. , ob-
scuris im Münchn.); ab Scriboniano Corp. Liscr. Lat. 6, 1268. Bei
Lucr. fordert Lachmann zu 6, 925 überall a vor s.
Vor t finden sich die Formen abs (vergl. S. 827), ab und a,
welche freilich bei den einzelneu Schriftstellern verschieden ge-
braucht sind. So lesen wir ab Ti. Caesare Corp. Inscr. Lat. 5,
4365; ab toris Inscr. Neapol. 6903; bei Varro ist a (vierund-
dreifsigmal) häufiger als ab (dreiundzwanzigmal), vergl. Röfsner
a. a. 0. p. 29, dagegen in den Fragmenten der älteren römischen
Poesie wird nach Härder a. a. 0. p. 884 nur a gebraucht, ebenso
hat Cicero sehr oft a, nur zweimal ab: ab tuis pro Qu. Rose. 13,
37, daneben auch a tuis Verr. 2, 61, 149; pro Tüll. 24, 54; pro
Caecin. 13, 37; 31, 90; Catil. 1, 13, 33; in Pison. 33, 82; pro
Plane. 23, 55; Phil. 2, 37, 93; Legg. 1, 1, 3; Ep. Fam. 1, 4, 2;
4, 3, 2; 4, 7, 6; 5, 2, 1; 5, 2, 10; 5, 8, 4; 6, 4, 1; 6, 4, 3; 10,
4, 3; 12, 18, 1; 13, 50, 2; Ep. Att. 2, 1, 11; 4, 1, 4; 11, 2, 4;
12, 44, 1; 13, 21, 5; Ep. ad Brut. 1, 14, 2; 1, 15, 9; Ep. ad
Q. fr. 1, 2, 1, 1, und ab tali Invent. 2, II, 37, daneben auch a
tali Invent. 2, 10, 32; 2, 35, 106; pro Mur. 23, 37; de dorn. 11,
29; Acad. 2, 39, 123; Tuscul. 2, 4, 10; Ep. Fam. 3, 13, 1. Auch
bei Caesar ist a vor t häufiger, doch hat er ab tanto bell. Gall.
2, 30, 3 und ab tanta 5, 35, 4, daneben auch a tanta 6, 43, 3;
ab tergo bell. Gall. 7, 87, 4; bell. civ. 3, 86, 3, daneben auch a
tergo bell. civ. 3, 44, 4 ; 3, 93, 6 ; 3, 94, 2 ; ab terra bell. civ. 2,
1, 3; 2, 16, 2, daneben auch a terra bell. civ. 3, 8, 2; 3, 101,
6; ab tribunis bell. Gall. 7, 47, 2; 7, 52, 1, daneben auch a tri-
— 861 —
bunis bell. Gall. 1, 39, 2; 7, 65, 5; bell. civ. 1, 39, 3, ferner
noch ab Tiburtio bell. Gall. 2, 10, 1 und ab timore 7, 43, 5.
Livius weicht am meisten vom Sprachgebrauche Ciceros ab und
hat ab vor te weit öfter als a vor t. Aber er schreibt a tali
36, 14, 13 und ab talibus 42, 62, 8; a tam 27, 9, 8 und ab tam
33, 45, 1; 40, 8, 14; 42, 62, 6; a tanta 1, 26, 11; 25, 27, 13
und ab tanta I, 28, 11; 28, 21, 9; a tanto 21, 5, 16 und ab
tanto 26, 45, 5; a Tarento 8, 25, 6; 24, 13, 3; 27, 26, 4 und
ab Tarento 24, 13, 1 ; 25, 9, 3; 27, 16, 15; 27, 26, 5; a Tar-
quiniis 4, 3, 11 und ab Tarquiniis 1, 34, 5; 1, 47, 4; 1, 56, 9;
2, 3, 1; 2, 3, 7; a Tatio 1, 55, 2 und ab Tatio 1, 30, 6; a tergo
2, 10, 4; 6, 33, 12: 27, 1, 11 ; 34, 14, 10; 44, 41, 2 und ab tergo
1, 27, 10; 1, 28, 5; 2, 14, 7; 2, 65, 2; 3, 5, 6; 3, 5, 9; 4, 32,
9; 4, 33, 9; 4, 33, 10; 5, 13, 10; 5, 38, 6; 6, 24, 2; 7, 30, 7;
8, 3, 3; 8, 39, 3; 9, 12, 10; 10, 2, 5; 10, 14, 14; 10, 26, 9; 10,
29, 12; 10, 29, 16; 10, 32, 8; 10, 36, 14; 21, 27, 3; 21, 28, 3
(bis); 21, 34, 6; 21, 34, 7; 21, 34, 8; 21, 41, 15; 21, 43, 4; 21,
46, 7; 21, 55, 9; 22, 4, 4; 22, 5, 6; 22, 16, 4; 22, 24, 12
22, 28, 14; 22, 47, 8; 22, 48, 3; 24, 7, 4; 24, 16, 3; 24, 17, 8
24, 47, 2; 25, 21, 10; 25, 26, 1; 25, 34, 10; 25, 35, 6; 25, 35, 8
26, 6, 6; 26, 25, 2; 26, 42, 6; 26, 46, 5; 27, 18, 5; 27, 18, 7; 27
27, 4; 27, 27, 5; 27, 42, 4; 27, 46, 6; 27, 48, 15; 28, 15, 8; 28
16, 4; 28, 23, 4; 28, 26, 13; 28, 33, 6; 28, 33, 13; 28, 33, 15
29, 7, 3; 29, 33, 1; 29, 33, 3; 29, 33, 5 (bis); 31, 25, 7; 31, 40
8; 32, 12, 4; 32, 12, 5; 32, 18, 5; 33, 2, 9; 33, 5, 9; 33, 9, 9
33, 43, 5; 34, 14, 2; 34, 14, 4; 34, 14, 7; 34, 16, 2; 34, 28, 8
34, 39, 12; 35, 11, 3; 35, 13, 5; 35, 27, 15; 35, 28, 3; 35, 30
5; 35, 42, 2; 36, 14, 14; 36, 15, 8; 36, 24, 9; 37, 17, 9; 37, 20
3; 37, 27, 9; 37, 30, 6; 37, 42, 6; 38, 2, 9; 38, 41, 13; 40, 31
1; 40, 32, 5; 41, 19, 8; 41, 24, 20; 42, 19, 7; 42, 54, 10; 42
58, 14; 42, 59, 4; 42, 64, 5; 44, 35, 8; 44, 39, 8; 44, 41, 7; 44
42, 4; fr. 20; a terra 21, 28, 7; 28, 5, 19; 37, 11, 8; 37, 11, 12
41, 3, 3; 44, 12, 4 und ab terra 1, 35, 9; 21, 28, 7; 26, 42, 5
26, 46, 1; 27, 26, 4; 28, 6, 11; 28, 7, 7; 34, 30, 2; 37, 16, 10
37, 28, 11; a Thebis 35, 38, 13; 42, 43, 6 und ab Thebis 28, 7,
12; 33, 1, 1; 33, 6, 3; 33, 21, 1; a Thessalia 44, 7, 6 und ab
Thessalia 43, 18, 1; 44, 7, 7; a Thracibus 32, 25, 10 und ab
Thracibus 32, 34, 6; 34, 58, 5; a Tiberi 40, 51, 6 und ab Tiberi
41, 27, 8; a Tiberio 21, 15, 6; 34, 5, 4; 42, 34, 1 und ab Ti-
berio 26, 17, 3; 29, 36, 1; 30, 38, 7; 30, 40, 9; 41, 14, 1; a
Tito 6, 5, 8; 33, 24, 3; 34, 42, 1: 35, 13, 2 und ab Tito 1, 13,
64*
— 852 —
8; 22, 56, 6; 33, 24, 5; 37, 1, 1; a tribunis 3, 1, 3; 3, 22, 2
4, 1, 2; 4, 60, 2; 38, 52, 5; 45, 36,. 2 und ab tribunis 3, 16, 6
3, 29, 8; 4, 11, 7; 4, 26, 10; 4, 30, 1; 4, 30, 3; 4, 36, 3; 4, 47
6; 4, 81, 6; 5, 16, 5; 5, 47, 7; 6, 39, 1; 9, 18, 14; 10, 6, 3
22, 38, 2; 28, 26, 10; 28, 27, 14; 29, 22, 7; 32, 3, 4; 34, 8, 3
39, 9, 7; 40, 29, 12; 42, 34, 1; 45, 36, 9; a tribuno 38, 56, 10
und ab tribuno 4, 26, 10; 4, 46, 8; 27, 5, 5; 39, 4, 13; a trium-
viris 39, 17, 5 und ab triumviris 24, 18, 12; 45, 13, 10; a ty-
ranno 34, 6, 6; 35, 19, 10 und ab tyranno 32, 40, 4; 35, 13, 3.
Livius gebracht a allein vor t in folgenden Verbindungen : a Tauro
38, 59, 5; a templi 23, 1 1, 5; 29, 18, 15; a Terentio 23, 32, 16;
a Thoante 35, 42, 4; a Thracia 43, 18, 2 ; a Thuriis 9, 19, 4;
a Thyrro 38, 9, 5 ; a turbatoribus 2, 16, 4; a Turdetanis 34, 19,
4, Tacitus gebraucht ab vor t nur: ab Tiberii Ann. 1, 33 und
ab Tarquinio 6, 11.
Oben S. 828 sind die Stellen aufgeführt, wo Cicero abs te
geschrieben hat, ab te hat er nie gebraucht, dagegen a te an
folgenden Stellen: pro Quinct. 18, 57; pro Sex, Rose. 15, 44;
Verr. 1, 20, 54; 1, 37, 93; 2, 73, 180; 3, 37, 85; 3, 48, 115; 4,
20, 43; 5, 63, 164; Catil 1, 11, 27; pro Muren. 14, 31; pro
Flacc. 33, 83; de dorn. 2, 3; 3, 6; 6, 14; 9, 24; 10, 25; 15, 40
(bis); 48, 126; 52, 134; Har. resp. 13, 29; in Vatin. 1, 3 (ter);
3, 7; 4, 10; 10, 24; 12, 29; 17, 41; pro Cael. 29, 68; pro Balb.
20, 46; in Pison. 35, 85; 36, 87; 40, 97; 41, 99; pro Plane. 4,
9; 7, 17; 18, 44; 21, 52; 31, 75; pro Milon. 25, 68; 36, 99; pro
Marceil. 7, 21; 11, 33; 11, 34; pro Ligar. 1, 1 ; 2, 6; 4, 10; 5,
15; 6, 18; 6, 19; 9, 26; 10, 31; 11, 33; 12, 35; 12, 36; pro
Deiot. 5, 14; 5, 15; 8, 22; 9, 24; 11, 32; 12, 34; 13, 35; 14,
39; 15, 41; 15, 42; Phil. 1, 13, 31; 1, 13, 32 (bis); 2, 2, 3; 2,
3, 5; 2, 3, 6; 2, 4, 9; 2, 7, 17; 2, 12, 30 (bis); 2, 13, 32 (bis);
2, 13, 33; 2, 20, 49 (bis); 2, 24, 60 (bis); 2, 29, 73; 2, 36, 90;
2, 37, 96; 4, 3, 6; 8, 5, 17; 9, 1, 3; 10, 2, 5; 12, 6, 14; 12, 7,
15; 12, 7, 18; Acad. praef. Varroni 1; 1, 1, 3; 1, 4, 13; 1, 4,
14; 1, 12, 43; 2, 19, 62; 2, 20, Q6- 2, 22, 71; 2, 26, 82; 2, 27,
88; 2, 32, 101; 2, 32, 102; Fin. 1, 3, 8; 2, 4, 11 ; 2, 10, 31; 2,
15, 48; 2, 15, 49; 2, 16, 53; 2, 26, 82; 2, 30, 98; 2, 33, 108;
3, 4, 12; 4, 1, 1 (bis); 4, 2, 3; 4, 3, 7; 4, 6, 14 (bis); 4, 10,
24 (bis); 4, 12, 29; 4, IG, 44; 4, 19, 53; 4, 26, 73; 4, 28, 80
(bis); 5, 3, 8; 5, 25, 75; 5, 26, 76; 5, 26, 77; 5, 32, 96; Tuscul.
1, 22, 52; 2, 7, 18; 2, 14, 33; 3, 33, 80; 4, 38, 83; 5, 2, 5; 5,
5, 12; 5, 29, 82 (bis); Nat. Deor. 1, 21, 57 (bis); 1, 21, 58; 1,
- 853
22, 62; 1, 22, 63; 2, 29, 73; 2, 41, 104: 3, 2, 6; 3, 5, 13; 3, 7,
17; 3, 7, 18 (bis); 3, 7, 19; 3, 18, 47; 3, 39, 93; 3, 40, 95
Divinat. 1, 17, 33; 1, 45, 103; 1, 47, 105; 1, 51, 117; 2, 3, 8
2, 5, 14; 2, 7, 19; 2, 13, 31; 2, 15, 35 (bis); 2, 20, 46; 2, 21
47; 2, 21, 48; 2, 22, 49; 2, 27, 59; 2, 31, 67; 2, 66, 135; 2, 66
136; Fat. 20, 46; Rep. 1, 19, 31 (bis); 1, 22, 35; 1, 23, 37; 1
44, 68; 2, 40, 67; Legg. 1, 1, 4; 1, 2, 5; 1, 2, 7; 1, 5, 15; 1
10, 28; 1, 21, 56; 1, 24, 62; 2, 4, 9; 2, 5, 12; 2, 10, 23; 3, 5
12 (bis); 3, 13, 30 (bis); 3, 15, 33; 3, 17, 39; 3, 20, 48; Off
3, 7, 33; Cat. Mai. 2, 6; Lael. 7, 25; 20, 76; Parad. 4, 1, 28
de orat. 1, 28, 126; 1, 35, 162; 1, 47, 205; 1, 47, 207; 1, 49
214; 1, 53, 227; 1, 60, 256; 2, 11, 44; 2, 29, 128; 2, 45, 188
2, 50, 203; 2, 57, 233; 2, 59, 240; 2, 61, 249; 2, 71, 290; 2
73, 296; 2, 75, 305; 3, 4, 15; 3, 49, 188; 3, 53, 203; Brut. 4
15; 4, 16; 4, 17; 5, 18; 5, 19 (bis); 35, 133; 71, 248; 74, 259
86, 296; 86, 297; 87, 299; Orat. 1, 2; 10, 35; 17, 54; Topica
1, 5; 26, 100; Ep. Fam. 1, 4, 1; 1, 9, 2; 1, 9, 19; 1, 9, 25; 2,
1, 1; 2, 3, 2; 2, 6, 1 (bis); 2, 6, 2; 2, 6, 4; 2, 6, 5; 2, 7, 4
2, 15, 1; 2, 15, 2; 2, 16, 4; 2, 17, 1; 2, 18, 1; 2, 18, 2; 2, 19
1 (ter); 3, 1, 2; 3, 2, 1; 3, 2, 2; 3, 3, 1; 3, 3, 2 (bis); 3, 4, 1
(bis); 3, 4, 2; 3, 5, 5; 3, 6, 4 (bis); 3, 7, 2; 3, 8, 6; 3, 10, 2
3, 10, 3; 3, 11, 1; 3, 11, 4; 4, 1, 1; 4, 13, 4; 4, 14, 1; 5, 2, 1
5, 2, 9; 5, 2, 10; 5, 8, 4; 5, 12, 2; 5, 12, 6; 5, 12, 8; 5, 12
9; 5, 13, 3; 5, 15, 1; 5, 20, 8; 6, 2, 1; 6, 8, 2; 6, 9, 2 (bis)
6, 10, 1; 6, 12, 1; 6, 12, 3; 6, 15; 6, 18, 4; 7, 5, 1; 7, 5, 2
7, 10, 1; 7, 14, 2; 7, 17, 1; 7, 18, 1; 7, 23, 1; 7, 23, 4; 7,26
1; 7, 31, 1; 7, 32, 1; 9, 1, 1; 9, 7, 1; 9, 8, 1; 9, 10, 1; 9, 11
1; 9, 11, 2 (bis); 9, 13, 3; 9, 14, 4; 9, 14, 7; 9, 19, 2; 9, 20
1; 9, 24, 1; 10, 1, 4; 10, 2, 2; 10, 4, 2; 10, 5, 1; 10, 12, 2
10, 16, 2 (bis); 10, 19, 1 (bis); 10, 28, 1; 11, 5, 1 (bis); 11, 5
2; 11, 5, 3; 11, 8, 2; 11, 12, 1; 11, 14, 1; 11, 16, 1; 11, 16, 3
11, 17, 2; 11, 18, 1; 11, 21, 4; 11, 22, 1; 11, 22, 2; 11, 27, 2
11, 27, 7 (ter); 11, 29, 2 (bis); 12, 8, 2; 12, 18, 1; 12, 19, 3
12, 21; 12, 26, 1; 12, 26, 2; 12, 30, 1; 12, 30, 3 (bis); 13, 1, 5
(ter); 13, 2; 13, 4, 1; 13, 4, 3; 13, 7, 1; 13, 7, 3 (bis); 13, 7,
4 (ter): 13, 7, 5 (bis); 13, 8, 1; 13, 9, 3; 13, 11, 2; 13, 14, 2;
13, 17, 2; 13, 19, 2 (bis); 13, 20; 13, 21, 2 (bis); 13, 24, 3 (bis);
13, 26, 2; 13, 28^ 2; 13, 29, 5 (bis); 13, 32, 1; 13, 32, 2; 13,
37; 13, 43, 1; 13, 43, 2; 13, 45; 13, 47; 13, 49; 13, 51; 13, 54;
13, 55, 1; 13, 56, 1; 13, 57, 1; 13, 59; 13, 62, 2; 13, 64, 1 (bis);
13, 65, 1; 13, 66, 1; 13, 69, 1; 13,73,2; 13,74; 13, 75, 2 (bis);
— 854 —
13, 77, 3 (bis); 13, 78, 2; 13, 79; 14, 1, 5; 14, 2, 2; 14, 3, 3;
14, 5, 1; 14, 16; 15, 4, 1 (bis): 15, 7 (bis); 15,8; 15,9, 1; 15,
10, 1; 15, 10, 2; 15, 12, 1; 15, 12, 2; 15, 13, 2 (bis); 15, 14,
5; 15, 15, 1; 15, 20, 3; 16, 1, 1; 16, 4, 4; 16, 7; 16, 13; 16,
14; 16, 19, 1; 16, 19, 2; 16, 19, 4; 16, 21, 8; 16, 25: Ep. Att. J,
13, 5; 2, 8, 1; 3, 7, 1: 3, 15, 1: 3, 15, 6: 3, 17, 1: 3, 18, 2; 3,
20, 2; 3, 23, 1; 4, 2, 1 ; 4, 5, 1 ; 4, 6, 2; 4, 8^ 4; 4, 11, 2 (bis);
5, 13, 1; 5, 20, 9; 7, 3, 1; 7, 6, 1; 7, 7, 1; 7, 9, 1 (bis); 7, 9,
4; 7, 12, 1; 7, 12, 4; 7, 13, 4 (bis); 7, 22, 2; 7, 25; 8, 6, 3;
8, 11, 3; 8, 11 D, 1; 8, 11 D, 7; 8, 12, 1; 8, 12, 4; 8, 12 B, 1;
8, 14, 2; 9, 2; 9, 5, 1; 9, 7, 4; 9, 8, 1; 9, 9, 1 ; 9, 10, 6; 9,
11 A, 3 (ter); 9, 14, 2; 10, 4, 4; 10, 5, 3; 10, 11, 1; 10, 14, 3;
10, 15, 1; 11, 1, 1; 11, 5, 1; 11, 12, 1; 11, 16, 3; 11, 16, 5; 11,
17, 1; 11, 20, 2; 11, 21, 1; 11, 22, 1; 11, 25, l (bis); 11, 25,
3; 12, 1, 1; 12, 5, 1; 12, 5, 4; 12, 6, 2; 12, 16; 12, 18, 1: 12,
22, 1; 12, 26, 2; 12, 31, 2; 12, 37, 1; 12, 40, 2; 12, 42, 1; 13,
1, 2 (bis); 13, 3, 1; 13, 4, 1; 13, 9, 2; 13, 11, 1; 13, 15, 1: 13,
19, 3; 13, 20, 3; 13, 21, 4; 13, 22, 3; 13, 30, 2; 13,32, 1: 13,
36, 3; 13, 41, 2; 13, 50, 3; 14, 2, 1; 14, 7, 1; 14, 7, 2; 14, 13B,
2; 14, 13 B, 3; 14, 13, 1; 14, 14, 7 (= 14, 15, 1); 14, 17 A, 4;
14, 17 A, 7; 14, 18, 1; 14, 19, 1; 15, 1% 4; 15, 2, 2: 15, 4, 1;
15, 9, 2; 15, 13, 1; 15, 14, 3 (bis); 15, 21, 3; 15, 26, 1; 16, 3,
4; 16, 5, 5; 16, 6, 3; 16, 7, 5; 16, 11, 1; 16, 11, 2; 16, 11, 8;
16, 12; 16, 13 A, 1; 16, 14, 1; 16, 15, 3; 16, 15, 4: 16, 16 A,
6 (bis); 16, 16A, 7; 16, 16 C, 10; 16, 16 D, 14 (bis); 16, 16 E,
16; Ep. ad Q. fr. 1, 2, 1, 2; 1, 3, 1 (bis); 2, 3, 7 ; 2, 12 (14),
1; 2, 15 (16), 3; 2, 15 (16), 5 ; 3, 1, 3, 9; 3, 1, 7, 25; 3, 3, 1 ;
3, 3, 4; 3, 9, 1; Ep. ad Brut. 1, 1, 1; 1, 1, 2; 1, 2, 1; 1,2,5;
1, 3, 4; 1, 7, 1; 1, 10, 1: 1, 14, 2: 1, 15, 10; 2, 6, 3; 2, 7, 2;
2, 7, 5. Ferner haben a te: Bithynicus bei Cic. Ep. Farn. 6, 16;
Brutus in Ep. Farn. 11, 4, 1; 11, 10, 4; 11, 11, 1; 11, 19, 2; 11,
23, 2; in Ep. ad Brut. 1, 13, 1; 1, 13, 2; 1, 16, 7; Brutus und
Cassius in Ep. Farn. 11, 2, 2; 1 1, 2, 3; 11, 3, 1 ; Caecina in Ep.
Fam. 6, 7, 5; 6, 7, 6; Caelius in Ep. Fam. 8, 3, 3; 8, 8, 10; 8,
10, 2; 8, 12, 4; 8, 16, 4: Ep. Att. 10, 9A, 4; Caesar in Ep.
Att. 9, 6A; 10, 8 B, 1; Cassius in Ep. Fam. 12, 12, 2; 12, 12,
3; 12, 13, 1 (bis); Q. Cicer. Pet. cons. 8, 31: 9, 38: Crassus in
der Rede bei Cic. de orat. 1, 47, 207; Dolabella in Ep. Fam. 9,
9, 2; 9, 9, 3; Hirtius in Ep. Att. 15, 6, 2 : 15, 6, 4; Cn. Magnus
in Ep. Att. 8, 12 B, 2 (bis); 8, 12 D, 1; Plane, in Ep. Fam. 10,
7, 1; 10, 7, 2; Trebonius in Ep. Fam. 12, 16, 1; 12, 16, 3; Va-
— 855 —
tinius in Ep. Fam. 5, 9, 1; Pseudo-Cic. Ep. ad Octav. 7; Liv.
I, 28, 9; 3, 21, 7; 6, 15, 5; 6, 15, 6; 7, 13, 3; 7, 13, 4; 8, 33,
7; 25, 29, 6: 28, 42, 15; 34, 32, 9; 34, 32, 16: 89, 36, 8; 40,
II, 4: 40, 15, 6; 42, 10, 7. — Ab te habe ich einmal bei
Alexander Nequam ed. Hervieux (Les fabulistes Latins II p. 792)
fab. 10 V. 5 gefunden.
Vor dem Halbvokal v verliert ab überall sein b. Wie
nach der Bemerkung von Quintil. 12, 10, 32 aversa pro abversis
gesagt wurde, so auch aveho, avello, averto, aversor, avius, avoco,
avolo. Abvortit Plaut. Rud. 1, 2, 76 (165); abvolat Cic. Fin. 2,
32, 106; abvectam CatuU. 64, 132 sind unbeglaubigte Schreibun-
gen. Auch in der Nebenstellung ist ab vor v sehr selten, so ab
via luschr. Orell. 3310, ab veste Henz. 6651, ab viro Plaut. Stich.
1, 2, 91 (148) schreiben Ritschi, Fleckeisen, a viro Götz, vergl.
dessen Note. Ab voce und a voce stehen dicht neben einander in
der Vulg. bei Varro L. L, 9, 29, 40, aber nach der Lesart des
Kopenhag. ab ocena und des Goth. ab occe ana ist an erster
Stelle wahrscheinlich a voce an a zu schreiben.
Vor X und z findet sich nur a.
Vor den abgekürzten Vornamen gebraucht Cicero gewöhn-
lich o, so a Cn. de orat. 1, 41, 186; pro Quinct. 8, 30; Verr. 1
24, 63; 2, 46, 113; pro Muren. 17, 36; pro Balb. 3, 6; Ep. Att
11, 11, 2 — a M. de orat. 1, 36, 166; 2, 68, 274; Brut. 65, 233
Verr. 4, 17, 37; 4, 52, 115: pro Font. 17, 38; pro Muren. 17
36: pro Arch. 3, 6; pro Cael. 10, 23; 20, 50; 32, 78; Phil. 2
34, 87; 5, 15, 40: 5, 15, 41; 7, 3, 8: 10, 8, 17; Acad. 1, 1, 1
Nat. Deor. 2, 23, 61 (bis); Ep. Fam. 3, 10, 5; 9, 21, 3; 13, 26
3; 15, 1, 1; Ep. Att. 1, 13, 1 — a M\ Brut. 16, 62; Verr. 1, 11
30 — a Q. Brut. 18, 72; pro Qu. Rose. 13, 39; Verr. 1, 60, 155
3, 24, 60; 4, 17, 37; de imper. Cn. Pomp. 21, 63; pro Muren
17, 36; pro Arch. 10, 26; de dorn. 5, 13; 44, 115; pro Sest. 2
3; 6, 14; 57, 122; pro Plane. 15, 37; pro Scaur. 1,2; 1,3
Phil. 10, 11, 25; 11, 6, 15; 11, 12, 30; Nat. Deor. 2, 23, 61
Lael. 1, 2; 11, 37; Ep. Fam. 9, 25, 3; Ep. Att. 1, 13, 3; 3, 26
4, 14, 2; 4, 17 (18), 5; 10, 13, 2; 15, 4, 1; Ep. ad Qu. fr. 3,
2, 3 (bis) — a Ser. Brut. 22, 86; 23, 89; pro Muren. 4, 8 — a
Sex. pro Flacc. 20, 46; Har. resp. 15, 32; Ep. Fam. 7, 20, 3 —
a P. pro Ciuent. 10, 29; 31, 84; Catil. 3, 2, 4; 3, 4, 8 ; pro Sulla
1, 3; pro Flacc. 19, 45; de dorn. 27, 70; Acad. 2, 5, 13; Rep.
1, 8, 13; 1, 19, 31; Ep. Fam. 13, 6^ Ep. Att. 1, 1, 3; 1, 19,
9 — a Tib. Leg. agr. 2, 31 — a und ab hat er gebraucht: a C
— 856 —
de orat. 1, 15, 66; Brut. 26, 99; 74, 259; pro Qu. Rose. 3, 9:
16, 48: Verr. a. pr. 1, 3; Verr. 1, 28, 71; 2, 30, 75; 4, 49, 109;
4, 63, 141; 4, 64, 142; pro Rabir. 2, 7; 6, 18; pro Flacc. 20, 46;
21, 50; de dorn 9, 22; pro Sest. 47, 101; de prov. consul. 10,
25; pro Plane. 40, 95; pro Milon. 3, 8; pro Deiot. 4, 11; Phil.
10, 3, 6; Fin. 2, 18, 58; Off. 3, 22, 86; Ep. Farn. 13, 17, 1; Ep.
Att. 7, 3, 10; 12, 49, 1, aber in altertümlicher Weise ab C. Annio
leg., ab C. Fonteio leg, pro Font. 8, 18 — a D. pro Flacc. 6, 14;
Phil. 3, 4, 11, aber ab D. Piiil. 3, 15, 38 — a L. Verr. 2, 74,
182; de imper. Cn. Pom. 4, 10; pro Cluent. 41, 113; 42, 119;
Catil. 3, 4, 9; pro Muren. 32, 68; 38, 81; pro Sulla 26, 72; pro
Arch. 3, 6; 5, 11; de dorn. 43, 112; pro Sest. 27, 58; pro Deiot.
13, 36; Phil. 2, 25, 62 (bis); 3, 4, 11; 5, 6, 17; Fin. 1, 5, 13;
Off. 2, 21, 75; Ep. Att. 4, 17 (18), 5; 8, 6, 2; 8, HD, 3; 10,
15, 4, aber ab L. im Brut. 34, 131; Verr. 2, 4, 10; 3, 65, 152;
4, 17, 37; pro Sest. 48, 103; Ep. Farn. 7, 18, 4.
12. Für cum ist quom gesehrieben Corp. Inscr. Lat. 1, 34;
1, 198 Z. 50; 56, 74: 75; 1, 200 Z. 21; 1, 205 Col. 2 Z. 27; 30;
38: Orell. 3693; Plaut. Mil. 2, 4, 31 (384) im Ambr.; Mosteil. 5,
1, 69 (1118); Men. 5, 7, 48 (1039); Mil. Glor. 4, 2, 30 (1021);
Pseud. 1, 3, 76 (310); 1, 3, 78 (312); 1, 3, 142 (376); 1, 4, 18
(411); 2, 4, 63 (753); 2, 4, 66 (756); 3, 2, 48 (837); 4, 2, 55
(1012); 5, 2, 12 (1307); Stich. 4, 1, 22 (527) im vet.; Pseud. 4,
3, 14 (1030) in demselben m. pr.; Pseud. 1, 1, 60; 2, 2, 55 (650)
im vet., decurt. und Vat. : Cic. pro Quinct. 21, 68 und pro Caecin.
23, 64 im Tur. Palimp. ; pro Sest. 27, 58 im Par. ; Legg. 1, 8, 25
im Leid. B. m. pr.; 1, 8, 48 im Leid. A und im Leid. B m. pr.;
1 , 21 , 54 im Leid. A. m. pr. ; auch in der Komposition, wie
quommerui Plaut. Most. 2, 2, 84 (516) im vet. und decurt. und
im Vat. m. pr. qum Corp. Inscr. Lat. 1, 1230 Z. 4; 2, 1222; 2,
2215; Orell. 1218; 4402; Plaut. Mil. Glor. in dem nach 2, 2, 16
aus dem Ambr. aufgenommenen Verse: Pseud. 1, 1, 56 im vet;
con vor quo und qua Corp. Inscr. Lat. 3, 1926; 3, 2385; 3, 2425;
3, 2436; 3, 4592; 5, 128; 5, 630; 5, 2095; Ephem. epigr. 4 S. 89
No. 244; Orell. 4623, con quem oder con quen Corp. Inscr. Lat.
6, 2286 und Inscr. Neap. 3214; 4796; co qua Corp. Inscr. Lat.
3, 3293, auch com parentibus 3, 3184; com patre 5, 6732; com
suffragio 5, 5600; eon conpare 5, 6215; con suis 5, 5778; 5,
8131; con ipsa 5, 8736; con äetu Tacit. Ann. 1, 40, und cun vor
f Corp. Jnscr. Lat. 4, 2402; cun fratribus 6, 377; cun suis 5,
6408; 5, 8138; cun quae 5, 8593: cun quen 6, 3416.
- 857 —
In der Komposition ist vor c, g, q, d, t und s immer con,
wiewohl comcordiae Inscr. Neap. 6791 Z. 10 und comdemnari
Cic. Verr. 3, 67, 156 im Vat. Palimps.; dagegen verlangen Mar.
Victor. 1 S. 2464 und Prise. 2, 2, 9 S. 570 (I 49, 8) vor p, b
und m com. Und ohne Zweifel ist dies der herrschende Gebrauch.
Aber doch begegnet in Inschr. und in guten Hdschr. häufig conp.
Conpromesise Corp. Inscr. Lat. 1, 196 Z. 14; conpagani 2, 1043;
conpar 5, 128; 5, 180: 5, 195; 5, 1250; 5, 1628; 5, 1651; 5,
1657; 5, 1701; 5, 17.32; Inscr. Neap. 6717; 6733; 6871; conpa-
rare Orell. 4008; 4582: 4549: 4786 (nach Henz. S. 480 und 488);
conparator Orell. 4168; inconparabilis Corp. Inscr. Lat. 2, 3181;
2, 3297; 2, 3780: 5, 87; 5, 105; 5, 1108; 5, 2274; 5, 2385; 5,
4043: Inscr. Neap. 128: 351; 1040; 1695; 2730; 2883: 2956;
2990; 3360; 3395: 3434; 3438; 3657; 4002; 4263; 5836; 6448;
6499; 6532: 6550; (^553; 6690, 31; 7059: 7193; Orell. 261 9;
4635; Henz. 7324; 7418; conpetenter Corp. Inscr. Lat. 5, 2781
Z. 3; conpetitor Henz. 6904 Z. 14; conplanatus Corp. Inscr. Lat.
2, 4911; conplectimur Henz. 5580 Z. 9; conpluribus dar. vir.
elog. 34 (Corp. Inscr. Lat. 1 S. 292); conpositus Corp. Inscr. Lat.
5, 3415: conprehensum 2, 1964 Col. 1 Z. 36; 56; 59 und Col. 2
Z. 61; conprobare 5, 2781 Z. 4, 8; conpromissum Henz. 6432
Z. 2. Doch in den ältesten Inschr. compagei Corp. Inscr. Lat.
1, 571 Z. 2, 7; compascere 1, 200 Z. 25; compascuos 1, 199 Z.
33, 34 und 1, 200 Z. 14, 25; comperietur 1, 200 Z. 63; 68; 69
und coramperrit daselbst Z. 39 ; composeiverunt und composito
1, 199 Z. 2 und 1, 577 Col. 3 Z. 4 ; comportent 1, 200 Z. 94;
comprehensum 1, 1409 Z. 1; comperendinarunt 4, 2440, welchen
Beispielen allein das obgedathte conpromesise gegenüber steht.
Die Schreibung conp. ist ferner in den ältesten Hdschr. des Plaut,
oder in einzelnen derselben Bacch. 3, 3, 59 (465); Men. 2, 3, 23
(374); 4, 3, 17 (691); 5, 5, 3 (901); 5, 5, 39 (942); Mil. Glor.
2, 2, 49 (204); 2, 4, 41 (.894); 2, 6, 88 (571); 3, 1, 68 (662); 3,
1, 186 (781); 4, 2, 61 (1052); 4, 8, 19 (1329); Merc. 2, 3, 6
(340); Pseud. 1, 1, 64; 1, 4, 16 (409); 2, 2, 11 (605); 3, 1, 21
(787); Poen. 5, 2, 75 (1035): Persa 4, 3, 2 und Stich. 1, 3, 40
(194), im Bemb. des Terent. Eun. 2, 3, 64 (355) und Heaut. 3,
1, 94 (503); im Vat. Pahmps. des Cic. Verr. 1, 42, 108; 1,
42, 110; 1, 47, 123; 2, 26, 64; 2, 58, 142; 3, 9!, 213; 3, 94,
220; 3, 97, 224; 5, 40, 104; 5, 45, 1 18; im Reg. Verr. 4, 15, 38;
4, 16, 36; 4, 24, 53; 4, 25, 57; 4, 26, 58; 4, 46, 102; 5, 47,
125; 5, 52, 137; 4, 52, 138; 5, 57, 148; 5, 72, 185; 5, 72, 186;
— 858 —
im Teg. pro Plane. 4, 9; 4, 10; 7, 18; 20, 49; 33, 82; 41, 97;
41, 99; 41, 100 und pro Milon. 9, 25; 10, 29; im Par. 1 des
Caes. Bell. Gall. 1, 6, 4; 2, 17, 2; 2, 23, 1; 3, 1, 4; 3, 2, 1; 3,
7, 3; 3, 9, 8; 3, 14, 1; 3, 14, 6; 7, 40, 3; 7, 42, 2; 7, 43, 3;
7, 45, 1; 7, 54, 4; 7, 65, 2; 7, 70, 7; 7, 72, 3; 7, 81, 5; 8, 1,
2; 8, 5, 1; 8, 7, 4; 8, 11, 1; 8, 14, 1; 8, 17, 1; 8,19,8; 8,23,
3; 8, 27, 1; 8, 34, 3; 8, 42, 2; 8, 43, 1; 8, 45, 1; 8, 48, 7; im
Bong. 1 und Voss. 1 Bell. Gall. 1, 6, 4; 1, 10, 5; bei Verg. am
häufigsten im Pal. und Gud. , doch auch im Med. und Rom., in
den Bern, und in den sched. Vat.: Ecl. 1, 23; 2, 36; 3, 108
5, 22; 7, 2; Georg. 1, 428; 2, 104; 2, 305; 2, 370; 2, 391; 3
468; 4, 87; 4, 250 und Aen. 1, 135; 1, 249; 1, 374; 1, 575; 1
694; 1, 698; 1, 715; 2, 20; 2, 51; 2, 73; 2, 129; 2, 253; 2, 495
2, 514; 2, 673; 2, 793; 3, 71; 3, 387; 3, 645; 3, 676; 4, 341
4, 616; 5, 31; 5, 46; 5, 107; 5, 766; 5, 802; 6, 701; 6, 786; 7
73; 8, 184; 8, 260; 8, 317; 8, 322; 9, 39; 9, 108; 9, 277; 9
382; 9, 567; 9, 613; 10, 15; 11, 46; 11, 140; 11, 327; 11,599
11, 723; 11, 743; 12, 109; 12, 315; 12, 433; 12, 674; 12, 822
bei Horat. besonders in den Par. \i?.y und bei Porph., einigemale
auch im Par. A, und in den Serm. und Epist. und in der A. P
im Emmer. und in den Par. ^</>: Carm. 1, 9, 20; 1, 16, 22; 2
14, 9; 2, 20, 23; 3, 17, 14; 3, 29, 33; 4, 14, 52; Epod. 6, 9
Serm. 1, 1, 103; 1, 4, 8; 1, 4, 138; 1, 5, 29; 1, 5, 43; 1, 7, 20
1, 8, 31; 1, 9, 28; 1, 10, 87; 2, 1, 3; 2, 1, 63; 2, 3, 77; 2, 3
104; 2, 3, 110; Epist. 1, 1, 12; 1, 2, 11; 1, 2, 50; 1, 2, 63; 1
12, 16; 2, 1, 8; 2, 1, 77; 2, 1, 251; 2, 2, 91; 2, 2, 106; 2, 2
122; A. P. 35; 76; 205; bei Tacit. in den Med., Ann. 1, 69; 2
39; 2, 43; 2, 78; 3, 1; 3, 19; 3, 23; 3, 44; 3, 46; 3, 60; 3, 63
4, 10; 4, 11; 4, 20; 4, 31; 4, 36; 4, 48; 5, 4; 5, 9; 6, 25; 6
38; 6, 46; 11, 10; 13, 28; 14, 39; 15, 8; 15, 34 und Hist. 2, 22
2, 44; 2, 47; 2, 55; 2, 57; 2, 66; 3, 79; 4, 36; 4, 74; 5, 22.
Conburere Cic. Verr. Acc. 1, 33, 83 im Lag. 29. Conmissum
Inschr. Henz. 5593 Z. 18, conmiseresceret Terent. Hec. 1, 2, 54
(129) im Par.; conmunis, conmunicare, conmovere, conmemoratus,
conmodum, conmode, inconmodura, acconmodare, acconmodate,
conmorari, conmendare, conmendatio, conmentatio, conmenticius,
conmutatus, conmittere Cic. de orat. 1, 1, 3; 1, 4, 13; 1, 7, 26;
1, 7, 29; 1, 12, 54; 1, 13, 56; 1, 15, 66; 1, 18, 82; 1, 26, 120;
1, 26, 122; 1, 29, 131; 1, 31, 141; 1, 33, 149; 1,34, 157; 1,39,
178; 1, 43, 192; 1, 49, 213; 1, 53, 228; 1, 53, 230; 1, 54, 231;
2, 4, 17; 2, 72, 292; 2, 72, 292; 2, 77, 312; 2, 78, 319; 2, 80,
- 859 —
326; 2, 82, 335; 2, 83, 340; 2, 84, 343; 2, 90, 367 in verschie-
denen Lag., besonders 2; 14; 69; und in Pison. 38, 93 im Erl. ;
conminus, conniixtus, conmune Verg. Georg. 1, 104 im Gud.,
Georg. 2, 327 und Aen. 12, 16 im Bern, c; conmentarius oder
conmentarium Liv. 1, 60, 4 im Par.; Gaius Inst. 3 § 33; 3 § 181
(§ 33 geht commentariis vorher); conmercium Liv. 4, 52, 6 und
5, 15, 5 im Par. und Med.; conminus 2, 10, 5 und 8, 24, 9 in
denselben; conniunis Gaius Inst. 1 § 1 und 3 § 167.
Mar. Victor. 1 S. 2464 (18, 20) lehrt, dafs, wie vor b m p, so
vor f, nach Cicero auch vor v, nicht con, sondern com zu schreiben
sei, wie in coralert, comfundit, comvellit, comvalescit, comvocat.
So lesen wir comfluont Corp. Inscr. Lat. 1, 199 Z. 13 (daselbst
Z. 23 conflovont): comferre Plaut. Poen. 5, 2, 88 (1048) im Ambr.;
comlessi Cic. pro Tüll. 1 im Tur. Palimps. (vorher daselbst con-
fessus); comfecta Phil. 11, 7, 17 im Vat., auch cumfuturum Plaut.
Mil. Glor. 3, 3, 66 (941) im vet., decurt. und Vat.: comvovise
Corp. Inscr. Lat. 1, 196 Z. 13; comvalem 1, 199 Z. 8; comven-
tum 2, 5042 Z. 6; comvixi 3, 6059; comveniunt 6, 541 Z. 4;
comvenerunt 6, 2086 II (acta fratr. Arv. a. 213) Z. 20; 25. Aber
die gewöhnliche Schreibart ist, wie Prise. 2, 2, 9 S. 570 (I 49, 8)
vorschreibt, confiteor und converto, desgleichen confero, conficio,
confingo, confirmo, conflagro, confligo, conflo, confluo, confringo,
confugio, coufundo, convalesco, conveho, convenio, conviva.
Vor 1 und r erleidet nach Mar. Victor. 1 S. 2465 (19, 8) und
Prise, a.a. 0. der Endkonsonant der Präposition die Assimilation, so
dafs collatum, coUectum, colhno, collido, corrado, corripio, corrodo,
corrumpo , corruo , corrigo gesagt wird. Die Verwandlung in r
vertheidigt Prise, noch durch Vergleichung der Griechischen Verba
(juppicü^ auppdrczoi^ auppr^aao)^ aijpprjyvüp.u Quintil. 11,3,35 sagt:
vitatur etiam duriorum inter se congressus, unde pellexit et
colle(jit\ und Scaur. S. 2260 (25, 19) urteilt, dafs manche im-
perite den Endbuchstaben der Präposition beibehalten, wie in
conripit und eonhidit (bei Putsch, fälschlich concludit). Aber
Charis. 1, 15 S. 62 (82, 12) fordert conlacfaneus, indem er hin-
zufügt: nam collacteus (oder collactius) nemo dicit; und conlactia
ist Inscr. de Lyon S. 484 N. 8; conlactius Hygin. Fab. 224. Bei
Caper de orthogr. S. 2242 (97, 19) ist jedoch collactaneus und
collacteus, und diese Schreibung begegnet ebenfalls in Inschr.
und bei Schriftstellern. Conlabasco Plaut. Stich. 4, 1, 17 (522);
conlabor und conlapsus (wofür öfters conlabsus geschrieben ist)
Corp. Inscr. Lat. 2, 3570; 2, 4756; 2, 4853; 2, 4886; 2, 4887;
— 860 —
3, 1069; 3, 1219; 3, 2747; 3, 2809; 3, 4363; 3, 4441; 3, 4796
7, 446; Inscr. Neap. 221; 1357; 1432; 2243; 2384; 2447; 2490
2648; 4617; 4618; 4926; 6270: Orell. 319; 406: 1128: 2538
3297; 4983; Verg. Georg. 3, 485 und Aen. 4, 391: 4, 664; 6
226; 8, 584; 9, 434; 9, 708; 9, 753: Tacit. Ann. 2, 31; 2, 47
conlaceratus Tacit. Hist. 3, 74; conlacrumavit Cic. Sest. 58, 123
und 62, 130 im Par. ; conlatus und conlaturus Corp. Inscr. Lat
1, 1259; 2, 34; 2, 53; 2, 760; 2, 1348; 2, 1572; 2, 2022; 2
2025; 2, 2044: 3, 1210; 3, 2026; 3, 2087; 3, 2920; .3, 3016; 5
56; 5, 335; Inscr. Neap. 78; 196; 199; 202; 314; 1360; 1955
2112; 2125; 2426; 2430; 2512; 2631; 2646 Z. 33; 3940; 4149
4552; 5789; 6377, 49: 6825: Orell. 108 (nach Henz. S. 6); 879
1760; 2327; 2643; 2862; 3064; 3366; 3648; 3692; 3737; 3773
3807; 3865; 3976; 3979 (nach Henz. S. 434); 4082 (Corp. Inscr
Lat. 5, 40*); 4859 Z. 28; Henz. 5184; 5374; 5992; 6001; 6033
6469; Cic. Verr. 3, 83, 191 im Vat. Palimps ; Caes. bell. Gall.
1, 40, 14 und 2, 15, 2 im Bong. 1 und Par. 1 und in anderen
Büchern; 2, 25, 1 im Par. 1 m. pr. ; bell. civ. 1, 71, 3 im Par.
2; Horat. Carm. 3, 4, 19 und A. P. 3; Liv. 2, 33, 11; 4, 61, 5;
5, 13, 9; 5, 39, 10; 9, 42, 6; 9, 43, 12; 23, 40, 9 im Put. und
Colb.; 30, 13, 8 und 30, 18, 1 im Put. und Bamb.; 30, 42, 3
im Bamb. und Par. 2; Tacit. Ann. 2, 20; 3, 71; 4, 46 und Hist.
2, 42; conlatio Corp. Inscr. Lat. 2, 1971; Inscr. Neap. 4059;
Orell. 3271; 3314; 3690 (4086) und 3807; Henz. 5336; Plaut.
Mil. Glor. 3, 3, 67 (942), Liv. 23, 32, 9 im Put. m. sec. und
Colb.; 30, 44, 4 im Bamb. und Par. 2; conlatores Corp. Inscr.
Lat. 2, 657; conlaticius Inscr. Neap. 219; conlaudo Inscr. Neap.
2623 Z. 20; Plaut. Mi). 4, 2, 36 (1027); 4, 2, 54 (1045) in dem
letzteren Verse im decurt. und Vat. collaudat; Trin. 2, 2, 15
(292) im Ambr. und vet. und 5,2, 24 (1148) im vet. ; Tereut.
Eun. 5, 8, 16 (1046); 5, 8, 60 (1090); Ad. 3, 3, 13 (367); Cic.
Verr. 5, 62, 161 im Reg.; pro Sest. 40, 87 im Par.; Phil. 5, 11,
28 im Vat.; 7, 8, 24 im Vat., Bamb., Gud. und Teg. und 13, 21,
50 im Bamb.; Horat. Serm. 1, 6, 70 im Emmer. und in den Par.
Y(}'\iL (in diesem m. pr.); Liv. 1, 52, 1 ; 6, 6, 7 ; 7, 1 1, 9; 7, 41,
3; 8, 19, 13; 8, 25, 13; 30, 15, 13 und 30, 17, 9 im Put. und
Bamb.; Tacit. Hist. 2, 69; conlaudatio Cic. in Pison. 29, 72 im
Vat; conlega Corp. Inscr. Lat. 4, 1852; Mon. Ancyr. Taf. 2 Z. 2,
9 und Taf. 6 Z. 23; Orell. 2828; 4859 Z. 12; Grut. 11, 2; dar.
vir elog. 34 (Corp. Inscr. Lat. 1 S. 292); Cic. de orat. 2, 11, 45
in den Lag. 65; 70; 73; pro Sest. 3, 8; 13, 29; 36, 78 und in
— 861 —
Vatin. 2, 5; 7, 17 im Par. ; Phil. 1, 2, 5: 1, 13, 31; 2, 28, 70;
2, 34, 85 das erstemal; 2, 42, 107 zweimal und 3, 4, 9, überall
im Vat. ; Horat. Epist. 1, 20, 28 im Par. A und Avign.; Liv. 30,
40, 8 im ßamb. ; conlegium Corp. Inscr. Lat. 1, 198 Z. 10; 20;
25; 1, 563; 1, 571 Z. 2; 6; 1, 593; 1, 806; 1, 1107; 1, 1108;
1, 1130; Inscr. Neap. 212 Z. 5; 17; 6894; Mon. Ancyr. Taf. 4
Z. 36; Orell. 764: 4093; Cic. pro Sest. 53, 113 im Par.; Horat
Serm. 1, 2, 1 im Enimer. ; conlibertus und conliberta Corp. Inscr
Lat. 1, 1011; 1, 1089; 1, 1203; 2, 1399; 2, 4087; 5, 236; 5, 964
5, 991; 5, 1255; 5, 1330; 5, 1415; 5, 2175; 5, 2269; 5, 2576
5, 2939; 5, 2952; 5, 3156; 5, 3690; 5, 3758; 5, 4509; Inscr
Neap. 986; 1513; 1522; 2023; 3037; 3210; 3297; 3743; 3831
3851; 3863; 4107; 4388; 4512; 4694; 5428; 5838; 6556; 6785
6931; 6935; 6974: 6998; 7074; 7080; Inscr. de Lyon S. 477 N. 3
OrelL 735; 1320; 1633; 2303; 3023; 3929; 4165; 4183; 4216
4357; 4506; 4618: 4777; Henz. 5416; 5834; 6309; 6555; 7321
Z. 7; Cic. Verr. 5, 59, 154 im Reg., Guelf. 1; 2 und Leid.; con-
libitum Plaut. Most. 1, 3, 137 (295) im vet. und Vat.; Merc. 2,
I, 34 (258) im vet. und decurt. ; conlibuit Terent. Eun. 5, 8, 26
(1056) im Bemb.; conligere Plaut. Mil. Glor. 2, 2, 95 (250) im
Ambr. (im vet. m. pr. conlici) und Irin. 3, 3, 62 (791); Verg.
Georg. 1, 114 im Pal. m, pr. und 3, 235 im Gud. m. pr. ; Aen.
12, 491; 12, 862 im Rom.; conligare Plaut. Pseud. 4, 3, 16 (1032);
Terent. Eun. 5, 4, 33 (955); 5, 4, 34 (956); Caes. bell. Gall.
1, 25, 3 im Bong. 1, Par. 1, Voss. 1 und Wien. 1; Liv. 1, 26, 7;
1, 26, 11; conlisus Cic. PhiL 2, 29, 73 im Vat.: Horat. Epist. 1,
2, 7 in den Par. kip<pl^ im Avign., Harl. o und Einsiedl. ; con-
loco Corp. Inscr. Lat. 1, 200 Z. 22; 1, 1009; 1, 1126; 2, 3711;
3, 1198: Inscr. Neap. 315; 1432; 1883; 2508; 4601 Z. 43 und
4617; OrelL 15; 1100; 1134; 1186; 1457; 3161 (nach Henz.
S. 291); 3910; 4333; 4360; 4552; Henz. 5130; 6473 Z. 20; Plaut.
Most. 3, 3, 12 (915) im vet. und Vat.; Men. 5, 6, 28 (986) im
vet.; Mil. Glor. 3, 3, 42 (916); Merc. 3, 2, 10 (553) im Ambr.
und vet.; Pers. 1, 1, 8; Irin. 1, 2, 122 (159); 3, 3, 7 (735);
Terent. Eun. 3, 5, 45 (593) und Heaut. 4, 3, 11 (689); 4, 3, 17
(695) im Bemb. und in anderen Büchern; Phorm. 5, 1, 32 (759)
im Bemb.; Cic. Verr. 2, 35, 86 im Vat. Palimps. (sie plerum-
que, sagt Jordan); 4, 38, 83; 5, 12, 30; 5, 14, 37 und 5,
22, 56 im Reg.; 5, 31, 80 und 5, 37, 96 im Vat. Palimps. und
Reg.; pro Sest. 38, 83; 65, 137; in Vatin. 10, 24; 11, 28; 16,
39 und pro Cael. 9, 22; 17, 39; 20, 49; 27, 64: 27, 65, überall
— 862 -
im Par. ; de domo 43, 112 zweimal und 50, 130 und Har. resp.
13, 27; 15, 33; 25, 53 im Par.; in Pison. 12, 28 im Pith. und
22, 52 im Erf. ; pro Milon. 7, 18 im Lemma des Schol. Bob.;
Phil. 2, 7, 15; 2, 8, 19; 3, 2, 3 im Vat. ; Caes. bell. Gall. 1,
24, 2 im Bong. 1, Par. 1, Voss. 1, Bresl. 1 und Egm.; 1, 38, 7
im Bong. 1, Par. 1 und Wien. 1, und 2, 8, 4: 2, 19, 3; 2, 22, 1
2, 29, 3; 2, 30, 4; 3, 1, 3; 3, 1, 4; 7, 23, 1; 7, 23, 3; 7, 36, 2
7, 36, 7: 7, 68, 1; 7, 90, 5; 7, 90, 7; 8, 2, 1; 8, 4, 3; 8, 6, 1
8, 9, 4; 8, 15, 3; 8, 17, 1; 8, 40, 5; 8, 41, 5; 8, 46, 4 im
Par. 1; bell. civ. 1, 25, 6; 1, 28, 3; 3, 105, 2 im Par. 2; Verg.
Georg. 4, 424 im Pal., Rom. und Gud.; Horat. Epod. 17, 68 im
Bern. B und in den Par. yrr; Tac. Ann. 4, 39; 4, 40; 6, 17; 6,
27; 6, 45 und Hist. 1, 36; conloquor und conloquium Plaut. Most.
3, 2, 96 (783) im vet.; Men. 2, 3, 77 (430) im vet. und decurt.;
Mil. Glor. 4, 2, 17 (1008); Merc. 1, 1, 49; Pseud. 1, 3, 16 (245);
1, 3, 22 (252); 2, 2, 26 (620); Persa 4, 7, 18; Stich. 1, 3, 43
(197) und Trin. 5, 2, 11 (1135); 5, 2, 26 (1150); Terent. Andr.
5, 6, 10 (974); Eun. 2, 3, 76 (367); 3, 2, 14 (467); Phorm. 5,
1, 12 (739) und Adelph. 3, 3, 92 (446) im Bemb. und meistens
auch in anderen Büchern; Hecyr. 1, 2, 56 (131) im Vat., Vict.
und Par. (im Bemb. cumloqui); Cic. de orat. 1, 26, 122 in einigen
Lag. und darunter im 32 ; pro Caec. 7, 20 im Teg. ; Har. resp.
28, 62 im Par.; Phil. 2, 4, 7 im Vat; Caes. bell. Gall. 1, 35, 2
im Bong. 1 und Par. 1, und 1, 42, 4; 1, 43, 2; 1, 43, 3; 1,
46, 1; 1, 46, 3; 1, 46, 4; 1, 47, 2; 7, 37, 1; 7, 38, 5; 7, 59, 1
8, 23, 4; 8, 23, 5 im Par. 1; bell. civ. 1, 26, 5; 1, 75, 2; 1, 84, 1
3, 19, 3 im Par. 2; Verg. Aen. 7, 91 im Med., Pal. und Gud.
Liv. 2, 3, 7; 4, 10, 1; 5, 48, 8 und 9, 14, 2 im Par. und Med.
23, 9, 3; 23, 17, 1; 23, 18, 1 und 23, 34, 9 im Put. und Golb.
30, 3, 6; 30, 4, 2; 30, 4, 3; 30, 12, 8 und 30, 29, 5; 30, 29, 8
im Put. und Bamb.; 30, 31, 10 im Bamb.; 30, 32, 8 im Bamb.
und Par. 2; Tacit. Ann. 2, 65; 6, 50 und Hist. 2, 20: 2, 41; 4,
64; conlucare Fest, unter sublucare S. 348 und Paul. S. 37; con-
lucere Cic. Verr. 4, 32, 71 im Reg.; Verg. Aen. 4, 567; 5, 4;
9, 166; 10, 539 (im Pal. m. pr. cunlucens, im Med. collucens)
und 11, 209; Tacit. Ann. 3, 4 und Hist. 3, 23: 5, 13; conludo
Verg. Georg. 1, 369 im Rom., Gud. und Bern, b c; Horat. A. P.
159 im Münchn. C, Harl. d und in den Par. ?.ü: conlusor Corp.
Inscr. Lat. 2, 3853; Cic. Phil. 2, 23, 56 im Vat., Bamb. und Gud.;
2, 39, 101 im Bamb. und Gud. (im Vat. conclusoribus, im Bern,
cum lusoribus); 13, 2, 3 im Vat. und Bamb.: conlustro Verg.
— 863 —
Aen. 3, 651 und Tacit. Ann. 2, 45; conlutulentet Plaut. Trin. 3,
2, 67 (693) im vet. und decurt.; couluvio Har. resp. 26, 55 im
Par.; Liv. 3, 6, 3 und 3, 9, 8 im Par. und Med.; 22, 43, 2 im
Put. ; 30, 35, 7 im Bamb. und Par. 2 ; conluvies Tacit. Ann. 2,
55 und Bist. 2, 16; 5, 12. Courado Terent. Heaut. 1, 1, 89 (141);
Phorm. 1, 1, 6 (40) und Adelph, 2, 2, 34 (242); conrepserit Plaut.
Trin. 2, 4, 22 (424) im vet. (im Ambr. correpserit, sonst cum
repserit); conrigo Corp. Inscr. Lat. 1, 206 Z. 162; 1, 1438; Plaut.
Trin. 1, 2, 81 (128) im vet. und decurt., daselbst 3, 2, 27 (653)
corrigere ohne Var. ; conroborata Cic. pro Sest. 41, 89 im Par.;
conruget Horat. Epist. 1, 5, 23 in den Par. ktpipl^ im Emmer.,
Avign., Leid, und Einsiedl. , und im Harl. r? m. sec. ; conrumpo
Corp. Inscr. Lat. 3, 3724; 6, 1259 Z. 11; Plaut. Pseud. 3, 2, 102
(892) ; Terent. Adelph. 4, 2, 49 (588) im Vat. und Ambr. ; Verg.
Georg. 2, 466 im Pal.; Liv. 7, 20, 5 im Par. m. sec. (m. pr. non-
rumperent) und 30, 14, 11 im Put. und Bamb.; Tacit. Ann. 3,
13 (corrumpo ohne Var. Plaut. Bacch. 3, 3, 15 (419); 3, 3, 16
(420); 3, 3, 88 (492); 4, 9, 117 (1040); 4, 10, 3 (1078); 5, 2,
72 (1090); Terent. Adelph. 3, 3, 67 (421) und an vielen an-
deren Stellen); conruo Liv. 30, 18, 11 im Put. und 30, 30, 23
im Bamb. ; conruspare Plaut, bei Paul. Festi unter conruspari
S. 62.
Cum verliert sein m überall in der Zusammensetzung vor
einem Vokal oder vor h, und wird alsdann zu co, vergL Mar.
Victor. 1 S. 2465 (19, 10) und Caesell. bei Cassiod. de orthogr.
S. 2314 (202, 20). So coacervo, coacesco, coactus (von cogo d. i.
coago), coagmento, coagulum, coalesco, coarguo, coarto, coaedifico,
coaequo, coegi, coemo, coeo, coerceo, coexercitatus, coinquino,
coinquo, coire, coitio, coitus, cooperio, coopto, coorior, cohaereo,
coheres , cohibeo, cohonesto, cohorresco, cohortor, cohumido.
Ausgenommen sind allein comedo und comitiura, comitia. Die
Schreibung conire für coire zählt Quintil. 1, 6, 17 zu den Proben
einer molestissima diligentiae perversitas. Falsch geschrieben ist
comarguit Cic. Ep. Fam. 3, 8, 7 und cum edificari Ep, Att. 13,
33, 4 in den Med. Coninquere hat Paul. Festi S. 64 im Münchn.
und Guelf. 2 (im Berl. coinquere), und S. 65 im Guelf. 2 (im
Münchn. comquere, d. i. coinquere), und conauditum S. 65, dafür
im Münchn. und Guelf. 2 comauditum. Conhaerentibus ist eine
unsichere Vermutung bell. Gall. 8 Prooem. 1.
Vor dem Halbvokal i ist con herrschend: coniecto, coniector,
coniectura, coniungo, coniux, coniugium, coniuro. Öfters wird
- 864 -
auch conicio (nicht coniicio) gelesen, wie Plaut. Gas. 1,6; Poen.
Prol. 69 und Irin. 2, 1, 12 (238); Cato R. R. 31, 1 und 54, 1
im cod. Polit.; Terent. Heaut. 1, 1, 11 (63); 2, 3, 51 (292);
Phorm. 1, 3, 14 (166); 1, 4, 13 (190), hier ist in den Anfüh-
rungen bei Paul. Festi unter protinam S. 226 nach dem Guelf. 2
und bei Non. S. 87 coiciam und coicerem ; Hecyr. 5, 4, 2 (842),
Palmer. vermutete conlicias, wie auch Dziatzko schreibt; Lucil.
(ed. L. Müller 11, 10; ed. Lachmann 342) bei Gell. 4, 17, 2; Cic.
de orat. 2, 64, 258 und 3, 14, 51 in mehreren Lag., darunter an
der ersteren Stelle im 36; Verr. 4, 57, 129 im Reg.; in Vatin.
5, 13 im Par. (im Gembl. conitientur, im Lemma des Schol. Bob.
coicientur); in Pison. 39, 94 das zweitemal im Erf. und Freis. ;
pro Milon. 19, 49 im leg. (im Erf. coiceret) und 22, 60 im Teg.
und Erf.; Divinat. 2, 5, 12 zweimal; Har. resp. 21, 45 im Par.
und Gembl.; Caes. bell. Gall. 1, 26, 3; 1, 46, I; 1, 47, 2; 1,
52, 3; 2, 27, 4 und bell. civ. 1, 79, 3; 2, 16, 2; 2, 26, 4; Verg.
Georg. 4, 26 und Aen. 7, 347; 9, 411 (Serv. zu der letztgedach-
ten Stelle sagt: conicit antiquum est); TibuU. 1, 8, 54; Liv. 3,
13, 6; 3, 70, 15; 5, 49, 3; 9, 30, 9; 10, 36, 1; 21, 14, 1; 30,
5, 4 (hier allein aus dem Berl. bemerkt, im Put., Bamb. und
Leipz. colligere) und 30, 33, 15. Sehr häufig aber coicio, wie
Corp. Inscr. Latin. 2, 1964 Col. 2 Z. 45 und 51; Inschr. OrelL
2863; Cato R. R. 33, 5; 37, 2; 83 zweimal; 115, 1 und 157, 9,
überall im cod. Polit.; Afran. (191; 216; 311) bei Non. S. 267,
32 und 268, 1 ; Lucil. (ed. L. Müller 2, 25 oder ed. Lachmaun 62
und 29, 48 oder 715) bei Non. S. 268, 5 und 506, 22; Laber.
(147) bei Gell. 16, 7, 5; Varro R. R. 3, 14, 4 in einer von Victor,
benutzten Hdschr. ; Cic. de orat. 2, 77, 314 in den Lag. 6; 13;
36; Verr. 2, 51, 127 im Lag. 29 und Par. B; 5, 7, 17 im
Lag. 29 und im Reg. m. pr. ; 5, 28, 71 im Reg. m. pr. ; 5, 55,
143 im Lag. 29 (im Reg. coicebatur, und in demselben 5, 56,
145 coicebantur); pro Cael. 26, 62 im Par. und Gembl.; in Pison.
39, 94 das erstemal im Erf. und Pith. (im Erf. mit übergeschrie-
benem n); Tusc. 5, 5, 12 und Nat. Deor. 2, 37, 93; Galba an
Cic. Ep. Fam. 10, 30, 3; SC. bei Cael. an Cic. Ep. Fam. 8, 8, 8;
Caes. bell. Gall. 2, 6, 3; 3, 4, 1; 7, 72, 2; 7, 81, 5; 8, 19, 8,
überall im Par. 1 (in der ersten Stelle mit übergeschriebenem n,
dagegen ist in derselben Hdschr. 1, 46, 1 und 1, 47, 2 zu coni-
cere und conicerent am Rande co bemerkt und im Leid. 1 1, 46, 1
und 2, 27, 4 coicere und coicerent im Text geschrieben), bell. civ.
2, 26, 4 und 3, 50, 1 im Par. 2; Verg. Aen. 5, 662 und 10, 646
— 865 —
und 2, 27, 4 coicere und coicerent im Text geschrieben) ; bell. civ.
2, 26, 4 und 3, 50, 1 im Far. 2; Verg. Aen. 5, 662 und 10, 646
im Rom.; Liv. 3, 28, 1 im Par.; 5, 47, 10 im Par. und Med.;
6, 2, 10 im Med. (im Par. coci); 30, 27, 2 im Put., Colb. und
Bamb.; Vitruv. 2, 4, 3; 2, 5, 1; 2, 5, 2; 2, 5, 3; 2, 7, 5; 7, 8,
2; 7, 8, 4; 7, 14, 1; 10, 2, 2; 10, 2, 6; 10, 12, 2; Plin. N. H.
27, 5, 23 (40) im Voss, und Par. a; auch in den eigenen Worten
des Non. S. 267, 32 und 268, 1 und 268, 5 ist viermal coicere
geschrieben, wie in den oben bemerkten Stellen der von ihm an-
geführten Schriftsteller. Gewöhnlich conieci, comectus, comectura',
doch coieci Terent. Hecyr. 1, 2, 57 (132) im Bemb. ; coiecerat
Cic. Verr. 5, 28, 72 im Reg.; coiecimus Cic. Ep. Fam. 9, 20, 1;
coiecit Cael. an Cic. Ep. Fam. 8, 4, 4 und Fest, unter salinum
S. 344; coiecerunt Vitruv. 3, 1, 8; coiectus Cic. Verr. 5, 61, 160
im Reg. (vorher daselbst coniectus ohne Var.) ; bell. Afric. 52, 4
im Par. 2; Plin. N. H. 31, 2, 20 (29) im Voss.; 32, 4, 14 (39)
im Bamb. und 32, 7, 24 (75) in demselben m. pr. ; coiecturam
Fronto ad amic. 1, 15. Vergl. Lachmann zu Lucr. 2, 1061.
Häufig ist in Inschr. coiunx, coiux, coiugem, coiugi, wie Corp.
Inscr. Lat. 1, 1064; 1, 1413; 2, 110; 2, 959; 2, 2997 (coiogi);
5, 120; 5, 129; 5, 135; 5, 237; 5, 476; 5, 630; 5, 1272; 5, 1360;
5, 1628; 5, 1647; 5, 1677; 5, 1691; 5, 1796; 5, 2044; 5, 2050
(coiiugi); 5, 2057; 5, 2215; 5, 2884; 5, 2910; 5, 2977; 5, 3011;
5, 3031; 5, 3068; 5, 3330; 5, 3468 (coluci); 5, 3710; 5, 4063;
5, 4367; 5, 4658; 5, 4683; Inscr. Neap. 100; 124; 131; 211;
.343; 344; 346; 359; 387; 404; 409; 517; 519; 530; 574; 581;
614; 616; 679; 772; 841; 980; 993 und an vielen anderen Stellen.
Aber daneben coniunx, coniua^ coniugem, coniugi^ com'uge, wie
Corp. Inscr. Lat. 1, 1011 (coniunxs); 1, 1053; 1, 1220; 1, 1242
(coinuci); 1, 1479; 2, 2299; 2, 3286; 2, 3297; 2, 3960; 2, 4170;
2, 4419; 4, 1574; 4, 4, 2321; 5, 271; 5, 370 (coniuncx); 5, 475;
5, 1360; 5, 2007; 5, 4848; 5, 4851.
Co, nicht con, wird auch vor n geschrieben. Gell. 2, 17, 6
bis 9: Neque vero con particula tum solum producitur, cum ea
httera, de qua Cicero (Orat. 48, 159) dicit, insequitur. Nam
et Cato et Sallustius, faenoribus, inquiunt, copertus est, Prae-
terea coligatus et conexus producte dicitur. Sed tarnen videri
potest in bis, quae posui, ob eam causam particula haec pro-
duci, quoniam eliditur ex ea n littera; nam detrimentum litte-
rae productione syllabae compensatur. Nach Cic. a. a. 0. sind
in und con vor s und f lang. Bei Sallust. Catil. 23, 1 ist
Neue -Wagener, Lat. Formenlehre. II. 3. Aufl. 55
- 866 -
flagitiis atque facinoribus (nicht faenoribus) coopertus. Auch
bei Gell, wird gewöhnlich coopertus gelesen, copertus hat Hertz ge-
schrieben, desgleichen coiugatus für coligatus mit Lachmann a. a. 0.
Conecto und conexus haben Plaut. Most. 5, 1, 17 (1065) im
Ambr., vet. und decurt. und im Vat. m. pr. ; Mil. Glor. 4, 4, 44
(1180) im vet. (hier in conixum verderbt); Cic. Acad. 2, 30, 96;
2, 30, 98; Divinat. 2, 54, 111; Fat. 7, 14; 8, 15; 8, 16 und
Rep. 6, 17, 17; Verg. Georg. 4, 257 und Aen. 8, 437; Horat. Epist.
2, 2, 86 im Emmer. , in den Harl. (?d und mehreren anderen
Büchern; Plin. N. H. 17, 2, 2 (19); 17, 18, 30 (131); 17, 22, 35
(174); 18, 24, 56 (201) und 18, 30, 73 (301) im Par. a; 28, 1,
1 (1) im Voss.; 35, 1, 1 (1) im Bamb., Rice, und Voss.; Tac.
Ann. 1, 9; 2, 43; 2, 50; 3, 12; 3, 31; 4, 66 (in conixius ver-
derbt); 6, 47; 13, 53; 14, 16; 15, 9; 16, 30; 16, 32 und Hist.
1, 65; 2, 34; 3, 47; Fest, unter schedia S. 334; und so schreibt
Baiter bei Cic. Ep. Fin. 1, 20, 67 und Nat. Deor. 2, 38, 97;
2, 65, 163; und Christ bei Cic. Fat. 6, 12 und noch zweimal
7, 14 ohne Angabe der Schreibung der Hdschr. Conitor und
conisus oder conixus edict. Diocl. de pret. rer. venal. exempl.
Stratonic. part. super. S. 2 Z. 19 (Corp. Inscr. Lat. 3 S. 805);
Plaut. Mil. Glor. 1, 29 im vet., decurt. und Vat; Acc. (praet.
V. 23) bei Cic. Divin. 1, 22, 44 in den Leid. AB und im Wien.;
Cic. Fin. 5, 15, 42 im Pal. B und Erl.; Tusc. 2, 21, 47 im
Reg. und Gembl. (in conexa verderbt); Nat. Deor. 2, 43, 110 in
den Leid. ABC (in conexus verderbt); Off. 3, 2, 6 im Bamb.,
"Würzb. und Bern, a; Caes. bell. civ. 1, 46, 3 im Par. 2; Verg.
Eclog. 1, 15 und Aen. 5, 264; 5, 642; 9, 410; 9, 769; 10, 127;
11, 613; Liv. 1, 33, 5; 3, 63, 4; 3, 70, 5; 9, 31, 12; 10, 33, 4;
Tac. Ann. 15, 42; 15, 51; 15, 57; 15, ^ und Hist. 4, 53; Fronto
ad amic. 1, 1 (1, 4, 8) und M. Caesar an Fronto 1, 2; 4, 2;
vergl. Wagner, Orthogr. Verg. S. 455. Coniveo Plaut. Most. 3, 2,
145 (830) im Ambr., vet. und decurt.; Turpil. (173) und Ninnius
Crassus bei Prise. 9, 8, 42 S. 866; Cic. Catil. 2, 12, 27 im Teg. t
und Egm. und bei Prob. Cathol. 3, 5 S. 1482; pro Cael. 17, 41
im Par. (im Gembl. coniberet) und 24, 59 im Par., Gembl. und
Erf. ; pro Milon. 12, 32 im Teg. (im Erf. conhiventibus) ; Har.
resp. 18, 38 im Par. m. pr. (im Par. m. sec. und im Gembl.
und Erf. contuentes) und 24, 52 (im Par., Gembl. und Erf. con-
tuebant); Phil. 1, 7, 18; Tusc. 1, 49, 117 (im Reg. conibuentem,
im Gud. conhibentem) ; Nat. Deor. 2, 57, 143 (in den Leid. ABC
und im Erl, conluentibus) und 3, 4, 9 (im Wien. m. pr., in den
— 867 —
Leid. ABC und im Pal. contueres); Plin. N. H. 10, 77, 97 (209)
im Leid, (im Par. a und Vat. contuant); 11, 37, 54 (144) im
Par. a und Vat; 11, 37, 55 (151); 11, 37, 57 (156); Tac. Ann.
16, 5 im Med. ; conivola mit der Erklärung occulta Paul. Festi
S. 61. Conuhium privil. veter. (Corp. Inscr. Lat. 3 S. 844 folg.)
L II. IV. V. VI. VII. VIII. IX. X. XL XII u. s. w., ferner Corp.
Inscr. Lat. 5, 4055 ; Inscr. de Lyon S. 345 No. 39 ; Licin. Imbrex
bei Gell. 13, 22, 16; Cic. Off. 1, 17, 54 und Rep. 2, 37, 63;
Verg. Aen. 1, 73; 3, 136; 3, 319; 4, 126; 4, 168; 4, 213; 4, 316;
4, 535; 7, 96; 7, 253; 7, 333; 9, 600; 12, 42; 12, 821; Liv. 1,
9, 1; 1, 9, 2; 1, 9, 5; 1, 9, 14; 1, 13, 3; 4, 1, I; 4, 2, 6; 4,
3, 4; 4, 4, 5; 4, 4, 9; 4, 4, 12; 4, 5, 5, 4, 6, 2; 4, 6, 3; 4, 6,
4; 8, 14, 10; 9, 34, 5; 9, 43, 23; 9, 43, 24, überall im Par. und
Med.; 23, 4, 7 im Berl.; Plin. N. H. 16, 1, 1 (1) im Par. a; Tac.
Ann. 13, 34 und Hist. 3, 34; 4, 65 im Med.; Gaius Inst. 1 § 56;
1 §57; 1 §59; 1 § 67; 1 §77; 1 § 78; 1 §80, und überall in
den Flor. Pandekten.
Einigemale begegnet co vor s: cosentiont Corp. Inscr. Lat.
1, 36; costituit 3, 3097; Costituto 3, 5601; Costanti 3, 5949 und
3, 6016, 5; cosiderate 4, 2416; cosuluit 5, 1874; cost.ituiit Orell.
1359 und quostituta 2522; costitui Henz. 6029 Z. 16; cosob(rinus)
Henz. 5110; costitutus Cic. pro Mur. 38, 83 im Münchn. ; co-
sciscentur Leg. 3, 3, 10 (im Leid. B eosciscenturor, im Leid. A
und Periz. eos ciscentur, im Heins, eos cingentur).
Einzeln stehen coventio (woraus das gewöhnliche contio ent-
standen ist) Corp. Inscr. Lat. 1, 196 Z. 22; covenumis (Versehen
für covenimus) 1, 532. Offenbare Schreibfehler sind coticiscam
Plaut. Bacch. 4, 6, 28 (798) im vet. m. pr.; cominando Liv. 10,
39, 6 im Med.; comixtus Verg. Aen. 3, 633 und 12, 835 im
Bern, c; comunio Tac. Ann, 15, 43 im Med. ; öfters cominus, wie
Cic. pro Caec. 15, 43 in den meisten Büchern; pro Plane. 30,
72 im Erf. ; Cato mai. 6, 19 im Benedictb.; Verg. Georg. 1, 104
im Bern, c und Aen. 12, 890 im Gud.; Liv. 10, 43, 6 im Par.;
das richtige comminus haben Enn. (Fab. 140 ed. L. Müller) bei
Fest, unter redhostire S. 270 (nach Hertz, Rhein. Mus. 1848, 6
5. 624); Lucret. 4, 1051; 6, 904; Cic. pro Caec. 15, 43 im Erf.
und Teg.; pro Plane. 30, 72 im Teg.; pro Balb. 9, 23 im Par.
und Gembl; in Pison. 32, 81; Caes. bell. Gall. 5, 44, 11 und
bell. civ. 1, 58, 4; Sallust. Cat. 60, 3 in den Fabr., im Sen. 1
und Bas. 1 und in den übrigen älteren Büchern; Verg. Georg. 3,
374 und Aen. 7, 553; 7, 732; 9, 347; 9, 440; 9, 770; 10, 454;
55*
— 868 —
11, 706; Liv. 1, 33, 4 und 2, 49, 10 im Par. und Med.; 21, 5,
14 und 21, 34, 6 im Colb. und Med.: 23, 47, 5 im Put. und
Colb.; 27, 18, 14 in denselben und im ßamb.; 30, 18, 7 im Put.
und Bamb. Vergl. Fleckeisen, 50 Artikel p. 13.
13. E und ex\ eine Nebenform ec für ex wird von L. Müller
(vergl. dessen Note zu Lucil. 7, 23 p. 219) an einer Reihe von
Stellen eingeführt, so schreibt er Lucil. 7, 32 (Nonius S. 506, 7) :
primum fulgit uti caldum ec furnacihu' ferrum, Bährens 217
ebenso, nur ec fornacibus. Lachmann 252 aber e fornacibu'; 26,
77 (Nonius S. 138, 21): mordicus petere aurum ec flamma ex-
pediat, Bährens 482 ec flamma, Lachmann 564 e flamma; 27,
28 (Nonius S. 88, 16): quanti vellet quantum canicai ad pultem
ec maconis manu, Bährens 544 quanti vellet, quam canicarum
pulte et maconis manu. Lachmann 638 quanti vellet [quam] ca-
nicas [apud te et magonis] manu; 28, 34 (Nonius S. 288, 28):
vasa ec fenestreis in caput. Lachmann 824 has e fenestris in
Caput; 30, 2 (Nonius S. 317, 6): quantum haurire animus Musa-
rum ec fontihu'' gestit. Lachmann 933 e fontibu', Bährens 699
ec fontibus; 30, 26 (Nonius S. 350, 6): ec vestimentis maculosis.
Lachmann 951 und Bährens 719 nee vestimentis; 30, 53 (Nonius
S. 157, 12): serus cum ec medio bene potu' recessit, Bährens
744 serus cum ec medio a ludo bene potus recessit. Lachmann
888 Seiu' cum eo medio a ludo bene potu' recessit. Auch bei
Varro verlangt L. Müller, dafs ec geschrieben wird, so Sat.
Menipp. 218 (Nonius S. 325, 21): domum ut feratis ec theatro
litteras nach Ribbeck, Bücheier schreibt e theatro; ferner Sat.
Menipp. 452 (Nonius S. 334, 20): hunc vocasse ec liquida vita
in curiae vestrae faecem nach Vahlen, Bücheier schreibt hunc
vocasset e liquida vita etc. ; Varro im Comment. vet. Fabi Pict.
(Nonius S. 223, 15): muries fit ec sale sordido: Varro Parme-
none (Nonius S. 428, 22): poesis est perpetuum argumentum ec
rytkmis; Sisenna (fragm. 136) bei Nonius 484, 19: simul ec senati
consultis clarissimis amplificati, H. Peter p. 296, 14 schreibt simul
et senatuis etc.; Cicero de orat. 3, 12, 47 bei Nonius S. 175, 28
ec quo vereor, aber W. Friedrich ex quo vereor; Sallust. Histor.
(ed. Dietsch 4, 40; ed. Kritz 4, 48) bei Nonius 366, 13: in
quis notissimus quisque ec malo dependens verberabatur, wo die
Herausgeber aut malo schreiben. In der Schreibung et silvis
Verg. Aen. 3, 675 in den sched. Vat. und im Pal., arce et summa
Aen. 4, 410 im Med. m. pr., et speculis Aen. 4, 586 im Rottend. 2
findet Ribbeck Proleg. in Verg. p. 418 eine Andeutung einer alten
Form ec vor s.
— 869 —
In der Zusammensetzung (vergl. Dorsch a. a. 0. p. 37 — 40)
fordert der constante Gebrauch nicht allein exacerbo, exacuo, ex-
aequo, exaggero, exanimo; exedo, exeo: exigo, eximo, exinde, ex-
istimo; exonero, exopto, exordior, exorno, exoro: exubero, exulcero,
exundo, exuro: exhalo, exhaurio, exheredo, exhibeo, exhilaro, ex-
horresco, exhortor, sondern auch excaeco, excalceo, excandesco,
excavo, excedo, excerno, excerpo, excido, excipio, excito, exclamo,
excludo, excogito, excolo, excors, excrucio, excubo, excurro, ex-
cuso, excutio; exquiro; expando, expavesco, expedio, expello, ex-
pendo, experior, expeto, expio, expilo, explano, expleo, explico,
explodo, exploro, expolio, expono, exporto, exposco, exprimo, ex-
probro, expromo, expugno, expungo, expurgo; exsanguis, exscindo,
exscribo, exsculpo, exseco, exsecror, exsequor, exsequiae, exsero,
exsilio, exsisto, exsolvo, exsorbeo, exsors, exspecto, exspes, exspiro,
exspuo, exstinguo, exsto, exstruo, exsudo, exsugo, exsulto, exsu-
pero, exsurgo; extemplo, extendo, extenuo, extermino, exterreo,
extimesco. extollo, extorqueo, extraho, extrudo, extuli, extundo,
exturbo. Vergl. Prise. 1, 8, 43 S. 559 (I 33, 19).
Dagegen sind herrschend eiaculor, eicio, eiuro; evado, eva-
gor, evalesco, evanesco, eveho, evello, evenit, everro, everto, evi-
dens, evigilo, evincio, evinco, evito, evoco, evolo, evolvo, evomo;
ebibo, eblandior, ebullio; edento, edico, edisco, edo, edoceo, educo;
egero, egredior, egregius; elabor, elaboro, elatus, elevo, elicio,
elido, eligo, elinguis, eloco, eloquor, eluceo, eludo, eluo; emancipo,
emano, emendo, ementior, emereo, emergo, emetior, emico, emi-
gro, emineo, eminus, emitto, emollio , emorior, emoveo, emundo,
emunio; enarro, enascor, eneco, enervo, eniteo, enitor, enodis,
enormis, enoto, enumero, enuntio; erado, erepo, erigo, eripio, erogo,
erubesco, erudio, erumpo, eruo.
Herrschend aber war epotus und epotare; doch expotus Plaut.
Menaech. 3, 2, 5 (470) und Irin. 2, 4, 5 (406); escendere und escensio
besser beglaubigt als exscendere und exscensio. Bei Paul. Festi S. 79
ist escendere im Münchn. und Guelf. 2, exscendere im Leipz., Berl.
und Guelf. 1. Gronov zu Liv. 8, 17, 9 will zwar escendere nur da zu-
lassen, wo es in altum scandere ist, wie escendere in malum 30, 25,
11, in der Bedeutung ex navi descendere fordert er exscendere. Aber
escensio haben 8, 17, 9 der Par. und Med.; 22, 20, 4 der Colb.
und Med.: 22, 31, 2 dieselben und der Put. und Pal. 2; 27, 5, 8
der Put. und Colb.; 28, 8, 8 der Med. m. pr.; essentio 27, 29, 7
der Med. m. pr.; exscensio ist 21, 51, 5 im cod. Lips. (im Med.,
Put., Colb. und Pal. 1 excensio oder excenseo), 28, 8, 8 und 29,
- 870 -
28, 5 im cod. Rhen., 44, 10, 11 im überlieferten Text ohne An-
gabe einer Var., und excensio wird Curt. 9, 4, 4 geschrieben. Bei
Liv. 31, 29, 6 war exscenderunt Konjektur für conscenderunt (der
Bamb. giebt das richtige transcenderunt) , und 37, 17, 3 excen-
sionem Konjektur für descensionem. Zur Unterstützung der Schrei-
bung escensio dienen noch die öfteren Var. ascensio und descensio.
Dem /wird das x von ex gewöhnlich assimiliert: effari,
effemino, effero, e£ferus, effervesco, efficio, effingo, efflo, effloresco,
effluo, effringo, effugio, effundo. Aber nicht selten geben die
besten Autoritäten die Schreibung ecf. , welche bald in hec f.
oder haec f., bald in et f. verderbt ist. Scaur. S. 2260 (26, 14)
billigt allein effatus, non exfatus nee ecfatus, ut quidam putave-
runt. Doch haben ecfatus^ ecfare^ ecfarl Enn. (Fab. 124) bei Cic.
Tusc. 2, 17, 39 im Gembl. (im Gud. und Reg. haec fari), und
(Ann. 52) bei Non. S. 306, 23 (in den Hdschr. et fatus ibique
und et fata sibi); Pacuv. (292) bei Non. S. 228, 17 (in den
Hdschr. et fare); Varro (Sat. Menipp. 494) bei Non. S. 86, 17
(in den Hdschr. etfatus, Bücheier schreibt effatus); Cic. Divin. 1,
37, 81 im Leid. A m. pr. (sonst haec fatam), und in der alter-
tümlichen Gesetzsprache Leg. 2, 8, 20 (in den Hdschr. et fata);
Verg. Ge. 4, 450 (im Med. etfatus, sonst effatus). Ecfeminatus
Cic. Tusc. 3, 17, 36; ecfeminari Non. S. 154 Z. 6, Ecferre Enn.
(Fab. 258) bei Cornific. 2, 22, 34 und Cic. Fat. 15, 35 (im Leid.
B und Wien, haec f.); Plaut. Aul. 4, 5, 4 (6G4), in einem cod.
Camer. haec f.; Bacch. 1, 1, 62 im vet. und Vat. (im decurt. et
f.); 4, 4, 63 (714) im vet. und Vat. m. pr., (im decurt. ecf.); 4,
9, 127 (1050); 4, 9, 135 (1058) in denselben und im decurt; Mil.
Glor. 2, 5, 49 (459) im Vat. m. pr. und decurt. (im vet. m. pr.
he,c f.); 4, 4, 17 (1153) im Ambr.; 4, 8, 28 (1338), in den Hdschr.
hec f. und haec f.; Merc. 2, 3, 87 (420) im decurt. und Vat. (im
vet. exf.). und 5, 2, 70 (909), im vet. und Vat. m. pr. und im
decurt. haec f.; Stich. 2, 2, 23 (347), im vet., decurt. und Vat.
hec. f.; Terent. Andr. 1, 1, 90 (117), im Vat. m. pr. und Par.;
Heaut. 4, 3, 31 (709) im Bemb. m. rec, und 4, 4, 23 (745), im
Bemb, eff., in den übrigen Büchern et f.; Hec. 4, 1, 50 (565) im
Bemb.; Lucil. (4, 24 ed. L. Müller = 145 ed. Lachm.) bei Cic.
Tusc. 4, 21, 48, und (26, 69 = 534) bei Non. S. 38, 18 im Leid,
und S. 249, 16 (hier im Genf, haec f.), ferner (26, 6 = 596) S.
297, 15 (im Bern. B eff.); und (29, 89 = 726) S. 298, 3 (im
Leid, und im Genf. m. pr. haec f., im Bern. B efi".); Acc. (216)
bei Cic. Sest. 48, 102 im Par. (im Gembl. haec f.), und (592) bei
Non. S. 292 am Rande der ed. lun.; Cic. de orat. 2, m, 267 (in
— 871 —
den Lag. 2 und 36 hec f.); Verr. 4, 56, 124 und Off. 2, 10, 36
in der Anführung bei Nod. S. 298; pro Arch. 9, 21 (im Gembl.
und Erf. haec f.): pro Flacc. 17, 41 (im Vat. haec f.); pro Sest.
45, 98 im Par. und Gembl.; Ep. Att. 8, 3, 5 (im Med. hec f.);
Acad. 2, 44, 135 im Leid. A und im Leid. B m. sec. (im Leid. B
m. pr. haecferri); Tusc. 4, 32, 68 im Gembl. (im Gud. haec f.)
und 5, 7, 17 im Gud., Reg. und Gembl.; Nat. Deor. 2, 33, 86
(im Leid. A und Heins, et ferunt, im Erlang, hec f., im Leid. B haec
f., im Wieu, eo f.); Cato mai. 3, 9 im Par. (ecferunt in ecfeceruut
verderbt); Off. 1, 34, 124 im Bamb. und Würzb. und bei Non. S. 390,
15; Rep. 1, 17, 28; Leg. 3, 9, 22 im Leid. A in einer Rasur (im
Leid. B und Periz. et f.); Har. resp. 8, 17 und 24, 50 im Par.
(im Gembl. und Erf. et f.); Sallust. lug. 14, 11 im Vat. A und
in anderen Büchern; Verg. Aen. 2, 657 (im Med. etf.); Liv. 2, 8,
8, (im Med. haec f.); Senec. Provid. 3, 2 (in den Hdschr. haec
oder hec f.); Plin. Epist. 5, 6, 34 und 9, 26, 2 im Med. (in der
zweiten Stelle hec f.); auch Non. schreibt ecferre S. 297 Z. 20;
22; 30; S. 301 Z. 5 und S. 335 Z. 6. Ecferari Cic. N. D. 2, 39,
99 in der Anführung bei Non. S, 185; ecferitas Cic. pro Sest. 42,
91 im Par., und nach der Vermuthung von Klotz Tusc. 2, 8, 20 (in
den Hdschr. ic oder hie f.). Ecfercite Plaut. Most. 1, 1, 62 (im
vet. ec ferite, im decurt. und im Vat. m. pr. ecferute). Ecfer-
vescere Non. S. 26 Z. 25. Ecficere Plaut. Gas. 3, 5, 63; Bacch.
4, 4, 44 (695), in den Hdschr. h§cfeceris oder haec feceris; Mil.
Glor. 3, 1, 174 (769) im Vat. m. pr. (im decurt. etf.); Pseud. 1,
3, 152 (386) im vet. (im decurt. und Vat. haec f.), und 5, 2, 25
(1324), im vet., decurt. und Vat. et f.; Stich. 2, 2, 27 (351) im
Ambr. Ecßnxerat Cic. Tim. 10 im Leid. A (im Wien, und Gud.
2 et f.). Ecflare Plaut. Persa 4, 4, 86 im Ambr. (im vet., de-
curt. und Vat et fl.); Cic. Divin. 1, 47, 106 in den Leid. AB, im
zweiten in einer Rasur. Ecflictim Plaut. Amph. 1, 3, 19 (517)
in einem cod. Camer. m. sec. Ecflorescere Cic. Rep. 1, 29, 45.
Ecf ödere Plaut. Men. 1, 2, 46 (160) im decurt. und Vat. (im vet.
hec f. mit überschriebenem ef.); Trin. 2, 4, 63 (463) im Ambr.,
und in einem Verse der Aulul. (ed. F. Leo I p. 126, HI) bei
Non. 225, 10 (im Leid, haec f.); Cic. Rep. 2, 36, 61; Tac.
Ann. 11, 20 (in den Hdschr. et f.); Verg. Aen. 3, 663 in der
Anführung bei Non. S. 447. Ecfrenatus und ecfrenate Cic. pro
Sest. 38, 82 im Par.; Har. resp. 1 , 2 im Par. und Gembl., und
24, 52 im Par. Tusc. 3, 5, 11; Cato mai. 12, 39; Off. 1, 26, 90
im Würzb. (im Bern, b etfr.); Rep. 1, 34, 53, und Rep. 6
— 872 —
bei Non, S. 492. Ecfugere Varro (Sat. Menipp. 524; Bücheier
hat effugerent) bei Non. S. 48, 10 (im Guelf. und Leid, et f.);
Verg. Aen. 9, 632 im Bern, b m. pr. (im Pal, Rom., Bern, c
und in den codd. Pier., und im Gud. m. sec. etf.); Liv. 4, 19, 6
im Med. m. pr.; 22, 33, 6 (im Put. und Colb. et f.). Ecfulgere
Verg. Aen. 2, 616 (im Med. etf.). Ecfundere Verg. Aen. 5, 317
(im Med. etf.) und 12, 499 (im Pal. etf.). Aber auch in den
Hdschr. der älteren Dichter und in den Citaten aus denselben ist
oft eff. ohne Var., wie eßerre Plaut. Bacch, 3, 3, 19 (423); Most.
4, 3, 8 (1000); 4, 3, 9 (1001); Trin. 4, 4, 14 (1106); efßcere
Bacch. 4, 4, 108 (7604); 4, 9, 145 (1068); Pseud. 1, 1, 110; 1,
5, 116 (530); 1, 5, 121 (535); 2, 1, 16 (590); 2, 4, 10 (701); 4,
1, 6 (910); 4, 1, 36 (946); 4, 1, 39 (949); 4, 1, 40 (950); 4, 8, 5
(1241); 5,2, 14 (1311); Caecil. (156) bei Gell. 2, 23, 10 und Pa-
cuv. (30) bei Non. S. 507, 24; efßare Enn. (Fab. 152) bei Fest,
und Paul, unter tulhos S. 352 und 353; efflictim Naev. (37) bei
Charis. 2, 13 S. 178 (198, 12); Plaut. Merc. 2, 3, 107 (444); und
Phoen. Prol. 96; Pompon. (42) und Laber. (99) bei Non. S. 104;
effodere Plaut. Pseud. 1, 4, 20 (413) und Trin. 4, 4, 8 (1100);
Laber. (75) bei Gell. 10, 17, 4; efrenatus Acc. (133) bei Non. S. 139,
wie auch Cic. Rep. 1, 42, 65; effringere Plaut. Stich. 2, 2, 3
(327); effugere Naev. (15) bei Macrob. Sat. 6, 1, 38; Plaut. Bacch.
2, 3, 108 (342), im vet. ef m. corr.; Merc. 3, 4, 75 (660); Titin.
(14) bei Charis. 2, 13 S. 194 (218, 25); Dichter bei Cic. Nat.
Deor. 3, 26, 67; Acc. (1) bei Non. S. 98, 6 und 277, 28. Bei Te-
rent. ist efferre Eun. 4, 6, 15 (753) und Ad. 2, 4, 1 (265); 4, 4,
18 (626);* efficere Andr. 1, 1, 4 (31); 3, 4, 16 (593); 4, 2, 20
(703) und Hec. 1, 2, 48 (123); effluere Eun. 1,2,41 (121); effo-
dere Eun. 4, 6, 2 (740); effringere Ad. 1, 2, 8 (88); 1, 2, 23 (103)
1, 2, 40 (120); effugere Andr. 1, 5, 12 (247); 2, 1, 32 (332); Eun
5, 4, 23 (945); Hecyr. 4, 2, 24 (600) und Ad. 5, 8, 32 (955)
effundere Ad. 5, 9, 34 (991); effuttire Phorm. 5, 1, 19 (746)
bei Lucr. efferre 1, 141; 1, 179; 2, 654; eßera proles 2, 604
effervere und effervescere 2, 928; 3, i95; 5, 1335; efeta tellus 2,
1150; efßcere 1, 20; 1, 29; 1, 686; 1, 977 und an mehreren an-
deren Stellen; efßare 2, 832; 5, 652; 6, 681; 6, 699; efßuere 6,
512; 6, 795; 6, 971; efringere 1, 70; effugere 1, 852; 2, 45; 2,
305; 3, 750; 3, 1069; 4, 38; 4, 823; 4, 1150; effugium 1, 975;
1, 983; 3, 524: 5, 994; effundere 1, 91: 1, 125; 3, 113; effuttire
5, 910, und bei diesem nirgends ecf. Auch bei Virgil ist in der
Mehrzahl der Stellen ohne Var. effari^ eff'erre^ ef ödere ^ effulgere^
- 873 -
effugere, effundere, und überall e/ß- erver e, efßcere, ef fingere^ efful-
gere und anderes nur mit eff. geschrieben.
Ecbibit schrieb Mercer in der Anführung aus Plaut. Irin. 2,
], 20 (220) bei Non. S. 81, 21, in den Hdschr. des Nonius ist an
dieser Stelle et bibit, und S. 484, 25 ebibit, in den Hdschr. des
Plaut, quodeb.bit, quo debebit und quod bibit. Ecdurus schreibt
Ribbeck Verg. Georg. 2, 65 (im Med., Gud., in den Bern, abc und
in anderen Büchern et durae, sonst edurae) und 4, 145 (im Pal.
etduram, sonst ed.), dasselbe vermuthet er proleg. S. 418 Aen. 8,
291 (im Rom, und Bern, b et duros, sonst ut d.). Er will ferner
ecgelido Aen. 8, 610 (im Med. m. sec, Pal., Rom. und Gud. etg.,
in anderen Büchern und bei Serv. eg.), ecgredi Aen. 2, 713 und
8, 122 (im Med. etgr., in der zweiten Stelle auch im Pal. m. pr.
und Rom.); eclicit Georg. 1, 109 (im Gud. etl.; ecludit Aen. 11,
695 (im Pal. und im Gud. m. pr. etl.); ecmenso Georg. 1, 450
(im Bern, b m. pr. etm.); ecmovet Aen. 6, 524 (im Pal. m. pr.
etm.); ecnumerare Aen. 4, 334 (im Bern, b etn.); ecsolat und
ecspirant Aen. 11, 263 und 11, 883 (im Med. m. pr. ets. und
etsp.); ecvadit Aen. 6, 425 (im Bern, b E.vadit); ecvincti Aen. 8,
286 (im Rom. etv.), und sogar echortantur Aen. 11, 610 (im Med.
m. pr. eth.).
Sicherer als diese Formen sind exiuravisti Plaut, (ed. Leo I
p. 43, VII) bei Non. S. 105, 19; exvehito lex Spolet. bei Bruns
Font. iur. Rom. 4. Ausg. S. 44; exverrae Paul. Festi unter everria-
tor S. 77; exvibrisses Titin. (170) bei Paul. Festi S. 370; exvito
Isid. Gloss. und Exe. Pith. ; exballistabo Plaut. Pseud. 2, 1, 10
(585); exbibit Plaut. Mil. Glor. 3, 2, 19 (832) nach Guyet's Ver-
mutung (im vet. und Vat. exvivit); exbiberunt Paul. Festi unter
exbures S. 79; exbolae Naev. (103) bei Varro L. L. 7, 6, 108;
exbromari Apic. 6, 2 § 216 und exbromabis 7, 4 § 270; exbures
sive exburae Paul. Festi S. 79; exdecimata derselbe S. 80 (im
Münchn. edec); exdeicendum und exdeicatis Corp. Insc. Lat. 1,
196 Z. 3; 22; exdorsuare Plaut. Aul. 2, 9, 2 (399), womit Paul.
Festi S. 79 und Non. S. 17, 28 zu vergleichen; exdorsari Apul.
de mag. 42 S. 495; exdorsuandum Placid. p. 41, 12 ed. Deuerling
und Gloss. ex cod. Vat. in Majo's class. auct. 7 S. 560; Isid. Gloss.
und Exe. Pith.; exducier Plaut. Truc. 5, 16 (908) im vet., decurt.
und Vat.; exdurum Gloss. ex cod. Vat. bei Majo 7 S. 560; exdu-
tae Paul. Festi S. 80; exfabillabit und exfebruate in der späten
oratiuncula, welche von Dübner im Rhein. Mus. 1835, 3 S. 471
und 472 herausgegeben ist; exferri Plaut. Merc. 2, 3, 87 (420)
— 874 —
im vet. ; exferto lex Spolet. bei Bruns Font. iur. Rom. 4. Ausg. S.
45; exfervescens Cic. de orat. 2, 21, 88 in mehreren Lag., da-
runter 4. 13. 32, und in den Guelf. 2 und 3; Brut. 70, 246 in
allen Lag. , den Ven. I und 2 und dem Ottob. ; exfibulat Prud.
Psych. 633; exficio Afran. (110) bei Non. S. 102, 15 im Leid,
(sonst ex officio); exfieri Plaut. Persa 5, 1, 9 prisca lectio nach
der Angabe von Pius; exfebruare mit der Erklärung expurgare
Placid. 42, 2 ed. Deuerling; exfilatus Paul. Festi unter effafilatum
S. 83; exfir (im Leipz. und Gud. 1 exfit) derselbe S. 79; exflore-
scere Cic. de orat. 2, 78, 319 und 3, 48, 185 in mehreren Lag.
und anderen Büchern; Lael. 27, 100 im Erf. , Gud., Benedictb.,
Salzb., Wien, und Leipz. 1 ; exfluit Varro L. L. 5, 5, 29 im Flor,
und Kopenh.; exfociont (d. i. exfugiunt) Corp. Inscr. Lat. 1, 195
Z. 4; exfodiri Plaut. Mil. Glor. 2, 3, 44 (315) im vet., decurt.
und Vat.; 2, 4, 21 (374) im Ambr.; exfoliabis Apic. 4 § 129; ex-
fretat mit der Erklärung navigat Gl. ex cod. Vat. in Majo's class.
auct. 7 S. 560; exfregisti und exfringam Plaut. Bacch. 4, 2, 4
(586) und Mil. 4, 6, 35 (1250) im vet.; exfrico und exfricatus
Apul. Met. 1, 2 S. 13 und 4, 7 S. 251 ; exfundatus Cael. Antip.
(VII, 46 ed. Peter p. 161, 2) bei Non. S. 108; exfuti efi'usi Paul.
Festi S. 81; exfututus Catull. 6, 13 im Cuiac. (in den meisten
Büchern et futura, woraus Lachmann ecfututa gemacht hat), und
Priap. 26 (25), 7; exgenuerunt Varro L. L. 5, 10, 60 im Flor,
und Kopenh.; exgregiae Paul. Festi S. 80; exlaudat Placid. p. 42,
11 ed. Deuerling; exlecebra Plaut. Bacch. 4, 9, 20 (944) im Ambr.,
vet. und decurt. ; exlex Lucil (2, 3 und 30, 99 ed. L. Müller =
45 und 860 ed. Lachmann), Sisenua (IV, 113 ed. Peter p. 292, 14)
und Varro (Sat. Menipp. 507) bei Non. S. 10; Cic. Cluent. 34, 94;
Horat. Ars Poet. 224 und Liv. 9, 34, 8; exlocuta Plaut. Mil. Glor.
3, 3, 32 (906); exmigrasti Plaut. Men. 5, 2, 71 (824) im vet. (im
decurt. und Vat, exaigr.); exminutuare Isid. Gloss. und Exe. Pith.;
exmovit Plaut. Truc. 1, 1, 59 im vet. und decurt; exmunxisti
Epid. 3, 4, 58 (494) im Par.; exradicata Varro R. R. 1, 27, 2
(im cod. Polit. erad.); exradicitus Plaut, Most. 5, 1, 63 (1112) in
der Anführung bei Fronto de orat. S. 156 Nah. (4, 1, in den
Hdschr. des Plaut, erad.); exrogare in der Gesetzsprache nach
Paul. Festi S. 82.
In der Nehenstellung ist vor Vokalen und h die Form ex
notwendig, vor allen Konsonanten wurde ex und e gebraucht, doch
findet sich in öfter wiederkehrenden, bestimmten Ausdrücken nur
eine von diesen beiden Formen.
— 875 —
Vor h steht gewöhnlich ex, so immer bei Caesar: ex harharis
bell. Gall. 3, 14, 4; ex Belgio bell. Gall. 5, 12, 2; 5, 25, 4; ex
BeUjis bell. Gall. 2, 3, 1 ; ex beneßciariis bell. civ. 3, 88, 4; ex
binis bell. civ. 1, 74, 4; ex Biturfgibus bell. Gall. 7, 8, 5; ex
Brifannia bell. Gall. 3, 9, 10; 4, 38, 1; 4, 38, 4; ex Brut! bell,
civ. 2, 6, 6; bei Varro (vgl. Röfsner, De praep. ab de ex usu
Varroniano S. 57) kommt e und ex vor Konsonanten je 3 mal vor;
bei Cicero ist ex häufiger als e: so ex Balbi Ep. Att. 10, 18, 2,
aber e Balbo Ep. Fam. 6, 18, 1; eo: balneis pro Cael. 27, 65, aber
e balneo pro Deiot. 6, 17; 7, 21; 15, 42; ex Britannia Ep. ad
Qu. fr. 3, 1, 4, 13; 3, 1, 7, 25, e Britannia Ep. Att. 4, 18, 5,
wo jedoch ex zu schreiben ist, denn e ist nur Konjektur; ex Bruti
Phil. 10, 6, 13; Ep. Att. 6, 3, 5, e Bruto Ep. Att. 14, 20, 9 ist
Konjektur von Baiter, Wesenberg schreibt in; nur ex barbatis;
ex beato; ex bellica (bellicis); ex hello (belli); ex bene; ex bene/i-
ciis; ex bestiis; ex bono (bonis); aber nur e balineo Ep. Att. 15,
13, 5; e barbaris Rep. 2, 4, 9; e bibliotheca Fin. 3, 2, 7; e brevi
Orat. 64, 217; e brevibus Orat. 57, 191; e huhus Nat. Deor. 2,
63, 159; vergl. noch ex barbaris Tacit. Ann. 11, 20; ex hellis Liv.
2, 18, 10; 21, 10, 4; Plin. Panegyr. 9, 5 ; ex boyiis Liv. 38, 60, 4;
ex brevibus Quint. 9, 4, 92.
Vor c kommt bei Varro e (Röfsner a. a. 0. p. 57) 12 mal, ex
13mal vor. Bei Cicero finden wir ex Cn. Verr. 1, 50, 130; pro
Font. 6, 14; pro Flacc. 9, 20, aber e Cn. Fin. 5, 19, 54; ex caede
pro Sex. Rose. 28, 78; Cat. 4, 1, 2, aber e caede pro Tüll. 9, 22;
ex caeli Divin. 1, 36, 79, aber e caelo Tuscul. 5, 4, 10; Divin. 1,
10, 16; 1, 42, 93; 1, 43, 97; 1, 43, 98; Har. resp. 28, 62, C. F.
W. Müller schreibt an letzter Stelle de caelo; ex castris Ep. Fam.
12, 10, 2; Ep. Att. 11, 3, 3; Ep. ad Brut. 1, 4, 6; 1, 6, 4, aber
e castris Phil. 14, 10, 27; Off. 1, 13, 40; 3, 32, 113; ex causa
Invent. 2, 5, 16; 2, 14, 46; 2, 23, 71; pro Cluent. 44, 124; 51,
141; pro Mur. 12, 26; Rep. 2, 7, 13; ex causae Invent. 2, 18, 56;
ex causis Invent. 1, 17, 23; de orat. 1, 2, 5; 2, 39, 166; 2, 40,
171; Part. orat. 32, 113; Topica 3, 11; 18, 67; 23, 87; 23, 88;
Fat. 10, 21; ex causarum Invent. 2, 55, 168, aber e causa pro
Murena 32, 67; Phil. 9, 1, 1: ex Cilicia Ep. Fam. 3, 7, 2, aber e
Cilicia Brut. 1, 1; Verr. 4, 10, 21; ex civili (civilibus) Invent. 1,
11, 14; in Pison. 9, 21; pro Font. 12, 26, aber e civili pro Plane.
10, 26; ex civitate pro Sex. Rose. 53, 154; Catil. 3, 9, 22; 3, 10,
24; pro Sest. 30, 65; in Pison. 12, 26; pro Ligar. 11, 33; ex civi-
tatibus Verr. 3, 52, 121; 3, 55, 128; de imp. Cn. Pomp. 10, 28; pro
— 876 -
Balb. 9, 22; 13, 31; ex civitaium Verr. 3, 62, 144; 5, 24, 61,
aber e civitate de orat. 3, 3, 11; Brut. 14, 53; Orat. 41, 142; pro
Cluent. 61, 170; pro Muren. 22, 45; pro Flacc. 7, 16; de dorn.
17, 44; 33, 88: Har. resp. 25, 55; pro Sest. 26, 56; 67, 141; 68,
142; in Vatic. 10, 24; Prov. cons. 2, 3; pro Plane. 29, 70; pro
Rabir. Post. 5, 11; Divin. 1, 2, 4; Legg. 2, 15, 37; ex clarissima
(claris8imo, clarissimis) de orat. 2, 13, 57; pro Font. 18, 41;
Verr. 4, 28, 65, aber e claris Fin. 2, 21, 67; ex complexu Verr.
5, 47, 125, von C. F. W. Müller eingeklammert; Ep. Att. 3, 9, 1,
aber e complexu Verr. 1, 3, 7; pro Sestio 24, 53; Ep. ad Qu. fr.
1, 3, 3; ex collegio (collegiis) de domo 52, 135; Ep. Farn. 3, 10,
10; Ep. Att. 10, 15, 3, aber e collegio Rep. 2, 36, 61; ex con-
cessionis Invent. 2, 30, 90, aber e concessione Invent. 2, 33, 103;
ex consuetudine pro Q. Rose. 12, 37; Lael. 6, 21; Ep. Farn. 7,
17, 2; Att. 5, 2, 3, aber e consuetudine pro Cluent. 46, 128; Orat.
56, 186; ex continenti sofort, vergl. p. 91, aber e continenti Fin.
2, 10, 61; ex contrario (contraria) Invent. 1, 18, 26; 1, 40, 73; 1,
40, 74; 1, 43, 80; 2, 8, 25; 2, 15, 48; 2, 26, 76; 2, 52, 157; de
orat. 2, 40, 169; 2, 43, 182; Part. orat. 36, 126; Topica 3,
11; 3, 17; pro Qu. Rose. 16, 47; pro Cluent. 3, 7; ex contrariis
Invent. 1, 13, 17; 1, 44, 82; 2, 40, 116; 2, 49, 144; de orat.
2, 26, 110; Part. orat. 6, 21; 12, 41; Topica 13, 55 (bis); pro
Cael. 5, 12; Fat. 16, 37, aber e contrario (contrariis) Cic. Topica
11, 47; Fin. 5, 22, 36; Acad. 2, 30, 97; ex conventu Verr. 2, 13,
32; 2, 13, 34; 2, 77, 188; 5, 59, 155; pro Caecin. 8, 82, aber e
conventu Verr. 2, 29, 70; 4, 25, 55; 4, 31, 70; 5, 54, 140; ex cor-
pore pro Sest. 21, 47; Fin. 2, 27, 89; Fat. 5, 10; Lael. 4, 13;
ex corporis in Pison. 18, 42; Tuscul. 1, 10, 19; ex corporibus
Nat. Deor. 2, 44, 115; ex corpusculis Nat. Deor. 2, 37, 94, aber
e corpore pro Sext. Rosc. 7, 19; Fin. 1, 17, 55; 5, 12,34; Tusc.
1, 17, 40; 1, 30, 72; 1, 32, 78; 1, 33, 80; Nat. Deor. 2, 50, 126;
Divin. 1, 25, 53; 2, 27, 58; e corporis Fin. 1, 17, 55; 2, 32, 106;
e corporibus Tusc. 1, 11, 24; e corporum Rep. 6, 14, 14; ex co-
tidiana pro Caecin. 5, 14; ex cotidianis pro Cael. 23, 57, aber
e cotidiano Tuscul. 5, 25, 72; ex curia. Har. resp. 1, 2 (auch Q.
Cic. petit. consul. 3, 10), aber e curia Verr. 4, 64, 145; ex cursu
Ep. Att. 10, 18, 2, aber e cursu Topica 1, 1 ; ex custodia Ep. ad
Brut. 1, 6, 2, aber e custodia Tuscul. 1, 29, 71 ; 1, 49, 118; Lael.
4, 1 4. Nur ex C. : ex Caeciliae ; ex Caesaris ; ex Caepionis ; ex
calamitate; ex callido; ex Campanorum; ex Carpinatii; ex casu;
ex causa (causarum); ex censu (censibus); ex centesima; ex cen-
— 877 —
tum.; ex centuria; ex certo (certa); ex cetera (ceteris, ceterarum) ;
ex cibariis; ex Cilicum; ex circumspectione; ex cive (civibus,
civium); ex clamore; ex Clodio; ex Cluvio; ex codice; ex cogita-
tione; ex cognitione (cognitionis, cognitionibus); ex coborte; ex
colore; ex colonia; ex colonorum; ex comitatu; ex commemora-
tione; ex commentario (commentariis) ; ex commentariolis; ex com-
missura; ex commoditate [ex commodo kommt nicht bei Cicero
vor, aber bei Sallust Lug, 82, 1; Colum. 62, 14; 12, 19, 3; Se-
Dec. Epist. 46, 1 und Nat. quaest. 5, 18, 7]; ex communi (com-
munibus); ex communitate; ex comparato; ex comparatione; ex
compedibus; ex concertatione; ex concitatione ; ex conclusione; ex
condicione; ex conditis; ex conductionibus; ex conductis; ex co-
nexo; ex conferenda; ex conflictione: ex coniectione; ex coniec-
tura; ex coniecturali; ex coniugatione; ex coniunctione; ex con-
iunctis (coniunctissima); ex conlocatione; ex conlegae; ex con-
scientia; ex consentaneis: ex consequentibus; ex conservata; ex
consilio; ex conspensorum ; ex constantissimo; ex consularibus; ex
consulatu: ex consulum; ex consurrectione ; ex contemnenda; ex
contentione; ex continuatis; ex controversia; ex contumelia; ex
coronario; ex Corsica; ex Crassi; ex criminatione; ex crimine;
ex cruce: ex crudelitate; ex crudeli (crudelissimo); ex cuiusquam ;
ex culpa (culpae); ex cunctis; ex cupiditatibus; ex Curione; ex
Cypro, aber ivohl nur e caeremoniis Tusc. 1, 12, 27; e Caesennia
pro Caecin. 4, 11; e campo Verr. a. pr. 7, 18; e cantu Ep. Farn.
6, 6, 7; e Cappadocia Ep. Farn. 15, 2, 8; Ep. Att. 5, 20, 6; e
carcere Verr. 5, 9, 24; 5, 28, 72; 5, 45, 120; Har. resp. 16, 34;
pro Sest. 36, 78; pro Plane. 12, 31; Rep. 6, 14, 14; e carceribus
Brut. 47, 173; Lael. 27, 101; e Caucaso Divin. 1, 19, 36; e cera
Verr. 4, 13, 30; e Chelidonis Verr. 2, 9, 24; e cloaca pro Plane.
40, 95; e coetu Off. 3, 1, 2; e cognoscendis Fin. 4, 5, 12; e con-
cha Fin. 3, 19, 63; e concilio Divin. 1, 24, 49; e conspectu Verr.
5, 34, 88; Phil. 2, 44, 114; Ep. Att. 12, 16; e convivio Verr. 5,
11, 28; e cruentis in Pison. 30, 74; e cubiculo Rep. 1, 12, 18;
e Cumano Ep. Att. 13, 27, 2; e curru Rep. 2, 41, 68. — Bei
Cäsar ist auch ex vor c häufiger als e vor c: ex castris bell.
Gall. 2, 8, 5; 3, 18, 4; 4, 28, 2; 4, 30, 2; 4, 37, 2; 5, 31, 6; 6,
36, 2; 7, 13, 1; 7, 20, 10; 7, 24, 5; 7, 36, 7; 7, 40, 1; 7, 42, 2;
7, 49, 1; 7, 51, 2; 7, 74, 2; 7, 79, 2; 7, 80, 1; 7, 81, 1; 7, 83,
7; 7, 88, 5; bell. civ. 1, 43, 3; 1, 45, 7; 1, Q&, 3; 1, 69, 1; 1,
73, 3; 1, 78, 4; 1, 81, 4; 2, 5, 3; 2, 14, 3; 2, 20, 4; 2, 27, 1;
2, 27, 4; 2, 35, 6; 3, 30, 3; 3, 64, 1; 3, 70, 1; 3, 75, 1; 3, 84,
— 878 —
2; 3, 96, 3; 3, 98, 3; 3, 99, 4, unsicher ob ex oder e castris zu
schreiben ist: bell. Gall. 1, 50, 1; 3, 5, 3; 4, 15, 1; 7, 53, 1; 7,
68, 1, sicher e castris] bell. Gall. 1, 12, 2; 1, 27, 4; 7, 58, 2
und bell. civ. 3, 75, 3; ex captivis bell. Gall. 1, 22, 1; 1, 50, 4;
2, 16, 1; 2, 17, 2; 5, 8, 6; 5, 9, 1 ; 5, 48, 2; 5, 52, 4; 6, 35, 7;
6, 35, 8; 6, 39, 4; 7, 18, 1; bell. civ. 3, 81, 1, aber e captivis
bell. civ. 2, 39, 2; ex civitate bell. Gall. 1, 31, 9; 5, 25, 3; 6, 8,
8; 7, 4, 3; 7, 4, 4; bell. civ. 1, 22, 5, aber e civitate bell. civ.
1, 9, 5; ex continenti bell. Gall. 5, 11, 3; 5, 23, 4; bell. civ. 3, 26, 2,
unsicher ist bell. Gall. 4, 31, 2, wo in Hdschr. a ex, in /? e steht.
Nur ex findet sich: ex calamitate; ex Cappadocia; ex captivo; ex
castellis (castello), ex castrorum; ex catapultis; ex centonibus; ex
Cilicia; ex Cimbris; ex Cisalpina; ex civitatibus; ex coactis; ex
coloniis; ex colore; ex communi; ex commutatione; ex concilio;
ex concursu; ex consilio; ex conspectu; ex consuetudine; ex con-
tagione; ex contignatione ; ex contione; ex contrario; ex coriis;
ex cortice; ex cratibus; ex crebris; ex Greta. — Sonst findet
sich: ex Capitolio Liv. 35, 21, 6; ex Carla Terent. Heaut. 3, 3, 47
(608), im Vict. m. pr. und decurt. e Carla; ex cartilagine Plin.
N. H. 11, 37, 66 (176); ex castris Brut, bei Cic. Ep. Farn. 11,
9, 2; 11, 10, 5; 11, 11, 2; 11, 26; Ep. ad Brut. 1, 13, 2; Cassiua
bei Cic. Ep. Farn. 12, 11, 2; Galba bei Cic. Ep. Farn. 10, 30, 3;
10, 30, 5; Lepidus bei Cic. Ep. Farn. 10, 34, 4; Plane, bei Cic.
Ep. Farn. 10, 24, 8; Vatinius bei Cic. Ep. Farn. 5, 9, 2; ex celso
vertice Verg. Aen. 5, 35 ; ex censoribus Liv. 40, 52, 1 ; ex ceteris
Plin. N. H. 11, 37, 56 (155); ex collegii Liv. 4, 53, 7; ex con-
scientia Sallust. lug. 32, 5 und Liv. 23, 7, 10; ex compacto Suet.
Caes. 20; ex composito Liv. 1, 9, 10; 1, 40, 7; 1, 53, 5; 3, 16, 2;
3, 63, 6; 4, 60, 7; 5, 14, 2; 24, 14, 1; 25, 9, 10; 25, 19, 5; 25,
24, 3; 27, 42, 11; 29, 34, 10; 36, 25, 1; 38, 1, 9; 38, 5, 8; 38,
6, 7; 40, 5, 7; 40, 48, 4; Tacit. Hist. 4, 66; Curt. 9, 7, 24; ex
confesso Senec. Epist. 76, 9; Quint. 3, 5, 3; Paul. Dig. 42, 2, 4;
ex contrario Balb. und Oppius bei Cic. Ep. ad Att. 9, 7 A, 1; Cor-
nif. 1, 7, 11; 2, 12, 17; 2, 17, 26; 2, 24, 38; 4, 34, 46 (ter);
Caes. bell. Gall. 7, 30, 3; Plin. N. H. 16, 42, 81 (223); Quint.
5, 11, 32; 5, 11, 35; 6, 1, 16; 6, 3, 64; 6, 4, 10; 7, 3, 30; Gaius
Inst. 1 § 80; 2 § 52; ex contrariis Quint. 8, 5, 9; 8, 5, 18, aber
e contrario Cornif. 1, 10, 17; 2, 11, 16; 4, 23, 33; Corn. Nep.
Iphicrat. 1, 4; Hamilc. 1, 2 und Att. 9, 3; ders. Eum. 1, 5 im
cod. coli. Rom. und in einem Leid.; Colum. 2, 1, 3; 2, 9, 5; 5,
5, 14; 8, 5, 6; 11, 1, 11; 11, 2, 61; 11, 3, 13; 11, 3, 44; Plin.
— 879 —
N. H. 7, 26, 27 (99); 9, 62, 88 (186); 10, 38, 54 (113); 11, 28,
34 (99); 16, 23, 35 (86); 16, 38, 73 (186); 17, 5, 3 (33); 17, 9,
6 (54); 17, 9, 7 (56); 17, 25, 38 (245); 20, 13, 50 (127); 20, 16,
64 (172); 20, 21, 83 (222); Quint. 1, 5, 43; 1, 7, 14; 4, 1, 14;
5, 14, 4; 11, 3, 39; Gaius Inst. 3 § 93; ex copia Plaut. Gas. 2,
8, 63 und Sallust. lug. 39, 5; ex cor de Terent. Hec. 3, 2, 12
(347); ex cursu Liv. 23, 39, 1; 44, 19, 2, aber e caelo Plin. N.
H. 15, 30, 39 (130); e Canopica Plin. 12, 24, 51 (109); e cohorte
Tacit. Ann. 1, 29; e conciUo Verg. Aen. 5, 75 u. a.
Vor d kommt bei Varro e (vergl. Röfsner a. a. 0. p. 57)
5 mal, ex 14 mal vor. Bei Cicero finden wir: ex decem Verr. 1,
35, 98; Off. 3, 32, 113 (bis), aber e decem Legg. 3, 10, 24; ex
discipUna Brut. 25, 94; 67, 236; pro Q. Rose. 10, 29; pro Mu-
ren. 30, 62, aber e discipUna Brut. 77, 268; 78, 272; ex domo
Verr. 4, 43, 94; pro Flacc. 10, 22; Har. resp. 3, 4; Off. 1, 39,
139; ex domibus £p. Att. 5, 16, 3, aber e domo pro Milon. 12,
33; Phil. 2, 14, 35; Tusc. 1, 46, 111. Nur ex steht: ex deabus
(deorum); ex deciens; ex decoro; ex decreto (decretis); ex decu-
mis; ex defensione; ex defatigatione; ex definitione; ex delectis;
ex deliberationis (deliberatione); ex delubris; ex depulsione; ex
deserto; ex desiderio; ex deunce; ex diductione; ex die (diebus,
dierum); ex differentia; ex differentibus ; ex difficultate; ex di-
lectu; ex diligendo; ex Dinonis; ex dio; ex Diochare; ex Dione;
ex Dionysio; ex discordiis; ex dissensionibus ; ex dissimilibus;
ex dissimillimis (dissimillimarum) ; ex dissimilitudine; ex dispari
(disparibus) ; ex disparili; ex dispersis; ex disputatione; ex di-
stinctis; ex diuturna (diuturnis); ex disiunctionibus; ex diver-
sis (Brut. 74, 258); ex divinationibus; ex divinitate; ex divi-
sione; ex doctrina (doctrinae); ex dolore; ex domestica (dome-
sticis); ex dominatu; ex dote; ex dubitatione; ex duobus (dua-
bus); ex duodecim; nur e Deciis Divin. 1, 24, 51; e doctis Tusc.
1, 1, 3; e dumis Tusc. 5, 23, 65; e duplici Fin. 2, 14, 44. —
Bei Cäsar nur ex vor d: ex decem; ex dediticiis; ex dextro; ex
die (diei); ex difficillimis; ex dilectibus; ex dilectis; ex direptis;
ex dissensionibus; ex diutina (diutino); ex domestico; ex duobus
(duabus). — Sonst findet sich: ex delicto Sallust. lug. 39, 2; ex
denuntiato Senec. Epist. 79, 16 und Nat. quaest. 3, 30, 1; ex de-
stinato Senec. Benef. 6, 10, 2 (in einigen Büchern fehlt ex) und
Clem. 1, 6, 2; Suet. Calig. 43; ex difficili Ovid. Fast. 5, 350; ex
dignitate Liv. 21, 19, 1; 27, 10, 10; 29, 11, 4; 30, 23, 2; 31,
15, 1; 34, 54, 5; 34, 57, 5; 44, 1, 7; ex dilectibus Cn. Magnus
— 880 —
bei Cic. Ep. Att. 8, 12 D, 1; 8, 12 D, 2; ex dissimulato Senec.
Nat. quaest. 4 praef. 5; ex diverso Verg. Aen. 2, 716; 3, 232;
Liv. 31, 33, 7; 33, 15, 11; VelL Paterc. 2, 101, 2; Senec. Brev. vit.
8, 1; Plin. N. H. 10, 3, 3 (11); 16, 44, 90 (241); 17, 14, 24 (108);
Quint. 4, 1, 29; 4, 1, 42; 5, 10, 64; 5, 11, 43; 5, 13, 1; 5, 13,
44; 6, 3, 81; 7, 10, 3; 8, 6, 67; 9, 2, 93; 9, 3, 8; 9, 3, 86; 9,
4, 42; 12, 9, 16; Tacit. Ann. 13, 40 und Hist. 3, 5; 3, 13; 3, 73;
4, 16; Plin. Epist. 2, 19, 7; Gaius Instit. 1 § 39; 2 § 64; 2 § 137;
2 § 245; 3 § 126; 3 § 201; 4 § 3; 4 § 77; 4 § 109; ex diversis
Quint. 10, 7, 6, aber e diverso Plin. N. H. 4, 4, 5 (9); 7, 12, 10
(55); 7, 56, 57 (193); 8, 50, 76 (201); 12, 21, 46 (102); 13, 9,
18 (62); 14, 2, 4 (35); 14, 18, 22 (117); 14, 20, 25 (124); 16,
10, 18 (42); 16, 34, 62 (152); 16, 40, 76 (207); 17, 11, 16 (84);
17, 22, 35 (168); 18, 7, 10 (61); 18, 17, 44 (154); 18, 28, 68
(276); 18, 29, 69 (292); 19, 8, 54 (170); 21, 16, 59 (99); 23, 1,
22 (40); 23, 4, 39 (79); 26, 8, 58 (90); 26, 11, 72 (118); 26, 15,
90 (155); 30, 3, 8 (21); Suet. Caes. 86; Aug. 27 und Domit. 9;
lustin. 30, 4, 6. Ferner ex duce Tacit. Ann, 1, 29; e dolore
Terent. Andr. 1, 5, 33 (268).
Vor /kommt bei Varro e (vergl. Ptöfsner a. a. 0. p. 57) 7 mal,
ex 14 mal vor. Bei Cicero findet sich: ex falsis Divin. 2, 51, 106;
Ep. Att. 14, 13, 6, aber e falsis Tuscul. 4, 37, 81; ex fanis Verr.
1, 4, 11; 1, 20, 53; 1, 21, 57 und ex fano Verr. 1, 17, 46; 4,
44, 96, aber e fano Verr. 1, 33, 85; 4, 46, 103; ex filio Oflf. 3,
16, 66, aber e ßlio Cat. Mai. 15, 54; ex flamma Verr. 1, 32, 82,
aber e flamma Catil. 3, 1, 1; ex fönte Invent. 2, 2, 7; pro Milon.
37, 103; Ep. ad Brut. 1, 15, 6, aber e fönte Ein. 1, 21, 71 und
e fontihus Acad. 1, 2, 8; Off. 1, 2, 6 (Ep. Fam. 6, 6, 9 ist e
fönte Konjektur von Baiter); de orat. 1, 3, 12; ex Formiano Ep.
Att. 2, 9, 4; 15, 13, 5, aber e Formiano Ep. Att. 2, 9, 4; 14,
7, 1; ex fori pro Sest. 58, 124, aber e foro Verr. 5, 13, 33; pro
Sest. 35, 77; in Pison. 3, 7; 10, 23, 13, 30; ex fundo Verr. 3,
50, 119, aber e fundo pro Quin ct. 31, 98. Nur ex: ex fabulis;
ex facie; ex facinorosa (facinorosis) ; ex facto (facti, factis); ex
Fadia; ex faenore; ex famae; ex familiari; ex familiarissimo (fa-
miliarissimis) ; ex familia (familiis); ex fascea; ex fastis; ex fatis;
ex faucibus; ex feris; ex feritate; ex ferro; ex fici; ex fide; ex
figura; ex filia; ex finibus; ex finitimis; ex firmamenti (Part. orat.
30, 104); ex florentissimis ; ex floribus; ex foederato (foederatis) ;
ex foedere; ex foedissima; ex forensi; ex forma (formis); ex for-
mula; ex fortissimorum ; ex fortunatis; ex fortuua (fortunis); ex
- 881 —
fratre (fratris); ex fraude; ex frequentia: ex fugitivorum ; ex ful-
goribus; ex funere; ex Furnio (Furnii); ex futuris, aber e: e fluc-
tibus Har. resp. 2.3, 48; e flumine Divin. 2, 31, 67; 2, 68, 140;
6 luga pro Scaur. 2 § 1. — Bei Cäsar lesen wir ex fano bell,
civ. 2, 18, 2; 2, 21, 3; 3, 105, 1, aber e fano bell. civ. 1, 6, 8;
ex finibus bell. Gall. 4, 1, 4; 5, 56, 1; 7, 33, 2, aber e finibus
bell. Gall. 1, 5, 1. Es steht ex vor: fainiliis; finitimis; flumine;
fortissimis ; fremitu; frequentia; frigore; fuga; fuma; funibus; Fur-
nio; aber e filiis bell. Gall. I, 26, 4. — Sonst findet sich: ex
facili Ovid. Amor. 2, 2, 55; Ars am. 1, 356; 3, 579 und Remed.
amor. 522; Val. Maxim. 4, 8, 1 ; 6, 8, 6; 7, 2 ext. 1; 8, 7 ext.
4; Gels. 1, 3 (cf. 19, 19 ed. Daremberg); Colum. 6, 1, 1; 12, 44,
1; Lucan. 4, 46; Plin. N. H. 22, 55, 66 (136); 30, 3, 8 (23); 37,
4, 15 (60); Quintil. 9, 2, 53; Tacit. Histor. 3, 49 und Agric. 15;
ex famihis Q. Cic. pet. cons. 2, 7; ex fidissimis Liv. 44, 23, 2;
ex fiducia Quintil. 12, 7, 3; ex Flavio Brutus bei Cic. Ep. ad
Brut. 1, 17, 3; ex formidine Tacit. Ann. 1, 7; ex fratre Terent.
Adelph. 1, 1, 15 (40); ex fucosis Q. Cic. pet. cons. 9, 35; ex fuga
Brut, bei Cic. Ep. Fam. 11, 10, 2; ex Furnii Plane, bei Cic. Farn.
10, 4, 1, aber e fiducia Tacit. Hist. 2, 11; e ferula Plin. N. H.
12, 25, 56 (126).
Vor g kommt bei Varro e (vergl. Röfsner a. a. 0. p. 57) 3 mal,
ex 4 mal vor. Bei Cicero steht: ex Gallia pro Quinct. 4, 16; 6,
24; Prov. cons. 8, 19; pro Balb. 14, 32; Phil. 5, 10, 26; Ep. ad
Q. fr. 3, 9, 6, aber e Gallia pro Font. 4, 8 (ter); Phil. 2, 20, 49;
Ep. Att. 1, 20, 5; 14, 5, ], an den beiden letzten Stellen durch Kon-
jektur; ex genere Invent. 1, 29, 44; 2, 4, 13; de orat. 2, 32, 139;
2, 40, 167; Brut. 21, 121; Topica 3, 11; 5, 27; 7, 40; 22, 86;
Verr. 1, 38, 97; Catil. 2, 9, 20; pro Muren. 24, 69; pro Sest. 56,
119; pro Cael. 9, 22; Nat. Deor. 2, 23, 61; Ep. ad Q. fr. 1, 1,
5, 15; ex generibus pro Sest. 45, 96, aber e genere Acad. 2, 7,
21; Tuscul. 1, 27, 67; Legg. 3, 2, 5; ex Graecia de orat. 2, 37,
154; pro Balb. 24, 55; Rep. ], 22, 36, aber e Graecia Brut. 27,
104; Tusc. 4, 1, 1; Nat. Deor. 1, 21, 58; Rep. 2, 19, 34; Ofi". 3,
18, 73; ex Graeco Rep. 2, 20, 35; ex Graecis pro Ärch. 10, 23;
Phil. 2, 37, 94 ; ex Graecorum de orat. 1 , 3, 11, aber e Graeco
Acad. 1, 7, 26; Off. 2, 24, 87; Optim. gen. 6, 18; e Graecis Brut.
85, 294; Optim. gen. 7, 23; Ein. 1, 2, 4; Ep. ad Q. fr. 1, 1, 5,
16; ex gravi Phil. 8, 2, 5; ex gravibus Ep. Fam. 16, 10, 1; ex
gravissimo pro Sest. 63, 131, aber e gravi post red. ad Quir. 1,
4:; ex grege Phil. 13, 5, 10, aber e gregibus Nat, Deor. 1, 28, 79.
Ncue-Wagener, Lat. Formenlehre. II. 3. Aufl. 56
— 882 —
Nur ex lesen wir: ex Gaditanorum; ex Gavio; ex Galli (Gallo-
rum); ex gemitu; ex genero; ex gentis; ex gigantibus; ex Grae-
ceio (Graeceii); ex gladiatore; ex gladiatorio; ex gloria; ex gym-
nico, aber e gemmis Verr. 4, 25, 64; 4, 29, 67; 4, 32, 71 ; e gur-
gustio in Pison. 6, 13. — Caesar hat nur ex vor g: ex Gabinia-
nis; ex Gallia (Galliae); ex Gallis; ex Gallograecia; ex gente; ex
grandibus. — Ferner: ex Graecia Asin. Poll. bei Cic. Ep. 10,
33, 4: ex Graeco Liv, 23, 11, 4; ex gravitate Liv. 25, 26, 13 u. a.
Vor ko7}sonantischem. i kommt bei Varro ex (vergl. Röfsner
a. a. 0. p. 57) 3 mal vor, e einmal, nämlich e iunco Varro R.R.
2, 2, 14; bei Cicero steht nur ex: ex iambis; ex iudicio (ex iu-
diciis, iudiciorum); ex iudicum; ex iugero; ex iure (iuris), nur in
Fragm. B. XIII 1, 6 (ed. Kayser XI p. 29, 3 = ed. C. F. W.
Müller IV 3 p. 273, 5) lesen wir e iudicio, Kayser klammert e
ein und Quintilian 7, 3, 81, bei dem das Fragm. steht, hat richtig
ex iudicio; bei Caesar findet sich nur ex iuventute, eben dasselbe
hat Q. Cic. pet. cons. 8, 33. Ter. Scaur. S. 2262 (30, 5) fordert
vor konsonantischem i nur e, wie e ludaea, und e lesen wir auch:
e iunipero Plin. N. H. 17, 22, 35 (174); 23, 1, 26 (52); e iure
32, 5, 17 (45); 32, 8, 29 (92); 32, 9, 31 (94); 32, 10, 46 (129);
Tacit. Ann. 4, 16 und e ludaea Tacit. Histor. 2, 76 u. a. Noch
liest man ex love Terent. Heaut. 5, 4, 13 (1036); ex iure Enn.
(Ann. 280 ed. L. Müller) bei Cic. Ep. Fam. 17, 13, 2 und Gell.
20, 10, 4; Sallust. lug. 35, 7; Plin. N. H. 32, 7, 26 (80); 32, 10,
39 (118); ex iudicibus Horat. Serm. 1, 4, 123; ex iustitia Traian.
an Plin. Epist. 10, 55 (63); ex iussu C. I. L. 2, 1015; 3, 3911;
3, 4014; 3, 4167; 5, 4242; 5, 5081; 7, 422; Orell. 1344; 2055;
2504; Henzen 5865; 6627; ex iuso CLL. 3, 3908.
Vor k steht ex, so scheint nur ex Kai. vorzukommen, wie
Cic. Verr. a. pr. 10, 29; 10, 30; 12, 36; de dorn. 27, 70;
Phil. 14, 7, 19; Ep. Fam. 1, 9, 12; Ep. Att. 16, 1, 5; Ep. ad
Q. fr. 2, 11 (13), .3.
Vor l kommt e bei Varro (Röfsner a, a. 0. p. 57) 7 mal, ex
13 mal vor. Bei Cicero steht ex lege Invent. 1, 33, 55; 1, 39, 70;
2, 31, 95; 2, 32, 98; 2, 40, 118; '2, 43, 125; 2, 45, 131 (bis);
2, 49, 144; 2, 49, 146; de orat. 3, 19, 70; Part. orat. 31, 107;
Div. in Caecil. 5, 19; Verr. 1, 45, 117 (bis); 2, 13, 34; 2, 15, 38;
2, 17, 42 (bis); 2, 18, 44; 2, 24, 59; 3, 49, 117; 3, 70, 163;
3, 75, 174; 3, 88, 205; 4, 63, 140; 5, 21, 72; 5, 21, 53 (bis);
pro Cluent. 20, 55; 34, 92; 37, 103; leg. agr. 2, 35, 96; de domo
10, 25; 54, 138; Phil. 3, 15, 38; ex legibus Invent. 1, 38, 68; de
— 883 —
orat. 1, 57, 243; Verr. 3, 81, 188; Ep. Att. 2, 18, 2, aber e lege
Verr. 1, 45, 117; 2, 15, 38; 2, 16, 39; 2, 17, 42; 4, 63, 140;
5, 21, 53; pro Cluent. 35, 96; Ep. Att. 7, 7, 6; 7, 9, 2; ex Ugnis
Verr. 1, 17, 45, aber e ligno Legg. 2, 18, 45; ex loco Verr. 2, 77,
188; 3, 83, 191; 5, 23, 59; 5, 58, 151; de imp. Cn. Pomp. 14,
42; leg. agr. 2, 21, 55; post red. ad Quir. 7, 17; Ep. Fam. 2,
19, 1; ex locis Invent. 1, 16, 22; 1, 42, 78 (bis); 1, 53, 100; 2,
14, 47; 2, 18, 56; 2, 51, 154; 2, 25, 76; 2, 46, 137; de orat. 2,
29, 127; 2, 51, 208; 2, 79, 322; Part. orat. 2, 5; 13, 45; 16, 55;
Topica 10, 45; 20, 77; Verr. 1, 20, 53; pro Caecin. 17, 50; de
imp. Cn. Pomp. 16, 46, aber e loco Tuscul. 1, 49, 117; Divin. 2,
23, 51; e loci Acad. 1, 4, 17; e locis Divin. 1, 42, 93; ex longo
(longa) Verr. 1, 18, 148; Cat. Mai. 19, 71, aber e longa Orat.
64, 215; 64, 217; e lotujis Orat. 57, 191; 64, 215. Nur ex ist
geschrieben: ex L. ; ex labore; ex lacrimis; ex laetitia; ex lassi-
tudine; ex latebris; ex lateribus; ex latibulis; exLatinis; ex La-
tio; ex latronibus; ex laude; ex legatione; ex legione; ex Leon-
tino: ex Lepta; ex levissimo; ex Licinio; ex libella (libellis); ex
liberalitate ; ex liberis; ex libertate; ex libertini; ex liberto; ex
libidine; ex libidinosa; ex librariolis; ex libro (libris); ex litibus
ex litteris (litterarum) ; ex locatione; ex locutione; ex longiqui
täte; ex longinquo; ex lucerna; ex lucri; ex luctu; ex lusionibus
ex luxuria; ex Lycio, aber e lapide Legg. 2, 27, 68; e lacunari Tusc
5, 21, 62; e lautumiis Verr. 5, 61, 160; e lectulo Off. 3, 31, 112
e Leucata Tusc. 4, 18, 41 ; e Libone 1, 1, 3; e ludo de imp. Cn.
Pomp. 10, 28; de orat, 2, 22, 94. Bei Caesar steht ex legionihus
bell. Call. 5, 11, 3; 6, 36, 3, aber e legione bell. civ. 3, 28, 3;
ex loci bell. civ. 3, 43, 1; ex locis bell. Gall. 4, 23, 3; bell. civ.
1, 79, 2; 2, 40, 4; 2, 41, 1; ex loco bell. Gall. 2, 23, 1; 2, 23, 3;
2, 26, 4; 3, 4, 2; 3, 15, 3; 3, 25, 1 ; 5, 9, 3; 6, 25, 4; 6, 37, 8;
7, 19, 2; 7, 20, 6; bell. civ. 1, 45, 3; 1, 47, 3; 1, 79, 3; 3, 65, 2,
aber e loco bell. Gall. 1, 25, 2; 1, 26, 3; bell. civ. 3, 67, 5; ge-
wöhnlich ex: ex labore; ex latere; ex latericiis; ex Lepontiis; ex
levi; ex litore; ex litteris; ex Lusitania. Ferner ex labore Liv.
21, 39, 2; ex libidine Sallust. Cat. 8, 1; Plin. N. H. 14, 22, 28
(140); ex longinquo Liv. 34, 34, 6; Vell. Paterc. 2, 43, 2; Colum.
6, 2, 13; Senec. Epist. 22, 2; Plin. N. H. 10, 42, 59 (118); Ta-
cit. Ann. 2, 82; ex lege Liv. 7, 3, 8; 39, 39, 6; 39, 39, 7;
Quintil. 7, 6, 6; 9, 2, 85; Gaius Instit. 4 § 110, aber e lege
CLL. 5, 2864 und Gaius Inst. 4 § 104; ex longo Verg. Aen. 9,
64 und Colum. 6, 29, 3; ex Lycia Lentulus bei Cic. Ep. Fam.
56*
— 884 —
12, 15, 5, aber e lacrimis Plin. N. H. 21, 10, 33 (59); e legatis
Plin. 22, 2, 3 (5); e latere PHd. N. H. 15, U, 15 (52); e liberis
Plin. N. H. 14, 6, 8 (72): e ligno Plin. N. H. 18, 34, 77 (332); e
longa Plin. N. H. 23, 1, 23 (43); e longioribus Plin. N. H. 18,
30, 73 (303); e longiuquo Plin. N. H. 7, 52, 53 (174); 10, 23, 31
(61); 12, 22, 48 (105); 17, 4, 2 (24); 21, 7, 18 (35); 21, 11, 36
(62); 27, 3, 2 (9); 35, 10, 36 (97); Tacit. Ann. 1, 47; e longin-
quis Plin. N. H. 21, 10, 31 (57). Bei Lucr. ist auch vor 1 bei-
nahe nur e: e laevo 4, 325; e lapide 6, 1002; e levibus 2, 402;
2, 458; 2, 466; 5, 455; e lignis 2, 387; e luce 4, 348; allein 2, 451
ist ex levibus überliefert.
Vor m kommt e bei Varro (Röfsner a. a. 0. p. 57) 6 mal, ex
13 mal vor. Bei Cicero findet sich ex: ex manibus Verr. 1, 4, 9;
2, 21, 52, aber e manihus de orat. 2, 25, 109; 2, 50, 202; Brut.
2, 7; Orat. 30, 105; Verr. 4, 21, 47; de imper. Cn. Pomp. 9, 22;
pro Cluent. 9, 52; leg. agr. 2, 7, 19; Catil. 2, 1, 2; pro Cael. 27,
65; Prov. cons. 6, 13; pro Plane. 41, 98; Phil. 12, 3, 7; 13, 7, 15;
Ep. ad Brut. 1, 10, 2; Fragm. B III 1; ex manubiis leg. agr. 1,
4, 12; 2, 22, 59, aber e manubiis Nat. Deor. 3, 34, 83; ex mari
Rep. 2, 5, 10 (C. F. W. Müller schreibt a mari), aber e mari Tus-
cul. 1, 28, 68; Rep. 4, 8, 8; ex marmore Verr. 4, 60, 135; pro Arch.
9, 22, aber e marmore Verr. 4, 3, 5; 4, 44, 96; 4, 49, 109; 4,
59, 131; de domo 43, 111; ex matris Ep. ad Brut. 1, 15, 13, aber
e matris Ep. ad Brut. 1, 18, 6; ex media Verr. 5, 6, 12; Catil.
4, 9, 18; Ofi. 1, 19, 63; ex mediis pro Cluent. 71, 201; pro Mi-
Ion. 12, 33; ex mediorum Off. 3, 4, 16, aber e medio Verr. 5, 6,
13; Legg. 2, 21, 53; Off. 3, 8, 37; 3, 33, 121; e media Orat. 3,
11; Part. orat. 40, 139; e mediis Phil. 5, 12, 32; ex minima pro
Sext. Rose. 18, 50 und ex minimis pro Cael. 17, 39, aber e mi-
nimo Rep. 3, 15, 24; ex morbi Phil. 11, 4, 8, aber e morbo Di-
vin. 2, 5, 13; eaj multis de orat. 2, 1, 3; 3, 44, 175; Orat. 56,
190; Part. orat. 22, 75; Verr. 1, 35, 88; 2, 28, 68; 5, 11, 27;
pro Cluent. 7, 22; 8, 25; 46, 129; 68, 192; leg. agr. 3, 4, 14;
pro Sulla 27, 75; de domo 44, 116; pro Sest. 20, 45; pro Plane.
36, 89; pro Scaur. 21, 45; Phil. 2, 33, 84; 13, 13, 29; Acad. 2,
7, 22; Tuscul. 5, 1, 1; Divin. 1, 45, 101; 2, 71, 146; Off. 3, 30,
110; Lael. 3. 12; Ep. Fam. 6, 6, 2; 6, 10, 4; 6, 14, 2; 13, 52;
13, 68, l; Ep. Att. 11, 2, 1; Ep. ad Q. fr. 1, 2, 2, 5; ex mul-
torum Catil. 4, 7, 15; Ep. Fam. 3, 1, 1; 14, 5, 1; Ep. ad Q. fr.
1, 1, 13, 37; aber e multis de orat. 3, 33, 136; Brut. 79, 274;
pro Sext. Rose. 46, 133; Fin. 2, 3, 10; 4, 12, 31; Tuscul. 1, 9, 17;
— 885 —
2, 1, 1: Nat. Deor. 1, 39, 109; Ep. Farn. 4, 7, 3; 4, 13, 6 und
de orat. 1, 29, 132, an letzter Stelle Konjektur von Piderit; ex
mundi Nat. Deor. 2, 12, 32, aber e mundi Lael. 13, 47; ex mu-
nicipio pro Cluent. 6, 46; Ep. ad Q. fr. 2, 12 (14), 3: ex muni-
cipiis pro Sext. Rose. 15, 43; Verr. 1, 48, 127; pro Sulla 7, 23;
pro Best. 61, 129; pro Plane. 9, 22; Ep. Att. 14, 17 A, I; Ep.
Farn. 9, 14, 1, aber e municipio pro Caeein. 4, 10 (bis); pro
Plane. 8, 19; e municipiis pro Plane. 9, 23; Phil. 3, 6, 15. Nur
ex finden wir; ex M.; ex Macedonia; ex maerore; ex maestitia;
ex magistratibus; ex magnitudine; ex magno (magna, magnis); ex
raaiore (maioribus); ex maleficiis; ex malo (malis); ex mancipiis;
ex mandatis; ex Martia; ex materia; ex matrimonio; ex maxime;
ex maximo (maxima, maximis); ex me; ex medicina; ex mendi-
citate; ex memoria; ex mendiciis; ex mense; ex mente (mentis);
ex meo (mea, meis, meorum); ex mercibus; ex meretricis; ex
metu; ex minore; ex Miseno; ex miseria (miseriis); ex miseris;
ex miserrirais; ex mobilissima; ex monumentis; ex moribus; ex
mortali; ex motus; ex muliere (mulierum); ex Mutinensi; exMustio;
ex myrmillone; ex mysteriis, nur e: e macello Fin. 2, 15, 50; e
militari Brut. 9, 37; e monte Nat. Deor. 2, 35, 89; Divin. 1, 50,
112; e muro Tusc. 1, 34, 84. Bei Caesar lesen wir ex manibus
bell. Gall. 6, 8, 1; 6, 37, 10; 7, 46, 5; bell. civ. 1, 64, 3, aber
e manibus bell. Gall. 1, 53, 6; bell. civ. 3, 49, 2; ex muro bell.
Gall. 2, 13, 3; 2, 30, 3; bell. civ. 2, 10, 5; 2, 11, 3; 2, 13, 2;
2, 16, 3; 3, 22, 2, aber e muro bell. civ. 2, 14, 3, sonst nur ex:
ex Macedonia; ex magno (magna, magnis); ex maioribus; ex Mar-
sis; ex Massiliensium; ex materia; ex matre; ex maximo (maxi-
mis); ex medio (media); ex Menapiis; ex militibus; ex milium;
ex minoribus; ex monte (montibus); ex multitudine; ex munici-
piis; ferner findet sich: ex manibus Cassius bei Cic. Ep. Fam.
12, 13, 1; ex maerore Tacit. Ann. 3, 6; ex magnitudine Quint.
1, 8, 5; ex maiore Quint. 5, 10, 87 und ex maioribus Quint. 5,
10, 88; ex malis Plaut. Stich. 1, 2, 63 (120); ex medio Horat.
Epist. 2, 1, 168; ex melle Plaut. Merc. 1, 2, 28 (139); Plin. N.
H. 16, 37, 71 (180); 24, 11, 58 (96); ex me Terent. Heaut. 3,
1, 2 (411); Hecyr. 4, 4, 33 (655) und Adelph. 1, 1, 15 (40); ex
memoria Tacit. Ann. 2, 63; ex meo Plaut. Epid. 4, 1, 37 (564);
ex mea Plaut. Trucul. 5, 72 (964); ex meretrice Quint. 7, 6, 3;
11, 1, 82; ex merito Sallust. lug. 85, 37; Ovid. Ep. ex Pont. 4,
7, 16 und Heroid. 5, 7; Tacit. Hist. 4, 50; ex Metello Horat.
Carm. 2, 1, 1; ex metu Tacit. Ann. 2, 24 und Hist. 2, 85; ex
— 886 —
minore Quint. 5, 10, 87 und ex minoribus Quint. 5, 10, 88; ex
medico Horat. Epist. 2, 2, 190; ex mollissimo Quint, 9, 4, 78;
ex mori insitu Plin. N. H. 15, 14, 15 (52): ex raunicipiis Q. Cic,
pet. cons. 13, 50; Brutus et Cassius bei Cic. Ep. Farn. 11, 2, 1
u. a., aber e maiore und e minore Plin. N. H. 12, 25, 54 (117);
e maioribus Tacit. Hist. 4, 55 ; e medio Enn. (Ann. 276 ed. L.
Müller) bei Cic. pro Muren. 14, 30 und Gell. 20, 10, 4; Terent.
Phorm. 5, 8, 74 (967); 5, 9, 30 (1019) und Hecyr. 4, 3, 14 (620);
Ovid Ars am. 3, 479; Senec. Epist. 100, 4; Plin. N. H. 11, 37,
44 (121); Suet. Caes. 1 und Tib. 10; e minimo Ovid. Remed.
amor. 752; e minimis Plin. N. H. 12, 12, 26 (44); e multis Ovid.
Remed. amor. 682 und Plin. N. H. 11, 37, 67 (177).
Vor n kommt e bei Varro (vergl. Röfsner a. a. 0. p. 57)
2 mal, ex 6 mal vor. Cicero hat ex natura Invent. 2, 13, 42;
Orat. 49, 165; pro Milon. 4, 10; Ein. 4, 10, 25; Legg. 1, 13, 25;
I, 21, 56, aber e natura (gemäls der Natur) Ein. 3, 10, 33; 3,
20, 68; 5, 9, 26; 5, 17, 47; Tuscul. 1, 27, 67; Legg. 2, 23, 59;
ex naufragio Phil. 12, 8, 19, aber e. naufragio pro Sext. Rose.
50, 147; Rep. 1, 17, 28; Fragm. B XIII 1, 6; ex nervorum Brut.
54, 199, aber e nervis Nat. Deor. 2, 54, 136; ex Nicia Ep. Att.
13, 52, 2, aber e Nicia Ep. Att. 13, 29, 1; ex nohis pro Font.
8, 18; Nat. Deor. 2, 24, 62, aber e nohis Phil. 8, 11, 32; Ep.
Farn. 7, 20, 1; ex nostro pro Caecin. 34, 100; pro Sest. 67, 140;
Ep. Fam. 13, 18, 2; 13, 19, 2; ex nostra Invent. 2, 3, 8: de
orat. 1, 48, 211; Tuscul. 5, 1, 4; Legg. 2, 17, 42; Ep. Fam. 2,
II, 2; 5, 8, 4; 13, 46; Ep. ad Brut. 1, 6, 1; ex nostris pro Flacc.
5, 12; Ein. 5, 13, 38; Nat. Deor. 1, 6, 15; Legg. 1, 3, 9; 1, 21,
54; Off. 1, 30, 108; Ep. Fam. 1, 7, 9; ex nostrorum de orat. 1,
3, 11, aber e 7iostris Acad. 1, 3, 10; Ein. 1, 4, 11; 1, 9, 31; 1,
17, 55; ex novis Brut. 4, 16; leg. agr. 1, 4, 13; 2, 2, 4; 2, 23,
62; Ep. Att. 1, 19, 4, aber e nova Acad. 1, 4, 13; ex numero
Invent. 1, 28, 41; de orat. 2, 13, 56; Brut. 90, 311; pro Quinct.
15,49; Verr. 2, 11, 29; 3, 92, 215; Catil. 4, 10, 22; pro Muren.
33, 69; l'hil. 13, 1, 1; ex numeris Acad. 2, 37, 118, aber e nu-
mero pro Flacc. 4, 11; Acad. 2, 5, 15; Ein. 2, 1, 1; e numeris
Orat. 58, 198; 65, 220. Nur ex steht: ex Naevianis; ex Nan-
neianis; ex natali; ex naturalibus; ex nauarchis; ex necessaria
(necess.nriis); ex necessitate; ex necessitudine; ex nefariis; ex ne-
gotiatoribus; ex negotio (negotiorum); ex nihilo; ex nimia; ex
nobili; ex nobilissimo; ex nomine (nominis); ex Noniis; ex non-
nullis; ex notatione; ex notis (notarum); ex novem; ex Novia;
— 887 —
ex nullius: ex Nymphonis, aber e navi Verr. 2, 7, 19; 5, 35, 91;
de domo 10, 24; in Vatin. 5, 12; Tuscul. 2, 27, 67; Ep. Att. 6,
8, 1; 7, 1, 1; 14, 20, I; e uivibus pro Sest, 5, 12; e nubibus
Nat. Deor. 3, 20, 51. Bei Caesar steht ex navi bell. Gall. 4,
21, 9; 4, 25, 4; 4, 25, 5; 4, 26, 1; 4, 26, 2, ex navibus bell.
Gall. 4, 37, 1; bell. civ. 3, 15, 6, aber e navi bell. Gall. 4, 27,
3 und e nave bell. civ. 3, 106, 4, sonst nur ex: ex navalibus; ex
nivibus; ex nocturno; ex nostris; ex novo (novis); ex novissimo;
ex numero; ex nuntiis. Ferner lesen wir ex nationum Q. Cic. pet.
consul. 14, 54: ex nobilitate Sallust. lug. 41, 10; ex nobilibus
Plin. N. H. 14, 6, 8 (72); ex nobis Liv. 41, 23, 7; ex nocturno
Suet. Aug. 91; ex nomine lustin. 20, 5, 9; 43, 1, 12; ex nulla
Sallust. Catil. 35, 2; ex nullius Liv. 45, 44, 11; ex numero Len-
tulus bei Cic. Ep. Fam, 12, 15, 7; ex nuntiis Tacit. Hist. 2, 85,
aber e nigra Plin. N. H. 12, 28, 61 (133); e nomiuibus Tacit.
Ann. 4, 55; e numero Lucan. 8, 231 und Plin. Epist. 6, 5, 5.
Vor p kommt e bei Varro (vergl. Röfsner a. a. 0. p. 57)
12 mal, ex 23 mal vor. Bei Cicero steht ex patre Legg. 2, 19, 47
und ex patribus Off. 3, 16, 66, aber e patre Nat. Deor. 2, 4, 11;
2, 5, 14; ex patria pro Sext. Rose. 13, 29; Fin. 2, 20, 65; Ep.
Att. 8, 2, 3, aber e patria in Pison 14, 33; 39, 95; Phil. 10, 4,
8; ex patritiis Har. resp. 21, 44, aber e patriciis de domo 14,
37; Legg. 2, 22, 57; ex periculo pro Clueut. 26, 70; ex periculi
Invent. 2, 18, 56; ex periculis pro Sest. 4, 11, aber e periculo
Divin. 2, 5, 13: ex philosopliia Parad. 1, 1, aber e philosophia
Tuscul. 1, 49, 119; ex Phrygia pro Flacc. 27, 65; Har. resp. 13,
27, aber e Phrygia Orat. 18, 57; ex Piaeno Ep. Att. 7, 23, 1;
Ep. ad Q. fr. 2, 3, 4, aber e Piceno Ep. Att. 7, 24; ex poeticis
de orat. 3, 25, 100, aber e poeticis Orat. 54, 180 (bis); ex Pom-
peiano Ep. Att. 14, 18, 4, aber e Pompeiano Ep. Att. 1, 20, 1
(Konjektur); 5, 3, 1; 16, 3, 6; 16, 6, 1 ; ex portu Verr. 2, 74, 182;
de imper. Cn. Pomp. 6, 15, aber e portu Verr. 5, 33, 86; 5, 38,
100; Tuscul. 4, 4, 9; Ep. Att. 6, 8, 4; 7, 13, 2; ex praedio pro
Quinct. 29, 89 und ex praediis Ep. Att. 15, 20, 4, aber e prae-
dio pro Quinct. 7, 28; ex praefectura Catil. 3, 2, 5, aber e prae-
fectura pro Plane. 8, 19; Nat. Deor. 2, 2, 6; ex proelio de imp.
Cn. Pomp. 9, 25; Ep. Fam. 10, 14, 1, aber e proelio Phil. 2, 29,
71; 14, 9, 26; Divin. 2, 37, 79; ex i^rovincia Verr. 2, 61, 149;
3, 17, 44; 3, 19, 49; 3, 52, 121; 3, 60, 138; 3, 61, 141; 4, 4, 8;
4, 27, 63; 5, 12, 31; 5, 16, 40; de domo 35, 59; Ep. Fam. 1,
7, 9; 5, 20, 8; 13, 67, 1; 13, 73, 1; ex provinciis Fro\ . cons. 1,
— 888 -
1; Ep. Att. 8, 1, 2, aber e provincia Verr. a. pr. 2, 5; 6, 16;
in Pison. 40, 97; pro Plane. 26, 65; Nat, Deor. 2, 4, 11; ex pub-
lico Verr. 3, 38, 87; ex publica Ep. Farn. 3, 5, 4; ex puhUcis
Verr. 3, 38, 86; 4, 35, 79; aber e yuhlico pro Cluent. 27, 74. Nur
ex steht: ex P. ; ex pacatissimis ; ex pace (pacis): ex pactione;
ex pacto; ex pari (paribus); ex parte (partium, partibus); ex par-
ticula; ex partitione; ex parvis: ex passeribus (passerum); ex pa-
tellis: ex paternis; ex patrio; ex paucis; ex paucitate: ex pau-
perrimo; ex peeude (pecudum); ex peculatus: ex pecunia; ex
pedibus; ex perditis; ex perduellium; ex perfectis; ex perfidia;
ex pernicie; ex perpetua (perpetuis); ex perpetuitate ; ex persona
(personis, personarum) ; ex pertinacia; ex perturbationibus; ex
petulanti; ex Phaedro; ex Phanio; ex Pbarsalia; ex Philodamo;
ex Philotino (Philotini); ex Pinarii; ex piratarum; ex Planci; ex
planis; ex pluribus ; ex plurimis (plurimorum); ex Poenorum; ex
Pollione; ex Porapeio (Pompeii) ; ex Pomponio; ex pontificis (pon-
tificum); ex populi (populo); ex portentis; ex possessionibus; ex
posteriore; ex potestate; ex praeceptis; ex praecurrentibus; ex
praeda; ex praedonis (praedonum); ex praemii; ex praesensione;
ex praesente (praesenti); ex praetereunte; ex praeterito; ex prae-
termittendis ; ex praetorio; ex praetoris (praetorum) : ex prae-
tura; ex pretiosissimis ; ex primo (prima; primis); ex priore (prio-
ribus); ex pristino (pristina); ex privatis (privatorum); ex pro-
mulgatione; ex propinquitate: ex propositione ; ex propositis; ex
proprio; ex provindeudo; ex proximo (proximis); ex Publicio; ex
pueris; ex pugna; ex pulchritudinis; ex pulli; ex puteo (puteis),
aber e: e palaestra Verr. 3, 25, 61; e patera Divin. 1, 23, 46;
6 patrimonio pro Sext. Rose. 50, 147; e percontatione Brut. 60,
218; e Perseide Nat. Deor. 3, 19, 48; e Pbilone Acad. 2, 4, 11;
e philosophis Acad. 2, 2, 4; 2, 6, 17; e philosophorum Orat. 27,
95; Fin. 1, 8, 26; e Phoenica Ein. 4, 20, 56; e physicis Acad.
2, 36, 117; Fin. 1, 19, 64; e Piraeo Brut. 13, 51; e Piatone Fin.
2, 1, 2; e pleno Fin. 2, 8, 23; e poculo Tuscul. 1, 40, 96; e
poena Prov. cons. 6, 14; e Pollice Ep. Att. 13, 47*; e pontificio
Tuscul. 1, 12, 27; e postremo Fragm. B. VIII 5; e principio
Tuscul. 1, 23, 54; e principum Rep. 2, 14, 26; e pruina pro Sest.
5, 12; 6 puerilibus Nat. Deor. 1, 26, 72; e Puteolano Ep. Att.
15, 1^, 1. Caesar hat nur ex vor p: ex paludibus; ex parte
(partibus); ex pavimento; ex pedalibus: ex pellibus; ex percon-
tatione; ex perfugis; ex periculo; ex Pictonibus; ex planitie; ex
plebe; ex Pompeiano (Pompeianis); ex Ponto; ex portu; ex prae-
— 889 —
donibus (praedonum) ; ex praesidio (praesidiis); ex praeteritis; ex
praetura: ex primo: ex principibus; ex pristina; ex proelio (proe-
liis); ex propositis; ex provincia; ex proximo (proximis); ex pub-
lico (publicis) ; ex pugna. Ferner lesen wir ex pacatis Sallust.
lug. 32, 4; ex parentibus Bithynicus bei Cic, Ep. Farn. 6, 16; ex
pari Senec. Epist. 59, 14; Quintil. 2, 19, 2; ex parte Asin. Pollio
bei Cic. Ep. Farn. 10, 33, 1; Lentulus bei Cic. Ep. Farn. 12, 14,
2; 12, 15, 4; Lucr. 1, 616; 4, 515; 5, 721; 6, 694; CatuU. 62,
62] Horat. Serm. 2, 5, 108; Liv. 2, 48, 1; 4, 46, 6; 4, 60, 9;
5, 25, 13; 38, 3, 4; 42, 57, 7; 43, 11, 11; Plin. N. H. 5, 32, 42
(146); 11, 37, 55 (152); 16, 38, 72 (183); 17, 2, 2 (20); 17, 18,
30 (132); 17, 27, 43 (252); 18, 24, 56 (201); 18, 29, 71 (295);
19, 7, 35 (117); 21, 9, 28 (52); 22, 12, 14 (29); 30, 6, 16 (50);
30, 8, 22 (75); ex peregrina Terent. Andr. 3, 1, 11 (469); ex per-
misso Curt. 10, 5, 32; Inschr. Grut. 80, 13; ex Piceno Cn. Ma-
gnus bei Cic. Ep. Att. 8, 12 A, 1; ex populo Sallust. lug. 102, 8;
ex Ponte Lepidus bei Cic. Ep. Farn. 10, 34, 4; 10, 35, 2; ex
portu Caecilius bei Cic. Ep. Att. 7. 3, 10; ex praeparato Liv. 22,
41, 1; 25, 8, 10; 28, 29, 9; 37, 7, 10; Senec. Epist. 11, 1; ex
principe Tacit. Ann. 4, 6; ex priore Tacit. Ann. 13, 46; ex proe-
lio Lepidus bei Cic. Farn. 10, 34, 1; Sallust. lug. 13, 4; ex pro-
fesso Val. Maxim. 4, 1, 8; Senec. Epist. 14, 8; 88, 17; Quint.
11, 1, 33; ex propinquo Liv. 21, 50, 1; 25, 13, 10; 27, 14, 9
28, 44, 3; 30, 29, 8; 31, 16, 8; 33, 27, 11; 34, 39, 6; 36, 14, 13
36, 19, 3; Tacit. Ann. 4, 33, aber e Pamphilo Terent. Andr. 1
3, 11 (216); 3, 2, 17 (497); e palmis Plin. N. H. 13, 4, 9 (34)
e petulantia Tacit. Hist. 2, 27; e piugui Plin N. H. 12, 25, 54 (120)
e plebe Suet. Aug. 30; e piano Suet. Tiber. 33; e praetoriis Ta-
cit. Hist. 2, 67; e propinquo Liv. 44, 3, 8; e provincia Caelius
bei Cic. Ep. Farn. 8, 7, 2; Tacit. Histor. 1, 8; Lachmann zu Lucr.
1, 843 bemerkt, dafs dieser Dichter, aufser in ex parti und ex
partibus überall e vor p hat.
Vor q kommt e bei Varro (Röfsner a. a. 0. p. 57) 28 mal,
ex 32 mal vor. Bei Cicero steht ex quattuor Verr. 4, 53, 118
Nat. Deor. 2, 19, 49; Off. 1, 6, 18, aber e quatluvr Orat. m, 221
66, 222; ex quinque Brut. 6, 25; 59, 214, aber e quinque Orat
64, 218; ex quo Invent. 1, 32, 53; 1, 37, 66\ 1, 37, 67; 1, 44, 82
1, 53, 101; 2, 4, 13; 2. 4, 14; 2, 12, 39; 2, 26, 79; 2, 49, 145
de orat. 1, 56, 239; 2, 3, 13; 2, 25, 107; 2, 37, 154; 2, 64, 257
2, 64, 259; 2, 64, 260; 2, 6Q, 267; 2, 68, 275; 2, 68, 277; 2, 75,
305; 3, 2, 6; 3, 12, 45; 3, 12, 47; 3, 19, 72; 3, 42, 167; 3, 56,
— 890 —
213; Brut. 1, 1; 15, 57; 22, 88; 64, 229; Orat. 15, 47; 48, 159
53, 179; Opt. gener. 1, 4; 3, 7; 4, 13; Part. orat. 33, 114; To-
pica 4, 24; 17, 64; 24, 91; pro Quinct. 27, 85; 29, 90; pro Sext
Rose. 16, 46; 24, 66; Verr. a. pr. 12, 36; 14, 41; Verr. 1, 17, 45
2, 49, 121; 2, 67, 162; 3, 4, 8; 3, 29, 70 (bis); 3, 42, 99; 3, 69
163; 3, 75, 173 (bis); 3, 77, 178; 3, 85, 198; 4, 1, 3; 5, 10, 25
5, 15, 39; 5, 19, 47; 5, 34, 90; 5, 62, 161 ; pro Caecin. 3, 9; 4
12; 7, 19; 30, 88; pro Cluent. 4, 10; 5, 11; 14, 43; 23, 64; 39
109; 49, 138; 61, 169; leg. agr. 2, 37, 102; pro Sulla 15, 42
pro Arcb. 6, 13; pro Flacc. 36, 89; de domo 25, 67; 40, 105
Har. resp. 12, 26; pro Sest. 32, 69; pro Cael. 8, 19; pro Balb
11, 27; pro Plane. 8, 19; pro Milon. 30, 81 (bis); pro Marcell
I, 3; 5, 15; 6, 19; Phil. 2, 12, 30; 5, 17, 48; 7, 2, 4; 11, 2, 5
II, 6, 15; 13, 15, 31; 14, 6, 15; Acad. 1, 6, 23; 1, 11, 41; 2, 6
18; 2, 9, 29; 2, 41, 128; Fin. 1, 6, 17; 1, 6, 19; 1, 13, 44; 1
14, 48; 2, 8, 24 (bis); 3, 5, 16; .3, 8, 28; 3, 8, 29; 3, 17, 58; 3
18, 59 (bis); 3, 19, 64 (bis); 4, 7, 17; 4, 26, 73; 5, 6, 15; 5, 6
16; 5, 9, 26; 5, 13, 37; 5, 14, 39; Tuscul. 1, 9, 18; 1, 22, 53
1, 23, 55; 1, 24, 57; 1, 24, 58; 2, 2, 6; 3, 5, 10; 3, 7, 15; 3
8, 18; 3, 9, 19; 3, 25, 61; 3, 28, 71; 4, 2, 3; 4, 8, 19 (bis); 4
12, 27; 4, 13, 29; 4, 16, 36; 4, 20, 45; 4, 26, 57; 4, 27, 59; 4
28, 60 (bis); 4, 36, 78; 5, 2, 5; 5, 6, 17; 5, 15, 44; 5, 15, 45
5, 20, 57; 5, 24, 68; 5, 25, 70; 5, 35, 101; 5, 38, 110; Nat
Deor. 1, 11, 26; 1, 11, 27; 1, 20, 54; 1, 23, 63; 1, 36, 100; 1
36, 101; 1, 38, 106; 1, 64, 122; 2, 3, 7; 2, 3, 9; 2, 8, 21; 2, 9
24; 2, 10, 28; 2, 12, 32; 2, 15, 42; 2, 23, 60; 2, 27, 67; 2, 27
68; 2, 30, 77; 2, 31, 79; 2, 35, 88; 2, 46, 118; 2, 56, 140; 2
59, 147; 2, 60, 150; 2, 61, 153; 3, 7, 18; 3, 14, 36; 3, 21, 53
3, 22, 55; 3, 22, 56; Divin. 1, 2, 4; 1, 17, 32; 1, 25, 53; 1, 30
62; 1, 30, 65; 1, 32, 70; 1, 37, 81; 1, 44, 100; 1, 55, 126; 1, 57
129; 2, 46, 97; 2, 48, 100; 2, 53, 109; 2, 57, 118; Fat. 4, 7
9, 18; 10, 23; 17, 40; 19, 44; Rep. 1, 14, 22; 1, 43, 67 (bis)
2, 9, 16; 2, 10, 19; 2, 15, 29; 2, 21, 38; 2, 28, 50; 3, 11, 18
3, 13, 23; 6, 16, 16; Legg. 1, 8, 24; 1, 8, 25; 1, 12, 34 (bis)
2, 4, 8; 2, 5, 11; 2, 18, 46: Off. 1, 4, 13 (bis): 1, 7, 21 (bis)
1, 7, 23; 1, 10, 33; 1, 11, 36; 1, 16, 52; 1, 18, 59; 1, 18, 60
1, 19, 64; 1, 25, 85; 1, 26, 91; 1, 29, 102: 1, 30, 106; 1, 31
110; 2, 4, 15; 2, 5, 18; 2, 8, 29; 2, 25, 89 (bis): 3, 1, 4; 3, 5
25; 3, 15, 62; 3, 17, 72 (bis); Cato Mai. 6, 16; 15, 51; 16, 56
18, 62; 20, 72; 22, 81; Lael. 7, 23 (bis); 8, 26; 10, 34; 27, 100
Tim. 2, 7; 5, 15; 7, 24; 10, 36; Ep. Fam. 2, 10, 1; 3, 4, 2; 3,
- 891 —
8, 4; 6, 20, 2; 7, 1, 1; 9, 17, 1; 9, 22, 2; 11, 5, 2; II, 29, 1;
13, 29, 4; 14, 1, 1; 16, 3, 1; Ep. Att. 2, 4, 1; 2, 23, 2; 2, 23,
3; 3, 9, 1; 4, 15, 4; 4, 15, 5; 5, 1, 3; 5, 13, 1; 5, 21, 2; 7, 7,
5; 11, 1, 1; 11, 4, 2; 11, 7, 3; 11, 24, 4; 12, 34, 1; 13, 21, 4;
16, II, 1; 16, 15, 3; Ep, ad Q. fr. 3, 1, 1, 2; ex qua Invent, 1,
8, 10; 1, 22, 31 (bis): 1, 51, 97; 2, 24, 73; de orat. 2, 87, 358;
2, 90, 366; 3, 9, 34; 3, 36, 147: Brut. 93, 322; Part. orat. 20,
70; 36, 125; Topica 3, 12; pro Q. Rose. 10, 28 (bis); Divin. in
Caec. 10, 32; Verr. 1, 55, 145; 3, 59, 136; 3, 68, 158; 4, 54
120; pro Muren. 5, 12; pro Sest. 3, 6; 21, 48 (ter); pro Cael
22, 55; pro Balbo 13, 30; in Pison. 16, 38; 19, 44; 22, 51; 25
61; pro Rab. Post. 16, 44; Phil. 1, 4, 9; 3, 1, 1; 7, 1, 3 (bis)
10, 4, 8; 13, 12, 27; Acad. 1, 11, ,39; 1, 11, 41; 2, 10,31; Ein
1, 6, 18; 4, 5, 12; 5, 14, 38; Tuscul. 4, 11, 34; 4, 37, 79; 5
25, 72; 5, 37, 109; Nat. Deor. 3, 23, 59; 3, 39, 92; Divin. 2, 47
99; Rep. 3, 3, 6; Legg. 1, 1, 2; 2, 3, 7; Off. 1, 7, 20; 1, 30, 107
2, 11, 38; Ep. Fam. 5, 20, 3; 7, 18, 3; 13, 39; Ep. Att. 1, 16
8; 2, 13, 1; 4, 4^ 1; 6, 3, 4; 15, 4, 3; 16, 2, 1; Ep. ad Q. fr
1, 2, 2, 6; ex quibus Invent. 1, 23, 33; 1, 47, 88; 2, 4, 15; 2
10, 32; 2, 12, 41: 2, 12, 42; 2, 18, 55; 2, 22, 65; 2, 24, 73; 2
51, 154; de orat. 1, 42, 189; 1, 47, 206; 1, 52, 225; 2, 22, 92
2, 30, 131; 2, 34, 146 (bis); 2, 36, 152; 2, 67, 271; 3, 3, 11
3, 32, 127; 3, 32, 130; Brut. 21, 82; 48, 177; 65, 231; 73, 255
Part. orat. 12, 41; 13, 46; 16, 56; 29, 101; Topica 11, 47; 18
69; 20, 75; 20, 76; pro Quinct. 29, 89; pro Sext. Rose. 26, 71
30, 83; 53, 154; Div. in Caecil. 9, 27; 15, 50; Verr. a. pr. 8, 22
Verr. 2, 49, 120; 2, 54, 136; 3, 73, 170; 3, 88, 204; 4, 40, 86
4, 46, 102: 4, 49, 108; 5, 13, 34; 5, 47, 123; pro Font. 17, 38
de imp. Cn. Pomp. 15, 44; Catil. 2, 8, 17; 3, 3, 8; pro Flacc
15, 34; 25, 59; 29, 70; post red. ad Quir. 6, 15; de domo 41
108; Har. resp. 13, 29; pro Sest. 17, 40; pro Cael. 18, 43; 28
67; in Pison. 29, 71; pro Scaur. 2 § 2; pro Milon. 9, 21; 10, 29
17, 46; Pbil. 2, 29, 73; 7, 8, 25; Acad. 2, 10, 30; Tuscul. 1, 18
42; 4, 14, 33; 5, 37, 106; Nat. Deor. 1, 8, 19; 1, 12, 29; 2,33
84; 2, 59, 148; 2, 64, 160; 3, 12, 30; 3, 13, 34; Divin. 1, 36, 79
2, 4, 11; 2, 47, 99; Rep. 6, 16, 16; 6, 17, 17; Legg. 2, 13, 33
Off. 1, 17, 54; 1, 29, 103; 1, 36, 131; 1, 42, 151; 1, 59, 160; 2
4, 14; 3, 7, 33; Cat. Mai. 15, 51; Lael. 21, 78; 21, 79; Tim. 9
30; Ep. Fam. 3, 6, 2; 5, 21, 1 ; 7, 10, 1; 9, 18, 1; 10, 3, 4; 10
5, 1; 12, 5, 2; 13, 68, 1; 15, 4, 13; Ep. Att. 2, 18, 1; 3, 9, 2
3, 15, 6; 3, 20, 2; 3, 25; 4, 16, 7; 5, 12, 2; 5, 19, 1; 8, 16, 2
- 892 -
10, 4, 11; 11, 9, 2; 13, 31, 1; 13, 46, 4; Ep. ad Q. fr. 1, 1, 6,
19; ex quorum de orat. 2, 22, 92; Topica 20, 78; Verr. 4, 60,
135; pro Tüll. 24, 55, aber e quo Orat. 2, 9; Acad. 1, 7, 26; 1,
11, 42; Fragm. 3 (ed. C. F. W. Müller p. 86, 20); Fin. 2, 5, 15;
2, 21, 69; 2, 24, 78; 3, 18, 60; 4, 7, 18; Tuscul. 1, 16, 36; 1,
21, 48; 4, 21, 47; Ofif. 1, 7, 21; Ep. Farn. 6, 6, 9; e qua Acad.
1, 7, 27; 2, 37, 118; Fin. 1, 19, 63; Tuscul. 1, 10, 22; Nat. Deor.
2, 61, 153; Ep. Att. 5, 8, 1; e quibus Orat. 26, 90; 35, 122;
63, 212; Part. orat. 8, 28; 16, 55; in Vatin. 7, 16; Acad. 1,
7, 26; 1, 7, 28; 1, 11, 42; 2, 6, 16; 2, 9, 27; 2, 10, 30; 2,
23, 74; 2, 26, 83; 2, 36, 117; 2, 40, 125; Fin. I, 17, 55; 2, 18,
58; 2, 26, 82; 2. 32, 106; 3, 7, 24; 3, 8, 27; 3, 15, 49; 4, 4, 10;
4, 6, 14; 4, 19, 54: 5, 15, 43; 5, 19, 51; 5, 27, 82; Tuscul. 1,
3, 6; 1, 10, 22; 1, 35, 85; 1, 42, 101; 2, 24, 56; 2, 25, 60; 5,
4, 11; Nat. Deor. 2, 40, 102; 2, 48, 124; 2, 52, 129; 2, 56, 140;
2, Q\, 153; .3, 12, 31; 3, 15, 39; Divin. 1, 3, 5; 1, 41, 90; Rep.
6, 20, 21; Legg. 3, 19, 43; Off. 1, 18, 61; Ep. Att. 6, 1, 8; 6,
2, 6; 7, 3, 1 ; 9, 15, 4; e quorum Tuscul. 3, 15, 31 ; ex quodam
Invent. 2, 42, 123; Tuscul. 4, 11, 25; Divin. 2, 69, 142; Rep. 2,
21, 37; Ep. Att. 1, 3, 2; ex quodam de orat. 2, 59, 242; Divin.
2, 60, 124; ex quihusdam Invent. 2, 50, 152; Brut. 44, 164; Nat.
Deor. 2, 64, 161; Divin. 2, 69, 142, aber e quodam Acad. 1, 11,
40; ex quoque pro Sulla 26, 73; Divin. 1, 49, 109; 1, 57, 131;
ex quaque Invent. 1, 48, 42; 2, 12, 41; Topica 18, 67; Nat. Deor.
2, 51, 127; Off. 2, 4, 14; ex quibusque Nat. Deor. 2, 59, 147,
aber e quoque Orat. 32, 115. Nur ex steht: ex Q.; ex quaestione;
ex quaesturae; ex quanto; ex Quinto (Quinti): ex quovis, aber e
quercu Ep. Att. 13, 28, 2; e quinqueremi Divin. 1, 32, 68. —
Bei Caesar lesen wir ex quibus bell. Gall. 3, 17, 2; 4, J, 4; 4,
10, 5; 5, 5, 4; 5, 24, 2; 5, 37, 5; 6, 25, 5; 6, 36, 3; bell. civ.
2, 22, 2; 3, 4, 3; 3, 110, 2, aber e quibus bell. Gall. 5, 3, 3;
bell. civ. 3, 101, 2, sonst nur ex: ex qua; ex quattuor; ex quin-
que; ex quo. Ferner findet sich: ex quo Caelius bei Cic. Ep.
Farn. 8, 11, 4; Plane, bei Cic. Ep. Farn. 10, 7, 1; 10, 8, 5; Plin.
N. H. 10, 68, 87 (190); 12, 21, 46 (102); ex qua Plin. N. H. 12,
11, 22 (39); 12, 17, 37 (75); 12, 19, 42 (94); 16, 37, 71 (179);
16, 44, 89 (240): 18, 35, 78 (345); 18, 35, 78 (346); ex quibus
Q. Cic. pet. cons. 5, 18; Baibus bei Cic. Ep. Att. 9, 7 B, 1;
Cassius bei Cic. Ep. Farn. 12, 13, 4; Lucceius bei Cic. Ep. Farn.
5, 14, 3; Cn. Magnus bei Cic. Ep. Att. 8, 12 A, 2: Plin. N. H.
16, 41, 80 (221); 17, 22, 35 (180), aber e quibus Cn. Magnus bei
— 893 —
Cic. Ep. Att. 8, 12 0, 3; Plin. N. H. 9, 51, 74 (163); 16, 31, 56
(128); 16, 37, 70 (178); 16, 40. 76 (207); 28, 7, 23 (77); 31, 3,
21 (33). In der Bedeutung seitdem steht überall ex quo, wie Ho-
rat. Carm. 3, 3, 21; Epod. 11, 5; Serm. 2, 3, 137; 2, 6, 41 und
Epist. 2, 1, 153; Liv. 1, 35, 4; 3, 24, 4; 28, 39, 4; 39, 12, 6;
40, 5, 12; Sil. 15, 530: luvenal. 6, 294; Tacit. Ann. 1, 58; 14,
53; Macer Dig. 48, 17, 4, vergl. Hand Tursell. II p. 648.
Vor r kommt e bei Varro (Röfsner a. a. 0. p. 57) 3 mal, ex
10 mal vor. Wenn Cic. Orat. 47, 158 sagt: ex usu dicunt et e
re publica, quod in altero vocalis excipiebat, in altero esset aspe-
ritas, nisi litteram sustulisses, so soll damit der beinahe constante
Ausdruck e re publica »im Interesse des Staates« gerechtfertigt
werden, wie derselbe Cic. de erat. 2, 28, 124; Verr. 1, 8, 21; 3,
84, 194: pro Milon. 5, 14: Phil. 3, 12, 30; 3, 15, 39; 8, 4, 13;
9, 7, 17; 10, 11, 25; 11, 5, 11; Ep. Farn. 4, 6, 1; 9, 21, 3; 13,
8, 2; Ep. Att. 4, 17, 3: Legg. 2, 26, 66. In gleicher Bedeutung
ist jedoch ex re publica in der lex regia CLL, 6, 930 Z. 14;
facis ex tua dignitate et ex re pubHca Ep. ad Brut. 1, 2, 2; per-
sequerere hello Dolabellam, si minus id commodo rei publicae
facere posses sive non existimares ex re publica esse ad Brut. 1,
5, 1 und exque re publica Phil. 3, 15, 38; 5, 13, 36; 10, 11, 26.
Gexoöhnlich^ aber nur ex re publica sustulit Cn. Phil. 1, 1, 3; ex
re publica sustulisset das. 1, 2, 4; ex re publica expulissent Ep
Fam. 6, 6, 2: et ex re publica et ex doctrina pro Rabir. Post
9, 23 : dignitas quam ex re publica consequebantur Ep. Fam. 4
6, 1 ; ex re publica nihil iam voluptatis capi potest Ep. ad Q
fr. 3, 9, 2: id hominibus effici ex re publica debet Rep. 4, 3, 3;
ex rei publicae commodo Invent. 1, 38, 68; ex rei publicae sa-
lute Invent. 1, 38, 69: accusationes ex rei publicae contentione
susceptae Brut. 79, 273; inimicitias ex rei publicae dissensione
susceptas pro Sest. 34, 72; causae ex rei publicae contentione
natae sunt PhiL 8, 3, 7: sententiam ex rei publicae tempestate
moderari pro Balb. 27, 61; pecuniam ereptam ex rei publicae
visceribus in Pison. 12, 28: semper ex rei publicae malis sceleris
suis faces inflammaret de domo 8, 18; ex rei publicae tantu motu
Ep. Att. 2, 19, 1; ex rei publicae causa pro Cael. 7, 18, doch
auch dolorem quem e re publica capio Ep. Fam. 4, 6, 2. Ferner
quaque ex re Invent. 1, 28, 42; ex re ipsa 2, 40, 118; quarum
altera ex vi, altera ex re 2, 52, 158; aut ex re aut ex eis, apud
quos agitur de orat. 2, 79, 321; ex re, si crudelis, si nefanda
2, 79, 322; ex re atque verbis cum omnis constat oratio 3, 5, 19;
— 894 —
ex re aliqua consequenti Orat. 27, 92; qua ex re pro Quinct. 6,
26: non tarn ex re quam ex istius factis cognosco Verr. 5, 4, 9;
nulla alia ex re pro Font. 8, 18; ex re militari pro Cluent. 46,
129 ; pro Plane. 25, 61 ; ex re ipsa pro Cluent. 50, 139; ex re et ex
causa 51, 141; aliqua ex re pro Balb 24, 54; qua ex re Phil. 1, 6,
14; nulla ex re alia Tuscul. 1, 23, 54; Rep. 6, 25, 27; una ex
re Ofif. 1, 16, 51; ex re familiari Off. 2, 15, 52; ex re et ex
tempore Ep. Farn. 12, 19, 3; Att. 9, 2^, 3; qua ex re Att. 1,
17, 1 ; ex tuis litteris et ex re ipsa Att. 3, 27. Die Konjektur
e re in Ep. Farn. 6, 12, 3 ist nach den angeführten Beispielen
sehr zweifelhaft und mit Recht von Wesenberg weggelassen. Ci-
cero sagt nur ex rerum et verborum dignitate Invent. i, 7, 9;
ex rerum varietate Invent. 1, 19, 27; ex rerum cognitione de
orat. 1, 6, 20; ex rerum natura pro Rose. Am. 26, 71; Prov. Con-
sul. 18, 43; Lael. 7, 23; ex rerum illarum dissensione Ep. Att.
1, 19, 7; ex rebus de orat. 1, 23, 108; 2, 32, 137; 3, 43, 170;
Part. orat. 8, 28; pro Sext. Rose. 25, 69; Verr. 4, 15, 34; pro
Muren. 13, 28; de domo 54, 138; in Pison. 25, 60; Acad. 2, 8
26; Fin. 1, 4, 11; 2, 1, 3; 2, 22, 73; 4, 5, 12; 4, 19, 53; 5, 4
9; Tuscul. 5, 38, 112; Divinat. 2, 49, 103; Leg. 1, 11, 32; Off.
1, 4, 14; 1, 45, 161; 2, 4, 14; 3, 15, 61; Tim. 14, 52; Ep. Att
2, 18, 1, aber e rebus Orat. 25, 122; ex reliquis Verr. 2, 14, 36;
pro Plane. 8, 19; Ep. Att. 15, 15, 3, aber e reliquis Brut. 63,
227; ex renibus Tuscul. 2, 25, 60, aber e renibus Nat. Deor. 2,
51, 137. Es findet sich nur ex ratiociuatione; ex ratione (ratio-
nis, rationum); ex recordatione; ex redivivis; ex rege (regum); ex
relatione; ex relegendo; ex religionibus; ex reliquiis; ex remorum;
ex remotione ; ex reo (reis); ex reprehensionis; ex repugnantibus;
ex respiratione ; ex restipulatione; ex retardatione ; ex reticentia;
ex rhetorum; ex Rhodia; ex risu; ex rumore: ex rusticis, aber
e regione (in gerader Richtung auf das Ziel, und hiernach gegen-
über) Cic. Topica 11, 47; Acad. 2, 39, 123; Fin. 1, 6, 19; Nat.
Deor. 2, 40, 103; Divinat. 2, 6, 17; Fat, 9, 18; 20, 47; Tim. 7;
e regno pro Rabir. Post. 14, 39: Ep. Fam. 15, 4, 6; e robore
Acad. 2, 31, 101 in der Anführung bei Non. S. 99, in den Hdschr.
des Cicero aut ebore ; e rostris pro Sest. 35, 76; 39, 84. Bei
Caesar lesen wir ex re bell. Gall. 1, 20, 4; 2, 4, 3; 5, 42, 4; 6,
22, 3, aber e re bell. civ. 3, 18, 3; nur ex regia; ex regionibus;
ex regis; ex reliquis; ex Rheno; ex robore; ex Rutenis, aber e
regione bell. Gall. 7, 25, 2; 7, 35, 1; 7, 35, 2; 7, 36, 5; 7, 58,
6; 7, 61, 5; bell. civ. 1, 25, 6. Sonst findet sich noch: ex rapto
- 895 -
Ovid. Met. 1, 144; ex regiis auxiliis Liv. 42, 57, 5; ex regulis
Tacit. Ann. 6, 33; ex ripa Tacit. Germ. 29; ex rapina Plin. N.
H. 11, 43, 99 (244); ex reciso Plin. N. H. 17, 23, 35 (205); ex
raro 18, 24, 55 (199), ferner ex und e: ex radicibus Cato bei
Plin. N. H. 17, 22, 35 (198); ex radice Plin. N. H. 19, 5, 29 (92),
aber e radice Plin. N. H. 13, 17, 32 (106); 14, 16, 19 (105); 16,
44, 90 (241); 23^ 7, 68 (133); 23, 7, 71 (138); ex reliquis Lepi-
dus bei Cic. Ep. Farn. 10, 34, 1; Plin. N. H. 14, 6, 8 (67); 16,
40, 76 (204), aber e reliquo genere Plin. N. H. 13, 4, 9 (48); e
re sua (in ihrem Interesse) Liv. 32, 21, 3; und e re Aetolorum
38, 8, 5; e re Fronto de eloqu. S. 141 Nab. (2, 6) und Ulpian.
Dig. 12, 1, 1 ; in entsprechender Bedeutung ex re tua Plaut. Me-
naech. 4, 2, 98 (661); ex re istius Terent. Phorm. 5, 8, 76 (969)
und ex re ohne Nomen oder Pronomen Amm. Marcell. 14, 10, 10.
E re nata Terent. Adelph. 3, 1, 8 (295); Apul. Met. 4, 14 S. 271;
9, 6 S. 602; 9, 21 S. 632; Solin. 56, 8. Ferner aliis ex rebus
Lucr. 5, 197; non ex re sed ex commodo aestumare Sallust. Ca-
til. 10, 5 und nomen ex re inditum lug. 78, 1 ; ex re decerpere
fructus Horat. Serm. 1, 2, 79 und garrit aniles ex re fabellas
Serm. 2, 6, 77; ex re nomen habet Ovid. Met. 13, 568; consilium
ex re natum Liv, 2, 50, 4 und ex re bene gesta 4, 47, 1 ; vel ex
re tota vel ex verbo aliquo Quintil. 11,2, 19; ex re consulturum
Tacit. Ann. 1, 24: avita ex re Horat. Serm. 1, 6, 80. Dagegen
e re publica Liv. 6, 22, 6; 6, 23, 10; 8, 4, 12; 8, 23, 11; 8, 32,
18; 22, 11, 2; 22, 37, 13; 22, 39, 2; 23, 24, 1; 24, 14, 5; 25,
7, 4; 26, 3, 11; 26, 16, 4; 27, 10, 2; 27, 38, 9: 28, 45, 3; 28,
45, 8; 28, 46, 13; 29, 10, 2; 29, 10, 4; 29, 13, 3; 30, 42, 10
(im Bamb. ex re publica); 33, 31, 5; 33, 45, 3; 34, 2, 5; 34, 34,
9; 35, 6, 4; 37, 2, 3; 40, 16, 6; 42, 10, 4; 42, 26, 1; 42, 33, 6;
42, 47, 9; 44, 22, 13; 45, 14, 4; Senec. Ep. 87, 7 im Paris. P
und in anderen Büchern; Quintil. 12, 1, 42; Plin. Epist. 5, 13
(14), 5; Suet. Caes. 19 und in dem SC. bei Suet. de rhet. 1 und
Gell. 15, 11, 1; e regione Corn. Nep. Milt. 5, 3; Lucr. 4, 374;
6, 344; 6, 742; 6, 823; 6, 833; Liv. 38, 7, 7; Plin. N. H. 3, 5,
11 (78) und 5, 5, 5 (35); e rubro Plin. N. H. 12, 13, 30 (53); e
robore Plin. N. H. 24, 4, 6 (11) und 24, 4, 6 (12).
Vor s kommt bei Varro (Röfsner a. a. 0, p. 57) e 21 mal,
ex 25 mal vor. Bei Cicero steht ex Samnio pro Cluent. 69, 197,
aber e Samnio Ep. Att. 8, 1 1 D, 3; ex Sardinia pro Scaur. 18,
40; 19, 43, aber e Sardinia pro Scaur. 2, 8; ex senatu pro Sext.
Rose. 3, 8; Verr. a. pr. 3, 9; pro Cluent. 42, 119; 48, 135; de
— 896 —
domo 47, 123; pro Sest. 12, 28; Ep. Att. 1, 17, 8; Ep. ad Q.
fr. 2, 7, (9), 2, aber e senatu Brut. 60, 218; 61, 219; pro Mu-
ren. 25, 51; pro Sest. 55, 117; Cat. Mai. 12, 42; ex septem Tim.
6, 19; Ep. ad Brut. 1, 15, 3 (bis), aber e septem Acad. 2, 37,
118; Fin. 3, 22, 76; Lael. 16, 59; ex singuHs Invent. 2, 14, 46;
de orat. 3, 37, 149; Part. orat. II, 38; Tuscul. 5, 10, 31; Divin.
1, 41, 92; Rep. 2, 9, 16; Off. 1, 5, 15, aber e smgulis Orat. 63,
212; ex sinu Verr. 1, 10, 27; 5, 47, 125, aber e sinu pro Cael.
24, 59; Ep. ad Brut. 1, 7, 2; ex socero de orat. 2, 6, 22, aber
e soceri Ep. Att. 10, 4, 3; ex Socraticoruvi Parad. 1, 1, 6, aber
e Socraticorum Acad. 1, 4, 16; ex somno Acad. 2, 29, 93; pro
Sulla 8, 24; Ep. Fam. 16, 14, 2, aber e somno Tuscul. 4, 19, 44;
Nat. Deor. 2, 57, 144; Rep. 6, 12, 12; ex summo Fin. 4, 6, 15;
ex summa Verr. 3, 92, 215; de imper. Cn. Pomp, 15, 44; leg.
agr. 2, 35, 97; ex summis Brut. 62, 224; Rep. 2, 42, 69; Parad.
2, 16; ex summorum Prov. cons. 8, 20, aber e summis Ep. Att.
1, 14, 1; ex suo Invent. 2, 45, 132; Topica 8, 37; de imper. Cn.
Pomp. 9, 22; Divinat. 2, 40, 83; ex sui Acad. 2, 47, 146; Tuscul.
5, 15, 45 (bis); ex sua Invent. 1, 10, 14; 2, 25, 75; 2, 33, 102;
2, 38, 112 (bis); 2, 58, 176; de orat. 2, 39, 163 (bis); pro Sext.
Rose. 9, 26; 50, 147; pro Q. Rose. 18, 55; Verr. 1, 40, 104; 1,
47, 123; 3, 71, 167: 5, 38, 101; 5, 49, 128; 5, 72, 187; pro
Caecin. 27, 77; leg. agr. 2, 16, 43; 2, 24, 64; pro Sulla 28, 71
Divinat. 2, 40, 83; Cat. Mai. 13, 43; Parad. 1,3, 15; Tim. 8, 26
ex suis Invent. 2, 24, 74; pro Sex. Rose. 10, 27; Verr. 1, 3, 7
1, 22, 59; 4, 49, 109; 5, 38, 101; de domo 55, 141; in Vatin.
9, 23; pro Milon. 33, 90; Parad. 6, 3, 49; Ep. ad Q. fr. 1, 1,
3, 10; 1, 2, 2, 5, aber e suo pro Plane. 41, 97; Rep. 2, 7, 12
und e suis Verr. 5, 41, 107; Catil. 2, 1, 2; ex Syria in Pison.
21, 49; Phil. 2, 5, 12; Tuscul. 2, 25, 61; Ep. Fam. 12, 17, 1;
15, 2, 1; 15, 2, 7; 15, 4, 4, aber e Syria Orat. 70, 232 (bis).
Ex steht: ex Sabinis; exsacro; ex saevis; exsalute; ex sapien-
tissimo; ex Saufeio; ex scelere; ex schola (scholis); ex scientia;
ex scriptione (scriptionis) ; ex scripto (scripti; scriptis); ex scrip-
tura; ex scruplosis; ex scurrarum; ex se (sese); ex sedibus; ex
seditiosa; ex selectione; ex senatoris; ex senatus aestumatione
ex senatus auctoritate; ex senatus consulto [de orat. 1, 57, 243
2, 30, 132; 2, 31, 134; Brut. 22, 85; Verr. 1, 12, 34; 1, 14, 37
1, 39, 98; 2, 37, 90; 2, 50, 123; 3, 70, 163; 3, 81, 188; 5, 21,
52; 5, 21, 53; de imp. Cn. Pomp. 21, 62; pro Rabir. 7, 21; in
Pison. 31, 77; de domo 54, 138; Har. resp. 7, 14; pro Sest. 24,
— 897 —
53; 51, 109; 60, 128; in Vatin. 15, 37; pro Ligar. 7, 21; 9, 27;
Phil. 3, 15, 38; 10, 11, 26; 11, 12, 31; Off. 3, 22, 87; 3, 30, 109;
Rep. 3, 18, 28; Ep. Farn. 1, 9, 25; 2, 13, 3; 3, 2, 2; 10, 16, 1;
12, 22, 3; 12, 28, 2; 12, 30, 7; 15, 4, 3; Ep. Att. 1, 13, 3; 1,
14, 5; 1, 16, 2; 4, 1, 7; 4, 2, 3; 4, 3, 2; 4, 17 (18), 3; 6, 4, 1;
7, 3, 1; 10, 3; 10, 4, 9; 16, 16 A, 6; 16, 16 C, 11; ex S. C. de
orat. 1, 40, 181; Divin. in Caec. 10, 32]; ex senatus sententia;
ex senibus; ex sententia [nach Wunsch: de orat. 1, 27, 123; Op-
tim. gen. 2,4; Acad. 2, 31, 100; Ep. Farn. 1, 7, 5; 2, 15, 1; 10,
25, 2; 12, 10, 2; 13, 57, 2; Ep. Att. 3, 20, 1; 4, 14, 2; 5, 21, 1;
Ep. ad Q. fr. 2, 12 (14), 1; Ep. ad Brut. 1, 9, 3]; ex sermone
(sermonibus): ex serva; ex servis: ex servula; ex Sex.; ex Sicca;
ex Sicilia; ex Siciliensi; ex Sibyllinis; ex silentio; ex silvis; ex
simili; ex similitudine; ex singulari; ex sobrio; ex societate (so-
cietatis); ex sociis (sociorum); ex solida (solidis); ex somnio; ex
sororis (sororum); ex sortibus; ex specie; ex spelunca; ex sponso;
ex statu; ex statura; ex Sthenii; ex stirpe; ex studio; ex suasio-
nis; subsortitione; ex Sulpicii; ex summissione ; ex supellectile; ex
superiore (superioris; superioribus; superiorum) ; ex supplicatione;
ex suspicione; ex syngrapha, aber e: e sacrario Verr. 4, 3, 7; 5,
72, 187; e saxo Verr. 5, 27, 68; Acad. 2, 11, 101; e scaena pro
Q. Rose. 11, 30; e. sepulcro pro Plane. 40, 95; e Servitute Off. 2,
18, 63; e signo Verr. 4, 49, 110; e Sinuessano Ep. Att. 15, 2, 1;
e Üolonio Ep. Att. 2, 9, 1; e sophistarum Orat. 27, 96; e specula
Verr. 5, 35, 93; e Stoicis Divin. 2, 42, 88. Bei Caesar liest naan:
ex suo bell. civ. 1, 20, 5; ea; sua bell. Gall. 6, 9, 6; bell. civ. 3, 6, 1 ;
3, 60, 1 ; ex suis bell. Gall. 2, 29, 4; 3, 28, 4; 5, 6, 2; 5, 12, 2; 6, 19,
1; 6, 30, 4; 6, 31, 4; bell. civ. 1, 17, 4; 1, 72, 2; 3, 103, 1; 3, 109,
3, aber e suis bell. Gall. 1, 28, 4; 1, 47, 1; 1, 47, 3; immer ex
saltu ; ex saluberrimis ; ex Sardinia; ex senatus consulto; ex Se-
quanis; ex servis; ex sescentis; ex Sicilia; ex significatione; ex
Silva (silvis); ex similitudine; ex solo; ex statione; ex superiore
(superioribus); ex Syria. Noch findet sich ex Sardinia Brut, bei
Cic. Ep. Farn, 11, 26; ex saxo C. I. L. 5, 844; ex se und ex sese
Plaut. Poenul. 1, 2, 30 (239); Terent. Andr. 5,4,51 (954); Luc-
ceius bei Cic. Ep. Farn. 5, 14, 1; Servius bei Cic. Ep. Farn. 4,
5, 3; Sallust. lug. 5, 7; 85, \6; Liv. 24, 18, 2; Plin. N. H. 18,
35, 84 (358); 21, 18, 69 (113); 23 Prooem. 1; 34, 16, 47 (159);
Tacit. Ann. 2, 38; 11, 21; ex secundis Sallust. lug. 40, 5; ex
senatus consultu Cael. bei Cic. Ep. Farn. 8, 13, 2; Sallust. Catil.
42, 3; Liv. 29, 36, 11; 43, 9, 6; 43, 15, 5; Quintil. 3, 7, 2; ex
Neue -Wagener, Lat. Formenlehre. II. 3. Aufl. 57
— 898 —
senatu Q. Cic. petit. consul. 2, 8; Cael. bei Cic. Ep. Farn. 8, 10,
2; ex seotentia Plaut. Aul. 4, 1, 3 (589); Captiv. 2, 2, 97 (347);
Menaech. 5, 9, 89 (1151); Mil. Glor. 4, 1, 1 (947); Mercat. 1, 1,
93; 2, 3, 36 (370): Persa 1, 1, 10; 1, 1, 18; Trucul. 5, 69 (961);
Terent. Heaut. 4, 3, 5 (683); Phorm. 2, 1, 26 (256); Hecyr. 5,
4, 32 (872) und Adelph. 3,3, 17 (371); 3, 3, 66 (420); Plancius
bei Cic. Ep. Farn. 10, 17, 1; Corn. Nepos Alcib. 7, 1; Sallust.
lug. 38, 4; 43, 5; 109, 4; Liv. 10, 11, 3; 10, 30, 1; Quintil. 8,
5, 1 ; ex servo Terent. Andr. 1, 1, 10 (37); ex sociis Sallust. lug.
44, 1; 88, 3; ex solido Senec. de dem. 1, 1, 6 und Curt. 9, 2,
14; ex somno Plaut. Mercat. 1, 2, 48 (160); Liv. 1, 58, 3; ex
summis Plaut. Mercat. 1, 2, 1 (111); ex scripto Quintil. 3, 6, 46;
8 Prooem. 10; ex sparto Colum. 9, 4, 7 ; ex spelunca Liv. 1, 7,
7; ex spiritu Plaut. Amphitr. 1, 1, 78; ex spina Plin. N. H. 28,
8, 27 (104); ex splendidis Senec. Epist. 44, 4; ex sponsa Plaut.
Trucul. 4, 4, 12 (865); ex sponsoribus Gaius Inst. 3 § 121 und
ex sponsionum 4 § 1; ex sportulis luschr. Orell. 3722; ex sta-
tione, ex stationibus Liv. 3, 28, 4; 5, 15, 5; 7, 10, 2; ex stipe
Quiut. 1, 12, 18; luscr. Neap. 6764; 6775; ex stipulatione Quin-
til. 4, 2, 6; ex stipulatu Gaius Inst. 3 § 94; 4 § 55; 4 § 116; ex
stirpe Sallust. lug. 35, 2; ex strepitu Liv. 4, 41, 5; ex studio
Quintil. 10, 7, 7; ex stultitia Afran. (321) bei Nonius S. 519, aber
e semine Plin. N. H. 12, 25, 54 (119); e senioribus Tacit. Ann.
2, 60; e servitio Tacit. Ann. 1, 23; e sicco Verg. Georg. 2, 31;
e somno Tacit. Germ. 22; ex sua Q. Cic. pet. cons. 3, 10; Brutus
bei Cic. Ep. ad Brut. 1, 11, 1; e Sunio Terent. Eun. l, 2, 3 (115),
von Cic. Ep. Att. 7, 3, 10 citiert; ex Syria Lentulus bei Cic. Ep.
Fam. 12, 15, 7.
Vor t kommt bei Varro (vergl. Röfsner a. a. 0. p. 57) e
8 mal, ex 20 mal vor. Bei Cicero stebt : ex tem-plo Verr. 4, 58,
130, aber e UmiAo de orat. 2, 47, 197; Verr. 5, 72, 186; ex
tempore Invent. 1, 17, 25; 1, 25, 36; 2, 38, 112 (bis); 2, 58, 176
(bis); de orat. 2, 60, 246; 3, 50, 194; Orat. 20,, 89; Brut. 81, 219;
Verr. 1, 23, 60; 3, 14, 36; 3, 20, 51; 3, 36, 141; 3, 71, 167;
leg. agr. 2, 21, 56; pro Flacc. 15, 36; pro Arch. 8, 18; TuscuL
5, 31, 88; Divin. 1, 33, 72; Rep. 1, 6, 10; OÖ. 2, 9, 33; 3, 6, 32;
Ep. Fam. 5, 8, 3; 12, 19, 3; Ep. Att. 9, 2% 3; 10, 1, 2; 14, 17,
1; Ep. ad Brut. 2, 1, 1; ex temporibus Inveot. 1, 25, 36; Verr.
3, 92, 215; ex temjjorum Inveut. 2, 55, 168, aber e temporum ci-
vilium natura atque ratione Ep. Fam. 6, 6, 8; ex tenebris leg.
agr. 1, 1, 3; pro Sest. 4, 9; in Vatin. 9, 23, aber e tenebris pro
— 899 —
Deiot. 11, 30; ex terra Tuscul. 1, 27, &Q\ 5, 34, 99; Nat. Deor.
2, 33, 84; 2, 56, 140; Divin. 1, 42, 93 (bis); Rep. 2, 5, 10; Oflf.
2, 3, 13; Ep. Att. 2, 7, 4; pro Cael. 6, 14, aber e terra Acad.
1, 7, 26; Fin. 4, 5, 13; 5, 4, 10; 5, 9, 26; Tuscul. 1, 44, 106;
3, 8, 18; 5, 13, 37; Nat. Deor. ?, 11, 29; 2, 12, 33; 2, 19, 50;
2, 47, 120 (bis); 2, 53, 131; Divin. 1, 18, 34; 2, 57, 117; Rep.
3, 28, 40; Oflf. 2, 3, 11; Cat. Mai. 15, 52; e terrae Nat. Deor. 2,
60, 151 und e terris 2, 26, 66; ex tota pro Sext. Rose. 11, 87;
Divin. in Caecil. 4, 14; Verr. 2, 4, U; 2, 19, 46; 4, 67, 150; de
imper. Cn. Pomp. 9, 22; pro Cluent. 35, 97; 47^ 131; Catil. 3,
8, 19: pro Sulla 8, 24; de domo 43, 111; pro Sest. 11, 26; 61,
129; Phil. 12, 7, 16: Off. 3, 31, 111, aber e tota Optim. gen. 7,
22; ex triLus de orat. 2, 38, 157; 2, 77, 310; Brut. 53, 197 (bis);
Orat. 52, 175: 63, 214; Part. orat. 18, 61; Verr. 2, 51, 127; Fin.
5, 7, 19: Rep. 1, 30, 46; 1, 45, 69 (bis); 2, 23, 41; Off. 1, 10,
32: 2, 9, 31; Tim. 7, 22, aber e tribus Orat. 56, 188; Rep. 1, 35,
54 (bis); 2, 39, 65; ex tiio de orat. 3, 36, 146; Verr. 3, 54, 126;
pro Milon. 31, 85; Tuscul. 1, 17, 39; Ep. Fam. 7, 28, 2; 13, 50,
2; 15, 12, 1; Ep. Att. 3, 19, 1; 4, 19 (17), 2; 9, 18, 1; ex tua
Invent. 1, 52, 99: Brut. 40, 150; pro Q. Rose. 18, 54; Verr. a.
pr. li, 33; 2, 60, 148; 5, 49, 128; in Vatin. 6, 15; Nat. Deor.
3, 25, 65; Ep. Fam. 13, 57, 2; Ep. Att 1, 5, 5; Ep. ad Q. fr.
1, 2, 3, 1 1 ; Ep. ad Brut. 1, 2, 2; ex tui de orat. 2, 64, 260; ex
tuis Orat. 16, 52; Part. orat. 40, 140; pro Q. Rose. 2, 5; Verr.
2, 59, 146; 5, 72, 186; in Vatin. 5, 13; pro Deiot. 5, 14; Parad.
6, 1, 45; Ep. Fam. 1, 5% 1; 1, 5% 4; 2, 8, 1; 2, 10, 4; 2, 15, 2; 3, 1,
1; 3, 3, 1; 3, 5, 1; 3, 6, 2; 3, 8, 1 ; 3, 8, 10; 3, 9, 2; 3, 11, 3;
4, 4, 5; 5, 16, 1; 7, 7, 1; 7, 14. 2; 7, 17, 1; 7, 31, 2; 9,24, 1;
10, 13, 2; 11, 12, 1; 12, 7, 1; 13, 44; 13, 68, 1; 14, 6; 15, 20,
3; 16, 22, 1; Ep. Att. 2, 12, 2; 3, 8, 3; 3, 10, 1; 3, 14, 1; 4,
8^ 3; 5, 20, 8; 6, 9, 1; 6, 9, 3; 9, 8, 3; 10, 8, 1; 11,5, 1; 12,
1, 2; 12, 27, 2; 12, 45, 3; 13, 25, 2; 13, 29, 2; 14, 9, 1; 14,
10, 2; 14, 7A, 4; 14, 19, 5; Ep. ad Q. fr. 3, 1, 3, 10; Ep. ad
Brut. 1, 12, 3; 1, 15, 10; ex tuorum Ep. Fam. 11, 8, 2; 12, 24,
1; Ep. ad Brut. 2, 2, 1, aber e tuis Phil. 13, 11, 25; nur ex:
ex tabulis; ex taciturnitate; ex tarn; ex tanto (tanta; tantis);
ex tarditate; ex te; ex temperatione; ex tempestatum; ex tene-
bricosa; ex tensarum ; ex ternis; ex tertio (tertia); ex testa-
mento (testanientis); ex teste (testium; testibus); ex testimo-
nio (testimoniis) ; ex Theophane; ex Tigrani: ex Timarehide; ex
Tirone; ex tortuosis; ex tot; ex toto (totius); ex tragoedia; ex
57*
— 900 -
Transalpinis ; ex translatione; ex translativo; ex Trebulano; ex
tribunatu; ex tributo (tributis); ex triennio; ex triente; ex trinis;
ex triplici; ex tripudiis; ex trivio; ex trunco; ex Tullia; ex tu-
multu ; ex turbuleuta; ex turri* ex tyranno; nur e: e terrestri
Verr. 5, 51, 133; e Thessalia Phil. 2, 24, 59; e theatro Fin. 1,
15, 49; Nat. Deor. 3, 30, 74; e thesauris Fin. 2,21,67; e Theo-
pkrasti Brut. 9, 37; e Tib. Coruncanii de domo 54, 139; e togatis
Rep. I, 22, 36; e totidem Orat. 64, 215; e transverso Acad. 2,
38, 121; e Tusculano Ep. Farn. 9, 2, 1; Ep. Att. 13, 21, 2. Bei
Caesar steht nur ex vor t: so ex tabernaculo; ex tanto (tanti);
ex tectis; ex tempore; ex Tencteris; ex terra; ex terrore; ex ter-
tia; ex Thessalia; ex Thracia; ex timore; ex totis; ex Transrhe-
nanis; ex tribunali; ex tribus; ex tumulo; ex turri (turribus).
Sonst steht noch: ex tam propinquis stativis Liv. 31, 36, 5; ex
tanta Terent. Adelph. 3, 1, 10 (297); ex te Plaut. Amphitr. 2, 2,
132 (764); 2, 2, 180 (812); Captiv. 2, 2, 13 (263), Bacch. 2, 2,
12 (i89); 5, 2, 42 (1161); Terent. Andr. 3, 3, 2 (534); Eunuch.
4, 4, 44 (712); Hecyr. 3, 3, 32 (392); 4, 2, 3 (579); Adelph. 5,
3, 11 (797); Lentul. bei Cic. Ep. Fam. 12, 14, 8; Liv. 28, 7, 7;
ex tempore Q. Cic. pet. cons. 6, 24 (bis); Quintil. 6, 3, 111; 9,
4, 114; 10, 3, 17; 10, 7, 1; 10, 7, 4; 10, 7, 28; 10, 7, 30; 11,
1, 1; 11, 2, 39; 11, 2, 49; 11, 3, 25; 12, 9, 17; Suet. Aug. 98
und Tib. 70; ex toto Ovid. Heroid. 15, 158; Ep. ex Pont. 1, 6,
28; 4, 8, 72; Senec. Contr. 1, 7, 5; 1, 8, 8; 2, 2, 6; 9, 5, 11;
9, 6, 13; 10, 1, 10; de ira 2, 6 und Epist. 75, 10; Cels. 1, 3
(18, 35 ed. Daremberg); 1, 4 (22, 30); 2, 4 (35, 4); 2, 8 (45,
36; 47, 4; 48, 19); 2, 17 (63, 3); 3, 2 (76, 36); 3, 3 (77, 25);
3, 4 (82, 2); 3, 5 (83, 1); 3, 7 (89, 2); 3, 12 (93, 21); 3, 14
(95, 5); 3, 15 (96, 16); 3, 21 (106, 13; 109, 28); 3, 24 (115, 16);
4, 1 (124, 31); 4, 8 (130, 31); 4, 26 (151, 20); 4, 32 (159, 7);
5, 28 (219, 13; 221, 17); 6, 7 (239, 30); 7, 4 (267, 29); 8, 2
(330, 6); Colum. 2, 21, 2; 5, 8, 6; 6, 14, 6; Plin. N. H. 11, 17,
17 (54); Curt. 8, 6, 23, vergl. Wöliflin, Archiv 4 p. 144; ex tuto
Ovid. Ars am. 3, 603; Liv. 10, 34, 8; 21, 26, 5; 22, 15, 5; 26,
38, 6; 38, 6, 9; 42, 30, 7; Suet. Tib. 73; ex tuto coeptorum fini-
timoque receptu Liv. 22, 12, 10; ex tuo Terent. Heaut. 5, 1, 7
(880); Brutus bei Cic. Ep. Fam. 11, 11, 2; ex tua Plaut. Pseud.
1, 3, 102 (338); ex tuis Plaut. Epidic. 5, 1, 19 (625); Terent.
Adelph. 2, 1, 22 (176); Matius bei Cic. Ep. Fam. 11, 28, 1, aber
e tam Plin. N. H. 17, 10, 14 (72); e torquibus Verg. Georg. 3,
168. Bei Lucrez ist immer e vor t, wie Lachmann zu 6, 1018
- 901 —
bemerkt, so e taedis; e tantis; e tenebris; e terra (terris) ; e toto
und e turis glebis.
Vor V (vergl. Scaur. 2262 |30, 5]) kommt bei Varro (Röfsner
a. a. 0, p. 57) 7 mal, ex 16 mal vor. Bei Cicero steht ex variis
Invent. 2, 2, 4: de orat. 1, 61, 262, aber e variis Legg. 2, 16, 40;
ex verbo Part. orat. 7, 23 (bis); Topica 8, 35; 8, 36; ex verbi
Topica 2, 10; ex verhis de orat. 3, 37, 149; Topica 3, 12; Op-
tim. gen. 2, 4; pro Caecin. 18, 52 (bis), aber e verbo Acad. 2, 6,
17; 2, 10, 31; Fin. 3, 4, 15; 3, 16, 52; Tuscul. 3, 4, 7; ex vero
Fat. 9, 17; 9, 18; 16, 37; ex vera pro Flacc. 26, 61; ex veri's
Fat. 9, 17, aber e vero Fat. 7, 14; ex vetere Brut. 31, 120; Di-
vin, in Caecil. 13, 43; Verr. 2, 50, 123; 2, 50, 124; 3, 60, 137;
3, 89, 209; 5, 56, 145; pro Cluent. 28, 76; 38, 107; de domo
34, 92; Nat. Deor. 3, 23, 60; ex veterum pro Muren. 14, 31; ex
veteribus Brut. 49, 181; pro Font. 12, 26, aber e vetere Acad. 1,
4, 13; ex viarum pro Font. 8, 17, aber e via Phil. 1, 5, 12; Ep.
Att. 9, 15, 4; ex virtute Fin. 4, 13, 35; Rep. fr. 8 ed. C. F. W.
iMüller p. 379, 30; Off. 2, 15, 52; Ep. Fam. 5, 17, 5; 13, 27, 4,
aber e virtute (gemäfs der Tugend) Fin. 2, 11, 34; 4, 11, 26; ex
vita de orat. 1, 57, 243; pro Q. Rose. 14, 42; pro Cael. 31, 75;
Cato Mai. 23, 84, aber e vita Brut. 1, 4; 20, 80; Phil. 9, 1, 2;
13, 19, 41; Acad. 2, 12, 39; Fin. 1, 15, 49; 3, 18, 60 (bis); 3,
18, 61; Tuscul. 1, 24, 57; 1, 30, 74; 1, 41, 98; 1, 49, 118; 4,
20, 45; Divin. 1, 23, 47; Fat. 13, 29; Rep. 2, 14, 27; Legg. 2,
19, 48; Off. 1, 43, 153; Cato Mai. 23, 82; Lael. 3, 12; 13, 47;
13, 48 (bis); 27, 102; e vitae Nat. Deor. 2, 66, 167; ex vitiis de
orat. 2, 85, 349; Parad. 3, 1, 22, aber e vitio Acad. 2, 9, 27
und e vitiis Fin. 3, 11, 39; ex vobis pro Sext. Rose. 36, 104; de
imper. Cn. Pomp. 20, 59; pro Cael. 3, 7; in Pison. 15, 36, aber
e vobis Verr. 1, 6, 15; pro Rabir. Post. 6, 15; ex voltu Brut. QQ,
234; pro Muren. 21, 44; Ep. Att. 14, 13B, 1, aber e vultu Legg.
3, 16, 37, nur ex: ex vastitate; ex vectigalibus; ex venis; ex ve-
nustate; ex Velia; ex Yelleio: ex vepreculis; ex veritate; ex
Verris; ex vestro (vestra, vestris) ; ex veteranis; ex vetustatibus;
ex vexandis; ex vi; ex vicesima; ex vicis; ex victoria; ex victu;
ex viginti; ex vilissimis; ex vino; ex virginum; ex viro; ex voca-
bulis; ex voluntate; ex volgi; ex vulnere (volneribus) , nur e: e
vadis pro Cael. 21, 51; e vagina Invent. 2, 4, 14; 2, 4, 15; e
vestibulo pro Caec. 31, 89; e vestigio Divin. Caecil. 17, 57, von
Prise. 18, 31, 301 S. 1212 (II 373, 10) belegt; e viatore Ep. Att.
9, 11, 1; e victoribus Rep. 1, 34, 51; e villa pro Milon. 18, 48;
— 902 —
20, 54; Ep. Att. 12, 1, 1; 13, 16, 1; e vincUs (vinculis) de orat.
2, 6, 22; Orat. 23, 77; e voce Orat. 17, 55; e Volcano Nat. Deor.
3, 23, 57; e volgari Orat. 57, 192. Bei Caesar liest man ex
vestigio bell. civ. 2, 25, 6; ex vestigiis bell. Gall. 6, 27, 4, aber
e vestigio bell. civ. 2, 12, 3, sonst nur ex\ ex vallo; ex variis;
ex veterana (veteranis); ex veteribus ; ex via; ex victoria; ex vi-
minibus; ex vinclis; ex vobis; ex Voluseno. Noch findet sich:
ex vano Liv. 22, 7, 4; 27, 26, 1; 33, 31, 4; ex vera Terent.
Adelph. 5, 9, 30 (987); ex vero (veris) Sallust. Catil. 8, 1 ; Horat.
Serm. 2, 2, 56; Ovid. Amor. 3, 9, 4 und Fast. 2, 859; ex verbo
Quint. 11, 2, 19; ex verna Liv. 22, 2, 10; ex vestigio Flor. 2, 8,
11; ex vetustate Quintil. 10, 1, 34; ex vestra Plane, bei Cic. Ep.
Farn. 10, 11, 2; ex vilioribus Quintil. 10, 1, 58; ex vinclis Liv.
22, 19, 5; ex virtute bell. Afric. 45, 4; Sallust. lug. 5, 4; ex vita
Q, Cic. pet. cons. 13, 53: Quintil. 11, 1, 10; ex vitio Horat. Serm.
1, 4, 140 und Ovid. Fast. 2, 601; ex volneribus Asin. PolHo bei
Cic. Ep. 10, 33, 4; ex voluntate Baibus et Oppius bei Cic. Ep.
Att. 9, 7A, 1, aber e: e vestigio Serv. Sulpic. bei Cic. Ep. Farn.
4, 12, 2; Val. Maxim. 1, 5. 1; 1, 7, 4; 2, 7, 10; 4, 1, 15; 5, 6,
4; 6, 5 ext. 2; 7, 2 ext. 15; Leichenrede aus der Zeit des Augu-
stus CLL. 6, 1527 a Z. 11; Plin. N. H. 10, 38, 54 (112); e vir-
tute (gemäfs der Tugend) Plaut. Poenul. 5, 5, 49 (1328); e vero
Plaut. Stich. 1, 3, 88 (242); e visceribus Dichter bei Cic. Tuscul.
2, 14, 34; e viperino Acc. (552) bei Cic. Tuscul. 2, 7, 19 (in der-
selben Stelle bei Nonius S. 324 ist ex viperino und bei Cic. Fir.
2, 29, 94 fehlt die Präposition).
E Zenonis schola Nat. Deor. 3, 31, 77.
14. Für pro hatte die alte Sprache ohne Zweifel auch prod,
welches in den Composita prodest, prodeo, prodigo, prodigus her-
vortritt; daneben prode, vergl. p. 662. Pro erleidet in einigen Com-
posita die Metathesis. Ueberall porrigo und dafür porgo, vergl. por-
gebat Sil. 9, 458; porxit Stat. Silv. 2, 1, 205 (Bäbrens promsit); por-
gam Fest. ed. Thewrewk p. 274, 15: antiqui etiam porgam dixerunt
pro porrigam; perge Plaut. Pseud. 2, 4, 18 (708); Auson. Edyll.
4, 37 (ed. Peiper p. 263); porgite Plaut. Epid. 5, 2 Grex (733);
Verg. Aen. 8, 274; porgens Cic. Arat. 211; Val. Flacc. 2, 656;
porgere Gell. 5, 14, 21; porgi Stat. Theb. 8, 775; Itin. Alex. 9
ed. Mai (porrigi ed. Paris.).
Portendo und pom'cio werden im Gebrauch von protendo
und proicio unterschieden. Porfendere und portentum beziehen
sich immer auf ein zu erwartendes Geschick ; porriciam porro
- 903 —
iaciam , sagt Paul. Festi S. 223 ed. Thewrewk. Den eigentüm-
lichen Gebrauch des Wortes von der Darbringung der exta der
Opfertiere erläutert Macrob. Sat. 3, 2, 2 bis 5: E.rtaque salsos
porricinm in ßuctus (Verg. Aen. 5, 238) non ut quidam proiciarriy
aestimantes dixisse Vergilium proicienda exta quia adiecit in
ßuctus. Sed non ita est. Nam et ex disciplina haruspicum et
ex praecepto pontificum verbura hoc sollemne sacrificantibus est,
sicut Veranius ex primo libro Pictoris ita dissertationem huius
verbi exsecutus est exta porricinnto., dis danto, in altaria aramve
focumve eove quo exta dari debebunt. Porricere ergo non proi-
cere proprium sacrificii verbura est, et quia dixit Veranius in
arara focumve eove quo exta dari debebunt, nunc pro ara et foco
mare accipiendum est cum sacrificium dis maris dicatur. Ait enim
(nun folgen die "Worte des Vergil Aen. 5, 235 — 248). Ex his
docetur in mare rite potuisse porrid exta non proici. Serv. be-
merkt zu dieser Stelle: Exta proiciuntur in fluctus, aris porri-
ciuntur, hoc est porriguutur; nisi forte dicamus etiam fluctibus
offerri, quod si est, porriciam legendum. In den Hdschr. des
Verg. ist proiciam, nur im Med. ist darin das o durchstrichen,
und über der Zeile zwischen p und r ein o eingeschaltet. In
der sehr ähnlichen Stelle Aen. 5, 776 (proicit in fluctus ac vina
liquentia fundit) haben alle Hdschr. proicit ohne Korrektur. Bei
Plaut. Pseud. 1, 3, 32 (;-zß6) ist im vet. , decurt. und Vat. pori-
tiam; in einer Stelle des Naev. Bell. Poen. (v. 35) bei Non. S. 76
simul atrocia proicerent exta (in den Hdschr. extra) ministratores
(Merc. prosicerent, Junius wollte porricerent, was auch L. Müller
hat). A porriciendo hat Varro L. L. 6, 7, 54, aus dem Kopenh.
wird a proiiciendo, aus dem Par. a apporigendo bemerkt. Bei
demselben ist inter exta caesa et porrecta 6, 3, 16; inter hostiam
caesam et exta porrecta 6, 4, 31 und ex mercibus libamenta por-
recta sunt Herculi in aram 6, 7, 54, allein in dem vielfach ge-
fälschten cod. B, in den übrigen Hdschr. in allen diesen Stellen
proiecta, was auch Spengel hat. Cicero schreibt Ep. Att.
5, 18, 1 ne quid inter caesa et porrecta, ut aiunt, oneris mihi
addatur aut temporis, vergl. Otto, Sprichwörter der Römer p. 63,
293, wo auf Varro L. L. 6, 31; Macrob. 3, 2, 3 und Marquardt,
Rom. Staatsverw. III p. 178 verwiesen ist. Varro R. R. I, 29, 3
sagt: Quod est inter duos sulcos, elata terra dicitur porca, quod
ea seges frumentum porricit; sie quoque exta deis cum dabant,
porricere dicebant. Hierzu bemerkt Keil im Kommentar (p. 83)
zu dieser Stelle: Porrigit et deinde porrigere in codice est, quae
- 904 -
Politianus et Victorius correxerunt. Idem vitium est in codice
Festi p. 238, 7 porcas, quae inter duos sulcos fiunt, ait Varro
dici, quod porrigant frumentum. Auch L. Müller schreibt Nonius
S. 61, wo die Stelle aus Varro angeführt wird, porricit. Bei Liv.
29, 27, 5 ist in den Hdschr. richtig: cruda exta caesa victimae,
uti mos est, in mare proiecit, obgleich Sigon. und Gronov por-
ricit empfehlen. In den Worten des Fenestella bei Non. S. 154
vermutete Palmer wegen der exta (in den Hdschr. extra) statt
des überlieferten proiecissem, was H. Peter, Histor. Rom. Fragm.
p. 272, 9 schreibt, ein porrecissem, welche Form unbeglaubigt ist,
aber L. Müller hat doch porrecissent gesetzt.
Einzeln steht die Schreibung porfiteri Plaut. Men. 4, 2, 80
(643) im decurt., durch welche dem Versmafs nachgeholfen wer-
den sollte, da pro in profiteri gewöhnlich kurz ist. Polliceor
poUinxi pollinctor polluceo polluctum scheinen auf der nämlichen
Metathesis in Verbindung mit der Assimilation des r zu beruhen.
15. Die alte Nebenform für sine (dafür auch sene CLL. 9,
5867; 12, 682 a), sed oder se, ist erhalten in sed fraude sua
C. L L. 1, 198 Z. 64. 69 und 1, 200 Z. 29. 42, se fraude esto in
den Bruchstücken aus den Zwölftafelgesetzen (III 6; X 7) bei
Gell. 20, 1, 49 und Cic. Leg. 2, 24, 60, se dulo malo CLL. 1,
200 Z. 40. Für sine war nach Festus unter nesi S. 166, 25 in
der Inschrift des Altars der Diana Aventinensis «es«', vergl. Her-
mes 4 S. 284. Paul. Festi S. 500, 6 sagt: Sed pro sine inve-
niuntur posuisse antiqui, und S. 415, 1 über socordiam: Compo-
situm videtur ex se, quod est sine, et corde. Securus wird von
Isid. Orig. 10, 247 erklärt quasi sine cura. Sed begegnet in se-
ditio, welches von Cic. Rep. bei Non. S. 25 und bei Serv. zu
Verg. Aen. 1, 149 davon abgeleitet wird, quod seorsum eunt alii
ad alios; se in secedo secerno secludo secubo segrego seiungo
seligo semigro semoveo seorsum separo sepono sevoco.
16. Für in (vergl. Dorsch a. a. 0. p.32) wird in der Komposition
nach Mar. Victor. 1 S. 2464 (18, 23) und Prise. 2, 2, 9 S. 570 (1 49,
25) vor p, b und m, nach dem ersteren auch vor f und v, im geschrie-
ben. Er führt imfert und imficit neben imbibit und imbuit an. "Wir
finden aber nur infatuo, infero, inficio, infigo, infindo, inflammo, in-
flecto, infligo, inflo, influo, infodio, informo, infringo, infundo, desglei-
chen invado, invalesco, inveho. invenio, inverto, investigo, invideo,
invoco, involvo. Vorherrschende Schreibung aber ist impedio, im-
pello, impendeo, impendo, impertio, impeto. impingo, impleo, im-
plico, imploro, impluit, impono, importo, imprimo, impugno, im-
— 905 —
puto: imbibo, imbuo; immergo, immigro, immineo, imminuo, im-
misceo, immitto, immolo, immorior, immoror, immuto.
Auch in der NebenstelluDg zu einem Nomen wird vor denselben
Buchstaben zuweilen im (vergl. Georges, Lexicon der lat. Wortfor-
men p. 343) gefunden. Im praet. CLL. 3, 4487; 6, 2649; im pace
5, 307: 8, 10542; im perpetuum Inschr. Orell. 2428 und 2489
Col. I Z. 11 (daselbst Col. 1 Z. 6 in perpetuom und Col. 2 Z. 33
in perpetuum); Plaut. Most. 4, 3, 41 (1033) und Stich. 5, 5, 6
(747) im Leipz.; Cic. de orat. 2, 27, 118 in einigen Lag., darunter
2; leg. agr. 2, 21, 55 im Salzb.; Catil. 1, 12, 30 im Benedictb.
und Duisb.; in Pison. 17, 40 im Erf.; Phil. 7, 9, 27 im Vat.; 12,
6, 13 in demselben und im Bamb. und Gud.; 14, 1, 2 im Ital.:
im posteritatem Catil. 1, 9, 22 im Benedictb.; im pecude Nat.
Deor. 2, 13, 35 im Leid. A; im periculis pro Muren. 38, 83 im
Münchn. E; im periculo Caes. bell. Gall. 2, 26, 5 im Par. 1; im
promptu Liv. 22, 42, 6 im Colb.; im pectus Tac. Ann. 1, 35; im
pedite Tacit. Agric. 12 in TJ; im basi Cic. in Pison. 38, 92 im
Erf.; im hello CLL. 3, 4835; im balneum 4, 2410; im memo-
riam 3, 2981; 3, 3115, und Cic. Phil. 2, 7, 18 im Vat. und 5,
13, 35 im Vat. und Ital.; im mortuo Cic. Phil. 11, 3, 8 im Vat.;
im mentem Phil. 2, 16, 40 im Vat. m. pr. ; Har. resp. 26, 55 im
Par.; im modum Tacit. Ann. 14, 30; 15, 37 und Histor. 4, 22 im
Med.; im mucronem Ann. 15, 54 im Med.; im matrimonio und
im mu(ro) Ephem. Epigr. 4 S. 515 Z. 11 und 19; im mur(o) CLL.
5, 4056 (privil. veter. LIV CLL. 3 S. 897); im manu und im
manibus Plaut. Poen. Prol. 52 und 5, 2, 20 (980) im vet., und
auch im fronte CLL. 1, 1104.
Dagegen inpendere Inschr. Henz. 7419;-; Plaut. Stich. 5,
4, 35 (715) im vet. und decurt.; Cic. Verr.4, 30, 68; 5, 19, 47
und 5, 20, 51 im Reg.; inpensa CLL. 2, 1075; 2, 1089; 2,
1342; 2, 1650; 2, 1724; 2, 1968; 2, 1973; 2, 2021; 2, 4265;
1. Neap. 3954; 6828 Z. 3; Orell. 782; 2193; 4046; 4240 und
Henz. 6702; 7004; inpendium CLL. 3, 5630; 5, 4416; 5, 5005;
L Neap. 79 Z. 32; Orell. 4241; inped(itus) I. Neap. 3629; in-
pedimentum Cic. leg. agr. 2, 9, 24 im Erf. und Rep. 1, 3, 4;
inplere I. Neap. 2024 und Orell. 1186; inponere CLL. 1, 577
CoL 1 Z. 15. 19 und Col 2 Z. 5; 8; U\ 2, 1963 Col. 1 Z. 17
und 2, 1964 Col. 2 Z. 40; L Neap. 4601 Z. 35; Plaut. Most 3,
2, 95 (782) im vet. und decurt; Cic. leg. agr. 2, 18, 49 im Erf.;
inpulsus und inpulsor CLL. 1, 200 Z. 26; Plaut Bacch. 3, 3, 92
im Ambr, und vet; Most. 3, 3, 13 (916) im vet und decurt und
— 906 —
Trin. Prol. 10 in denselben und im Vat.: Verr. 3, 1, 1 im Vat.
Palimps. : inpinge Plaut. Bacch. 4, 7, 2 (800) im vet. und decurt. ;
inplicatus Cic. Verr. 5, 58, 150 im Reg. und de imp. Cn. Pompei
7, 19 im Erf. ; inplorare und inploratio Cic. Verr. 5, 57, 147; 5,
67, 172; 5, 70, 179 und zweimal 5, 72. 188 im Reg.: pro Font.
17, 36 (21, 46) im Vat.; inbuere Plaut. Trin. 2, 2, 16 (294); in-
mittere CLL. 1, 199 Z. 41; Monum. Ancyr. Taf. 4 Z. 12; Cic. Verr.
4, 21, 47 und 4, 45, 101 im Reg.; Caes. bell civ. 2, 10, 6 im
Par. 2; inmersit Plaut. Men. 5, 1, 3 (703) im vet. und decurt.;
inmolitum C. L L. 1, 206 Z. 70; inmolare Inschr Orell. 686 drei-
mal und 2489 Col. 1 Z. 18; 26; inmutaverit Plaut. Mil. Glor. 2,
5, 22, (432) im vet.
Einem in der Komposition folgenden 1 oder r soll nach Mar.
Victor, a. a. 0. das n von in assimiliert werden , wie in illinit,
illectus, illudit; irrepit, irrogat, irruit. Prise, stellt inrumpo und
inruo auf, er erkennt jedoch an , dafs irrito und irriguus gesagt
werde, und hält es für rationabilius, auch irruo und irrumpo zu
sagen, cum nee in simplicibus inveniatur dictionibus n ante r.
Illudo und illido giebt er ohne weitere Bemerkung. Wir finden
inlatus Monum. Ancyr. Taf. 5 Z. 14; CLL. 2, 53; Acta fratr.
Arv. a. 183 II Z. 28: L Neap. 3215; OrelL 2258; 4382 und Henz.
6612; Cic. pro Cael. 22, 54 im Par. und Phil. 6, 1, 2 im Vat.
und ItaL; Caes. bell. Gall. 1, 39, 3; 1, 50, 3; 2,25,3; 2,29,5;
6, 15, 1: 7, 77, 14 und bell. civ. .3, 38, 3; 3, 65, 1; 3,67, 1; 3,
77, 3; inlaturus Caes. bell. Gall. 1, 36, 5; 8, 21, 2; inlecebrosus
Plaut. Bacch. 1, 1, 54 (87) im vet. und in anderen Büchern; in-
licere Plaut. Bacch. 5, 2, 32 (1151) im vet. und Mil. Glor. 5, 42
(1435) im Ambr. und vet.; inligabat Cic. Verr. 4, 24, 54 im Reg.;
inludere Terent. Andr. 4, 4, 19 (758); 5, 1, 3 (822); Eun. 5, 4,
20 (942); Heaut. 4, 4, 19 (748) und Phorm. 5, 8, 22 (915); Cic.
de orat. 1, 19, 87; 1, 20, 91; 2, 3, 10 in einigen Lag., darunter
in der ersten Stelle im 32, und de domo 39, 104 im Par.; pro Sest.
43, 94 im Par. und Gembl. ; inluxere Plaut. Bacch. 2, 3, 22 (256)
im vet., und inluxisse und inluxit Cic. Rabir. perd. 2, 5 in eini-
gen Lag., und Phil. 1, 12, 30; 5, 1, 2; 8, 7, 20 im Vat.; inlustris
CLL. 2, 3738; 5, 365; 5, 3897; I. Neap. 1420; 1526: OrelL
2193; 2355; 2655; 3161; 3184; 3764; 4125 und Henz. 6910; Cie.
de orat. 1, 33, 151 in den Lag. 65. 70. 73; pro Mur. 7, 16 im
Heimst.; pro Cael. 30, 73 im Ambr. Palimps. und Par.; in Pison.
1, 1 im Erf.; Phil. 3, 6, 15 im Vat. und Bamb.; Rep 1, 3, 4;
jnlustrare Cic. de orat. 1, 23, 109 und 1, 39, 177 in den Lag.
- 907 -
65. 70. 73, und pro Balb. 7, 18 im Par. : inluminatus und inlu-
minaverunt Inschr. Henz. 6140 zweimal und 6596; inrepserunt
Cic. pro Arch. 5, 10 im Gembl.; inretitam in Vatin. 1, 2 im Par.;
inridere und inrisio Plaut. Bacch. 3, 4, 17 (515) und Merc. 2, 1,
26 (250) im Ambr. und vet; Most. 3, 2, 125 (812) im vet. m.
sec. und Vat. und 5, 2, 1 1 (1132) im vet. und Vat.: Pseud, 5,
2, 19 (1321) und Irin. 2, 4, 45 (446); Terent. Andr. 3, 2, 20
(500) in den meisten Büchern; Eun. 3, 1, 35 (425); 4, 4, 42 (710);
5, 6, 17 (1018); Heaut. 5, 2, 29 (982); Phorm. 4, 3, 64 (669);
5, 8, 63 (956) und Hec. Prol. 2, 46 (54) im Bemb. und in an-
deren Büchern; Cic. Verr. 3, 67, 156 im Vat. Palimps , und 4,
64, 144; 4, 66, 148 im Reg.; pro Caecin. 2.'^, 65 im Teg.; Caes.
bell. Gall. 2, 30, 3 im Par. 1 m. pr.; inriguus CLL. 3, 1894
und Plaut, Irin. 1, I, 9 (31); inritare Plaut. Bacch. 4, 8, 47 (888)
und Stich. 2, 2, 21 (345); Terent. Andr. 3, 4, 18 (597) und Phorm.
2, 1, 10 (246); 5, 8, 39 (932); inrogare CLL. 1, 197 Z. II; 1,
198 Z. 33 und Cic. de domo 17, 43 im Par. und Vat.; inructas
Plaut. Pseud. 5, 2, 6 (1295); inruere Terent. Eun. 4, 7, 18 (788)
und Adelph. 1, 2, 8 (88); 4, 2, 11 (550); Cic. pro Ligar. 5, 14
im Cöln.; inrumpere Inschr. Henz. 7414^; inruperit Cic. Phil. 6,
2, 3 im Vat.; inrumpes Cic. pro Ligar. 5, 13 im Cöln.; inrupe-
runt Caes. bell. Gall. 4, 14, 3; bell, civ, 3, 9, 6; 3, 67, 6; inruptio
7, 70, 2; inrumperent bell. civ. 1, 27, 3; inrumpere bell. civ. 5, 67, 5.
En ist für in geschrieben CLL. 1, 195 Z. 5; 1, 199 (5,
7749) Z. 12 am Ende; 1009 v. 14; 1220 v. 3 (= Anth. Lat. 1274,
3 ed. Meyer); 8, 8635 (= Anth. Lat. 1274, 14 ed. M.).
Das archaische endo, welches als Präposition um die Mitte
des sechsten Jahrhunderts bereits aus der lebenden Sprache ver-
schwunden ist (vergl. Jordan, Beiträge zur lat. Sprache p. 260,
261), findet sich in einigen Bruchstücken des Zwölftalelgesetzes,
so 1, 2 (ed. Scholl) endo iacito bei Paul. Festi S. 452, 7 ed.
Thew.; 3, 3 endo eo (Hertz endo eom) und 3, 4 endo dies (in
Hdschr. ist farciendo dies, ferriendo dies, feriendo dies für farris
endo dies) hei Gell. 20, 1, 45: endo suoni (vergl. Reichardt, De
Ennii annalibus p. 43) do Enn. (Ann. 553 ed. L. Müller) bei Dio-
med. 2 S. 436 (441, 34); Charis. 4, 3 S. 249 (278, 24), Consent,
ars 7 S. 388, 22 und Auson. Technop. grammaticomastix 18; endo
piagas caelestum Enn. (Satir. 73 L.M.) bei Senec. Epist. 108,34
im Bamb. und Lact. Inst. 1, 18, 11; endo ferte manum Lucil.
(17, 10 ed. L. Müller = 467 ed. Lachmann) bei Nonius S. 7, 1
und endo muco Lucil. (30, 48 = 949) bei Nonius S. 348, 5; endo
— 908 —
8uam domum Varr. R, R. 3, 17, 10; endo caelo in einer Gesetz-
formel bei Cic. Legg. 2, 8, 19 in den Leid. AB m. pr. ; endo mari
Lucr. 6, 890, vergl. ProU , De formis antiquis Lucretianis p. 56;
endo mandatela in einer alten Formel bei Gaius Inst. 2 § 104;
endo filio (in den Hdschr. pariendo filio für patri endo filio) in
einer Rogation bei Gell. 5, 19, 9; endo procinctu bei Paul. Festi
5. 54, 17 ed. Thew.; endo sua do bei Mar. Victor. 1 S. 2499
(56, 9).
Indu lesen wir: indu foro Enn. (Ann. 298 ed. L. Müller) bei
Gell. 12, 4, 3; indu mari magno derselbe (490) bei Macrob. Sat.
6, 2, 28 (im Par. inde); indu locis Lucil. (30, 7 ed, L. Müller =
907 ed. Lachmann); indu foro ders. (fr. ine. 17 = 1020^ 3) bei
Lact. Inst. 5, 9, 20 (im Bonn, indu forum) ; indu manu Lucr. 2,
1096; indu manus ders. 5, 102; indu te mit der Erklärung erga
te vel ante te Placid. Gloss. 59, 8 ed. Deuerling, vergl. Hildebr.
zu Gloss. Paris, p. 172 No. 158.
In der Komposition steht endoplorato in den Zwölftafelge-
setzen (VIII 12 ed. Scholl) bei Cic. pro Tüll. 50, Paul. Festi
S. 54, 9, in dem Glossar bei Majo class. auct. 7 S. 560 und den
gloss. Labb.; endoriguum Gloss. bei Majo a. a. 0.; endoitium initium
hat Paul. Festi S. 53, 36; indotuetur oder endotuetur Enn. (Ann.
59 ed. L. Müller) bei Non. S. 378, 18; induvolans derselbe (Ann.
446 L. M.) bei Macrob. Sat. 6, 1, 53; endoperator oder indupe-
rator Enn. (Ann. 81 L. M.) bei Cic. Divin. 1, 48, 107; (Ann. 378)
bei Gell. 18, 9, 3 und (Ann. 367 L. M.) bei Diom. 1 S. 378 (382,
25); Lucr. 4, 967; 5, 1227 und luven. 4, 29; 10, 138; induperantum
Enn. (Ann. 470 L. M.) bei Fest, unter navus S. 172, 3 ed. Thew.
nacb Scaligers Vermutung (in der Hdschr. insuperantum); indu-
perabit Dichter bei Hygin. Fab. 221; induperavi Anth. Lat. ed.
Riese 485 (Baehrens III 272) v. 66; indugredi Lucr. 1, 82; 4, 342;
4, 367: indupedire derselbe 1, 240; 2, 102; 2, 459: 4, 70: 5, 876;
6,453; 6, 1010. Indaudire wird seit Bothe wegen der notwendi-
gen Länge der ersten Sylbe statt des überlieferten inaudire bei
Plaut. Most. 3, 1, 11 (542), vergl. die Note von Lorenz; Mil. Glor.
2, 2, 56 (211); 2, 5, 32 (442); Pacuv. (35), Afran. (68) und Nov.
(56) bei Non. S. 126, 33 geschrieben; indaudivit ist Plaut. Capt.
Prol. 30 im cod. Lang, (sonst inde audivit): indaudisse Merc. 5,
2, 103 (944) im Vat. erhalten; inde audiverit und inde audiverim
ist in den Hdschr. Merc. 5, 2, 100 (941) und Stich. 1, 2, 19 (77).
Noch sind die gewöhnlichen Wortformen indigeo, indipiscor, indi-
gena zu bemerken, und die von Merula zu Enn. S. 192 und von
- 909 -
Gothofr. zu Fest, unter endoitium S. 409 Lindem, angeführten
Glossen endocoepta endocise endoclusus endofestabat.
17. Für suh, Griech. ozn, Sansc. upa, wird in der Kom-
position vor p gewöhnlich sup geschrieben. Mit dem von
Vel. Long. S. 2226 (64, 11) und Prise. 1, 8, 44 S. 559 (I .S4, 10)
bemerkten suppono sind suppar, suppedito, suppeto, suppleo, sup-
plex, supplico, supplicium, supplodo, supporto, supprimo, suppuro,
suppaenitet, suppudet zusammenzustellen. Auch sup pellibus hat
Tac. Ann. 14, 38 im Med.; sup pectore Nemesian. Gynegetic. 109
in A. Dagegen ist subpedito Cic. Verr. 3, 74, 172 im Vat, Pa-
limps. und pro Balb. 17, 40 im Par. und Gembl.; Tac. Ann. 15,
11 und Hist. 4, 40 im Med.; subpetias Plaut. Men. 5, 7, 14 (1005)
im Vat. und Mil. Glor. 4, 2, 62 (1053) im decurt.; subpeto Caes.
bell. Gall. 1, 16, 2 im Bong. 1, Par. 2 und Wien. 1; Liv. 4, 22,
1 und 8, 19, 6 im Par. und Med.; subplico subplitium Plaut.
Bacch. 2, 2, 47 (225); 4, 8, 63 (904) und 4, 9, 101 (1024) im
Vat.; Mil. Glor. 2, 6, 22 (502) in demselben m. pr.; subpono
Cic. Verr. 5, 28, 72 im Vat. Palimps.; de prov. cons. 6, 14 im
Par., und Verg. Aen. 11, 119 im Med., Gud. und Bern, bc; sub-
porto Caes. bell. Gall. 1, 48, 2 im Bong. 1, Par. 1, Bresl. 1,
Wien. 1 und Egm.; 3, 3, 2 im Par. 1, Voss. 1 und W^ien. 1; 8,
35, 1 im Par. 1; bell. civ. 2, 15, 3; 3, 15, 3; 3, 43, 2; 3, 44, 1;
3, 47, 4; 3, 58, 4; 3, 100, 3 und 3, 112, 6 im Par. 2; subprimo
Cic. pro Sulla 10, 30 im Vat. und Caes. bell. civ. 1, 45, 1 im
Par. 2; subpalparier Plaut. Mil. Glor. 2, 1, 28 (106) im vet. und
decurt; subparasitatur Mil. Glor. 2, 3, 77 (348) im vet., decurt.
und Vat. Besonders in der Komposition der Nomina bleibt sub
vor p unverändert : subpromo Plaut. Mil. Glor, 3, 2, 24 (837) im
vet. und decurt. und im Vat. m. corr. (in diesem m. pr. supromo);
subpromis 3, 2, 32 (886) im vet. (im decurt. supromis, im Vat.
suppromis; 3, 2, 12 (825) suppromus in allen diesen Büchern);
subpraefectus Seuec. Nat. quaest. 5, 16, 2; subpraefect. CLL.
5, 328; subpraef. C.LC. 3, 6575; 5, 8659; 5, 8660; 6, 1226; 6, 1643;
6, 3545; I. Neap. 2646 Z. 5; 7; Orell. 3601; 3888; Grut. 359, 3;
Ephem. Epigr. 4 S. 343 No. 926; sub prae. CLL. 6, 1646; sub
pr. 6, 414*^; subprocurator CLL. 3, 6065 und Henz. 6349; sub-
proc. CLL. 2, 487; 2, 1085; subprinceps CLL. 6, 354; Henz.
6747; subprinc. CLL. 6, 3329; subpedagogus Orell. 2940.
Vor s und i bleibt meistens sub unverändert, doch ist
supsignare CLL. 1, 200 Z. 28; 73; 74; 84; supstiti 2, 3304 Z. 9;
supstitutus und supstituta CLL. 6, 1527 e Z. 35; 6, 3640; sup-
— 910 —
temen CLL. 4, 1507 Z. 5 (vergl. die Corrig. S. 208); suptimeo
Cic. Phil. 2, 14, 36 im Vat.; supterraneus Tac. Germ. 16 im Pe-
riz. ; suptilis und suptiliter Cic. Flacc. 17, 41 im Vat.; Prov. cons.
6, 14; de domo 56, 142; pro Sest. 6, 14; pro Cael. 11, 25; pro
ßalb. 22, 50 im Par.; Acad. 2, 10, 30 im Leid. B und Wien.
Auch sup templo CLL. 6, 10 251"; sup stipulatu Bruns Font. iur.
Rom. S. 216.
Vor sp fällt das b von sub aus; suspicio, suspecto, suspi-
cor, suspiro. Statt des gewöhnlichen subscripsi und subscriptio
ist suscripsi und suscriptio Hieronyra. de viris illustr. 97 im Par.
und Vat.; L Neap. 2558 Z. 28 und Orell. 3238 Z. 8 (nach Henz.
S. 309); Spartian. Did. lul. 9, 2; Vopisc. Tacit. 6, 5; Carin. 16,
8; CLL. 6, 9035; 6, 9035^ 9, 5420; suscripta Cic. Invent. 2,
19, 58 im Würzb. und St. Gall.; suscribo Val. Max. 4, 7, 4; 8,
13 ext. 6; ungenau ist susscribam Plaut. Poen. 3, 6, 5 (800) im
decurt. Sussilite für subsilite wird Plaut. Cure. 1, 2, 64 (151)
gelesen; sussilit Apul. Met. 8, 16 S. 552 im Flor. 3 und in an-
deren Büchern; sussilire und sussiliunt Non. S. 7 und 308; sus-
sultas und sussultabat Plaut. Capt. 3, 4, 104 (637) und Cas. 2,
7, 10, in der letzteren Stelle wird aus den Pal. subsultabat, aus
dem vet. susultabat bemerkt. Susciri oder sussciri Plaut. Man.
2, 3, 78 (431) ist offenbar verderbt, vgl. Brix z. d. St.
Nach sub ist ein s eingeschaltet in subscus subscudis,
welches vollständig erhalten ist in den Versen des Plaut, bei
Fest, unter subscudes S. 462, 3 und des Pacuv. (250) daselbst
und bei Paul. S. 441, 11 ed Thew.; doch ist in dem Verse des
letzteren bei Paul, im Berl. suscus, im Leipz. und Guelf 2 succus,
auch in dem Lemma des Paul, im Leipz. succudes, dagegen in
der Anführung des nämlichen Verses bei Fest, unter serilla S. 510,
3 subcus. Subscudes und subscudibus haben ferner Cato R. R.
18, 9 (im cod. sec. Polit. subsudes); Vitruv. 4, 7, 4; 10, 2 (6),
11; Arnob. 6, 16; subsudibus Vitruv. 10, 15 (21), 2; suscudiues
Augustin. Cic. Üei 15, 27 (II 118, 12).
In sustineo, sustento, sustollo, sustuli, suspendo, suscenseo,
suscipio, suscito ist, wie in dem eben bemerkten suscus und su-
scudiues sub in sus übergegangen. Vergl. Coruut. und Papi-
rian. bei Cassiod. de orthogr. S. 2285 (151, 20); 2293 (163, 5),
und Prise. 1, 8, 44 S. 559 (I 34, 12). Ungenau aber ist substineo
geschrieben Cic. de orat. 2, 24, 102 in mehreren Lag.; Liv. 21,
40, 8 im Pal. 3 und in einigen anderen Büchern, und 23, 9, 10;
23, 18, 4 und 23, 45, 3 im Berl.; substentatus Cic. de orat. 1;
— 911 —
56, 239 im Guelf. 1 ind in einigen Lag.; substulisti Terent. Heaut.
4, 1, 15 (628) im decurt.; substuli substuleram substulissem Cic.
de orat. 3, 24, 93 im Guelt. 1 und in mehreren Lag., pro Cluent.
8, 25 und 11, 32 im Salzb.; Liv. 7, 7, 3 im Pal. 1 und 3 und
in anderen Büchern. Suscenseo , nicht succenseo, haben Plaut.
Asin. 2, 2, 87 (354); 2, 2, 105 (372); 2, 4, 53 (459); ßacch. 3,
4, 27 (522); 3, 6, 8 (533); 4, 4, 39 (690); Most. 5, 2, 41 (1163);
Men. 5, 7, 58 (1048); Mil. Glor. 3, 1, 102 (694); Merc. 2, 2, 46
(317); 5, 3, 4 (960); 5, 4, 52 (1012); Pseud. 1, 5, 56 (471); 1,
5, 57 (472); Persa 3, 3, 26; Stich. 4, 2, 20 (600); Irin. 5, 2, 40
(1164); 5, 2, 42 (1166); 5, 2, 60 (1184); Terent. Ändr. 2, 3, 2
(370); 2, 6, 17 (418); 4, 1, 30 (654); Heaut. 5, 1, 42 (915); 5,
2, 23 (976); Phorm. 2, 1, 29 (259); 2, 1, 30 (260); 2, 1, 33 (263);
2, 3, 14 (361); 3, 3, 13 (546); 4, 5, 8 (720); Cic. pro Qu. Rose.
16, 46 nach einer Randbemerk, bei Lamb.; Verr. 5, 8, 19 im
Reg.; pro Sulla 17, 48; 17, 49 im Teg. ; pro Cael. 14, 33 im Par.,
Gembl. und Erf.; pro Plane, 7, 17 im Teg. und Erf. ; pro Deiot.
13, 35; 13, 38 im Erf., Gembl. und Gud.; Phil. 3, 12, 30 im
Bamb. und Teg.; Ep. Att. 2, 1, 9; 3, 24, 1 und 10, 15, 3 im
Med.; Acad. 2, 39, 123; 2, 47, 146; Tusc. 1, 41, 99; 5, 9, 25 im
Reg.; Liv. 7, 13, 9 im Med. m. pr. und Par.; 25, 6, 4 zweimal
im Put., Med. und Pet.; Tac. Ann. 3, 12. Bei Cic. Verr. 2, 24,
58 hat C. ¥. W. Müller succensuit nach der besten Hdschr. ge-
setzt; bei Caes. bell. civ. 1, 84, 3 wird succensendum geschrieben
ohne eine Bemerkung über eine Var. — Mebeu dem gewöhnlichen
susci'pio begegnet succipio CLL. 2, 136 zweimal und 3, 6423;
6, 1527 Z. 26; 6, 3828; Cic. Verr. 5, 70, 180 im Reg.; in Vatin.
6, 14 im Par.; Lucr. 4, 1250 und 5, 402 im oblong.; Catull. 64,
101; Verg. Aen. 1, 175 im Med., Rom. und Bern, c; 4, 391 im
Pal; 6, 249 und 11, 806 im Bern, b m. sec; Colum. 1, 8, 15
im cod. PoHt. ; Fest, unter sacer S. 468, 12; vielleicht auch Ephem.
Epigr. 2 S. 244 No. 322, wo vot suci erhalten ist. Succeptor
CLL. 5, 1863. Nach Vel. Long. S. 2226 (64, 17) sind succipio
und suscipio von verschiedener Bedeutung: aliud est enim amicum
suscipere, aliud aquam succipere; nach Serv. zu Verg. Aen. 1, 144
und 6, 249 ist succipio die alte Form.
Im Allgemeinen wird das b von sub einem nachfol-
genden c gewöhnlich assimiliert: succedo, succeudo, suc-
centurio (als Verbum), succido, succingo, succino, succlamo,
succresco, succumbo, succurro, succutio. Doch subceuturia
Plaut, und Caecil. bei Fest, unter succenturiare S. 442, 28
— 912 -
ed. Thew. (in dem Verse des Caecil. (229) ist bei Paul. S. 443,
8 ed. Thew. succenturia); subcenturiatus Terent. Phorm. 1, 4, 52
(230) im decurt. und in der Anführung bei Non. S. 11; subcla-
matum Liv. 10, 15, 7 im Par. und 21, 18, 13; subcrevisse 10,
13, 7; subeenant Quintil. 6, 3, 90; subcubonea Titin. (92) bei Non.
5. 224, aber succuba Apul. Met. 5, 28 S. 373 und 10, 24 S. 724,
und in einem Teil der Hdschr. Ovid. Her. 6, 153 (sonst subnuba).
Regelmäfsig gebildet sind als Komposita von Nomina subcingulum
Plaut. Men. 1, 3, 17 (201); subcustos Mil. Glor. 3, 2, 54 (868);
subcenturio Liv. 8, 8, 18; subcornicularius CLL. 6, 3596; subcu-
rator 6, 3862 ; und so subcandidus, subcavus, subcontumeliose, sub-
crassulus,subcrispus, subcrudus,subcruentus,subcuneatus, subcurvus.
Ebenso ist vor g die Assimilation herrschend. Cor-
nut. bei Cassiod. de orthogr. S. 2285 (151, 18) und Prise. 14, 6,
51 S. 1000 (II 54, 23) führen dafür suggero an. Suggero und
suggestio haben Plaut. Men. 1, 3, 29 (213); Terent. Ad. 1, 1,37
(62); Cic. de orat. 2, 26, 110 (in mehreren Lag. subg.) und 2,
27, 117; 2, 81, 331; Phil. 2, 27, 67; Ep. Att. 12, 14, 2; Nat.
Deor. 3, 29, 73; Verg. Aen. 7, 463; 10, 333; Prop. 5 (4), 4, 8;
Liv. 2, 8, 5; 3, 11, 10; 4, 20, 9; 9, 44, 3; Val. Flacc. 3, 7; Quin-
til. 1, 10, 7; 5, 7, 8; 9, 2, 15; Tac. Hist. 3, 36; Plin. Epist. 2,
8, 1; suggestus und suggestum Cato R. R. 154; Varro R. R. 3, 5,
16; Cic. Tusc. 5, 20, 59 und Divin. 1, 54, 124; Caes. bell. Gall.
6, 3, 6; Liv. 8, 14, 12; Colum. 9, 7, 1; Plin. N. H. 34, 5, 11
(20); Stat. Silv. 1, 2, 114; Tac. Ann. 1, 44 und Hist. 1, 36; 1,
55; Plin. Paneg. 51, 4; Suet. Caes. 76; suggredior Tac. Ann. 2,
12; 4, 47; 13, 57; 14, 37; 15, 11. Suggrunda edict. praet. bei
Ulpian. Dig. 9, 3, 5 § 6; 9, 3, 5 § 8; lavol. Dig. 50, 16, 242 § 1;
Ueberschr. zu Dig. 39, 2, dafür sugrunda Varro R. R. 3, 3, 5 im
cod. Polit., und Plin. N. H. 25, 13, 102 (160) im Rice, und Voss,
(sonst subgr.); suggrundatio Vitruv. 4, 2, 1; suggrundarium Ful-
gent. Expos, serm. autiq. S. 560, aber subjjirunda und suhgrundium
Vitruv. 2, 9, 16; 10, 15 (21), 1. Notwendig als zusammenge-
setztes Adject. ist subgrandis Cic. ad Q, fr. 3, 1, 1, 2.
Vor / wird das b von suh gewöhnlich assimiliert. Mar.
Victor. 1 S. 2464 (19, 3) giebt sutiert, sulficit, suffundit, non sub-
fert, subhcit, Vel. Long. S. 2226 (64, 13) sufficit, suffodit, Papi-
rian. bei Cassiod. de orthogr. S. 2293 (163, 2) sufficit, suffigit.
Suffarcinare und sufl'arciuatus haben Plaut. Cure. 2, 3, 10 (289);
Terent. Andr. 4, 4, 31 (770); Apul. Met. 9, 8 S. 605; 9, 29
S. 649; 10, 16 S. 707; subfarcinatum Caecil. (225) bei Non. S, 183
— 913 —
nach wahrscheinlicher Vermutung in den Hdschr. subfraginatain
sufierre Plaut. Amph. 3, 4, 19 (1002); Asin. 3, 2, 11 (557); Cure
3, 6 (376); Cist. 1, 3, 54; Merc. 1, 2, 14 (124) und 5, 2, 20 (861)
Poen. 4, 2, 33 (855), von Nonius S, 397, 3 citiert; Terent. Andr
5, 3, 17 (888) und Heaut. 2, 4, 20 (400); 3, 1, 44 (453); Plaut
Gas. 5, 3, 10; Afran. (273) und zweimal Att. (17 u. 486) bei
Non. S. 396 und 397; Varro R.R. 2, 4, 19; 2, 8, 5; Cic. pro
Font. 17, 39 (21, 49); pro Caec. 33, 98 und Catil. 2, 13, 28
Serv. Sulpic. bei Cic. Ep. Fam. 4, 5, 3; Lucr. 3, 999; 5, 1272
5, 1304; Verg. Aen. 2, 492: Prep. 4 (3), 21, 21; Colum. 1 praef,
12; 3, 2, 15; Gaius Inst. 4 § 75; 4 § 89; subferre Att. (72) bei
Non. S. 469; sufficere und suffectus Cic. pro Mur. 38, 82; 39, 85
Liv. 2, 8, 4; 3, 61, 12; 5, 31, 6; 5, 31, 7; 6, 38, 10; 9, 7, 14
9, 44, 15; 10, 47, 1: 10, 47, 6; Tac. Ann. 3, 58; 4, 16, und an
vielen anderen Stellen; subfectus Tac. Hist. 3, 37 im Med.; suf-
figere Plaut. Mil. Glor. 2, 2, 54 (209) im Ambr. (in den übrigen
Büchern suffulsit); Cic. in Pison. 18, 42; Catull. 67, 39; 99, 4;
Horat. Serm. 1, 3, 82; sufflare und sufflatus Plaut. Cas. 3,3, 19
und Bacch. 4, 2, 21 (603); Cato R.R. 157, 7; Varro (Sat. Me-
nipp. 6) bei Non. S. 46 und 395; Cornific. 4, 10, 15; Horat. Serm.
2, 3, 317; suffocare , suffocatio Cic. pro Muren. 29, 61 und Ep.
Att. 9, 7, 4; Lucr. 3, 891; Senec. Epist. 54, 2 und Nat. quaest.
6, 2, 4; Plin. N. H. 17, 23, 35 (209); 20, 5, 15 (30); 26, 15, 90
(160); Quint. 11, 3, 51; sufibdere, suffossus, suffossio Cic. Har.
resp. 15, 32; Vitruv. 1, 5, 5; Tac. Ann. 1, 65; 2, 11; subfodere,
subfossus, sobfossio Caes. bell. Gall. 4, 12, 2 im Par. 1, Voss. 1
und Egm.; Sen. Epist. 49, 8; Tac. Hist, 2, 21 im Med.; gewöhn-
lich sufiragium und suffragari, aber subfragium CLL. 1, 1492;
Cic. Brut. 62, 222 in den Lag. 8. 51; Liv. 8, 14, 10 im Med.,
und subfragari Caes. bell. civ. 1 , 61 , 3 im Par. 2; suffringere
Plaut. Rud. 4, 4, 15 (1059); Truc. 2, 8, 8 (638) im vet., decurt.
und Vat; Cic. pro Rose. Am. 20, 56; 20, 57; suffuerat Fest.
S. 524, 6 ed. Thew.; suffugere und suffugium Lucr. 4, 360; 5, 150;
Liv. 24, 46, 4; Senec. de ira 1, 11, 2; QuintiL 9, 2, 78; Sil. 5,
508; Tac. Ann. 3, 74; 4, 47; 4, 66 und Germ. 16; 46, Plin. Epist.
9, 39, 2; Suet. Tib. 27: suffuicire Plaut. Epidic. 1, 1, 77; Lucr.
4, 427; 4, 867; 4, 950; 6, 683; Senec. Tro. 106; Mart. 9, 2 (3),
11; Apul. Met. 10, 20 S. 716; sufi'undere und suflfusus Plaut. Cure.
1, 3, 3 (160); Cist. 1, 1, 37 und Rud. 2, 7, 30 (588); Cic. Tusc.
1, 9, 19; Nat. Deor. 2, 21, 54 und Ep. Fam. 1, 9, 22; Lucr. 3,
39; 3, 304; 6, 479; 6, 1146; Verg. Ge. 1, 430 und Aen. 1, 228;
Neue -Wagener, Lat. Formenlehre. II. 3. Aufl. 58
— 914 —
Tac. Ann. 12, 47; subfundo, subfusus, subfusio Sen. de ira 2, 2,
2 und Epist. 11, 1; 94, 19; subiuror Plaut. Trac. 2, 7, 15 (566)
(im decurt. und Vat. suffurror). Herrschend aber ist sub vor f
in Adjektiva und Adverbia: subflavus Suet, Aug. 79 und Nero 51 ;
subfrigide und subfrigidus Gell. 2, 9, 4 und Amm. Marc. 17, 11,
4; subfusculus Amm. Marc. 22, 16, 25, wiewohl suffuscus Tac.
Agric. 12 und suffusculus Apul. Met. 2, 13 S. 119 gelesen wird.
In der Nebenstellung zu einem Nomen ist einigemale snf: suf furca
Plaut. Men. 5, 5, 40 (94.3) im vet. m. pr. (im decurt. und im
Vat. m. pr. sufurca); suf fasce Verg. Ge. 4, 204 im Pal.
Vor 7// wechselt in der Zusammensetzung suh m'ii snm.
Cic. Orat. 47, 158 bemerkt summovit; er selbst wendet Orat. 27,
93 summutantur an. Summovit und sumministrat gibt Papirian.
bei Cassiod. de orthogr. S. 2293 (163, 2); summitto Prise. 1, 8,
S. 559 (I 34, 9). Summersus hat Verg. Aen. 1, 69; 1, 585 im
Rom. und 5, 125 in demselben, den Bern, bc und den sched.
Vat.; submergo und submersus ohne Var. Cic. Nat. Deor. 2, 39,
100 und Divin. 1, 33, 73; Caes. bell. civ. 3, 39, 2; Lucr. 6, 541;
Verg. Aen. 1, 40; Tac. Ann. 14, 5; sumministro Cic. pro Cael.
9, 20 im Par. und pro Deiot. 9, 25 im Erf.; Caes. bell. Gall. 1,
40, 1 1 und 4, 20, 1 im Par. 1 ; subministro und subministrator Cic.
Ep. ad Q. fr. 2, 13, 4; Caes. bell. Gall. 3, 25, 1; Bell. Alex. 35,
6; Senec. Epist. 104, 10; 115, 23; Quintil. 5, 7, 8; 12, 3, 4; Tac.
de orat. 37. Summitto, summissus, summisse, summissio Cato
R.R. 8, 1; Lucil. (28, 11 ed. L. Müller submittes, aber 710 Lach-
mann summittes) bei Non. 390; Laber. Prol. 9 (106) bei Macrob.
Sat. 2, 7, 3; Cic. de orat. 3, 26, 102; Orat. 8, 26; Verr. Acc. 1,
41, 105; 3, 28, 69; pro Flacc. 28, QQ; pro Plane. 5, 12 und 10,
24 im Teg und Erf.; Tusc. 4, 30, 64; Off. 1, 34, 124; 1, 41, H6;
Caes. bell. Gall. 2, 25, 1; 5, 58, 5; 7, 31, 1; 7, 70, 2; 7, 81, 6;
7, 85, 1 und 8, 31, 2 im Par. l;.bell. civ. 2, 41, 7; 3, 19, 5; 3,
28, 2; 3, 40, 2; 3, 62, 4 im Par. 2, und 1, 45, 8 in demselben
m. pr. (dafür summis 1, 43, 5 im Par. 2 und Leid. 1); Prop. 1,
2, 9; Quintil. 2, 3, 7; 2, 12, 10; 3, 8, 48; 6, 2, 16; 7, 4, 27;
9, 4, 137; 9, 4, 138; 11, 1, 3; 11, 1, 9; 11, 1, 16; 11, 1, 30;
11, 1, 45; 11, ], 64; 11, 3, 42; 11, 3, 43; 11, 3, 45; 11, 3, 48;
11, 3, 97; 11, 3, 115; 11, 3, 139; 11, 3, 153, 12, 10, 67; Phn.
Epist, 7, 27, 14 und Paneg. 3, 2; 71, 4; 85, 5; Fest. S. 516, 17;
submitto ist Caes. bell. Gall. 2, 6, 4; 4, 26, 4; bell. civ. l, 45, 4;
1, 45, 7; 2, 40, 1; 3, 64, 1 und im Par. 2 m. sec. 1, 45, 8; sub-
mittere und submittuntur Lucr. 2, 674 und 4, 953 im oblong., in
— 915 —
den übrigea Büchern summ., und diese letztere Schreibung ist
herrschend 1, 8; 1, 92; 2, 674; 4, 161; 5, 1072; 6, 818; einmal,
1, 193, hat Lachmann submittere geschrieben; bei Verg. ist sub-
mitto Eclog. 1 , 45 im Rom. und Gud.; Georg. 3, 73 im Rom.
und Bern, c und 3, 159 im Med.; Aen. 4, 414 im Bern, b; 10,
611 und 12, 832 im Bern, c; summitto in allen Büchern Aen.
3, 93 und i2, 807; bei Horat. submitto Carm. 4, 4, 63 in den
Par. A>^, im Bern, und Turic. ; Serm. 2, 4, 43 in den Par. ^^M
(summ, in dieser Stelle im Strafsb , Emmer., Par. y und in an-
deren Büchern); über Liv. bemerkt Älschefski zu 6, 6, 4, dafs
im Par. und Med. 2, 7, 7 summissis fascibus und submissa imperii
insignia, und 6, 6, 4 iuventutem summisisse und 6, 6, 7 Camillo
submittere imperium, und dafs im Put. und Colb. 22, 37, 9 ad
auxilia Haiinibali summittenda, und 24, 34, 3 submissa (für hu-
milia) sei, und derselbe Schriftsteller hat 2, 61, 5 aliquid leniret
atque submitteret , und 3, 70, 1 facilitate summittentis se; bei
Quintil. submitto 7, 1, 54; summittenda 1, 8, 1 im Ambr., Bern,
und Bamb. (im Bern, corrig. aus subm.); summittere 3, 7, 18 in
denselben (im Ambr. das erste m in einer Rasur); summittendum
4, 2, 62 im Ambr., Bern., Bamb. und Goth.; submissa 11, 3, 63
im Bamb. (sonst summissa): bei Tac. fortunae suramitteret ani-
mum Ann. 2, 72; sümisisse (für sun^misse) Hist. 3, 9 im Med.;
veterem dignationem subitae felicitati submittere Ann. 13, 42 in
demselben; crinem barbamque submittere Germ. 31; summitte
Nemesian. Cyneget. 114. Summonuit Terent. Euu. 3, 5, 22 (570).
Summoveo Acta fratr. Arv. a. 183 II Z. 25; Inschr. Orell. 750
Z. 20; ;n29; 3166 Z. 4; Cic. pro Rose. Am. 25, 70; pro Flacc.
7, 15; Leg. 1, 13, 39 in den Leid. AB; Caes. bell GalL 1, 25, 7
im Bong. 1, Par. 1 und Wien. 1; 4, 25, 1 im Bong 1, Par. 1,
Voss. 1, Bresl. 1 und Egm.; 6, 40, 8; 7, 25, 4; 7, 50, 5 und 8,
10, 2 im Par. 1, und bell. civ. 1, 79, 4 im Par. 2; Verg. Eclog.
6, 38 und Aen. 6, 316; 7, 226; 8, 193; Horat. Carm. 2, 10, 17
(im Bern, subm.); 2, 16, 10 (im Par. ?. und in anderen Büchern
subm.); 2, 18, 21 (im Par. u m. pr. subm.); Epod. 11, 18; Serm.
1, 9, 48 (in den Par. tfip). und im Leid, subm.); Liv. 22, 60, 17
im Put. und Colb.; Quintil. 4, 1, 63 im Bern, und Bamb. (im
Ambr. subm.); 5 Prooem. 2; 11, 1, 85 (im Strafsb. subm.) und
12, 2, 15; Tac. Ann. 1, 42 und Agric. 23; Plin. Epist. 3, 11, 2
und Paneg. 76, 8; 81, 2, Gaius Inst. 2 § 77; 2 § 78; 2 § 84;
2 § 122; 2 § 144; 2 § 164; 2 § 176; 2 § 177; 3 § 66; 3 § 71;
3 § 179; 3 § 181 ; 4 § 117; 4 § 122; submoveo CLL. 5, 2781
58*
— 916 —
Z. 25; 6, 2086 Z. 36; 6, 2095; Liv. 2, 56, 12; 2, 59, 3; 2, 60, 5;
3, 48, 3; 3, 67, 11; 4, 17, 11; Senec. Epist. 94, 60 und Provid.
3, 8: Quintil. 1, 4, 3; 7, 7, 5; 12, 7, 6. Summussus Naev. (63)
bei Paul. Fest S. 424, 27 ed. Thew. Submanans Vitruv. 8, 1, 2;
subminia Plaut. Epid. 2, 2, 48 (232). In Adjectiva und Adverbia
bleibt sub auch vor m unverändert: submerus Plaut. Stich. 1, 3,
116 (272); submorosus Cic. de orat. 2, 69, 279 (im Guelf. 1 sum-
morosa); submoleste und submolestus Cic. Ep. Att. 5, 21, 1; 16,
4, 4; submaestus Amm. Marc. 30, 1,2. In der Nebenstellung zu
einem Nomen ist sum in sum manus Plaut. Persa 4, 1, 2 im vet.,
decurt. und Vat., und in sum mag. (durch sub magisterio erklärt)
CLL. 6, 734.
Vor r bleibt meistens sub unverändert. Papirian. bei
Cassiod. de orthogr. S. 2293 (163, 3) führt subrado, subremigo,
subrideo an. Dazu kommen subrepo, subrigo, subrogo, subruo,
und subraucus, subrufus, subrumus, subrusticus. Ueberall sub-
rogo, wie CLL. 1, 206 Z. 99; 2, 1964 Col. 1 Z. 35; fasti cos.
Capit. a. 578; Cic. Rep. 2, 36, 61; 2, 37, 62; Liv. 2, 7, 6; 2, 8,
3; 3, 19, 1; 3, 19, 2; 3, 38, 1; 9, 34, 17; 9, 34, 20; 10, 11, 3;
23, 24, 1; Val. Max. 6, 3, 2; Tac. Ann. 2, 51. Subrepo Plaut.
Mil. Glor. 2, 3, 62 (333), im decurt. und Vat. surrepsit; Cic. pro
Sest. 59, 126; Catull. 77, 3; Tibull. 1, 1, 71; 4, 3, 21; Ovid.
Fast. 3, 19; Senec. Epist. 7, 2; 90, 5; Plin. N. H. 21, 3, 9 (12);
bei Catull. 76, 21 giebt Lachmann surrepens, welches aus dem
St. Germ, bemerkt wird; bei Quintil. 4, 1, 42; 4, 1, 60; 4, 5, 20
schreibt Spalding surrepat, surrepit, surrepetur; Halm subrepat,
subrepit, subrepetur, beides ohne Nachweis über die Autoritäten,
aufser dafs subrepetur aus dem Ambr. 2 bemerkt wird. Subrigo
subrexi subrectus als transit. Verbum haben Verg. Aen. 4, 183;
Liv. 7, 10, 10; Senec. Epist. 86, 3; de ira 1, 1, 4; 2, 2, 2; Be-
nef. 5, 15, 5; Nat. quaest. 1 Prol. 8 (im Berl. surrectis) und 6,
4, 2; Senec. Herc. für. 396 und Phoen. 36 (398); Colum. 7, 3, 3
im Goes. und Leipz. und de arb. 4, 1; Plin. N. H. 9, 29, 47 (88);
10, 29, 44 (86); 10, 38, 54 (113); 11, 37, 50 (137); 17, 23, 22
(202); 18, 35, 89 (365); 36, 9, 14 (66), hier im Rice, und in den
Par. dh; Sil. 7, 650; 10, 253; Stat. Theb. 2, 27; subrectitavit
Cato (Frag. ed. Jordan p. 64, 7) bei Gell. 10, 13, 2 im Reg.,
Bern, und Magliab., in anderen Büchern surrectitavit und surrec-
tavit; auch surrectae molis ad astra Sil. 2, 599 und scribit Flac-
cus surrexisse se deos Arnob. 5, 18, und von dem intransit. surgo
wird immer surrexi gebildet. Als Beispiel des Uebergangs von
J
— 917 —
b in r bemerkt Prise. 1, 8, 44 S. 559 (I 34, 10) surripio, und
derselbe bei Cassiod. de orthogr. S. 2319 (208, 18) sagt: Scien-
dum surripio per r geminam, non per br scribendum, wie auch
Scaur. S. 2260 (26, 2) surripio fordert. Surripio oder surrupio
haben Plaut. Aulul. 3, 4, 5 (464) in BD; 4, 4, 7 (634); 4, 10, 29
(759); 4, 10, 31 (761); 4, 10, 42 (772); Bacch. 3, 4, 8 (507);
Men. Prol. 38; 58: 1, 2, 21 (134); 1, 3, 17 (201); 2, 3, 42 (393);
2, 3, 43 (394); 3, 2, 16 (480); 3, 2, 26 (490); 3, 2, 42 (506); 3,
2, 45 (409); 3, 3, 9 (531); 4, 1, 6 (563); 4, 2, 82 (645); 4, 2,
83 (646); 4, 2, 84 (647); 4, 2, 86 (649); 4, 2, 101 (664); 5, 1,
29 (740): 5, 1, 32 (738), von Brix umgestellt: 5, 2, 63 (815); 5,
5, 38 (941); 5, 9, 78 (1138); Mil. Glor. 3, 1, 8 (602); Pseud. 1,
3, 54 (288); 2, 3, 9 (675); 3, 2, 86 (876); Poen. Prol. 66; 72;
4, 2, 80 (902); 4, 2, 81 (903); 5, 2, 89 (1058); 5, 2, 141 (1101);
5, 2, 145 (1105); 5, 4, 77 (1247); 5, 6, 9 (1346); Persa 1, 3, 70;
3, 1, 52; Irin. 1, 2, 46 (83); 4, 3, 16 (1023), in den meisten
dieser Stellen ist im Leipz. und in mehreren in der ed. pr. subr.;
Cato R.R. 67: Cic. Invent. 2, 18, 55; Brut. 19, 76 (im Lag. 56
und in einigen anderen Büchern subr.); pro Font. 2, 3 im Vat.
Palimps.; leg. agr. 2, 17, 46 (im Salzb. subr.); Phil. 14, 4, 9
(im Vat. V subr.); Ep. Fam. 13, 77, 3; Ep. Att. 5, 16, 1; 10,4,
9; Catull. 99, 1; 99, 16; Horat. Serm. 2, 3, 127 (im Avign. m.
pr. und Bern, ß subr.) und Epist. 1, 16, 55 im Emmer. und Par.
Y (in den Par. kf(pX und im Avign. und Einsiedl. subr.); Ovid.
Epist. ex Pont. 4, 2, 40 und Her. 11, m: Quintil. 5, 10, m; 7,
3, 21 und zweimal § 22 im Ambr. ; 7, 6, 2 im Ambr. und Bamb.;
11, 3, 39; Gaius Inst. 3 § 202; Argum. Plaut. Men. 3: surrup-
ticius Plaut. Men. Prol. 60; 68 (im Leipz. und in der ed. pr.
subr.) und Poen. 5, 2, 2 (963); surupuerit CLL. 1, 603 Z. 14;
doch auch subripio oder subrupio L Neap. 4045; Plaut. Aulul.
Prol. 39; 2, 5, 23 (349); 5, 1, 14 (821); Men. Prol. 41; Pseud.
1, 3, 56 (290) im vet. und Leipz.; Poen. 5, 1, 21 (954) im de-
curt. surr.; Cic. de orat. 2, 59, 242 in mehreren Lag., darunter
2 und 13; Verr. 4, 60, 134 im Reg.; de domo 25, 66 im Par.;
Parad. 6, 3, 51; Catull. 86, 6 im cod. Dati; Senec. Epist. 1, 1;
Senec. Agam. 299; Quintil. 4, 1, 78 im Ambr.; 7, 3, 22 das erste
mal im Bamb., Münchn. und Strafsb. und das zweitemal in den-
selben und im Ambr.; 7, 3, 10; lex Atin. bei Gell. 17, 7, 1 und
Paul. Dig. 41, 3, 4 § 6; Gaius Inst. 2 § 78; 2 § 79; 3 § 198;
3 § 199; 3 § 200: 3 § 204; 3 § 207: surptus ist Plaut. Poen. 4,
2, 80 (902) geschrieben, vgl. Götz und Löwe z. d. St. Falsch
— 918 —
ist die Schreibung supruptui Plaut. Men. 1, 3, 17 (201) im Vat.;
supripis Horat. Serm. 2, 3, 127 im Franek. (supr von jüngerer
Hand), supreptus Gaius Inst. 3 § 184.
Vor ^, c?, l und n erleidet suh keine Veränderung:
subbibo, subblandior; subdo, subdubito, subdueo, subdolus; sub-
labor, sublatus, sublego, sublevo, subligo, sublino, subluceo, sub-
luo; subnascor, subnecto, subnixus, subniger, subnubilus. Nicht
zu rechtfertigen ist sullectus luschr. Orell. 800; suUevandis Cic.
Divin. in Caec. 2, 5 im Lag. 29; sullimius Tac. de orat. 21 im
Periz. s
Wie vor den Vokalen und vor //, so bleibt suh auch
vor den Halbvokalen / und v unverändert: subiaceo, sub-
iectus, subiecto, subiungo; subveho, subvenio, subvereor, subverto,
subvolo. Mar. Victor. 1 S. 2465 giebt suvolvit suvertit, wie su-
vecta Tac. Ann. 15, 39 im Med.; da er jedoch vorschreibt, dafs
das b von sub vor f, m, p und v in den folgenden Buchstaben
verwandelt werden solle, und dafür suffert, sufficit, suflFundit und
supparat, suppressus anführt, so hat Keil (19, 4) suvvolvit suv-
vertit geschrieben. Ein doppeltes v wird jedoch nirgends zuge-
lassen, wie oben bei ob bemerkt ist.
18. Für suhter verlangt Curt. Valer. bei Cassiod. de orthogr.
S. 2290 (158, 4) die Schreibung supter. Dieselbe haben Plaut.
Asin. 2, 2, 12 (278) im vet. und Vat.; Bacch. 4, 6, 2 (771) im
vet.; Acc. (401) bei Prise, de metr. Terent. 2, 15 S. 1325 (H 424,
11) im Voss.; Cic. de orat. 3, 5, 20 im Lag. 24 m. corr. ; Phil. 7,
8, 23 im Vat.; Lucr. 6, 914 im Poor.; Verg. Eclog. 10, 4 im
Med.; Georg. 2, 157 im Bern, a m. pr. und Pal.; Georg. 3, 298
im Pal. und Rom.; Aen. 3, 695 in denselben und in den sched.
Veron. rescr. ; 4, 182 im Rom. und in den sched. Veron.; 8, 418
im Pal., Rom. und Gud.; 8, 366; 9, 514 und 12, 532 im Rom.
Noch werden die untrennbaren Präpositionen am, dis
oder di, re, von Charis. 2, 15 S. 211 (236, 24), Diom. 1 S. 405
(409, 26) und Prise 14, 6, 53 S. 1002 (H 56, 11) aufgestellt.
1, Für am wird amplector, amputo, ambio angeführt. Charis.
2, 15 S. 204 (230, 13) und 206 (231, 11) giebt noch am segetes
und am fines. Serv. zu Verg. Aen. 7, 565 erklärt amsancti durch
omni parti sancti (bei Verg. a. a. 0. ist im Gud. ampsancti, im
Med. ampsacti); Amsanctus oder Ampsanctus ist Name eines Sees
bei Cic. Divin. 1, 36, 79; Plin. N. IL 2, 93, 95 (208); Claudian.
Rapt. Pros. 2, 349 und Vib. Sequester S. 23 (109). Macrob. Sat.
1, 14, 5: Ateius Capito annum a circuitu temporis putat dictum.
— 919 —
quia veteres an pro circum ponere solebant, ut Cato in Origini-
bus: Oratorum an (im Par. m. pr. am) terminura, id est circum
terminum; et ambire dicitur pro circumire. Paul. Festi S. 4, 3
ed. Thew. sagt: Am praepositio loquelaris significat circum, unde
supra strvus ambactus id est circumactus dicitur; S. 13, 9 erklärt
er amptermini, qui circa terminos provinciae manent, unde ami-
ciri amburbium ambarvalia amplexus dicta sunt; und S. 16, 1
amsegetes, quorum ager viam tangit. S. 4 giebt er noch ambest,
ambideus, ambarvales und amburbiales hostiae, ambustus, ambi-
tus, S. 15, 10 ancaesa, wofür Lucr. 3, 660 ancisa bat. Anceps an-
cisus aiifractus anquiro hat Prise. 1, 7, 38 S. 555 (I 29, 20). Für
anlractus wird Cic. Rep. 6, 12, 12 im Freising., Legg. 2, 8, 19
im Heins., Caes. bell. Gall. 7, 46, 1 im Bong. 1, Par. 1, Voss.
1 und Leid. 1 amfractus gelesen; amfractibus Avien. Arat. 803.
Dazu kommen amptruo und redamptruo oder redantruo, ambedo,
ambigo und ambiguum; das letztere erklärt Paul. S. 12, 34 durch
quod in ambas agi partes animo potest, zugleich aber vergleicht
er es mit d/j.(fißo/.ou. Ueberhaupt entspricht die volle Form nmb
dem Griech. d/i^i. Varro L. L. 7, 3, 30. 43 stellt amhe auf.
2» Dis steht vor c, p-, q-, t, s; di vor b, d, </, /, m^ n, r
und dem Halbvokal v; vor f tritt dif ein: disceäo^ discepto,
discerno, discerpo, discludo, discors, discrimen, discrucio, discumbo,
discutio; disp&v^ dispendium, disperdo, dispereo, dispergo, displi-
ceo , dispono, dispuugo, disputo; cZ/squiro; c/Zstendo, distermino,
distineo, distorqueo, distraho, distribuo, disturbo; disseco, dissen-
tio, dissero, dissideo, dissimilis, dissocio, dissolvo, dissonus, dissua-
deo — diba\o; dido, diduco; (%ero, digladior, dignosco, digredior;
dila.hor, dilacero, dilanio, dilatus, diligo, diluo; dimetior, diminuo,
dimitto, dimoveo; diriumero; dirigo, diripio, dirumpo; diveWo, di-
vendo, diversus, divulgo; dif amo^ differo, difficilis, diffido, diffindo,
diffiteor, diffluo, dififugio, diffundo.
Vor dem Halbvokal i ist bald di, wie in diiudico, und ge-
wöhnhch in diiungo und diiunctio, wie Cic. Verr. Aoc. 1, 59, 154
im Lag. 29 und 5, 71, 182 in demselben und im Reg,; pro Sest.
21, 47; 67, 141 und in Vatin. 17, 41 im Par. (an der ersten Stelle
m. pr.); Phil. 2, 9, 23; 2, 10, 23 und 2, 13, 32 im Vat.; Ep.
Fam. 1, 7, 1; 1, 9, 1; Ep. ad Q. fr. 1, 1, 11, 32; Ep. Att. 7, 1,
9; 13, 11, 1; 16, 3, 4; Acad. 2, 20, 66; 2, 28, 91 im Leid. A
m. pr.; Fin. 4, 15, 40; Nat. Deor. 1, 7, 16 in den Leid. AG;
Divin. 2, 36. 77 (im Wien, disiungere); Fat. 4, 8; If^, 37; Har.
resp. 12, 26 und 25, 53 im Par. (an der zweiten Stelle m. pr.
— 920 —
deiunctae), bald dis, wie in disieci disiectus, und öfters disiungo
und disiunctio, wie Cic. de imp. Cn. Pomp. 4, 9; Prov. cons. 17,
40; pro Cael. 22, 53; in Pison. 1, 3; 37, 91; pro Marceil. 2, 5;
Phil. 2, 8, 18; Ep. Att. 1, 17, 8; 1, 18, 3; 1, 19, 6; Acad. 2,
30, 97; Fin. 2, 14, 45; Lael. 12, 41 (im Salzb. m. pr. disiunc-
tum); Val. Flacc. 2, 562.
Dis vor d, f, g, 1, r ist selten. Disdonat Not, Tir. p. 69;
Isid. Gloss.; disfatigabilis und disfatigat Not. Tir. p. 118; disfutat
Gloss. ed. Goetz et Gundermann IV 332, 13; disglutinamus Hie-
ronym. Epist. 66, 12; disgreditur und disgrediendo Boeth. Aristot.
Analyt. post. 2, 11 p. 551; disgregationem Boeth. de divis. p. 643;
disgregativa Boeth. in Porphyr. 3 p. 96 und disgregativum ders.
Aristot. Topic. 7, 2 p. 721 ; disgregatae Boeth. Music. 5, 5 und
disgregatis ders. de syllog. hypothet. p. 607; disgregare Cresc.
bei Augustin. c. Cresc. Donat. 3 § 38; 4 § 52; Mart. Capell. 3,
289; 9, 913: Boeth. Music. 4, 17; 5, 5; 5, 6; disgregus Mart. Ca-
pell. 9, 892; disgrex Gloss. Isid.; disliquida nach Mai, Class,
Auet. 3 p. 452: disliquida, disperspicua; id est, quae liqueat esse,
ut est sol et luna, Deuerling schreibt Placid. Gloss. 32, 8 dis
liquidis, diis perspicuis, id est quos liqueat esse, ut est Sol et
Luna; dislocata Acta S. Arcadii M. 3; disrapere findet sich Apul.
de deo Socrat. 23 S. 168 in einigen Hdschr., vergl. Hildebrand
z. d. St.; dirripio Cic. de imp. Cn. Pomp. 19, 57 im Teg. ; disrarare
und dirarare Colum. 4, 32, 4; 5, 6, 36: Cael. Aur. Acut. 1, 11, 84;
1, 15, 133; 1, 15, 152; disrumpere Plaut. Bacch. 3, 3, 37 (441); 4, 2,
21 (603); Casin. 2, 5, 18; 4, 3, 10; 4, 3, 11; Curcul. 2, 1, 7 (222);
Terent. Adelph. 3, 3, 15 (369); Cic. Divin. 2, 19, 44; OE 3, 5, 21;
Lael. 22, 85; Ep. Att. 4, 16, 8 (14) im Med. (so ist auch zu
schreiben, nicht wie Wesenberg dirumpere); Vitr. 2, 8, 20 (53,
28 und 54, 4); 6, 8 (11), 5 (153, 8); Vopisc. Flavian. 17 (4), 4;
Apul, Met. 8, 23 S. 570 (im Florent, 3 dirrumpere); dirumpere
Plaut. Poenul. Prolog. 117; Cic. de domo 37, 99; in Vatin. 7, 16;
Phil. 13, 12, 26; Ep. Fam. 7, 1, 4; 12, 2, 2; Tacit. Hist. 1, 55:
Apul. Met. 3, 2 S. 175; dirrumpo Papinian. bei Cassiodor de or-
thogr. S. 2294 (163, 14); disrectum Gloss. ed, Goetz et Gunder-
mann IV 332, 28; disruo daselbst 29; disminuo Plaut, Most. 1,
3, 109 (266) und Menaech. 2, 2, 30 (305) im vet.; Terent. Adelph.
4, 2, 32 (571) im Basil. m. corr., im Vict., Rice, Ambr. und Par.
Dis in der Komposition mit iacio giebt disicio, indem das
erste i von iacio wie in abicit, adicit, obicit wegfällt. Neben der
Form disicio kommt, aber nur in den vom Präsens gebildeten
— 921 -
Formen, auch dissicio vor. Diese Form als einen handschrift-
lichen Fehler ansehen zu wollen, ist falsch, da Prise. 14, 6, 53
S. 1002 (I 56, 18) sagt: Sciendum, quod tunc »dis« praeponitur,
quando sequitur c vel f vel p vel s vel t vel i loco consonantis,
ut »discumbo, discutio, difJero, diftido, diffundo« , in quibus s in
f convertitur euphoniae causa; »displiceo, disputo, dispendo,
dissicio^ dissero; distraho, disturbo, distorqueo; disiectus, dis-
iungo« , vergl. auch die Glossen: dissicere dissecare bei Mai,
Class. Auct. VIII 178; dissice disperge effuge discute und dissi-
cae (d. h. dissice) separa divide bei Goetz und Gundermann IV
p. 55, 19 und p. 332, 34. Aus Priscian geht deutlich hervor,
dafs er dissicio nicht als ein Kompositum von dis und iacio an-
sieht, indem er als Beispiel von dis vor konsonantischem i dis-
iectus und disiungo anführt, wohl aber dafs er es für ein Kom-
positum von dis und einem Worte, welches mit s anfängt, hält.
Am nächsten liegt secere für secare , wie sonere, tonere, lavere
für sonare, tonare, lavare, vergl. K. L. Schneider, Lat. Gramm. I
p. 549. Es ist schwer die beiden Verba disicio und dissicio von
einander zu unterscheiden, da den Abschreibern der Ursprung
derselben nicht mehr bekannt war und in Folge dessen bald die
eine bald die andere Form für einander gesetzt wurde. Ribbeck
sucht zwar im Corollarim p. 13—15 (im zweiten Bande seiner
scaenicae Romanorum poesis fragmenta) einen Unterschied in der
Bedeutung festzustellen, dafs nämlich, wenn der Begriff des se-
care oder des dividere in binas partes vorherrschend ist, dissi-
cere zu schreiben sei, sonst disicere, allein diese Scheidung ist
nicht überall durchführbar. Bald dissicere bald disicere ist an
folgenden Stellen geschrieben: Saxa silvas lapides montes dissicis,
dispuleras Naev. (com. 57) bei Nonius S. 95, 27, Ribbeck und
L. Müller schreiben dissicis, doch sucht ersterer im Corollarium
nachzuweisen, dafs disicis zu setzen sei; clupeatus elephantum ubi
machaera dissicit Plaut. Curcul. 3, 54 (424); discidia amautem scin-
dere turbat vulgum, evitat (vitam regi) moeros disicit Acc. (trag.
348) bei Nonius S. 230, 22 : dide ac dissice Caecil. (239) bei Cic.
pro Cael. 16, 37, Ribbeck will (vergl. Corollarium p. 15) disice,
was auch C. F. W. Müller geschrieben hat; et discisa simul cum
corpore dissicietur Lucr. 3, 639, Lachmann sagt zu 2, 951: ut
longam syllabam indicarent, scripserunt dissicietur, quod habent
membranae in hbro III 639; postuIat, uti munitiones disicerentur
Bell. Alex. 63, 4, so Landgraf, Bericht des Asin. Pollio über die
spanischen Unruhen des Jahres 48 v. Chr. p. 31; age diversos et
— 922 —
disice corpora ponto Verg. Aen. 1, 70, Ribbeck schreibt in der
Textausgabe dissice, verlangt aber im Corollarium p, 15 disice,
quamvis » dissice j optimorum librorum auctoritate defendatur,
Weidner (Commentar zu Virgils Aeneis Band I uud II) sagt zu
dieser Stelle, dafs dissice zu schreiben sei, dafs die Verdopplung
des s nur die Verlängerung der ersten Silbe andeute; dissice com-
positam pacem, sere crimina belli Verg. Aen. 7, 339, die Heraus-
geber bald dissice, bald disice; ebenso ille securi adversi frontem me-
diam mentumque reducta dissicit et sparo Aen. 12, 308; conciliis
disicere (oder dissicere) rem possent Liv. 2, 35, 4; Ribbeck (Coroll.
p. 15) will auch cuneo quidem hoc laxum atque solutum agmen,
ut si nihil obstet, dissicias Liv. 22, 50, 9 schreiben, Luchs hat
disicias gesetzt; disicit hos ipsos colloque infusa mariti Ovid. Met.
11, 386, Ribbeck a. a. 0. p. 15 will dissicit schreiben; dolenter
enim homines ferebaut pecuniam , quae Fabiae gentis splendori
servire debebant , flagitiis dissici Val. Maxim. 3, 5, 2 und ut
opere pulcherrimo consumpto nomen eius per totum terrarum
orbem dissiceretur 8, 14 ext. 5, an beiden Stellen Halm und
Kempf die Formen mit ss, aber Ribbeck a. a. 0. p. 15 will nur
s hier haben; ad disiciendum raurum Vitruv. 10, 21, 7 (279, 18),
die Hdschr, dissiciendum; iam disicietur iste comitatus Senec.
cons. ad Marc. 10, 4; disice et conculca ista, quae extrinsecus
splendent Epist. 23, 6; cupit fluentes undique et caecos sinus
disicere (Ribbeck a. a. 0. dissicere) Senec. Agam. 954 und dissi-
cite passim moenia, in planum date Oedip. Fragm. 343; socia
sed ditsicit agmina clava Val. Flacc. 3, 162 ed. Schenkl; disice
telo flagranti — nil oramus — Carthaginis arces Sil. 9, 538 ed.
Bauer und quaecumque ante animae tendant potare cruorem,
dissice, dum castae procedat imago Sibyllae 13, 444 ed. Weber;
viridi nam caespite terrae proiectum temere et patulo caelum ore
trahentem dira canum rabies, morsu depasta cruento dissicit Stat.
Theb. 1, 590; tumulumque rebellem dissice 10, 69 und eat atque
ultro ferus hospita sacra dissiciat turbae securus Achill. 1, 311;
illi sanguine suo et lubrico paludum lapsantes excussis rectoribus
disicere (Ribbeck dissicere) obvios, proterere iaceutes Tacit. Ann.
1, 65; sepulchra dissicerent Suet. Caes. 81 und vicina urbi ora-
cula etiam dissicere conatus est Tib. 63 ; cape igitur hanc, inquit,
cotem eamque novacula dissice Lact. Inst. 2, 7, 8, vergl. Büne-
mann z. d. St.; ut nulla ferri acie dissici valeant das. Inst. 3,
17, 26; et cum dicto rapit omnesque, qui forte sese veluti ad
compreheiidum inruerant, disicit (in den Hdschr. A und P dissi-
- 923 -
cit) lul. Valer. 1, 13 (24, 17 ed. Kubier) und quo viso illa mox
horridula prae metu disicit (Korrektur von Kubier, Hdsclir. T
discit) 1, 4 (6, 2); fortique lacerto disicit ancipiti mi3eral)ile sin-
ciput ense Sidon. Apoll. Carm. 5, 418 (cod. M. dissicit); tu Christe
somuum disice, tu rumpe noctis vincula Prudent. Cathem. 1, 97
und cum membra morbus disicit Peristeph. 2, 209; ingenti quam
flumine dissicit üxus Avieu. Deser. orb. terr. 925: cyanei qui dissicit
aequora Ponti 964 und sie Elidis incola pontum dissicit Alpheus
1175: ferventius obvians re provisa plerosque Alexander dissicit
Itiner. Alex. Magni 62. Fast an allen der angeführten Stellen
finden sich in den Hdschr. Formen bald mit einem s bald mit
SS, die Herausgeber haben die Schreibweise nicht genau beachtet.
3. Neben re war eine alte Form red (vergl. redivivusj üb-
lich, welche überall vor einem Vokal und vor li ange-
wandt wird: redamo, redambulo, redamptruo, redarguo; redeo:
redigo, redimo. redintegro. redipiscor: redoleo, redordior; redul-
cero. redundo: redhibeo, redhostiu. Longus S. 2227 (66, 3) sagt:
interdum haec d littera geminatur, quotiens ab eadem littera
sequens vox incipit: nee tamen semper, siquidem reddere dicimus
geminata d, reducert autem simplici utimur. Unde adnotanda
imperitia eorum qui sie redducere geminata d littera volunt enun-
tiare, quasi reddere^ tamquam necesse sit totietä eam duplicem
esse, quotiens sequens vox ab eadem littera incipit. Trotzdem
aber findet sich in alten Hdschr. redducere. was auch von den
Herausgebern gesetzt ist, so redducere Terent. Hecyr. 3, 5, 51
;^501): redduc Hecyr. 2, 4, 29 (605): redducam Hecyr. 4, 3, 11
(617): 4, 4. 12 (634): 4, 4, 38 (660j: redduce Hecyr. 4, 4, 32
(654j: 4. 4. 76 (698) und redductam Hecyr. 4, 4, 43 (665) im
Bemb. : redduxit Andr. 5, 4, 45 (948) und redducere Hecyr. 4,
3, 9 (615) in demselben m. pr. mit Punkten über und unter dem
einen d: redducas Adelph. 5, 3. 44 (830) im Vict. ; redducere
Phorm. 1. 2, 36 (86j in demselben m. sec. und bei Prise. 2, 1,
6 S. 568 (I 47, 14): redducam Hecyr. 4, 4, 38 i660> im Vict.
m. pr.. und so war des Versmalses wegen auch Becyr. 3, 3, 31
(391) und 3. 3. 43 (403) redducenda zu schreiben. Bemays
schreibt im Lucr. 1, i-'28 redducit Venus, ant redductum daedala
tellus: 4. 990 redducunt und 5, 1335 redducere: redduxere Verg.
Aen. 5. 428 in der Anführung bei Mar. Victor. 1 S. 2480 (28,
31j, Piibbeck schreibt hier abduxere: redducat eine sehr ver-
stümmelte, wahrscheinlich versificierte Inschr. CLL. 10, 5631:
redducunt schreibt Keil im Varr. F». R. 3, 16.7 nach c^d. Polit;
— 924 —
redducam Cic. Verr. 5, 59, 155 im Reg. und redducere Phil. 2,
4, 9 im Vat.; an beiden Stelleu die Herausgeber reducam und
reducere; redduxit Liv. 4, 34, 5 im Med. und redduceret 4, 39,
9 im Par., die Herausgeber mit einem d; redducitur schreibt
Huschke im Gaius Instit. 3 § 100; redducite CLL. 6, 97. Des
Versmafses wegen schrieb Ritschi auch redduxit Plaut. Pseud. 2,
3, 2 (668); redduxi Merc. 5, 4, 19 (980); redduco Pers. 4, 4, 107;
Cist. 2, 3, 86, die neuern Herausgeber aber reduxit, reduxi, reduco,
wo re- lang ist, die Form reducere wird erst seit Catull üblich,
vergl. Bouterwek, Lucr. quaest. p. 23. Die kurze Silbe re- ist
die regelmäfsige vor konsonantischem Anlaut des Wortes, mit dem
sie zusammengesetzt ist, vergl. Corssen, Aussprache II p. 466, 467.
C. In der Konstruktion der Präpositionen wird vielfach von
der herrschenden Regel abgewichen.
a) So werden z. B. als Adverbia gebraucht:
1. Praeter^ wobei der Kasus von dem vorausgehenden oder
nachfolgenden Verbum regiert wird, so volucrium praeter palu-
strium ac nantium Varro R. R. 1, 38, 1; praeter rerum capita-
lium condemnatis Sallust. Catil. 36, 2, von Prob. Inst. art. S. 373
(149, 9), Cledon. S. 1933 (76, 14) und Prise. 17, 21, 161 S. 1101
(II 188, 14) citiert; nil praeter salices cassaque canna fuit Ovid.
Fast. 6, 406; ne quis praeter armatus violaretur Liv.- 4, 59, 7 im
Par., Med., Harl. 1 und Leid. 1 , die Herausgeber nach der ed.
vet. armatos; praeter caedis damnati lustin. 13, 5, 2 und praeter in-
cendii spectaculo 13, 6, 3; praeter ille unus Papirius Gell. 1, 23, 13 ;
nemo alius praeter unus deus et unus dominus praedicabatur Tertull.
adv. Prax. 13; praeter ventosa Echo Calpurn. 4, 28; familiarita-
tes praeter hominum perpaucorum Cic. Ep. ad Q. fr. 1, 1, 5, 16;
vina praeter imputatae vitis fulmine tactae Plin. N. H. 14, 19, 23
(119); nullo praeter auguralis sacerdotii honore Suet. Claud. 4
und religionum contemptor praeter unius deae Syriae Nero 56;
aurum nulla norat praeter unico digito Tretull. Apol. 6; omnibus
praeter sacerdotibus clauso ad nat. 1,11; nullius praeter dei sup-
plicem ad Gnostic. 8; praeter oneribus consparsionum adv. Marc.
4, 24; praeter ex causa adulterii adv. Marc. 4, 34; omnium prae-
ter haereticorum patrem adv. Valent. 18 und nee uUi praeter
patri notum Resurr. 22. Auch wird praeter mit andern Partikeln
verbunden, so: praeter si aliter nequeas Varro R. R. 1, 41, 5,
vergl. Keil, Comment. in Varr. p. 102; Maenalus, Artemisius,
Parthenius, Lampeus, Nonacris praeterque ignobilis ecto Plin. N.
H. 4, 6, 10 (21); equo lere qui homini morbi, praeterque vesicae
— 925 —
conversio, sicut omnibus in genere veterino 8, 42, 67 (166); cantus
Omnibus similis atque idem trino conficitur versu, praeterque in
clausula gemitu 10, 35, 52 (106); habent autem oculos, praeter-
que e sensibus tactum atque gustatum 11, 4, 3 (10); Chamaeleo-
Dum stelliones hi quodammodo naturam habent, rore tantum
viventes praeterque araneis 11, 26, 31 (91); maxillas crocodilus
tantum superiores movet, terrestres quadrupedes eodem quo ce-
tera more praeterque in oblicum 11, 37, 60 (159); super eas ta-
rnen addi alia vela praeterque in proris et alia in puppibus
pandi 19 Prooem. 1, 5; praeter quae mihi binae simul redditae
sunt Cic. Ep. Att. 5, 3, 2; praeter quod erat Flor. 2, 6, 24 (bei
Caes. bell. Gall. 1, 5, 3 ist im Bong. 1 und ßresl. 1 praeterquam
quod secum portaturi erant, im Par. 1, Voss. 1 und in anderen
Büchern praeter quod) und praeter quod (als Konjunktion) Apul.
Met. 2, 18 S. 134; 4, 27 S. 297; Tertull. Virg. vel. 2 (im Wien,
und Leid, praeterea ohne quod) und Lactant. Instit. 3, 8, 13,
vergl. Hand, Tursell. 4 S. 543.
2* Ad steht adverbial wie circiter und fere, so: ad binum
milium numero sauciis utrimque factis Sisenna (Frag. 36 ed. H.
Peter p. 283, 1) bei Nonius S. 80; ad duorum milium numero
cecidisse Caes. bell. civ. 3, 53, 1 (vergl. Mensel , Lexic. Caes. I
p. 141); occisis ad hominum milibus quattuor bell. Gall. 2, 33, 5,
vergl. Richter, Beitrag zum Gebrauch des Zahlwortes bei Livius
p. 5. Oefter bei Livius: ad viginti patronis accitis 8, 18, 8; ad
mille trecenti 23, 37, 6; ad mille quingenti 35, 22, 4; ad mille
octingenti 21, 22, 3; ad mille fere armati 25, 23, 16; ad quattuor
milia trecenti quadraginta quattuor 27, 8, 13; ad mille et ducenti
28, 34, 2; 29, 36, 5; ad mille et quingenti 41, 18, 2; ad mille
et septingenti 22, 41, 2; ad duo milia et trecenti 10, 17, 8; ad
duo miha hominum et quingenti 3, 15, 5; ad duo milia et quin-
genti vivi 4, 59, 7; ad duo milia et septingenti 27, 12, 16; ad
quattuor milia et quingenti 22, 54, 1 ; ad undecim miha hominum
et quadringenti 10, 43, 8; ad quattuor milia hominum et ducenti
equites 22, 52, 4; an folgenden drei Stellen ist der adverbiale
Ausdruck Subjekt: periere ad septingentos triginta Liv. 10, 33, 6;
ad octingentos homines caesi inter murum litusque et ad duo
milia armorum inventa 28, 36, 13; victores ad mille et quingen-
tos cecidere 30, 35, 3, die Hdschr. bieten an allen diesen Stellen
neben septingentos, octingentos, quingentos auch septingenti, oc-
tingenti, quingenti, vergl. Richter a. a. 0. p. 4 und 5. Bei Suet.
Caes. 20 steht divisit extra sortem ad viginti milibus civium nach
— 926 —
Casaub. Vermutung, in den Hdschr. ac viginti milibus, vergl. Hand,
Tursellinus 1 S. 102, Weinhold, Bemerkungen zu Curtius p. 26
und besonders die reiche Sammlung bei Fügner, Lexic. Livian.
p. 492.
3. Supra ?eptingenti Liv. 27, 42, 9 steht im Put., Colb. und
Bamb., Luchs hat septingentos geschrieben, aber 30, 6, 9 hat er
supra duo milia septingenti. vergl. Richter a. a. 0. p. 13.
4. Prae, sonst nicht als Adverbium gebräuchHch, erscheint
doch als solches in: i prae Plaut. Cistell. 4, 2, 107; Curcul. 4,
2, 1 (487); Pseud. 1, 2, 37 (170); 1, 3, 12 (241); Terent. Andr.
1, 1, 144 (171); Eunuch. 5, 2, 69 (908); abi prae Plaut. Amphitr.
1, 3, 45 (543); Terent. Eunuch. 3, 2, 46 (499); Phorm. 5, 2, 12
(777); Adelph. 2, 1, 13 (167) — moneo praeque denuntio Clau-
dian. Mamert. de statu anim. 2, 9 (137, 9); Sidon. ApolHn. Epist.
1, 9, 7 (15, 14) — Satin parva res est voluptatum in vita atque
in aetate agunda prae quam (im Vergleich damit, dafs, gegen
das wie) quod molestumst Plaut. Amphitr. 2, 2, 1 (633); sed hoc
etiam pulcrumst praequam ubi sumptus petunt Aulul. 3, 5, 33
(507); nihil hoc quidemst, triglnta minae, prae quam alios dapsi-
lis sumptus facit Mostell 4, 2, 66 (982); iam miuoris omnia alia
facio, prae quam quibus mödis ludificatust me 5, 2, 25 (1146);
nee pol profecto quisquaro sine grandi malo, prae quam res pa-
titur, studuit elegantiae Mercat. prol. 23; immo res omnis relictas
habeo prae quod tu velis Stich. 2, 2, 38 (362); quae etsi laxio-
ribus paulo longioribusque verbis comprehensa est praequam illud
Graecum, quod diximus etc. Gell. 16, 1, 3 — Parum etiam,
praeut, (im Vergleich damit wie) faturumst; praedicas Plaut. Am-
phitr. 1. I, 2)8 (374); nihil hercle hoc quidemst, praeut alia di-
cam Mil. Glor. 1, 1, 20; nempe id eis termento l'uit praeut ego
erum expugnabo meum Bacch. 4. 9, 5 (929); folia nunc cadunt,
prae ut si tridnom hoc hie erimus Menaech. 2, 3, 24 (376); immo
melior nunc quidemst de verbis, prae ut dudum fuit 5, 5, 33
(935); nugas maxumas fuisse credo, prae ut quo pacto ego divor-
SI18 distrahor Mercat. 2, 4. 2 (470); hie verost, qui si occeperit,
ludum iocumque dicet fuisse illum alterum, praeut huius rabies
quae dabit Terent. Eunuch. 2, 3, 10 (301), vergl. Hand, Tur-
sellius 4 S. 527.
5. Pro in der Verbindung mit quam wohl nur bei Lucr. 2,
1137 nee satis est, pro quam largos aostuat aestus, unde queat
tantum ac subpeditare und 3, 199 igitur parvissima corpora pro
quam et levissima sunt, ita mobilitate fruuntur; öfters prout bei
- 927 -
Cicero, Cäsar, Seneca, Celsus, den beiden Plinius, Quintilian, Ta-
citus, Sueton, vergl. Hand, Tursellinus 4 S. 626.
6. Propfrr bei Claud. Mamert. de statu aniraae 2, 4 (113, 1):
proinde mundi moles universa, quoniam ex tinitis est conpacta
corporibus, quippe cum alterum corpus alteri finem faciat, procul
dubio ipsa tinalis et propterque et mensurabilis, vergl. Hand,
Tursellinus 4 S. 609.
7. Trans als Adverb, behandelt Thielmann im Archiv 4 S. 248
eingehend, wo auch Vitruv. 9, 1 (4), 4 (p. 220, 1): tantundem
eins (sigui) contrarii versationis necessitate supergressum rotatione
circumacta trans (auf der andern Seite) locis patentibus ex ob-
scuris egreditur ad lucera richtig verbessert wird, indem er locis
latentibus et obscuris vorschlägt. Andere Beispiele führt Thiel-
raann aus dem Kirchenlatein an, so Num. 2], 13 bei Aug. cabtra
collocaverunt in Achalgai trans in eremo; Matth, 8, 28 Cant. ve-
niente eo trans {scq to ~ipa\') in terram; Matth. 14, 22 Caot.
praecedere trans; Matth. 16, 5 Corb. i in regionem quae trans
erat, ib. Cant. veniente trans; Ambr. 112 de 42 mans. (39) erat
citra ad Hebraeorum viam, trans vero ad terrae sanctae situm.
b) Ungenaue und von der Regel abweichende Konstruktionen
der Präpositionen lassen sich vielfach zurückführen bei Hand-
schriften auf die Unwissenheit der Abschreiber und bei Inschriften
auf die Steinmetzen, welche infolge schlechter Aussprache der
auslautenden Buchstaben z. B. des m die Kasus verwechselten
(Seidel, Obs. epigr. cap. duo p. 41), oder auf das Bestreben,
welches im Volkslatein herrscht, den Accusativ und Ablativ zu
der Funktion eines einzigen Kasus auszugleichen (vergl. Suchier
im Archiv 3 S. 165), oder auf das Verlangen, bei den üeber-
setzungen aus der Septuaginta das Latein möglichst genau dem
Urtext anzupassen, sowie auch auf die im Lateinischen und Deut-
schen verschiedene Auffassung der im Verbuni ausgedrückten
Handlung. Hiernach lassen sich die folgenden Unebenheiten und
Abweichungen vom klassischen Sprachgebrauch leicht erklären.
1. fl oder ah mit dem Accusativ, vergl. Rönsch, Itala und
Vulgata p. 409 und dessen Collectanea p. 172, wo Beispiele aus
der Itala, den Inschriften und den Gromat. angeführt werden, fer-
ner auch praedictum fuerat illis ab Esaiam prophetam Coramo-
dian. Apolog. 245 und rex ab orientem cum quattuor gentibus
inde etc. 885; ab originem Inscr. de l'Alger. 108; ab heredes meos
CLL. 6, 9258; ab eos 6, 1537, ab omnes 6, 11005; ab hostem
Ephem. epigr. 4 S. 537 Z. 7; 5 No. 490; ab conservas pepisequas
— 928 —
CLL. 6, 4355; a Nuceriam L Neap. 6280; a pontifices CLL.
6, 2493: a tempestatem 6, 13 099.
a oder ab mit dem Genitiv, vergl. Rönsch Itala p. 442 und
dessen Collect, p. 132.
2. absque mit dem Accusativ: non absque numen illud esse
curam sui lul. Valer. 1, 23, Kubier (p. 32, 13) schreibt dafür
non absque cura sui esse numen illud.
3. ad mit dem Dativ, vergl. Rönsch, Itala p. 442 ;
ad mit dem Ablativ, vergl. Rönsch, Collect, p. 133, 172;
ferner annis ad LXXX CLL. 8, 284.
4. apud mit dem Dativ, vergl. Rönsch, Itala p. 442.
5. coram mit dem Accusativ, vergl. Rönsch, Itala p. 409;
coram mit dem Genitiv, vergl. Rönsch a. a. 0. p. 442.
6. cum mit dem Accusativ, vergl. Rönsch, Itala p. 409 und
dessen Collect, p. 133, ferner auch pergit ad Romam cum multa
milia gentes Commodian. Apolog. 806 und implebitque mare na-
vibus cum milia multa 888 ; cum adiacentem aedilicium C I. L.
6, 13 143; cum Albinium Fehcionem coniugem 8, 8007; cum Ser-
dicam coniugem 6, 776; cum coiugem et filios 6, 667; cum con-
iugem suam 6, 9226; 6, 9766; cum nepotes 9, 1938; cum sodales
4, 221; cum collegas I. Neap. 6313 und cum conparera 6733; cum
(oder con) quem (oder quen) CLL. 5, 1647; 5, 1705; 6, 10504
6, 10676; 6, 12739; 6, 12994; 6, 13044; 6, 13292; 6, 13331
6, 13 713 u. a.; L Neap. 1372; 1821; 3214; 4796; 6420; 6605
6940; Orell. 4869; cum quam CLL. 6, 13108; cum quom CLL.
6, 3604; cum discentes 4, 698; cum omnes sacratos 6, 730; cum
partem I. Neap. 79 Z. 11 (Z. 26 cum parte) und cum picturam
4342; cum porticum CLL. 6, 2273; cum publicos 6, 2104 a
Z. 28; cum sodales 4, 221; 4, 275.
7. de mit dem Accusativ, vergl. Rönsch, Itala p. 410 und
und dessen Collect, p. 190; ferner de Antonianas C I. A. 6, 9232;
de annos septe 6, 12 607.
8. e und ex mit dem Accusativ, rergl. Rönsch, Itala p. 410;
ferner ex Saturnalia prima CLL. 6, 2086 Z. 39; ex Kalendas
Julias 6, 3062; ex decretum 6, 1031; ex reditum Ephem. epigr.
5 No. 328;
e und ex mit dem Genitiv, vergl. Rönsch, Itala p. 442.
9. extra mit dem Ablativ: extra pariete C I. L. 10, 1781, 1 Z. 16.
10. i/ifra mit dem Ablativ: infra vinea memoriae sunt Grom.
Lat. ed. Lachmann I p. 316, 9.
— 929 —
11. inter mit dem Ablativ: inter quibus CLL. 8, 6700; inter
eis Ephem. epigr. 5 No. 498.
12. ob mit dem Ablativ: ob tanto amore CLL. 10, 5336;
ob . . amore 9, 4206; ob uimio amore Orell. 4360 Z. 12 (ob me-
ritum amorem et religionem Z. 2); ob perpetuo et simplicissimo
amore L Neap. 5786; ob eadem contemplatione Orell. 4360 Z. 9;
ob dedicatione CLL, 6, 85; ob innocente actu 8, 240; ob labo-
ribus 10, 5200; ob luminibus restitutis 6, 68; ob meritis 2, 497;
8, 4380; 8, 9084: 8, 9100; 8, 9426; 8, 10917; 10, 683; 10, 1750;
L Neap. 2118; 2648; 2891; Inscr. de l'Alger. 1769; 3593; 3947;
OrelL 3300; Ephem. epigr. 5 No. 365; 995; 998; 1017; 1305.
13. per mit dem Ablativ: per fratribus CLL. 8, 3455; per
lulio Floro 8, 4483; per patronis 6, 3743; per Proculo 3, 1590*;
per suis 3, 1743; per quo Orell 3300 und I. Neap. 2648; per
Fl. Alexandro CLL. 6, 735.
14. prae mit dem Accusativ, vergl. Rönsch, Itala p. 412.
15. praeter mit dem Ablativ, vergl. Rönsch, Collectanea p. 172.
16. pro mit dem Accusativ, vergl. Rönsch, Itala p. 412 und
Collectanea p. 265; ferner pro nos CLL. 8, 5926; pro salutem
3, 875; 3, 1038; 6, 224; 6, 479; Ephem. epigr. 5 No. 278; 295;
1053; 1222; pro salutem suam CLL. 6, 2843; Ephem. epigr. 2
S. 319 No. 343; pro se et suos CLL. 3, 1600; 3, 3474; 3, 5565;
pro sanguine et corium C L L. 6, 820.
pro mit dem Genitiv, vergl. Rönsch, Itala p. 442.
17. propter mit dem Ablativ: propter incursione I. Neap.
2509; 2510.
18. sine mit dem Accusativ, vergl Rönsch, Itala p. 412 und
Collectanea p. 172, ferner sine laesionem CLL. 6, 9663; sine
fraudem 6, 9485.
19. super in örtlicher Bedeutung nimmt gewöhnlich den Ac-
cusativ zu sich, so super terrae tumulum noluit statui nisi colu-
mellam Cic. Legg. 2, 26, ^^\ sedens super arma Verg. Aen. 1,
295; ossa super recubans Aen. 8, 297; super ossa ferebant Aen.
10, 841; super telum stantem Liv. 8, 9, 5; 10, 7, 3; domos super
se ipsos concremaverunt 21, 14, 4; ab tergo ac super caput 22,
4, 4; cum castra metari Poenus in tumulo super fluminis ripam
vellet 27, 48, 2; super amnis Mincii ripam consederunt 32, 30, 4
und castris super ripam Tiberis positis 35, 33, 10; super Aethio-
pum duorum umeros Fun. N. H, 10, 43, 60 (122). — Dichter
aber gebrauchen öfters den Ablativ : Fronde super viridi Verg.
Eclog. 1, 80 und strato super ostro Aen. 1, 700; Cbalcidica super
Neue- Wagener, Lat. Formenlehre. II. 8. Aufl. 59
— 930 —
arce Aen. 6, 17 und gemina super arbore Aen. 6, 203; super
tenero gramine Culex 69 und inflexis super carinis 346; ligna
super foco reponeus Horat. Carm. 1, 9, 5; super Pindo Carm. 1,
12, 6; ensis super impia cervice pendet Carm. 3, 1, 17; campis
atque Neptuno super Epod. 7, 3 und hortus ubi et tecto vicinus
iugis aquae fons et paulum silvae super bis foret Serm. 2, 6, 2.
Bei Caes. bell. civ. 2, 10, 4 ist in den Hdschr, nicbt super musculo,
sondern super musculos (im Leid. 2 super musculum) und 3, 39, 2
nicbt super qua, sondern super quas. Super hanc (cenam) Plin. Epist.
3, 5, 11; super cenam Epist. 4, 22, 6; Suet. Vesp. 22; super mensam
Curt. 7, 4, 7 und super vinum et epulas 8, 4, 30, aber nocte super
media Verg. Aen. 9, 61 und rixa super mero debellata Hör. C. 1, 18, 8.
Der Accusativ ist ferner erforderlich, wo super darüber hin-
aus bedeutet. Super Numidiam Gaetulos accepimus agitare Sal-
lust. lug. 19, 5; supra et Garamantas et Indos proferet impe-
rium Verg. Aen. 6, 794; supra castra bostium evasit Liv. 8, 7,
1; super Sunium navigans 28, 8, 1 1 ; sita est urbs super Peneum
amnem 32, 15, 8; ad Antiocbiam super Maeandrum amnem po-
suit castra 38, 13, 4; parvo intervallo super laevum cornu locati
42, 58, 14 und sita est super Ambracium sinum 43, 21, 6; super
omnia 31, 18, 3; cunctis super vota fluentibus Tacit. Histor.
3, 48; super sexagiuta milia Germ. 33 und super triginta milia
Agricol. 29. — Daher auch da, wo super gleichbedeutend mit
praeter ist: super haec Liv. 2, 27, 10; 30, 1, 6; super solitos
honores 2, 31, 3; super bellum annona premente 2, 51, 2; super
cetera 21, 46, 1; 22, 6, 11; 40, 23, 5; super immunitatem 38,
39, 9; super inpunitatem 40, 56, 2; super insitam violentiam Ta-
cit. Ann. 1, 59; super eas civitates Ann. 3, 63; super tot sena-
tores adversos Ann. 3, 67. Bei Ammianus Marcellinus ist jedoch
8up»r his für praeter ea: 15, 7, 8; 16, 5, 7; 17, 13, 4; 18, 7, 3;
21, 16, 17; 22, 3, 12; 22, 16, 17; 23, 1, 7; 23, 6, 79; 25, 3, 13;
31, 1, 3; 31, 13, 11; 31, 14, 3.
Wo aber super, wie sonst de, den Gegenstand der Verhand-
lung oder der Betrachtung einführt, wird es notwendig mit dem
Ablativ konstruiert. Sed hac super re nimis, ne meam ipse aou-
ndäciav iam evocem Cic. Ep. Att. 10, 8, 10; quid agendum nobis
sit super legatione votiva Ep, Att. 14, 22, 2; hoc super re scri-
bam ad te Regio Ep. Att. 16, 6, 1, und so auch qui super tali
causa eodem missi erant Corn. Nep. Pausan. 4, 1 ; ne super tali
scelere suspectum sese haberet Sallust. lug. 71, 5; haec super
arvorum cultu pecorumque canebam et super arboribus Verg.
— 931 -
Georg, 4, 559; multa supei Priamo cogitans, super Hectore multa
Aen. 1, 750; multa super Lauso regitat Aen. 10, 839; mitte ci-
vilis super urbe curas Horat. Carm. 3, 8, 17; decreta super
iugandis feminis Carm. saec. 18; fuit intactis quoque cura con-
dicione super communi Epist. 2, 1, 15'2; quereris super hoc Epist.
2, 2, 24; pallescet super bis Ars poet. 429; expromere , super
qua re Romam veuisset Liv. 42, 24, 1 ; habuit et ipse super ea
re contionem Suet. Caes. 5; nee quoquam reperto, qui super tali
consteriiatione referre aut censere aliquid auderet Caes. 20; nihil
super ea re statuere Tiber. 13; super eo negotio diversas senten-
tias noscere Tacit. Ann. 2, 35 ; consulanti super absolutione Asia-
tici flens Ann. 11, 3; rettulit deinde ad senatum super collegio
haruspicum Ann. 11, 15; raultus ea super re variusque rumor
Ann. 11, 23; multa et maguifica super captivitate Carataci disse-
ruere Ann. 12, 38; multa super antiquitate eorum memoravit
Ann. 12, 61; missurum ad imperatorem Romanum legatos super
petenda Armenia et firmauda pace Ann. 15, 5; super ea profec-
tione adiit Capitolium Ann. 15, 36; numquidnam super Arione
Lesbio comperisset Fronton. p. 238, 4 ed. Naber; sermo nobis super
te Epist. p. 28, 1 und super eadem re ait Epist. p. 33, 16; bei
Gellius sehr häufig, wie Gorges, De quibusdam sermonis Gelliani
proprietatibus observat. p. 32 angiebt. Vergl. Charis. 2, 15 S. 208
(233, 10) und 4, 1 S. 241 (269, 17); Diomed. 1 S. 407 (413, 13);
S. 408 (413, 30); Donat. 2, 16, 5 S. 1765 (390, 23); Serv. Comm.
in Donat. S. 1798 (419,28); [Serg ] Explanat. in Donat. S. 518,
13; Cledon. S. 1880 (25, 20); S. 1934 (77, 17); Pompei. Comment.
S. 401 (275, 18); S. 404 (277, 25); Augustin. Regul. S. 2016 (523,
11); Prise. 14, 6, 51 S. 1001 (II 54, 25).
20. supra mit dem Ablativ: supra matre sua I, Neap. 3258.
21. subter hat gewöhnlich den Accusativ neben sich: subter
sugrundas Varro RR. 3, 3, 5; cupiditatem subter praecordia lo-
cavit Cic. Tuscul. 1, 10, 20; caeli supter labentia signa Lucr. 1,
2 und eas subter iacuit 6, 785; Alpheum huc occultas egisse vias
subter mare Verg. Aen. 3, 694; subter fastigia tecti Aenean du-
cit Aen. 8, 366; quam subter specus et antra Aetnaea tonant
Aen. 8, 418; hunc lora et iuga subter provolvere rotae Aen. 12,
532; canis umbrosi subter pineta Galaesis Thyrsin Prop. 3 (2),
34, 67; subter imas ablata cavernas Ovid. Met. 5, 502 und sub-
ter sidera lapso Fast. 3, 453; manu subter togam exserta Liv.
8, 9, 5 und subter murum hostium advehitur 34, 20, 8; ilia sub-
ter caecum vulnus habes Pers. 4, 43; subter costas atque ardua
59*
- 932 —
terga German. Phaen. 70; subter utrumque pedem 248 und sub-
ter candentes Chelas 716; cum pars aequa mundi super subter-
que terras omnibus tiat momentis Plin. N. H. 2, 19, 17 (81); la-
titudo Italiae subter radices earum 3, 19, 23 (132); subter medias
(portas) amne diri odoris fluente 6, 11, 12 (30); aquae subter
cutem fusae 7, 18, 18 (78); aqua subter cutem fusa 7, 45, 46
(148); capite subter alam condito 10, 23, 30 (59); venae supter
totam cutem dispersae 11, 39, 89 (220); hunc subter exit fons
Pliu. Epist. 8, 8, 2; ultrix tibi torva Megaera ieiunum Phlegyan
subter cava saxa iacentem aeterno premit accubitu Stat. Theb.
1, 713 und qui subter moenia nudos adversat manes 12, 711.
Der Ablativ ist von Dichtern einigemale angewandt: subter
tam crasso corpore Lucr. 6, 857 nach Marullus Verbesserung, in
den Handschriften super; Rhoeteo subter litore Catuli. 65, 7 und
subter densa testudine Verg. Aen. 9, 514. Vergl. Donat. , Serv.,
Cledon., Priscian. und Augustin. an den unter super angeführten
Stellen.
22. tenns, worüber Wölfflin im Archiv 1 p. 415 — 426 ausführ-
lich handelt, hat gewöhnlich den Ablativ, und zwar den des
Singulars, bei sich; vom Plural wurde oft der Genitiv ge-
setzt, vergl. Audac. Excerpt. p. 354, 15 tenus praepositionem Ver-
gilius metri necessitate genetivo casui numeri pluralis praeposuit,
ut: crurum tenus a mento palearia pendent (Verg. Georg. 3,
53); lumborum tenus Cic. Arat. 83; Cumarum tenus Cael. bei
Cic. Ep. Fam. 8, 1, 2: labrorum tenus Lucr. 1, 940; 4, 15; nu-
tricum tenus Catuli. 64, 18; crurum tenus Verg. Georg. 3, 53 und
laterum tenus Aen. 10, 210; corporum tenus Plin. N. H. 34, 8,
19 (58); aurium tenus Quintil. 12, 2, 17; crurum tenus Nazar.
Panegyr. Constantino Aug. 22, 4 (p. 230, 7 ed. Baehrens) und
Solin. 5, 4; ossium tenus Apul. Met. 9, 13 S. 618; talorum tenus
Met. 11, 24 S. 804; nubium tenus Flor. 2 S. 7 und umerorum
tenus de dogm. Plat, 1, 15 S. 212; inguinum tenus Fest, breviar.
28, 2 (p. 15, 14 ed. C. Wagener); clunum tenus Soran. p. 143,
16 ed. Rose; inguinum tenus Soran. p. 145, 23 und Marc. Empir.
p. 194; crurum tenus lohann. episc. Neap. 54 (Scr. rer. Lango-
bard.); umerum tenus Firm. Mat. math. 1, 3, 213, wo umerum
Gen. Plur. ist oder es ist nach cod. Mon. umeris zu schreiben. —
Einen Genitiv Singul. haben Liv. 26, 24, 11 Corcyrae tenus
und Apul. de dogm. Plat. 2, 15 S. 241 tyrannidis tenus ange-
wandt, die Stelle tenus dedecoris Apul. de dogm. Plat. 2, 23
S. 223 ist verdorben.
— 933 —
Selten ist bei tenus der Accusativ, wie: regio quae Tanain
tenus descendit Val, Flacc. 1, 537; tenus Europam fama cre-
scente Auson. Parent. 3, 15 (ed. Peiper p. 31); terrestre iter Hy-
dreum tenus Solin. 54, 7 ; caput tenus imum Collum Mart. Capell.
7 § 739; labrum tenus Claud. Mamert. de statu animae 1, 21
(73, 6); aurum tenus 1, 26 (95, 1) und huccine tenus 3, 11 (173,
20); tenus Mantuam urbem accedens Aeth. Ister 103 (p. 78, 5);
mare tenus Cael. Aurel. Chron. 1, 53; 3, 10; cum sol occasum
tenus occumberet Vita S. Praeiecti 1 1 (Act. Sanct. lan. II).
23. trans mit dem Ablativ (vergl. Thielmann im Archiv 4
S. 249): trans Curione CLL. 1, 200, 21 und trans via 6, 10346;
trans ripa Gromat. p. 17, 8 und trans ordine p. 411, 12; trans
Ligere Lex Sal.; trans Persida Commodian. Apol. 936. Ueber
Boi Transalpihus profecti Plin. N. H, 3, 13, 21 (124) und pe-
torritum est non ex Graecia dimidiatum, sed totum Transalpibu»
Gell. 15, 30, 6 spricht Thielmann a. a. 0. p. 252.
24. Bei in bezeichnet der Accusativ gewöhnlich das Ziel
einer Bewegung, der Ablativ das Verweilen. Eine Menge
von Beispielen, welche dieser allgemeinen Regel widersprechen,
führen V. Rose zu Cass. Felix p. 241, zu Plin. Secundus p. 123
und zu Gargilius p. 216, Bursian zu den Gromatikern II p. 497,
Ludwig zu Commodian I p. 67, II p. 38, Rönsch in der Itala
und Vulgata p. 410 und in den Collectanea philolog. p. 172, 190,
Reisigs Vorlesungen § 403, Anm. 570'' und Hand im Tursellinus 3
p. 346 an, doch bedürfen dieselben einer genauen Prüfung und
Sichtung. In guten, kritischen Ausgaben lesen wir: in mentem
fuit Plaut. Amphitr. 1, 1, 25 (180), von Gell. 1, 7, 17 angeführt:
qui istuc in mentemst tibi ex me, mi vir, percontarier? Amphitr.
2, 2, 78 (710) und ecquid in mentemst tibi patrem tibi esse
Bacch. 1, 2, 53 (161); quod mi in mentemst Terent. Heaut. 5,
2, 33 (986) und nilne in mentemst Adelph. 4, 1, 12 (528) —
in medium relinquemus Claud. Quadrig. (Fragm. 25 ed. Peter
p. 217, 8) bei Gell. 17, 2, 11 — ut nomine iudiciorum omnium
bona atque fortunae in istius unius essent potestatem Cic. Verr.
2, 27, 67; in eorum potestatem portum futurum intellegebant
Verr. 5, 38, 98; eos portus . . in praedonum fuisse potestatem de
imp. Cn. Pomp. 12, 33 wird von Geil. 1, 7, 16 besprochen, daher
hat auch Nohl mit Recht in potestatem geschrieben, C. F. W.
Müller aber weniger gut in potestate, was die Hdschr. des Cicero
an dieser Stelle haben; res esse in vadimonium coepit pro Quinet.
5, 22; ab exteris nationibus, quae in amicitiam populi Romani
— 934 —
dicionemque essent Divinat. in Caecil. 20, 66; si HS miliens in
iudicium haherent pro Qu. Rose 17, 50 — qui praetores fuerunt
neque in provinciam cum imperio fuerunt Cael. bei Cic. Ep. Farn.
8, 8, 8 — non in gratiam hahituros Sali. lug. 111, 1; cum talem
virum in potestatem hahuisset lug. 1 12, 3, so Eufsner und Wirz, an-
dere in potestate — quod ferar in partes ipse fuisse tuas Prop.
4 (3), 9, 60 — quae ne in potestatem. quidem populi Romani
esset Liv. 2, 14, 4 und et principium et finem in potestatem ip-
sorum esse 32, 8, 14, an beiden Stellen M. Müller in potestatem,
andere Herausgeber in potestate — in controversiam ease Petron.
15, 3 und fuit hodie in funus 42, 2, vergl. Friedländer, Petro-
nius p. 233 — zweifelhaft ist in custodiam habitos Tacit. Hist.
1, 87 und in medium reliquam Germ. 46, an beiden Stellen setzt
Halm den Ablativ — für in potestatem esse führt Vogel (Kurze
Uebersicht des Sprachgebrauchs des Q. Curtius § 47 Anm.)
Curt. 8, 2, 30 und 10, 7, 9 an, an beiden Stellen schreibt He-
dicke in potestate — in medium relinquo Gell. 7 (6), 14, 19, vergl.
Gorges, De quibusdam sermonis Gelliani proprietatibus observ.
p. 36 — ut in medium sit Colum. de arb. 17, 2 — in custodiam
retinent Paul. Dig. 11, 4, 4: esse in possessionem Ulpian. Dig. 12,
2, 3 § 3; Marcian. Dig. 30, 121 — quei eorum («V?) ameicitiam
populi Romanei manserunt CLL. 1, 200 Z. 75; in potestatem
esse 2, 1963 Col. 1 Z. 2; esse in possessionem 5, 5050 Z. 27; L
Neap. 2646 Z. 20; in curam fuerunt L Neap. 6828 Z. 13; is
pontif. augurq. in c. lul. in conlegium pontifex augurq. esto lex
Colon. Genet. (Ephem. epigr. 3, 2) 11, 14 und Nundinis in forum
iusiurandum adigito H, 18; in curiam esse Wilmanns Ex Inscr.
2083, 18.
Neben povo^ loco, statuo und deren Kompositis hat in ge-
wöhnlich den Ablativ. Auch in deorum numero refert Cic. Nat.
Deor. 1, 12, 29 und (in deorum) numero reJaius dar. vir. elog.
20 (CLL. 1 S. 283). Doch finden sich Ausnahmen wie:
pono: Gell. 17, 2, 11 sagt von Claud. Quadrigarius: nos, in-
quit, in medium relinquemus. Vulgus »in medio«i: dicit: nam Vi-
tium esse istuc putat et, si dicas "i// medium poneret^ id quoque
esse soloecon putant; sed probabilius significantiusque sie diei vi-
debitur, si quis ea verba nou ineuriose introspiciat; Graeca quo-
que nHshoL etQ piaovd vitium id non est; quae pequnia in aera-
rium posita erit CLL. 1, 198 Z. 66; verum hoc ego vereor, ne
istaec poUicitatio te in crimen populo ponat atque infamiam
Plaut. Trinum. 3, 3, 11 (739); cortinam in lacum ponito Cato
— 935 —
R.R. 6& (p. 58, 5 ed. Keil); unsicher ist in solcm ponito biduum
R. R. 7, Schneider schreibt ohne eine Bemerkung in solem, Keil
(p. 21, 6) dagegen, ebenfalls ohne eine kritische Note, in sole,
so dafs man nicht weifs, wie hier die Stelle handschriftlich über-
liefert ist (sonst schreibt Cato noch: c. 57 in sole ponito; c. 49,
2 und 52, 2 in scrobe ponito) ; ut multos dies in oppidum ponat
Cic. Ep. Att. 11, 22, 2 ist nach Wesenberg lückenhaft und Cy-
zici [in] Prytaneum vasa aurea mensae unius posuit Liv. 41, 20,
7 unsicher, vergl. Schmalz in Krebs Antibarbarus 11 p. 292; quem
(stipitem) . . m flamviam triplices posuere sorores Ovid. Met. 8,
452 und omnia pone feroa (pones invitus) in ignes Remed. 719;
in ignem posuit Senec. de ira 3, 23, 6; coronis suis in caput pa-
tris positis Gell. 3, 15, 3; in muros posuisse volentia saxa Sil.
11, 443.
appono: et dominum lavit maerens captiva cruentum apposi-
tum flavis i7i Simoenta vadis Prop. 2, 9, 12.
depono: coronam Romae in aram Apollinis deposuisse Liv.
23, 11, 6; deputatum et in terram depositum Colum. 3, 10, 19;
exercitum in terram deponunt lustin. 4, 5, 8.
expono: filium exponere in terram Caes. bell. civ. 1, 31, 3
und sagittariis in terram expositis 3, 23, 2; cum in terram remi-
ges exposuisset bell. Alex. 10, 2 und in terram exposuerat 19, 3;
expositis in terram militibus Liv. 24, 40, 9 und ibi copiae omnes
in terram expositae 34, 8, 7; legiones expositae in terram Vell.
Paterc. 2, 79, 4; aegre mancipia in insulam Aesculapii exponere
Suet. Claud. 25; armatis in litora expositis Liv. 37, 28, 8, da-
neben auch der Ablativ: ut me in aliquo litore exponeret Senec.
Epist. 53, 2; expositus in litore Suet. Caes. 4; exposito in Africae
litore exercitu lustin. 22, 5, 2; exercitum in portu Tarentino ex-
posuit lustin. 18, 1, 3; dum expono exercitum in Africa Liv. 28,
44, 10; in Africa . . se expositos videbant bell. Afric. 10, 3; le-
gionem primam Panhormi exposuere Liv. 24, 36, 4; Apollouiae
exposito exercitu 37, 6, 1 und exposuisse copias Elaeae 37, 18,
10; triginta armatorum milia exposuit Brundisii Vell. Paterc. 2,
24, 3; ibi Themistoclem exposuit Corn. Nep. Themist. 8, 7; ex-
positis ibi navibus Liv. 26, 17, 2.
impono: ubique inponat in manum alius mihi pro cestu can-
tharum Plaut. Bacch. 1, 1,35 (69); scies inposisse in undam Mo-
stell. 2, 2, 4 (434); huc in collum, nisi piget, inpone Persa 4, 6,
9 (691); quidquid domi fuit in navem inposivit Rud. 2, 3, 27 (357)
und pedem voluisti in navem mecum hercle una inponere Rud.
— 936 —
2, 6, 6 (490); in ignem inpositast Terent. Andr. 1, 1, 102 (129);
in plaustrum inponit Cat. Orig. (2, 11 ed. Jordan p. 11, 4) bei
Varro R. R. 2, 4, 11; siccum bene in morfarmm inponito R.R.
76, 2; operculum in doUum inponito R.R. 104, 2 und inponito
in carbones R.R. 108, 1; quasi in currum universitatis inposuit
Cic. Tim. 12, 43; in eculeum inpositus Tuscul. 5, 5, 13; cum in
alteram lancem animi bona imponit, in nlteram corporis et ex-
terna Tuscul. 5, 17, 51; in librom ponderibus impositis Acad. 2,
12, 38; nepotes neptes in rogum inposuerunt Tuscul. 1, 35, 85
und una cum viro in rogum inponitur Tuscul. 5, 27, 78; quo im-
ponito Ep. Att. 1, 8, 2; 1, 10, 3; me paullatim in hanc perdi-
tam causam imposuit Cael. bei Cic. Ep. Farn. 8, 17, 1; in quas
(naves) exercitus eins imponi posset Lentul. ebendas. 12, 14, 1;
eo legionarios milites imponere Caes. bell. Gall. 1, 42, 5; eo mu-
lieres imposuerunt bell. Gall. 1, 51, 3; eo milites delectos impo-
suit bell. civ. 3, 24, 1 ; equitibus in naves impositis bell. civ. 3,
14, 1 ; aggerem omnem in scaphas et naves actuarias imponit bell.
civ. 3, 62, 2; aeris magno pondere in naves imponito bell. civ.
3, 103, 1; legio imposita in naves bell. Alex. 9, 3; in navigia
minora scaphasque imponit bell. Alex. 17, 3; in naves longas im-
ponebatur bell. Afric. 2, 1; in vavis aerarias imponit legiones
bell. Afric. 34, 4; in naves imponi bell. Afric. 47, 3; iumenta in
naves imposuisti bell. Afric. 54, 4 und servos iji navem imponendos
curavit bell. Afric. 54, 6; /mc consul praesidium imponit Sali,
lug. 47, 2; quo praesidium imposuerat lug. 66^ 2; 103, 1; eo im-
ponit vasa lug. 75, 4 und omnia sacrata corpora in rates impo-
suisse Hist. 1, 65 ed. Dietsch: imponere bat Livius, sagt M. Müller
im Anhange zu Liv. II 64, 9 p. 160, ungefähr 46 mal im eigent-
lichen Sinne mit in und Accus.; 37 mal mit Dativ; übertragen
40 mal mit Dativ. Mit in und Ählat. steht es 2 mal (coloniam in
Samnitium agro imposuerint Liv. 8, 23, 6 und se in praesidio
impositum esse 24, 37, 8); in navem imposuerunt Vell. Paterc.
2, 19, 4; impositus est in navem Senec. Controv. 7, 1 (16), 10;
in id (plaustrum) virgines et sacra imposita Val. Maxim. 1, 1, 10;
uxor in rogum imposita 4, 6, 3; corpus ?n suam sedem imposuit
5, 1 ext. 1 und in eculeum ab Atheniensibus impositus est 5, 3
ext. 3, ebenda auch Paris in seiner Epitome; in navem imposuit
Hygin. Fab. 15 (p. 50, 9 ed. Schmidt); quam in apicem suum flamen
imponit Fronto p. 67, 5 cd. Naber; imponuntur in murum Veget.
de re milit. 4, 21 (p. 121, 10 ed. Lang) — eine eigentümhche
Konstruktion ist nave impositos Suet. Caes. Q^ [vergl. Schmalz,
— 937 —
Asinius Pollio p. 20] und impositos navihus milites Fest, breviar.
28, 2 (p. 15, 1 ed. C. Wagener) — selten steht bei in der Abla-
tiv: ut in vivi etiam et spirantis capife bustum suis manibus im-
poneret Cic. de domo 52, 134 und imposuistis in civibus nostris
sempiternum dominum Nat. Deor. 1, 20, 54; ut numquam «n eis
custodem imposuerit Com. Nep. Cimon. 4, 1 ; in iis urbihus prae-
sidia imponit Sali. lug. 61, 1; in eadem pyra inposuerunt Hygin.
Fab. 72 (p. 76, 3) — in te ego hoc onus omne impono Plaut.
Bacch. 3, 3, 95 (499).
repono: reponere in deos Cic. Nat. Deor. 1, 15, 38; in nume-
rum reponi Invent. 1, 51, 97 und in jiumerum non repono Optim.
gen. 6, 17; ut iam in fabularum numerum reponantur Invent. 1,
26, 39 und multas beluas in deorum numerum reponemus Nat.
Deor. 3, 19, 47; sie nos in sceptra reponis Verg. Äen. 1, 253
und in medium quaesita reponent Georg. 4, 157; languidus in
cubitum iam se conviva reponet Horat. Serm. 2, 4, 39; pecuniam
in thensauros reponi Liv. 29, 19, 7 und pecunia in thensauros
reposita 31, 13, 1: animum in sedem suam reposuit Senec. Con-
sol. ad Marc. 2, 2 und qui nos in lucem reponat dies Epist. 36,
10; in tahulatum reponere Colum. 2, 10, 3; 2, 12, 2; 2, 12, 3;
2, 15, 4 und in horreum siccissimum reponi 12, 15, 2; in aera-
rium reposuerunt Val. Maxim. 4, 3, 9 und in locellum repositos
7, 8, 9: in sedem suam reponere Geis. 8, 5 (338, 27 ed. Darem-
berg); 8, 10, 7 (p. 349, 28) und in suas sedes 8, 10, 1 (p. 346,
22); interrogatione velut in gradum reponantur Quintil. 5, 7, 1 1
und nam etiam excidentes unius admonitione verbi in memoriam
reponuntur 11, 2, 19; etiamsi repositum in pristinum decorem
puerum gaudebam Petron. 110; repositus vespere in cunas Suet.
August. 94; in regna reponat Valer. Flacc. 5, 687; in aerarium
reponebat Lamprid. Alex. Sever. 46, 4 — sehr oft auch in mit
dem Ablativ: uti contraria rerum bonarum in rebus vitandis
reponentur Cic. Invent. 2, 54, 165; censemus in numero eloquen-
tium reponendos de orat. 1, 13, 58; meam defensiouem in aliquo
artis loco reponetis de orat. 2, 48, 1 98 ; in eo me loco reposuisti
pro Quinct. 7, 17; ut in illo antiquissimorum clarissimorumque ho-
minum numero reponantur Verr. 3, 90, 210; sacra quaedam more
Atheniensium virginum reposita in capitibus sustinebant Verr. 4,
3, 5; in suis antiquis sedibus reponitur Verr. 4, 34, 74; qui in
Salute rei publicae salutem suam repositam esse arbitrabantur
pro Rabir. 7, 21; in vestra mansuetudine atgue humanitate cau-
sam totam repono pro Sulla 32, 92; quos equidem in deorum
— 938 —
immortalium coetu ac numero repono pro Sest, 68, 143; spem in
virtute reponere Phil. 5, 15, 41; in animi notione tamquam in
vestigio volumus reponere Nat. Deor, 1, 14, 37; in deorum nu-
mero reponere Nat, Deor. 2, 21, 54; 3, 9, 23; 3, 20, 51; in tergo
praevolantium colla et capita reponunt Nat. Deor. 2, 49, 125;
acclinataque colla inollilis in plumis, tamquam sensura, reponit
Ovid. Met. 10, 269 und quolihet in numero me, Messaline, repono
Epist. ex Pont. 1, 7, 67; reposita pecunia in thensauris Liv. 29,
18, 15 und in thensnuHs reposuerunt 29, 21, 4; nee in eodem ve-
stigio reponito Colum. 12, 16, 2; in prisfinis sedihus reponenda
curarent Val. Maxim. 5, 1, 6; in aedium sacrarum maxima re-
poneretur Suet. August. 100; plus in deo quam in viribus repo-
nentes lustiu. 24, 8, 2; ceZsoque reponit in ostro Val. Flacc. 3,
339 — in se ipse omnem spem reponit sui Cic. Tuscul. 5, 12, 36.
sepono: adulescentulum in civitatem Massiliensem seponit Ta-
cit. Ann. 4, 44.
suppono: cum volgo loquerentur suppositum in eins locum
Cic. Verr. 5, 30, 78; in quorum locum matronali habitu exornatos
iuvenes subponit lustin. 7, 3, 6.
franspono: onera transponere in flumen Plin. Epist. 10, 61
(69), 2; victorem exercitum transponere in Italiam lustin. 23, 3,
8; illam statuam suaserunt in inferiorem locum perperam trans-
poni Gell. 4, 5, 3 und arborem laetam et nitentem in locum alium
transpositam 12, 1, 16.
loco: ubi erit locata virgo in matrimonium Plaut. Trinum. 3,
3, 52 (782).
colloco: in sedes collocat se regias Liv. Andromic. (10) bei
Nonius S. 127, 30; multoque prius me coUocavi in arborem Plaut.
Aulul. 4, 8, 6 (706); in otlum te conloces Mercat. 3, 2, 9 (552);
ut eam in se dignam condicionem conlocem Trinum. 1, 2, 122
(159); in opus collocare Vidul. fr. II 20; eam in lectum colloca-
verunt Terent. Eun. 3, 5, 45 (593), die Ueberlieferung dieser Stelle
ist nicht ganz sicher, vergl. Spengel zu Terent. Andr. 129; cum
Teilet sororis suae filiam in matrimonium conlocare Cic. Divinat.
1, 46, 104; nuptum in alias civitates conlocasse Caes. bell. Gall.
1, 18, 7, vergl. Schmalz in Krebs Antibarbarus I p. 269; ceterum
exercitum in proviveinm collocat Sallust. lug. 61, 2, so Eufsner,
andere Herausgeber lesen in provincia: ubi maxilla in suam sedem
collocata est Geis. 8, 7 (340, 18).
statuo: statui in medium, tabernnculum issuit Curt. 9, 6, 1.
constituo: rege in locum fratris constituo lustin. 39, 4, 1.
— 939 —
25. siil um, von der nahen Zeit gebraucht, wird ohne Unter-
schied mit dem Accusativ oder Ablativ konstruiert. Vergl. Peri-
zonius zu Sanct. Minerv. 4, 6, 6 und Drakenb. zu Liv. 2, 55, 1,
so z. B. : Sub ipsum Arcturum Verg. Georg. 1, 67; extremae sub
casum hiemis Georg. 1 , 340 im Med. und Gud. (im Rom. sub
casu); sub hicem Georg. 3, 402; sub noctem Aen. 1, 662; sub
adventum praetoris Romani Liv. 23, 15, 1 und sub ipsa profec-
tione Caes. bell. civ. 1, 27, 3; iam morte sub aogra Verg. Georg.
3, 512; extremo iam sub fine laborum Georg. 4, 116; luce sub
ipsa Georg. 4, 490; sub luce Liv. 25, 24, 7; sub adventu Roma
Dorum Liv. 45, 10, 14; nocte sub hiberna Val. Flacc. 4, 105;
nocte sub extrema Val. Flacc. 5, 140; sub ipso conceptu Plin. N.
H. 7, 12, 10 (52); sub partu Plin. N. H. 9, 50, 74 (157).
desuh (vergl. C. Hamp a. a. 0. p. 361) wird an der Stelle,
wo es zuerst vorkommt, verändert: Senec, Contr. 1, 3, 11, wo
H. J, Müller (p. 46, \&) für virgo desub saxo jetzt virgo desul-
trix schreibt. Später ist desub viel gebraucht, und zwar, mit
einer einzigen Ausnahme desub rivum Gromat. p. 329, 25, immer
mit dem Ablativ.
D. Die Präpositionen stehen in der klassischen Spra-
che gewöhnlich vor Nominibus, in der Volkssprache aber
und bei späteren Schriftstellern auch vor Adverbien, oder
sie werden mit andern Präpositionen verbunden und bil-
den sehr oft ein Wort. Oft ist es schwer zu bestimmen, ob
das Wort getrennt zu schreiben ist oder nicht.
a) Ueber Präpositionen vor Adverbien spricht Rönsch, Itala
und Vulgata p. 231 , er führt hier besonders Beispiele aus der
Itala oder aus dem Kirchenlatein an.
aforis kommt als Präposition nur in der heiligen Schrift vor
und wird nach dem griechischen Vorbilde {e^wt^ev roo) mit dem
Genitiv gesetzt, so Lucr. 11, 39 (Itala) quod est aforis calicis,
vergl. Hamp a. a. 0. p. 345. Mit adverbieller Bedeutung findet
sich das älteste Beispiel bei Plin. N. H. 17, 37, 24 (227), ferner
TertuU. cult. fem. 2, 13; Veget. mul. 2. 45, vergl. Hamp a a. 0.
p. 344; Rönsch p. 231. — ofo/as nur als Adverb gebräuchlich,
z. B. aforas ponuntur Gromat. p. 12, 33=
ab invicem (abinvicem), vergl. Rönsch a. a. 0. p. 231, ferner
lordan. Getic. 5, 35 (p. 63, 4 ed. Mommsen).
a longe (alonge), vergl. Rönsch a. a. 0. p. 231, ferner lordan.
Getic. 4, 27 (p. 60, 21); Cassian. Conl. 2, 6, 2.
amane vergl. 645, 646; Corssen, Aussprache II p. 873.
— 940 —
amodo {dn äpzi)^ vergl. Rönsch a. a. 0. p. 232, Hand, Tur-
sellinus 1 p. 287, ferner Historia de preliis p. 2, 5 ed. Landgraf.
a nunc {dm to~j i/'3i/), vergl. Rönsch a. a. 0. p. 232.
ab olim et usque nunc lordan. Get. praef. (p. 53, 7).
a peregre Vitr. 5, 6, 8.
a retro Orell. 4512, vergl. Hamp a. a. 0. p. 342.
a sursum^ a susum (dno avcüt^ev)^ vergl. Rönsch a. a. 0. p. 232.
adforas^ vergl. Hamp a. a. 0. p. 345.
ad tnvicem, vergl. Rönsch a. a. 0. p. 232, als Präposition mit
dem Genitiv, z. B. hordeaceam aquae frigidae adinvicem amuli
permixtam Veget. Veter. 3, 7, 3, als Adverb bei lordan. Getic.
55, 281 (p. i30, 23).
ad ubi^ vergl. Geyer im Archiv 4 S. 613, 614.
de deorsum (ix zwv xäroj), vergl. Rönsch a. a. 0. p. 232.
deforis {e^ajdev) als Präposition mit dem Genitiv gesetzt:
quod deforis est calicis Ital. Matth. 23, 25; auch si quis deforis
casa furaverit Lex Sal. p. 38, 40; als Adverb kommt es öfters
vor, vergL Rönsch a. a. 0, p. 332; Hamp a. a. 0. p. 343, 344 —
deforas nur Präposition mit dem Genitiv: posuit mensam deforas
tegimenti tabernaculi Ital. Exod. 40, 20 (ed. Lugd. und Wirceb.) ;
ad aram gentis luliae deforas podio sinisteriore Grut. 573, 1,
vergl. Hamp a. a. 0. p. 345.
de insuper, vergl. Rönsch a. a. 0. p. 232.
de intro^ vergl. Rönsch, Semasiologische Beiträge II p. 64, da-
raus ital., span. und portug. dentro, vergl. Körting, Lat. -roman.
Wörterbuch p. 248.
de longe^ vergl. Rönsch, Itala u. Vulgata p. 232 und Quiche-
rat, Addenda lex. Latin, p. 70.
de magis (vergl, 0. Ribbeck, Lateinische Partikel p. 4) Lu-
cil. Sat. (16, 7 ed. L. Müller = 451 ed. Lachmann) bei Nonius
S. 98, 19, vergl. Fischer, De voc. Lucil. p. 68; Gloss. corp. H
p. 42, 29 ed. Goetze et Gundermann (a^udpa»;); span. demas.
demane Augustin. Conf. 11, 23, 30; frz. demain, vergL Kör-
ting a. a. 0. p. 249.
deperegre Expos, totius mundi 55.
derepente Plaut. Menaech. 5, 2, 121 (874); Mosteil. 2, 2, 57
(488); Terent. Hecyr. 4, 1 , 3 (518) und 4, 1 , 39 (554); Enn.
(Fab. 19 ed. L. Müller) bei Cic. Divinat. 1, 31, m\ (Fab. 142)
bei Nonius S. 518, 18; (Fab. 381) bei Nonius S. 518, 5; Acc.
(tr. 184) bei Nonius S. 518, 11; Turpil. (com. 3) bei Nonius 518,
3; Inc. poet. (24 ed. 0. Ribbeck) bei Nonius S. 518, 8; Afran.
— 941 —
(com. 199 und 223) bei Nonius S. 518, 6; Pompon. (com. 132)
bei Nonius S. 518, 16; Nov. (com. 44) bei Nonius S. 518, 14;
Cato Orig. (5, 3 ed. Jordan p. 23, 17); Varr. (Sat. Menipp. 466)
bei Nonius S. 518, 30. Gran. Licin. ed. Teubn. p. 20, 18; Tacit.
Bist. 1, 63; Suet. Tib. 23; Vesp. 23; Gell. 10, 12, 3; Apul. 74
S. 549.
de retro^ vergl. Rönsch Itala und Vulgata p. 232; Hamp a.
a. 0. p. 342; Körting a. a. 0. p. 252.
de semel^ vergl. Rönsch a. a. 0. p. 232 und Semasiologische
Beiträge II p. 64.
de subito Plaut. Bacch. 1, 1, 46; Captiv. prol. 62; Mosteil.
2, 1, 63 (411); Stich. 5, 4, 39 (719); Lucr. 2, 265; Naev. (tr. 8)
bei Nonius S. 306, 7; Acc. (tr. 367) bei Nonius S. 517, 26; Enn.
(Fab. 386 ed. L. Müller) bei Nonius S. 517, 15; Caecil. (com. 10)
bei Nonius S. 517, 13; Titin. (com. 80) bei Nonius S. 517, 14;
Afran. (com. 101) bei Nonius S. 517, 17; Pompon. (com. 102) bei
Nonius S. 517, 28; (com. 124) bei Nonius S. 517, 29; Nov. (com.
89) bei Nonius S. 517, 24; Cic. Rep. 6, 2.
de sursum^ de susum, vergl. Rönsch, Itala und Vulgata p. 233;
Quicherat a. a. 0. p. 73.
ex nunc {utto too vuu)^ vergl. Rönsch a. a. 0. p. 233.
ex tunc^ vergl. Rönsch a. a. 0. p. 233, ferner lordan. Roman,
c. 39 (5, 33).
in antea, vergl. Forcellini, Lexic. Latin, ed. De-Vit VI p. 630*;
Körting a. a. 0. p. 403.
in comminus^ vergl. Rönsch a. a. 0. p. 233.
in invicem, vergl. Rönsch a. a. 0. p. 233, Quicherat. a. a. 0.
p. 140, ferner lordan. Getic. 49, 261 (125, 18).
VI ohviam, vergl. Rönsch a. a. 0. p. 233.
in palam^ vergl. Rönsch a. a. 0. p. 233.
in peregre {h dXXorpioiQ), vergl. p. 647 und Rönsch a. a. 0.
p. 234.
in retro Orell. 4558, vergl. Hamp a. a. 0. p. 342, 343.
in semel, vergl. Rönsch a. a. 0. p. 234 und Semasiologische
Beiträge II p. 64.
interiöi Plaut. Asinar. 5, 2, 42 (891); Captiv. 5, 1, 31 (951);
5,1, 33 (953); Persa 1, 3, 85; Poenul. 3, 3, 3 (617); Rud. 4, 6,
20 (1224); Afran. (com. 138) bei Nonius S. 535, 30; Apul. Apol.
73 S. 547.
per invicem, vergl. Rönsch, Itala und Vulgata p. 234.
per semel belegt Rönsch a. a. 0. p. 234 mit Scribon. 25, aber
- 942 -
Helmreich (p. 15, 10) schreibt facit bene et per se mel Atticum
pyxide Cyprii aeris conditum.
per ter {e~l rrnq) Vulg. Act. apost. 10, 16; 11, 10.
pro invicem Vulg. 1 Corinth. 12, 25; lacob. 5, 16.
8uh invicem Isid. Orig. 16, 4, 12; Eugipp. Thesaur. 283.
b)Ueber die zusammengesetzten Präpositioneo handelt,
wie schon oft erwähnt ist, C. Hamp (Archiv 5 p. 821 — 368) auf
das ausführlichste, da ihm die Redaktion des Archivs zum gröfs-
ten Teil das Material überlassen hatte. Auf eine Reihe von zu-
sammengesetzten Präpositionen ist bereits Rücksicht genommen,
es mögen noch folgende angeführt werden; abextra Hamp a. a. 0.
p. 345 — abinfra, adinfra, deinfra p. 360 — abintra, adintra,
deintra p. 347 — abintus p. 347; Rönsch, Itala und Vulgata
p. 231; deintus p. 346; Rönsch p. 232 — abultra, deultra p. 353,
inultra Rönsch p. 234 — adin, perin p. 366 — adsuper, asuper,
exsuper, asupra, desupra p. 359, deinsuper p 354; Rönsch p. 232
— adtrans p. 352, detrans p. 352, etrans p. 353 — circumcirca
p. 324, 332, decirca p. 334, incirca p. 335, incircum p. 334,
Corssen, Aussprache II p. 869 — deab p. 365 — decontra p. 349,
Rönsch, Semasiologische Beiträge II p. 64; econtra p. 349, Rönsch,
Itala und Vulgata p. 233; incontra p. 351; transcontra p. 349 —
deex p. 366 — deinter p. 348 — deiuxta p. 363 — desubter,
insubter p. 361 — ede p. 366 — inpro p. 367 — praeterpropter
p. 324, 331; Act. Erlang, semin. 1 p. 389.
E. Präpositionen stehen in der Regel vor den mit
ihnen konstruierten Nomina oder Pronomina.
a) Geht dem Nomen ein Adjektivum oder ein adjektivisches
Pronomen vorher, so wird die einsilbige Präposition oft zwischen
dieses und das Nomen gesetzt, z. B. hanc oh causam, quam oh
rem, ea in re, qua in re, nulla in re, magno vwn metu, ebenso
auch medios intcr hostes.
Jedoch cum steht immer hinter den Pronomina per-
sonalia, mecum, tecum, secum, nobiscum, vobiscum, vergl. Cic.
Orat. 45, 154, und oft hinter den Pronomina relativa, quo-
cum, quacum, quicum, quibuscum, wiewohl cum quo, cum qua,
cum quibus nicht weniger üblich ist, vergl. p. 461. Utrincum hat
Plaut. Truc. 1, 2, 51 (152).
Von den übrigen einsilliigen Präpositionen (vergl. Thiel-
mann, De sermonis proprietatibus apud Corniticium et inprimis
Ciceronis libris p. 79, 80) steht de öfters nach quo oder qua bei
agitur, dictum est, iudicatum est, controversia est. So Cic. In-
— 943 —
vent. 1, 19, 27 (im Angelom. und Tross. de quo); 1, 28, 41; 1,
43, 81; 1 , 44, 82 zweimal; 1, 49, 92; 1, 54, 104 (daselbst de
quo quaestio est im Par,, Angelom., Tross. und Turic); 2, 11, 37;
2, 23, 70 (daselbst de quo agimus und de qua post loquemur);
2, 30, 94; 2, 45, 131; 2, 50, 150; de orat. 1, 48, 209 (in allen
Lag., im Vict. und Guelf. 1 de quo agitur, und vorher in allen
Büchern de quo disputetur); Verr. 2, 12, 31 in einem Richter-
spruch; pro Caec. 19, 55 im Erf. (im Teg. quod ea agitur); de
imp. Cn. Pomp. 16, 47 (im Vat. und Erf. de quo); Cornific. 1,
5, 8 im Bamb. A, Freis. und Tross. (im Par., Bamb. B und Tu-
ric. de qua); 2, 12, 18; 2, 29, 46; 4, 12, 17; Lucr. 6, 940; Senec.
Const. 16, 2 im Meil. 1; Aussprüche des Prätors bei Ulpian. Dig,
43, 18, 1 im Eingang; 43, 19, 1 im Eingang; 43, 20, 1 im Ein-
gang und § 29; 43, 22 im Eingang und § 6; 43, 23, 1 im Ein-
gang; Julian, Dig. 19, 1, 25; Gaius Instit. 4 § 54; 4 § 93 in ge-
richtlichen Formeln und Dig. 10, 2, 1; Ulpian. Dig. 42, 8, 10;
Paul. 21, 2, 11; CLL. 2, 1964 Col. 5 Z. 41; Solin. 38, 1; Ma-
crob. Somn. Scip. 1, 3, 1 (im Par. de quo); quibus de scriptum
est Cic. Invent. 2, 48, 141; quibus de agitur Aussprüche des Prä-
tors bei Ulpian. Dig. 42, 8, 10 im Eingang und 43, 17, 1 im Ein-
gang; Ulpian. 42, 8, 10 § 9; viderint qui hoc de aliter exopinissent
Petron. 62, 14 in den Hdschr., Friedländer schreibt: viderint alii
quid de hoc exopinissent.
Quem ad Plaut. Bacch. 2, 1, 7 (176); quam ad Terent. Phorm.
3, 2, 39 (524); quos ad Cic. Nat. Deor. 2, 4, 10.
Quam per Plaut. Poen. Prol. 13; quem per Cic. leg. agr. 2,
30, 81 im Erf.; haec loca per Lucr. 4, 597 und viam per 6, 1264.
Quo ab Plaut. Asin. 1, 1, 106.
Qui pro Asin. 2, 3, 17 (397).
Qua ex Plaut. Epid. 2, 1, 4 (170); quibus e Lucr. 3, 375;
3, 839; 3, 865; 5, 949 (für quibus e fiant causis 6, 761 hat Lach-
mann quibus effiant c. geschrieben); ignibus ex Lucr. 1, 841; va-
riis ex 2, 791 nach Wakef. Vermutung (in den Hdschr. variis ea)
und terris ex 6, 788.
Queis in Lucil. (lib. ine. 1, 2 ed. L. Müller = 1020% 2 ed.
Laehmann) bei Lact. Inst. 6, 5, 2; qua in Sen. Benef. 5, 12, 6
im Rottend, (im Nazar. und Pal. 3 quam).
Huuc post Cic. Tusc. 2, 6, 15.
b) Die unregelmäfsige Wortstellung wird, vornehmlich bei den
Dichtern, dadurch gemildert, dafs der Präposition ein Adjektivum
oder adjektivisches Pronomen, oder der Genet. eines Substant.
oder Pronom., oder auch ein zweites in gleichem Kasus mit dem
— 944 —
vorhergehenden stehendes Substant. nachfolgt. Als ein Beispiel
der perversio wird Cornific. 4, 32, 44 pietate pro vestra aufge-
stellt. So re in summa Acc. (tr. 207) bei Cic. Nat. Deor. 3, 27,
68; tempore in omni Luer. 1, 26; tempore in ipso 1, 98; rebus
ab ipsis 1, 459; tempore ab omni 1, 769; lumine in ipso 2, 117;
aera per tenerum 2, 146; corpore in ipso 2, 4;:i8; genere in quo-
vis 2, 567; cibis ex omnibus 2, 711; stercore de taetro 7, 872;
limine ab ipso 2, 960; locis ex omnibus 2, 1112; sedibus in me-
diis CatuU. 64, 48; pectore ah imo 64, 198; parte ex alia 64,
251; sole sub ardenti 64, 354; templo in fulgente 64, 387; solem
ad rapidum Verg. Georg. 1, 424; campos per omnes Georg. 1,
482; stirpibus exit ah imis Georg. 2, 53; frondes elapsus in altas
Georg. 2, 305; aera per vacuum Georg. 3, 109; saltibus in vacuis
Georg. 3, 143; stabulis in mollibus Georg. 3, 295; morte sub
aegra Georg. 3, 512; opere in medio Georg. 3, 519; montis per
altos Georg. 3, 535; litore in extremo Georg. 3, 542; aethere in
alto Georg. 4, 78; pulvere ab alto Georg. 4, 96; rupe sub aeria
Georg. 4, 508; aequor in altum Georg. 4, 528; lucis agitabat in
altis Georg. 4, 533; morem in Salium Horat. Carm. 1, 36, 12;
tempus in ultimum Carm. 2, 7, 1 ; puellis de popularibus Carm.
2, 13, 25; aggere in aprico Serm. 1, 8, 15; fluctibus in mediis
Epist. 2, 2, 85, auch amnis ostia sub Tusci Serm. 2, 2, 33. Ferner
quanam ab illarum Plaut. Mil. Glor. 4, 2, 56 (i047); ponto ab
Helles Dichter bei Cic. Orat. 49, 163; obitu a solis Cic, Divin.
1, 47, 106 in Versen und parte ex Aquilonis Arat. 201; tripodi
(oder tripode) a Phoebi Lucr. 1, 739; principiis tarnen in rerum
1, 740; conspectu ex hominum 3, 49; media regione in pectoris
3, 140; conubia ad Veneris 3, 776; tempore de mortis 3, 1086;
oculis in eorum 4, 306; convallibus ex Heliconis 4, 545; cava per
calamorum 5, 1382; vertice de montis 6, 467; finibus in Cecro-
pis 6, 1139; silanos ad aquarum 6, 1265; valle sub alarum Ca-
tull. 69, 6; usum in castrorum Verg. Georg. 3, 313; thalamo sub
fluminis alti Georg. 4, 333; exesi latere in montis Georg. 4, 419;
litus harenosum ad Libyae Aen. 4, 257; culmina per(\\xe hominum
;)erque deorum Aen. 4, 671; corpus in Aeacidae Aen. 6, 58; lata
per Aeneae Aen. 7, 234; gente sub Assaraci Aen. 9, 643; metas
dati pervenit ad aevi Aen. 10, 472, limen ad iratae Tibull. 2, 1,
74; pectus in amborum Ovid. Met. 4, 506; gremio in lasonis Met.
7, 66; nomine de Nymphae Met. 14, 434; sanguine cum soceri
Met. 15, 546; numine sub dominae Epist. ex Pont. 1, 2, 80; terga
per amnis, nomen in Eumolpi Epist. ex Pont. 2, 9, 2; noctem
— 945 —
per saepe diemque Lucr. 6, 1160; saxa per et scopulos Verg.
Georg. 3, 276 und transtra jper et remos Aen. 5, 663; mare ad
Oceanum Catull. 115, 6; rege sub Eurystheo Verg. Aen. 8, 292
und love sub domino Tibull. 1, 3, 49; virginis aequor ad Helles
Valer. Flacc. 1, 537; arva super populosque meat Stat. Theb. 2,
59; serta inter vacuosque Theb. 2, 76; saxa per et plenis obstan-
tia fluDoina ripis Theb. 4, 313; transtra per et remos Theb. 5,
404; pectore ah alto Theb. 11, 13; Polynicis iter portisque sub
ipsis Theb. 11, 137; rebus m artis Theb. 11, 156; parte ex alia
Theb. 11, 354; monstra ad gentilia Theb. 11, 420; rupe sub alta
Theb. 11, 741.
Dem Vorgange der Dichter folgen einige Prosaisten. Metu
in magno Liv. 9, 37, 11; aciem per mediam 9, 43, 15; de hello
reque de publica 22, 11, 1 im Put., Pal. 1 und in anderen Bü-
chern (im Colb. de hello reque publica, im Harl., in den Pal. 2
und 3 und in anderen Büchern de hello deque republica); parte
in alia 24, 46, 2; provinciis de controversis 41, 23, 13 (Gronov
hält provinciis für eingeschoben); suctum propter lactis Plin. N.
H. 10, 40, 56 (115); levitatem propter aestivam 11, 23, 27 (78);
arbore ex ipsa 13, 4, 7 (29); magnitudinem propter difficultatem-
que moliendi 34, 7, 18 (40); parte in hac Quintil. 2, 17, 1 im
Bern, und Bamb. (im Ambr. 1 in parte hac) und parte in una
4, 2, 32; iudice ab uno Tacit. Ann. 3., 10; ornatum ad urbis Ann.
3, 72, vergl. die Note von Nipperdey z. d. St. ; ripam ad Euphra-
tis Ann. 6, 37; ripam ad Araxis Ann. 12, 11; lacu in ipso Ann.
12, 51; urbe ex ipsa Ann. 12, 56; uxore ab Octavia Ann. 13, 12;
cornu in sinistro Ann. 13, 40; urbe in ipsa Ann. 14., 53; portu
in ipso Ann. 15, 18; adipe e recenti lex metalli Vipasc. (Ephem.
epigr. Vol. 3 fasc. 3) p. ant. Z. 26 und p. post. 2, 17; parte in
hac Arnob. 2, 37; 3, 1; 3, 4; 5, 12; 6, 17; parte in aliqua 1, 2;
historias per vestras 1, 3; tranquillitate in mollissima 1, 6; mole
sub hac l, 9; nationibus in cunctis 1, 16; ratione in aliqua 1, 22;
caecitate huius in corporis 1, 29; veritate in liquida 1, 37; locis
in superioribus 1, 42; radice ab infima 1, 53; gentibus in ignotis
1, 56; forma in hominis 1, 60; deo a principe 1, 65; rebus de
obscurissimis 2, 11; tellure in effossa 2, 20; nutrice ab eadem
2, 21; solitudine in operta 2, 22; viris ab sapientibus 2, 29; li-
bertate ex ipsa 2, 30; credulitate in ista 2, 34; vinctione in per-
petua 2, 36; animalibus a mutis 2, 40; discrimine cum capitis 2,
40; labem in mutuam 2, 43; deo a superiore 2, 47; sede ab su-
pera 2, 51 ; deo a maximo 2, 52; deum ad principem 2, 53; tem-
Neue -Wagener, Lat. Formenlehre. II. 3. Aufl. 60
- 94ß -
pore in aliquo 2, 58; rebus ex omnibus 2, 60; libris in Acheron-
ticis 2, 62; fortunam ad virginalem 2, 67; rege sub TuUio 2, 68;
caligine in altissima 2, 72; causa in huiusmodi 2, 73; personas
per singulas 3, 2; qualitate pro temporis 3, 21; more de solito
5, 1; fluenta per fontium 5, 2; fluore de sanguinis 5, 7; 5, 12;
gente ab Attica 5, 24; humani speciem in penis 5, 24; locum ad
funeris 5, 28; raptione in Proserpinae 5, 37; parte ex historiae
5, 38; versuras in huiusmodi 5, 44; cruore de pecorum 7, 13;
resina ex arboris 7, 27; gaudia ad vitae 7, 40; puncto in tem-
poris 7, 42; venis in eius 7, 47, Aber bei Cicero Invent. 1, 25,
36 ist in alten Büchern, namentlich im Par., nicht genere in eo-
dem, sondern in eodem genere.
c) Viel häufiger werden zwei- und dreisilbige Präpositionen
den Nomina und Pronomina nachgesetzt, bei Cicero jedoch aus-
schliefslich den Pronomina.
Adversus und adversum Plaut. Amph. 2, 2, 118 (750) und
Bacch. 4, 4, 47 (698); Terent. Phorm. 2, 3, 80 (427); Corn. Nep.
Con. 2, 2 und Timoth. 4, 3; Sallust. lug. 101, 8; fr. 2, 48; Bo-
rat. Epist 1, 1, 75; Dictys 2, 3, 12; 3, 5; 4, 3.
Ante Cic. Ep. Att. 6, 1, Iß; Corn. Nep. Chabr. 3, 1; Verg.
Aen. 6, 273; TibuU. 2, 5, 66; Vell. Paterc. 2, 91, 2; Plin. N. H.
35, 10; 36 (77).
Apud Lucr. 6, 747; Tac. Ann. 4, 5; 4, 43; 6, 31.
Circa und circum Varro L. L. 7, 3, 31; Cic. Verr. 4, 48, 107
und Nat. Deor. 2, 41, 105; Lucr. 1, 973; 4, 220; 6, 427; Verg.
Ecl. 8, 12; 8, 74; 9, 40; Georg. 1, 235; 2, 382; 3, 146; 3, 537
4, 30; 4, 188; 4, 334 und Aen. 1, 32; 1, 466; 2, 515; 2, 564
3, 75; 4, 145; 4, 435; 6, 166; 6, 329; 6, 517; 6, 706; 7, 379
8, 285; 8, 310; 8, 631; 9, 440; 9, 679; 9, 808; Tibull. 1, 1, 23
1, 5, 51; Prop. 5 (4), 6, 6; Ovid. Ars Am. 2, 577 und Met. 3,
668; Stat. Theb. 3, 395; 10, 883.
Circiter Plaut, Cist. 4, 2, 8.
Citra Horat. Serm, 1, 1, 107; 1, 10, 31; Stat. Theb. 7, 741,
Contra Cic, Orat, 10, 34; pro Quint. 28, 87; Verr. 1, 9, 24
5, 58, 153; pro Mur. 4, 9; in Vatin. 7, 18; Phil. 2, 8, 18; Ep
Att. 10, 8, 8; Acad. 2, 15, 47; Cato mai. 23, 84 und Lael. 24
90; Lucr. 1, 82; 3, 353; 4, 471; 4, 484; 5, 708; 6, 715; 6, 725
Verg. Aen. 1, 13; 5, 414; 6, 398; 10, 567; 11, 282; 11, 504; 12
279; Ovid. Ep. ex Pont. 1, 1, 26; 2, 1, 51; German. Phaen. 395
Senec. Epist. 82, 6; Tac. Ann. 3, 1; Stat. Theb. 11, 344; Plin
Epist. 1, 23, 3; Amm. Marceil. 16, 12, 36; Lact. Inst. 6, 17, 4
— 947 —
Coravi Com. Nep. Epam. 4, 2; Tac. Ann. 1, 19; 1, 75; 3,
14; 3, 24; 3, 49; 4, 8; 11, 2; 13, 32; 13, 38; 15, 24; 15, 6i;
Suet. Aug. 69; Nero 33; Otho 1 und Tit. 10; Lactant. Inst. 5»
9, 88.
Erga Plaut. Asin. 1 , 1 , 5 ; Capt. 2 , 1 , 48 (245) ; 2, 3, 56
(416); Epid. 3, 3, 9 (391) und Trin. 5, 2, 2 (1126); 5, 2, 4 (1128);
Pacuv. (248) bei Non. S. 375; Terent. Heaut. 1, 2, 15 (189); 2,
3, 24 (265), hier im Bemb. und Rice.
Extra Tac. Ann. 13, 47.
Inter CLL. 1, 205 Taf. 1 Z. 48; Cic. Verr. 3, 20, 50; Nat.
Deor. 2, 42, 106 in Versen und LaeL 22, 83; Caes. bell. Gall.
6, 36, 2; 7, 33, 2 und bell. civ. 3, 6, 3; Sallust. Hist. bei Charis.
2, 15 S. 211 (236, 21); Lucr. 4, 415; 5, 956; 5, 1280; 6, 110; 6,
524 ; Catull. 7, 5; Verg. EcL 9, 12; 10, 45; Georg. 1, 33; 1, 237; 2,
344 und Aen. 1, 191; 1, 218; 1, 348; 2, 632; 2, 681; 2, 781;
4, 70; 4, 158; 4, 256; 5, 152; 6, 183; 7, 30; 7, 441; 7, 453; 7,
679; 8, 671; 9, 202; 9, 730; 10, 237; 10, 778; 11,692; 11,816;
Horat. Carm. 3, 23, 10; Epod. 2, 38; 12, 23; Serm. 1, 1, 47; 1,
1, 116; 1, 3, 60; 2, 2, 32; 2, 6, 59 und Epist. 1, 4, 12; 2, 1,
43; Tibull. 4, 1, 165; Prop. 3 (2), 28, 29 im Daventr. und Vat.;
3 (2), 34, 94; Ovid. Amor. 1, 11, 2; 2, 6, 57; Trist. 1, 6, 33
und Epist. ex Pont. 1, 8, 61; 4, 10, 57; Liv. 22, 3, 3; 28, 14, 5;
32, 38, 7; Lucan. 3, 689; 8, 475; 9, 6; 10, 328; Val. Fl. 2, 629;
SiL 3, 117; 12, 439; Stat. Theb. 11, 509; Tac. Ann. 1, 60; 4,
16; 4, 50; 4, 55; 4, 59; 4, 69; 6, 33; 6, 41; 11, 10; 12,32; 14,
4; Hist. 2, 78; 5, 19 und Agric. 31; Flor. 3, 6, 3; 3, 10, 2; Amm.
Mareen. 23, 4, 4; 25, 7, 4; 27, 9, 8; 28, 2, 10.
Intra Caes. bell. civ. 1, 65, 4; Tac. Ann. 3, 75; 4, 84.
luxta Corn. Nep. Paus. 4, 4; Verg. Aen. 3, 506; 4, 255; 4,
480; 4, 517; 6, 430; Plin. N. H. 14, 19, 23 (119); Tac. Ann. 2, 41;
4, 5; 5, 9; 6, 39; 12, 13; 12, 21; 13, 15; 14, 6; 15, 47; Amm. Mar-
cell. 18, 6, 22.
Penes (vergl. Hirt im Archiv 4 p. 399) Plaut. Amph. 2, 2,
21 (653); Poen. 5, 4, 15 (1188); Trin. 4, 1, 3 (822); 5, 2, 22
(1146) und Truc. 1, 1, 4; Cic. Ep. Fam. 9, 16, 3 und Rep. 2,
28, 50; Lucr. 2, 1010; Verg. Aen. 12, 59; Horat. A.P. 72; Prop.
4 (3), 7, 57; Ovid. Fast 1, 119; Stat. Theb. 10, 184; 11, 189;
Tac. Ann. 11, 28; 15, 1 und Hist. 5, 8.
Praeter Horat. Carm. 3, 27, 31 und Tibull. 4, 13, 3.
Propter Plaut. Bacch. 4, 9, 109 (1032) und Trin. 5, 2, 40
(1164); Cic. pro TuU. 43; in Pison. 7, 15 und Ep. Att. 10, 4, 1;
60»
— 948 —
Verg. Aen. 4, 320; 4, 321; 12, 177; Horat. Serm. 1, 3, 100; Ti-
bull. 1, 6, 65; 1, 7, 25; 2, 6, 35; Prop. 5 (4), 7, 25; Lucan. 1,
584; Plin. N. H. 3, 3, 4 (21); 11, 29, 35 (103); 14, 2, 4 (21);
34, 7, 18 (40); Stat. Achill. 1, 269; 1, 654; Val. Flacc. 4, 560;
8, 64; id ipsum propter bei Dares 40 ist Konjektur und mufs
nach dem Sprachgebrauche desselben wohl ob id ipsum heifsen,
vergl. Wölfflin, Archiv 1 p. 167, und gleichbedeutend mit prope
Plaut. Amph. 4, 1, 8 (1016); Cic. Nat. Deor. 2, 43, 111 in Ver-
sen; Lucr. 1, 90; 1, 316; 4, 1024; 4, 1026; 5, 31; 5, 623; 5,
738; 6, 549; 6, 926; 6, 929; Verg. Aen. 9, 680; Stat. Theb. 11,
175; Tac. Ann. 4, 48; 14, 9; 15, 47.
Secundum Plaut. Mil. Glor. 4, 8, 39 (1349).
Sine Cic. Invent. 2, 12, 40 im Par., Angelom. und Turic. ;
Lucr. 1, 155; 4, 1173; 6, 1210; Verg. Ecl. 10,48; Georg. 1, 161;
3, 42 und Aen. 12, 883; Horat. Serm. 1, 5, 99; 2, 3, 68; Prop.
2, 8, 24; Ovid. Ars Am. 2, 454; Manil. 4, 133; 5, 281; Val. Fl.
1, 765; 5, 44; 7, 475; 8, 433; Sil. 2, 485; Stat. Silv. 5, 3, 5;
5, 3, 238; Theb. 4, 202 und Achill. 1, 129; Calpurn. 3, 51; 9,
44 (Nemes. Ecl. 2, 44); Claudian. in Ruf. 2, 268.
Subter Lucr. 6, 785; Verg. Aen. 8, 418; 12, 532; Pers. 4,
43; Vitruv. 10, 13 (8), 2; Plin. Epist. 8, 8, 2.
Super Lucr. 6, 1256; 6, 1258; Verg. Ecl. 1, 80; Georg. 3,
260 und Aen. 1, 29; 6, 239; 6, 602; 7, 803; 8, 297; 9, 61; 11, 526;
Horat. Epod. 7, 3 und Epist. 2, 1, 152; Prop. 5 (4), 6, 29; Ovid.
Ars Am. 2, 577; Sil. 2, 271; Tac. Ann. 16, 35 und Hist. 3, 19;
3, 26; Lucan. 2, 675; Calpurn. 10, 5 (Nemes. Ecl. 3, 5).
Supra Verg. Georg. 4, 236 und Aen. 4, 240; 11, 509; Plin.
N. H. 4, 20, 34 (112), im Rice, super.
Ultra Cic. Tusc. 4, 17, 38; Verg. Aen. 6, 114; Horat. Serm.
1, 1, 107; Prop. 5 (4), 7, 29; German. Phaen. 241: Tac. Ann.
1, 65; 15, 17; Flor. Prooem. 1.
Ueber tenus sagt Prise. 14, 2, 14 S. 982 (II 32, 17): raro
praeponitur und 14, 6, 49 S. 999 (H 53, 5): paene semper post-
posita invenitur. Serv. Comm. in Donat. S. 1797 (418, 37): Non-
numquam praeponitur et postponitur, dicimus enim et pube tenus
et tenus pube; Serv. (Serg.) S. 1855 (442, 2): Pro arbitrio nostro
ponitur, dicimus enim et pube tenus et tenus pube; Pompei. Com-
ment. S, 388 (269, 32): Una est (praepositio) quae arbitrio tuo
vel praeponitur vel postponitur, tenus, potes dicere et pube tenus
et tenus pube, ecce habes quae arbitrio tuo vel praeponitur vel
postponitur; S. 400 (275, 12): Tenus hanc habet rationem, quod
— 949 —
huic contingit, ut modo praeponatur modo postponatur [sine alia
vero praepositione ut praeponatur]; possum ergo dicere et tenus
pube et pube tenus, quaqua parte, vel illa vel illa posueris,
stabit elocutio; und S. 405 (278, 8): Debemus dicere cruribus
tenus, quemadmodum pube tenus et tenus pube; hoc enim signi
ficationis habet illa praepositio, ut vel praeponi possit vel post-
poni, potes dicere tenus pube, potes dicere pube tenus; Cledon.
S. 1934 (77, 12): Tenus pube, propter bonum sonum, propter
gratiam vocis, facit pube tenus; tenus adverbium est, quia pube
tenus dicitur; tenus et subiungitur et anteponitur, et tenus pube
dicimus et pube tenus , ceterum pube tenus quando dicimus, hy-
sterologia est. Aber Charis., welcher 2, 15 S. 205 (230, 27) als
Beispiel der Konstruktion mit dem Ablat. tenus pube giebt (im
Neap. t. rupe, im Par. t. bupe) , sagt S. 207 (233, 2), nachdem
er einerseits mecum tecum nobiscum vobiscum, andererseits cum
illo und cum illis aufgestellt hat: Item tenus subsequitur, pube
tenus, facie tenus, paulo tenus; und Donat. 2, 16, 4 S. 1765 (319,
15) berichtigt das zuerst gegebene tenus pube sofort durch die
Bemerkung: sed haec praepositio propter euphoniam subicitur, et
facit pube tenus ; wie er (S. 365, 26 Keil) schreibt: tenus pube,
quod nos dicimus pube tenus. Wir lesen tenus beinahe überall
nach dem Nomen oder Pronomen, wie in eatenus hactenus qua
tenus illatenus illactenus istactenus aliquatenus quadantenus, vergl
S. 681, so: capulo tenus Verg. Aen. 2, 553 und pube tenus 3, 427
pectoribus tenus Ovid. Met. 15, 512 und 673; tectis tenus Tac
Ann. 13, 41 und solo tenus 15, 40; tenus c. Genet. vergl. S. 932;
daneben ist summo tenus attigit ore Verg. Aen. 1, 737; curvo
tenus abdidit hämo Ovid. Met. 4, 719; summa tenus extitit alvo
5, 413; media tenus extitit alvo 13, 892; media tenus descende-
rat alvo 14, 59 und media tenus eminet alvo Fast. 2, 145; uno
tenus verbo Fronto p. 153, 3 Naber. Doch tenus Europam fama
crescente Auson. parent. 3, 15 (ed. Peiper p. 31); tenus imum
Collum Mart. Capell. 7 § 739: tenus Mantuam urbem Aeth. Ist.
103 (p. 78, 5) und tenus sono et strepitu linguae Augustin. Conf.
3, 6, 10; at tenus alvo erigitur media Avian. Arat. 486.
Versus oder versum wird seinem Nomen beinahe überall
nachgesetzt; ein entgegenstehendes Beispiel illic unde Tagus et
nobile flumen Hiberus vorsum ortus vorsum occasus fluit alter et
alter steht auf einer versificierten Inschr. Grut. 690, 5 (Burmanns
Anth. Lat. 4, 230, Meyer 1336).
d) Dichter trennen öfters eine Präposition von ihrem Nomen,
möge sie demselben vorausgehen oder nachfolgen, durch ein an-
— 950 —
deres Nomen oder ein Pronomen oder ein Verbum oder ein Ad-
verbium, oder auch durch einige Worte. Neque tui ine quicquam
invenisti penes Plaut. Aul. 4, 4, 27 (654); quo in quemque ho-
minem facile inveniatis loco Cure. 4, 1, 6 (467); contra causaris
patrem Afran. (91) bei Non. S. 89; extra processit longe ßam-
mantfa rnoenia mundi Lucr. 1, 72; ne forte haec alhis ex alba
rearis principiis esse 2, 731; tuis ex inclute chartis 3, 10; (mens)
extra prodita corpus 3, 603; solem succedere praeter 4, 139; cum
mare versamur propter 4, 223; quos tum supra sol montis esse
videtur 4, 406; qui capite ipse sua in statuit vestigia sese 4, 472
nach Lachmanns Vermutung (in den Hdschr. suo); validis ex apta
lacertis 4, 829; quanto quaeque magis sint terram sidera propter
5, 623; vis eadem supra quae terras pertulit orbem 5, 655;
dum loca luminibus propriis inimica per exit 5, 770; is rigat
Aegyptum medium per saepe calorem 6, 714; multa sunt ignis
prope semina corpus aquai 6, 863; inter qui lapidem ferrumqne
est cumque locatus 6, 1004; multus capitis cum saepe dolore cor-
ruptus sanguis expletis naribus ibat 6, 1202; saevum cupiens
contra contendere monstrum CatuU. 64, 101 ; iniciunt ipsis ex vin-
cula sertis Verg. Ecl. 6, 19; 7iovas circum felix eat hostia fruges
Georg. 1, 345; altam supra volät ardea nuhem 1, 364; thymum
pinosque tecta serat late circum 4, 112; eum vasti circum gens
umida ponti exultans 4, 430; volnera quae circum plurima muros
accepit patrios Aen. 2, 278; super exuvias ensemque relictum effi-
giemque toro locat 4, 507; chlamydem quam plurima circum pur-
pura cucurrit 5, 250; solus qui Paridem solitus contendere contra
5, 370; Venus aetherios inter dea Candida nimbos aderat 8, 608;
est omnia quando iste animus supra 11, 509; dum longus inter
saeviat Ilion Romamque pontus Horat. Carm. 3, 3, 37 ; inter lu-
dere virgines 3, 15, 5; utinam i7iter errem nuda leones 3, 27, 51;
vitiia nemo sine nascitur Serm. 1, 3, 68; contra quis ferat arma
deos Tibull. 1, 6, 30; proles quae circa stet veneranda senem 1,
7, 56; hie dominam exemplo ponat in ante meam Prop. 2, 3, 42;
quae limina ponam, quae nunquam supra pes inimicus eat 2, 6, 38;
suhter captos arma sedere duces 4 (3), 4, 18; Argolica quod in ante
Phoronide fecit Ovid. Met. 2, 524; in securus patria consenuisse
mea Trist. 4, 8, 11; rapidae /a^^mi« urar partienter in Aetnae
5, 2, 75; venit cultos ad sibi quisque deos Ep. ex Pont. 1, 2, 148
(150); in tamen humano contigit esse loco 1, 3, 48; patriae sedes
remeamus in urbis Lucan. 1, 690 und quam procul tectis captae
sedeamus ab urbis 5, 19. Nee super ipse aua molitur (und super
— 951 —
ipse tua moliris) laude laborem Verg. Aen. 4, 233 und 273; vidi
oculos ante ipse meos me voce vocantem 12, 638; valui poenani
fortis 171 ipse meani Ovid. Amor. 1, 7, 26; indicio prodor ab ipse
meo Ars Am. 3, 668; ad ipse suos descendit honores Fast. 5, 551;
discipulo perii solus ah ipse meo Epist. ex Pont. 3, 3, 46; urhe
Coronides vidit ah ipse sua und laesus lingua Battus ah ipse sua
Ibis 404 und 584 (408 und 588); damnis dives ah ipsa suis He-
roid. 9, 96; ut caderet cultu cultor ab ipse suo 12, 18 und lae-
titia solvar ah ipsa mea 13, 114 (116).
Auch in einem Gesetz ist wiederholt quam in quisque decu-
riam viator lectus erit und quam in quisque decuriam praeco lec-
tus erit, darauf qua in quisque decuria est C. I. L. 1 , 202 Col. 1
Z. 33. 36. 41 und Col. 2 Z. 5. 27. Aber bei Dichtern und in
Prosa ist, wie TipÖQ ae d^eiov, TipÖQ at Aiöc,^ r.poq ae youdrojv, Tzpog
ae Trarpog, so per te ere obsecro deos immortales Plaut. Bacch.
4, 8, 64 (905) und per ego vobis deos atque homines dico ut im-
perium meum sapienter habeatis curae Men. 5, 7, 1 (990); per
te deos oro et nostram amicitiam Terent. Andr. 3, 3, 6 (538) und
per ego te deos oro 5, 1, 15 (834); per te furtivi foedera lecti,
per Venerem quaeso compositumque caput Tibull. 1,5,7 und
per te dulcissima furta perque tuos oculos per geniumque rogo
4, 5, 7; per vos . . . oro Castahamque umbram Pieriosque lacus
dessen Nachahmer 3, 1, 15; per tibi ego hunc iuro fortem ca-
stumque cruorem perque tuos manes Ovid. Fast. 2, 841 und per
ego ipsa pericula iuro Heroid. 10, 73; per te patrium[que] nomen
. . , precor Liv. 40, 9, 7; per te meorum facinorum laudem pre-
cor Senec. Herc. für. 1190: per ergo auspicatos regii thalami to-
ros, per spes futuras perque regnorum status precor Medea 285
und per te parentis memoriam obtestor mei Agam. 987; Iliacas
per te flammas Tarpeiaque saxa, per patrios muros . . . cedas
oramus superis Sil. 5, 82 und per vos Tyrrhena faventum stagna
deum, per ego et Trebiam cineresque Sagunti obtestor 12, 79; per
te maternos, mitis Dictynna , labores, fraternumque decus, iustis
hunc fige sagittis infelicem uterum Stat. Theb. 9, 632; modera-
tius oro, ducite, fulminei per vos cunabula Bacchi Theb. 10, 424
und per ego oro tuosque, nate, meosque annos, miseraeque per
ubera matris Theb. 10, 694; per ego vos decora maiorum . . .
per illos viros quibus Stipendium Macedonia quondam tulit . . .
oro et obtestor Curt. 5, 8, 16 und per vos gloriam[que] vestram . . .
perque et mea in vos et in me vestra merita . . . oro quaesoque
9, 2, 28; per ego te maternae caritatis foedera deprecor Apul.
- 952 —
Met. 4, 31 S. 305 und per ego et frugiferam tuam dexteram istam
deprecor 6, 2 S. 384; und mit Umschreibung des zu per gehöri-
gen Nomen: unum hoc per si qua est victis venia hostibus oro
Verg. Aen. 10, 903 und per has ego te lacrimas, per si quis
Amatae tangit bonos animum . . . unum oro 12, 56 ; per ego te,
fili, quaecumque iura liberos iungunt parentibus, precor quaeso-
que Liv. 23, 9, 2 und iurantes per quidquid deorum est 23, 9, 3;
per tibi si quis morituri protinus horror, haec precor Val. Fl. 7,
266; auch mit Auslassung des Verbum: nolite, per vos per fortunas,
per hberos vestros, inimicis meis dare laetitiam Cic. pro Plane.
42, 103; per vos per liberos atque parentes vestros, per maiesta-
tem populi Romani, subvenite misero mihi Sallust. lug. 14, 25
(in einigen Hdschr. per vos liberos) und per vos Quirites [et]
gloriam maiorum, tolerate advorsa et consulite rei publicae Hist.
Rede des Cotta 13; per ego has lacrimas dextramque tuam te
. . . per conubia nostra, per inceptos hymenaeos, miserere domus
labentis Verg. Aen. 4, 314; per vos et fortia facta, per ducis
Euandri nomen devictaque bella spemque meam Aen. 10, 369
(Peerlkamp vermutet per vos ego f. f.); per te per qui te talem
genuere parentes, sine hanc animam et miserere precantis Aen.
10, 597; per vos fidem[que] vestram Liv. 29, 18, 9; per socer
felicitatem Senec. Contr. 2, 10, 11, Gronov vermutet fer s. f., was
H. J. Müller (p. 135, 13) aufgenommen hat; per te, quod fecimus
una perdidimusque nefas, ades Lucan. 10, 370; per vos culta diu
Rutulae primordia gentis . . . conservate pios Sil, 1, 658; per ego
haec primordia belli Stat. Theb. 6, 171 und Argolicos per te pe-
nates, per si quid in illa dulce domo, submitte animos 11, 367;
per ego hoc decus et Ventura iuventae gaudia . . . cape tuta pa-
rumper tegmina Achill. 1, 267; per ego vos deos patrios . . . vin-
dicate ab ultimo dedecore nomen gentemque Persarum Curt. 4,
14, 24; per ego si fas est quicquid feci, per hanc ipsam mei ca-
ritatem, qua me nondum timere coepisti, miserere Quintil. Decl. 4,
22; per ego te, iuvenis, illos meos de quibus nunc quereris annos,
per expertos tibi notosque humanorum accidentium casus, per in-
felicis illius manes, cui nee hoc saltem contigit, ut te reverso, te
praesente moreretur, pasce nunc, quod te redimere volui 5, 23;
per hanc mihi lucem ultimam, per notissimam amoris nostri fidem,
non sinas mendicare parentem meum 9, 9.
Vergl. über die Präpositionen im Allgemeinen Charis. 2, 15
S. 204 — 212 (230 — 238); Diom. 1 S. 404 — 409 (408 — 415) und
Prise. 14 S. 973-1002 (II 24—57).
KOIfJOKTIONElf.
!♦ Die coordinierenden Konjunktionen sind konjunk-
tive oder adjunktive: et, que, atque oder ac, quoque, etiam,
neque oder nee (bei Caesar nie vor Vokalen); ne-quidem, — dis-
junktive: aut, vel, ve, sive oder seu — adversative: at oder
ast (vergl. Leo in der Praef. zu Senec. I p. 114 und Wotke,
Über die alten Formen bei Vergil p. 142), sed oder set, autem,
sed autem, ast autem, et autem, neque autem (zwischen sed, et,
neque und autem können auch ein oder mehrere Worte einge-
schaltet werden , vergl. Hand Tursell. 1 S. 583 — 586) , atqui
oder atquin, tamen, attamen, verumtamen, at enim, sed enim, und
die adjektivischen ceterum und cetero, verum (ro d' dÄyjl^iQ oder
To de, vergl. Stallbaum zu Plato Apol. S. 23 A) und vero mit et
vero, neque vero, at vero, sed vero, enimvero — das limitie-
rende: quidem nebst equidem — das korrigierende: immo
— causale: enim, etenim, nam, namque, qiiippe, nempe, nemut
(aus Fest, und Paul. S. 162 und 163 bekannt) — konklusive:
ergo, itaque, igitur. In selbständigen Sätzen stehen ferner die
Optativen: utinam, quodutinam, o si, ne oder utinam ne (zu-
weilen utinam non); und sowohl in selbständigen wie in abhän-
gigen die interrogativen: ne, nonne, necne, num, numne, utrum,
utrumne, utrumnam, an, anne, cur, quianam, quidni, quippini,
und die fragenden Adverbia des Ortes und der Zeit. Vergl. H.
Klammer, Animadversiones Annaeanae grammaticae; Seege-
bade, Quaestiones grammaticae et criticae in Petronium; M. War-
ren, Onthe enclitic ne in early Latin; Schrader, De particularum
-7)€, anne^ nonne apud Plautum prosodia; Seiler, De particulis co-
pulativis quaestiones grammaticae et metricae; P. Hinze, De
an particulae apud priscos scriptores Latinos vi et usu.
Für et ist ed geschrieben L Neap. 7140; 7188; Inscr. de 1' Al-
ger. 2928 und Orell. 4233, und e Orell. 5043; Rossi Inscr. Chr.
48; Torremuzza Inscr. Sic. 17, 16, vergl. Schuchardt Vokal. 1 S. 120.
Für atque steht adque Cenotaph. Pis. Taf. 1 Z. 24 und Mo-
num. Ancyr. Taf. 4 Z. 30; Acta fratr. Arv. a. 101 L Z. 28. 29;
- 954 —
lex col. Genet. 6 Z. 41 (ephem. epigr. vol. 2 fasc. 2); edict
Diocl. de pret. rer. ven. exempl. Aegypt. Z. 4; 6; 9 und exempl
Stratonic. Z. 2; CLL. 2, 1972; 2, 2205; 2, 2314; 2, 3304; 2
4107; 2, 4108; 3, 167; 3, 445; 3, 764; 3, 2969; 3, 3228; 3, 4335
3, 5209; 5, 532 Z. 26; 28; 32; 63; 70; 5, 875 im decr. decur
Z. 13; 5, 3100; 6, 1155; 6, 1158; 6, 1195; 6, 1341: n, 1682; 6
1727; 6, 1730; 6, 1731; 6, 1771; 6, 1774; 6, 1783 Z. 9; 6, 1793
8, 828; 8, 1027; 8, 1179; 8, 1651; 8, 2530; 8, 2767; 8, 3109; 8
4046; 8, 4469; 8, 5335; Inscr. de l'Alger. 104; 606; 1674; 2308
2542; 2733; 3664; 4405; I. Neap. 423; 1428; 1529; 2450; 2509
2510; 2623; 2648; 3498; 6034 Z. 8 und 6318; Orell. 920; 930
1052; 1070; 1077; 1103; 1133; 1134; 1155; 2235; 2591 Z. 8
15; 3161 Z. 8 (nach Henz. S. 291); 3329; 4360; 5045; 5049
Henz. 5312; 5580 Z. 25; 5593 Z. 9; 5594 Z. 1; 8; 6086 Col. 1
Z. 15; 6417; 6418; 6509; 7361; Plaut. Bacch. 3, 5, 2 (527) und
Truc. 1, 2, 82 (185); 2, 1, 10 (220); 2, 2, 58 (313) im Ambr.;
Bacch. 2, 3, 45 (279); Mil. Glor. 4, 1, 23 (970); 4, 3, 33 (1126)
und Pseud. 1, 2, 61 (195) im vet.; Pseud. 1, 5, 153 (566); Stich.
1, 1, 42; 1, 2, 38 (95); 1, 2, 86 (143); 1, 3, 30 (184); 1, 3, 40
(194); 2, 1, 37 (309); 2, 2, 51 (374); 3, 1, 13 (414); 3, 1, 37
(446); 3, 1, 38 (447); 3, 2, 11 (463); 4, 1, 14 (519); 4, 2, 19
(599); 4, 2, 54 (637); 5, 1, 1 (641); 5, 2, 5 (653); 5, 4, 15 (701);
5, 7, 7 (775) und Trin. 1, 2, 9 (47); 1, 2, 10 (48); 1, 2, 28 (66);
1, 2, 49 (86); 1, 2, 55 (92); 1, 2, 88 (125); 1, 2, 116 (152); 2,
2, 55 (336); 2, 2, 100 (381); 2, 3, 3 (394) im decurt.; Most. 2,
2, 29 (465) und Stich. 5, 4, 56 (726) im decurt. und Vat., Stich.
1, 2, 54 (111) im decurt. und im Vat. m. pr.; Pseud. 1, 5, 7
(421) im Vat.; Bacch. 5, 2, 56 (1175) und Men. 5, 6, 18 (984)
in demselben m. pr.; Cic. pro Tüll. 34 im Tur. Palimps.; Verr.
2, 1, 2 im Vat. Palimps. und 4, 60, 134 im Reg. m. pr. ; Tusc.
2, 21, 50 im Gud. m. pr.; Verg. Ecl. 2, 29; 3, 91; 4, 36; 4, 56;
5, 90; 6, 63; 8, 12; 8, 95; 10, 35; 10, 45 und Georg. 1, 40;
1, 55; 1, 88; 1, 99; 1, 182; 1, 265; 1, 282; 1, 312; 1, 351; 1,
364; 1, 383; 1, .504; 2, 350: 2, 351; 2, 402: 2, 491; 2, 518; 3,
65; 3, 116; 3, 182; 3, 185; 3, 265; 3, 316; 3,523 und in ande-
ren Stellen, vornehmlich im Rom., öfters auch im Pal. (vergl.
Wagner orthogr. Verg. S. 427 und Ribbeck proleg. Verg. S. 397),
Liv. ;:i0, 13, 13; 30, 17, 12 und 30, 25, 12 im Put.; Gaius lust.
1 § 111; 1 § 136; 3 § 167; aber in den ältesten Inschr.
durchaus at.que, CLL. 1, 33; 1, 196 Z. 19; 25; 27; 1, 200
Z. 72; 1, 205 Col. 1 Z. 17 und Col. 2 Z. 10; 40; 1, 542; 1, 1008
— 955 -
Col. 1 Z. 7 und Col. 2 Z. 2; 5; 1, 1480; adque arduom 1, 1166
Z. 10 ist für et ad arduom. Unrichtig sagt Apul. (d. h Caelius
Rhodiginus, vergl. Crusius im Philologus I p. 434—448) de orthogr.
§ 13 S. 132: Quod olim scribebatur per d, adque coniunctio, nunc
atque.
Die Form ac wird vor einem Vokal und vor /?, c und
q vermieden. Sie ist zwar vor diesen Buchstaben nicht selten
in einzelnen Hdschr., aber gewöhnlich nur in geringeren. So ist
in den vorzüglicheren Büchern vielmehr atque ornamenta Cic. de
orat. 1, 35, 161 (doch ac o. unter anderen im Lag. 2); atque in-
temperantissimae in Pison. 29, 72; atque instrumentum pro Mi-
Ion. 12, 33; atque in Phil. 11, 3, 8; atque honoribus Matius bei
Cic, Ep. Farn. 11, 28, 6: atque irarum Liv. 2, 29, 4; atque in-
minentes 3, 7, 2; atque arcem 3, 15, 5; atque auxilium 3, 58, 5;
atque exinanitis 5, 20, 8; atque opinione 5, 21, 14; atque in ar-
cem 5, 40, 1; atque in capta urbe 5, 42, 2; atque indignitatis
7, 7, 2; atque inguiua 7, 7, 10; atque oboedienter 8, 19, 2; at-
que humilium 8, 19, 14: atque alacres 10, 25, 5; atque inpedito
10, 36, 17; atque etiam Plin. Epist 5, 6, 4; et cum Cic. Verr.
2, 11, 29; et criminum Verr. 3, 5, 10; et incendia Liv. 2, 64, 3;
et a hello 7, 1, 7; et alio 35, 27, 5; at Apollodorus Cic. Nat.
Deor. 3, 33, 82; at imperitae Liv. 2, 45, 5; at etiam 5, 52, 10;
at enim 6, 15, 11. Bei Cic. pro Flacc. 3, 8 ist nur in einigen
alten Ausgaben ac amantissimum, im Salzb. und Bern, atque a.,
Baiter aber hat nach dem cod. Torrent. die Partikel gestrichen,
C. F. W. Müller aber atque eingeklammert; in huius odii tanti
ac universi in Pison. 27, 65 ist nach dem Vat. ac tam universi
geschrieben; für ac amicior nach quis unus fortior Phil. 3, 3, 6
ist aus den besten Hdschr. quis amicior aufgenommen; für ac eo,
wie Ep. Att. 13, 28, 2 im Med. m. sec. gelesen wird, hat Boot
adeo vermutet ; schwach beglaubigt ist ac vor illius promissa iac-
tabant Liv. 2, 27, 2; ac mergentibus, nicht ac emergentibus, steht
3, 1 6, 4 im Par., Med., Harl. 1 und Leid. 1 ; orant ac monent,
nicht monent ac orant, haben alle guten Bücher 3, 52, 11: ac alii
ist in wenigen Hdschr. nach alii eingeschaltet 3, 64, 8; desglei-
chen in alten Ausg. in zwischen ac und sanguine 7, 4, 3; ac exer-
citum deducere ist in einigen Hdschr. für ac deducere exercitum
10, 12, 2. Nicht splendet ac horret, sondern splendet et horret
hat Enn. (Sat. 14 ed. L. Müller) bei Macrob. Sat. 6, 4, 6. Bei
Vell. 2, 105, 2 ist zwar splendidum ac hilarem und 2, 125, 5
ac Hispanias in der ed. pr. , bei Amerb. aber Athilam und at
— 956 —
Hispanias, und das letztere hat Kritz aufgenommen, an der er-
steren Stelle aber mit Ruhnk. splend. aut hil. , wie luxuriosum
aut desidem darauf folgt, Halm hat nach Orell. splendidum at-
que hilarem. Bei Plin. Epist. 5, 6, 19 ist im Flor. S. Marci ac
adiacentis, richtiger aber im Med. und Dresd. hac a. Ac ita ist
ohne hdschr. Autorität in dem Briefe des Pompej. bei Cic. Ep.
Att. 8, 12 A, 4; desgleichen simulac ille Cic. ad Q. fr. 2, 5 (6),
3; ac accensum Att. 4, 16, 12 (4, 18, 4); ac oratorem macerat
Quintil. 12, 10, 77. Unsicher sind noch folgende Stellen: ac im-
mortales Varro L.L. 5, 10, 59, wo Spengel et immortales, und ac
alia omnia (omnia alia) Varro R. R. 2, 8, 2, wo Keil nach Lach-
mann zu Lucr. p. 352 ad alimonio geschrieben hat, vergl. dessen
Kommentar zu Varr. R. R. p. 195; suspectos alios ac invisos Liv.
41, 24, 18 und precanti ac oranti 42, 12, 3, an der ersteren Stelle
haben die Herausgeber nach Weifsenborn alios invisosque und an
zweiter Stelle atque oranti gesetzt; ferner ist für ac etiam bei Colum.
9, 12, 4 jetzt atque etiam geschrieben; und im Gell. 1, 13, 9 ac
incluti und 16, 8, 16 ac inutiles hat Hertz, der auf Klotz Qu.
Gell. p. 14 verweist, in zweiter Auflage atque inc)uti und atque
inutiles geschrieben. Im Gurt. 6, 1, 11 hat Hedicke ac urgente,
Vogel aber sagt im Anhange p. 243, dafs Curtius die Form ac
nur vor Konsonanten habe, ^c vor Vokalen lesen wir noch:
ac Aquilo I. Neap. 4765; ac aquas Orell. 199; aliter ac inde
Varro L. L. 9, 1, 6 ed. Spengel; ac in alio genere PHn. N. H.
16, 43, 83 (226) ed. Detlefsen und psallentio ac orationi de-
ditum Fredegar. Chron. c. 36. Vor konsonantischem i steht ac
öfters: ac iudicem Cic. pro Rose. Am. 30, 85; ac iudicarit Verr.
3, 62, 143; ac iocum leg. agr. 2, 35, 96; ac iustissimi in Pison.
15, 35 und ac iudicii 41, 99; ac iuventus pro Rab. perd. 7, 21;
ac iuventutis Phil. 2, 15, 37; ac iam Caes. bell. Gall. 3, 3, 2; 3,
9, 6; 3, 15, 3; bell. civ. 3, 87, 7; ac iumenta bell. Afr. 69, 5;
ac iam Dictys 2, 50.
Ac vor c hat Cicero im Allgemeinen vermieden (vergl. C. F.
W. Müller, Adnot. critic. in Cic. II 1 p. CII), er hat ac nur
vor con . . zugelassen, so lesen wir: ac consulere Verr. a. pr. 15,
45; ac contudit pro Caecin. 7, 18; ac contineret Fin. 4, 7, 17;
simulac constituero Ep. Att. 12, 40, 5 und simulac constituo 13,
21, 2. Caesar hat ac und atque vor c gesetzt: ac civitates bell,
civ. 1, 48, 5; ac commeatu bell. civ. 3, 78, 3; bell. Gall. 7, 14,
2 (an letzterer Stelle Konjektur von Schneider); ac contra bell.
Gall. 1, 44, 3, aber atque Caesaris bell. civ. 3, 19, 1; atque con-
— 957 —
texerant bell. civ. 2, 4, 2; atque cratibus bell. civ. 1, 40, 4
(vergl. C. Wagener, Programm Bremen 1878 S. 16); Livius
gebraucht sehr oft ac vor c, vergl. Fügner, Lexic. Livian. I
p. 168: vor caedes l, 13, 3; 1, 48, 7; 9, 13, 5; 10, 35, 2; cap-
tus 9, 4, 3; Caput 3, 55, 14; certior 2, 6, 7; cicatrix 4, 58, 13;
circum venire 8, 39, 9; 9, 31, 6; clamor 6, 29, 3; cogitare 2, 55,
2; cognatio 2, 6, 4; coUoquium 7, 40, 2; comiter 5, 13, 7; com-
plecti 7, 42, 6; concitare 5, 3, 4; confertus 22, 47, 3; coniunx
1, 9, 9; 3, 47, 2; 4, 40, 3; 5, 2, 12; 8, 25, 6; 21, 30, 8; con-
quiescere 31, 24, 8; conservator 22, 30, 4; consilium 8, 37, 8;
9, 2, 11; consuescere 6, 7, 6; consul 7, 32, 16; consularis 9, 11,
12; consulte 22, 38, 11; contagio 3, 6, 3; contemptim 9, 41, 9;
convehere 10, 11, 9; cornu 9, 41, 17; crudelis 2, 56, 7; crude-
litas 6, 14, 3; cruor 10, 28, 16; cupido 1, 17, 1; cura 3, 6, 9;
custodia 5, 15, 4; 5, 44, 6. Aufserdem steht noch ac vor c: ac
contra Varro L. L. 9, 18, 25 und ac citro R. R. 3, 5, 16; simulac
conspexit Corn. Nep. Pelop. 5, 3 ; ac contra Lepidus bei Cic. Ep.
Fam. 10, 34, 1; ac cogitationem Sulpicius daselbst 4, 5, 5; ac
ceteri Vatinius daselbst 5, 10*, 3; ac circa Tibull. 1, 3, 87; ac
consiliorum Quintil. 10, 1, 47 ; ac Cicerone Ascon, ad Cic. erat.
Milon. p. 33, 7 ed. Kiefsling et Schoell und ac coram daselbst
p. 34, 24; ac contra Manilius 2, 283; ac cohortibus Tacit. Ann.
1, 8; ac compede Ann. 12, 47; ac caeco Histor. 1, 81; ac caelo
Agricol. 10; ac contumelias Agric. 31; ac compositum est Agricol.
40; ac cognamento Aurel. Vict. Caes. 20, 10; ac cum Lucifer,
De non conveniendo cum haereticis 4 (10, 6) und ac conaris De
sancto Anastasio 47 (77, 11) u. a.
Ac vor qu ist selten: ac quam Cic. leg. agr. 2, 36, 98; ac
Quintus Liv. 28, 45, 12. Über die Litteratur von ac vor Voka-
len und Konsonanten vergl. Reisig-Haase, Vorlesungen mit Anm.
von Schmalz und Landgraf III Anm. 408 und 409.
Stamm (vergl. Jahrb. für klass. Philologie 1888 p. 171) sucht
noch auf andere Weise festzustellen, wann ac oder atque vor Kon-
sonanten stehen kann. Nach ihm ist vor Konsonanten atque neben
ac zulässig, wenn innerhalb ein und desselben Satzes ein Begriff
an einen anderen vorhergehenden angefügt wird, z. B. dies atque
noctes. Dagegen ist atque vor Konsonanten nicht zulässig, son-
dern nur ac, wenn ein ganzer Satz (gleichviel ob nach einem
Punkt, Kolon oder Komma) oder auch nur ein mehr ausgeführter,
selbständiger Satzteil angefügt wird (insbesondere eine Epexege).
In diesem Falle folgt auf ac sehr häufig eine Negation oder Prä-
position, eine Konjunktion oder ein Adverbium; es heilst also
— 958 —
stets ac non, ac ne u. s. w. Auch kann man einen Satz nicht
anfangen mit atque quamquam, atque quoniam, atque cum; da
nun aber ac quamquam , ac quoniam , ac cum wegen der zusam-
menstofsenden Gaumiaute nicht gebräuchlich war, so bleiben die
als Satzanfänge beliebten Formen et quamquam, et quoniam, et
cum übrig. Nach den Ausdrücken der Gleichheit und Ungleich-
heit, Ähnlichkeit und ünähnlichkeit ist atque wie ac vor Konso-
nanten zulässig, sowie auch simul atque und simul ac. Folgt
aber die Konjunktion si, so tritt nach dem eben gesagten stets
ac ein, also immer proinde ac si.
Dafs weder als Präpos. at noch als Konjunkt. ad geschrie-
ben werden dürfe, lehren die auf S. 783 angeführten Grammati-
ker. Doch sagt Quintil. 1, 7, 5 nur: lUa servata est a multis
differentia, ut ad, cum esset praepositio, d litteram, cum autem
coniunctio, t acciperet. Charis. 2, HS. 203 (229, 9): Ad pro autem
Licinius Calvus in P. Vatinium ambitus (reum): Ad ita mihi lovem
deosque immortales velim bene fecisse, iudices, ut ego pro certo
habeo, si parvuli pueri de ambitu iudicarent; cum certum sit at
coniunctionem esse, ad vero praepositionem; zlxpoivözBpov tamen
est ut hie per d scribatur, ne subsequens t littera duriorem sui-
que similem sonum litterae amplexa dictum faciat immitius. So
ist ad tu I. Neap. 2507; adtamen 6794; ad hie 7125; ad tu Plaut.
Men. 3, 3, 23 (546) im decurt.; ad pol 5, 1, 46 (746) im vet
m. pr., decurt. und Vat.; ad enim 5, 2, 29 (791) im vet. m. pr.;
ad te Pseud. 3, 2, 47 (836) im vet. und ad virum Stich. 2, 2, 18
(342) im decurt., Vat. und Leipz. ; ad diligenter Terent. Eunuch.
2, 1, 1 (208); ad nihil Eun. 2, 3, 70 (361); ad te Eun. 3, 1, 41
(431); ad tu Eun. 3, 3, 28 (543); ad ille Eun. 4, 4, 26 (693);
ad dum Eun. 4, 5, 2 (728); ad enim Eun. 4, 6, 13 (751); ad
nunc Eun. 5, 2, 33 (872); ad ne Eun. 5, 4, 39 (961); ad etiam
Eun. 5, 6, 10 (1011); ad ego Eun. 5, 8, 56 (1086); ad te Heaut.
3, 2, 35 (546); ad mihi Heaut. 3, 3, 10 (571); ad certe Heaut.
3, 3, 11 (572); ad ut Heaut. 4, 1, 4 (617); ad iam Heaut. 4, 3,
16 (694); ad si Heaut. 5, 3, 6 (1008); ad te Heaut. 5, 4, 19 (1042);
ad id Heaut. 5, 5, 7 (1051); ad me Heaut. 5, 5, 12 (1056); ad
humauum Adelph. 4, 5, 53 (687), so überall im Bern bin. ; ad ser-
vus und ad casa Cic. pro Tüll. 24, 54 im Turin. Palimps. ; ad
erat Cic. Verr. 1, 55, 143; at ut Verr. 1, 56, 146; ad socii Verr.
2, 69, 166; ad idem Verr. 3, 92, 214; ad nunc Verr. 5, 47, 125,
so im Vat. Palimps.; ad quorum Verr. 2, 71, 174 und ad homi-
nem 2, 78, 192 im Lag. 42; ad haec Verr. 2, 78, 192 in den
— 959 —
Lag.; ad hoc Verr. 4, 39, 84; ad est Verr. 5, 1,4; ad videte
Verr. 5, 4, 9; ad custodiri Verr. 5, 27, 69; ad remiges Verr. 5,
42, 110; ad quam Verr. 5, 54, 141, so im Reg.; ad eadem pro
Caec. 2, 7 im Genf., im Tur. Palimps. adde eadem mit Punkten
über de; ad eam de imper. Cn. Pomp, 21, 61 im Erf. und Pal.; ad
si Verg. Georg. 1, 58; ad si Georg. 1, 67; ad illum Georg. 1,
242; ad nebulae Georg. 1, 401; ad rabidae Georg. 2, 151; ad
sapor Georg. 2, 246; ad sceleratum Georg. 2, 256; ad si Georg.
2, 265; ad myrtus Georg. 2, 447; ad secura Georg. 2, 467; ad
latis Georg. 2, 468; ad fulvae Georg. 3, 110; ad vero Georg. 3,
322; ad mediis Georg. 3, 331; ad cui Georg. 3, 394; ad ima
Georg. 3, 522; ad liquidi Georg. 4, 18; ad fessae Georg. 4, 180;
ad illum Georg. 4, 360; ad illi Georg. 4, 416; ad chorus Georg.
4, 460; ad uon Georg. 4, 530, am häufigsten im Pal. und Rom.
As de me Verg. Aen. 10, 743 im Pal. m. pr. (sonst ast); damit
vergleicht Ribbeck, Jahrb. für Philol. und Pädag. 1858, 77 S. 188
astu Acta fratr. Arv. a. 38 Z. 1; a. 91 1 Z. 8; 1 1 ; 15; 19; a. 50
—54 C Z. 13; 20; 27; dasselbe ist Acta a. 101 I Z. 39; 46; 50;
53; 57; 60; 63; 69, aber an anderen Stellen derselben Acta ist
as tu wie a. 38 a Z. 4; 8: 11; a. 80 und 81 Z. 50; a. 86 Z. 12;
18; 21; 46; a. 87 I Z. 36; a. 90 Z. 22; 24; 26; 41.
Über sed oder set sagt Mar. Victor. 1 S. 2458 (10, 13); An-
tiqui pro sed scribebant sedum; nostra aetas partem litterarum
in 60 reservavit, partem brevitatis gratia ex eo detraxit, nullam
immutavit, et (ideo) nos per (d) sed quam per (t) set scribimus.
Damit stimmen Cornut. bei Cassiod. de orthogr. S. 2283 (148, 19);
Vel. Long. S. 2231 (70, 8); Albin. Orthogr. S. 2347 (310, 27);
Scaur. S. 2251 (12, 8); Charis. 1, 15 S. 87 (112, 5) und Isid.
Orig. 1, 26, 24 überein. Wir lesen set per, set et, set sie, set
lutus, set V., set intra, set vivis, set sanctus C. L C. 2, 4332; 3,
709; .3, 847; 3, 3980; 4, 1516; 4, 2277; 4, 2400; 5, 3653; 5,
5049; set iam, set cum, set nusquam, set tarnen, set qui, set
mecum, set et I. Neap. 1137 Z. 19; 2646 Z. 19; 2868; 3090;
3137; 6106; 6828 Z. 19 (Z. 20 sed tanquam); set te, set numina,
set etiam , set et, set vix, set si, set absentia, set vitam Orell.
132 V. 9; 855 V. 4; 3115 Z. 5; 4370 Z. 9; 4778; 4781; 4800;
4816; set . ., set iteras Henz. 5279; 7294; set metuo Plaut. Persa
4, 3, 67 und set quis Irin. 4, 1, 21 (840) im Ambr.; set hoc
Most. 1, 4, 15 (428) im vet., decurt. und Vat; set mi Men. 5,
9, 70 (1130) und set te Pseud. 1, 5, 146 (559) im vet; set quo
Pseud. 1, 2, 89 (226) und set istinc 2, 4, 8 (699) im decurt. und
— 960 —
Vat.; set idem Mil. Glor. 3, 1, 163 (758); set ecquae 3, 1, 199
(794); set inquit 4, 8, 34 (1343); set optume Merc. 2, 2, 57 (330)
im decurt. ; sed qui mit übergeschriebenem t Mil. Glor. 3, 1, 195
(790) in demselben; set illum Mil. Glor. 3, 2, 4 (816) und set in
3, 2, 38 (853) im Vat. ; set meam Mil. Glor. 2, 6, 68 (549) und set
Peripl. 3, 2, 56 (870); set quid Merc. 2, 3, 78 (413) in demsel-
ben m. pr. ; set tarnen Terent. Andr. Prol. 11 im decurt: setis
(für set eis) Eun. 2, 2, 19 (250) im Bemb.; set eccam Terent.
Eunuch. 1, 1, 34 (79); set ita Eun. 1, 2, 17 (96); set sine Eun.
1, 2, 44 (124); set ego Eun. 1, 2, 62 (142); set heus Eun. 2, 1,
11 (217); set ego Eun. 2, 2, 34 (265); set Parmenonem Eun. 2,
2, 36 (267); set quid Eun. 2, 2, 42 (273); set istam Eun. 2, 3,
68 (359); set narra Eun. 3, 1, 31 (421); set heus Eun. 3, 1, 44
(434); set Thais Eun. 3, 2, 46 (499); set tanto Eun. 3, 5, 61
(609); set nil Eun. 4, 3, 24 (666); set nunc Eun. 4, 4, 52 (720);
set tu Eun. 4, 6, 23 (761); set estne Eun. 5, 2, 9 (848); set amo-
ris Eun. 5, 2, 39 (878); set nil Eun. 5, 3, 4 (913); set estne
Eun. 5, 5, 4 (974); set istuc Eun. 5, 5, 20 (990); set ubi Eun.
5, 6, 5 (1006); 5, 8, 20 (1050); sed vi Heaut. 1, 1, 49 (101);
set ut Heaut. 1, 1, 116 (168); sed illud Heaut. 4, 5, 42 (790);
set sein Heaut. 4, 6, 16 (820); set quis Phorm. 1, 4, 37 (215);
set satin Phorm. 2, 1, 26 (256): set opus Phorm. 3, 3, 27 (560):
set ostium Phorm. 5, 5, 12 (840); set isne Phorm. 5, 6, 12 (852);
set ubist Phorm. 5, 9, 65 (1054); set ut Hecyr. 1, 2, 32 (107); 1, 2,
83 (168); set quom Hecyr. 3, 3, 25 (385); set nunc Hecyr. 4, 1, 21
(536); set estne Adelph. 4, 2, 30 (569), ohne Angabe einer Var.
aufser der öfteren Abbreviatur f im Bemb. und decurt.; set sin-
gilatim, set P. Anni Cic. pro Tüll. 34 im Tur. Palimps. ; set causa
Verr. 1, 43, 110; set fortuna 1, 58, 172; set publicam 3, 72, 169;
set ex 3, 88, 205 im Vat. Palimps.; set ut 2, 58, 143 im Lag.
42; set tamquam 5, 31, 82 im Reg.; set etiam Cic. pro Sest. 31,
67; set post pro Sest. 34, 74; set si pro Sest. 54, 115: set mihi
pro Sest. 56, 119; set equi pro Sest. 59, 126; set etiam pro Cael.
19, 44 und set enim pro Cael. 24, 60 im Par.; set bolumniam
Phil. 2, 24, 58 im Vat.; set ne Phil. 11, 8, 18 im Vat. m.
pr.; set eos Lael. 15, 54 im Benedictb., Halm sagt ut saepe: set
audisse Cic. Rep. 1, 10, 16; set agendum Rep. 1, 13, 19; set
sapientium Rep. 1, 17, 27; set quaero Rep. 1, 19, 31; set neque
Rep. 1, 22, 36; set ita Rep. 1, 25, 39: set et Rep. 1, 27, 43;
set suum Rep. 1, 28, 44; set tarnen Rep. 1, 30, 46; set in Rep.
1, 31, 47; set suis Rep. 1, 33, 50; set ut Rep. 1, 34, 51; set
- 961 -
suam Rep. 1, 34, 52; set si Rep. 1, 35, 54; 1, 37, 58; set apud
Rep. 1, 38, 59; set patriae Rep. 1, 41, 64; set tarnen Rep. 2,
4, 9; set quamquam Rep. 2, 8, 14; set adultum Rep. 2, 11, 21;
set etiam Rep. 2, 15, 28; set ita Rep. 2, 23, 43; set aliquot
Rep. 2, 36, 61; set tarnen Rep. 2, 40, 67; set hoc Rep. 2, 44,
70; set servis Liv. 1, 40, 3 im Par. und Med. m. pr. ; set solo
Liv. 21, 53, 4 im Put.; set per Liv. 23, 2, 7 im Put. und Colb.;
set ante Liv, 23, 3, 4; set afluenti Liv. 23, 4, 4; set poenae (für
set paene) Liv. 23, 5, 7 : set etiam Liv. 23, 5, 8 und set ut Liv.
23, 8, 6 im Put.; set sit Liv. 23, 9, 5 im Put. und Colb.; set
hie Liv. 23, 9, 8; set qui Liv. 23, 15, 12; set etiam Liv. 23, 26,
8; 23, 34, 17; set explorare Liv. 23, 38, 9; set prius Liv. 23,
39, 4; set praesente Liv. 23, 42, 5 und set in Liv. 23, 43, 3 im
Put.; set donec Liv. 30, 18, 12 im Bamb. und Leipz. ; set haben
ferner Tac. Ann. 1, 4; 1, 32; 1, 41; 1, 75; 2, 42; 2, 44; 3, 46;
3, 63; 4, 34; 6, 1 ; 6, 7 und Hist. 5, 21; Gaius Inst. 1 § 3; 1
§ 6; 1 § 8; 1 § 20; 1 § 39; 1 § 49; 1 § 53; 1 § 56; 1 § 60;
1 § 67; 1 § 71; 1 § 79. Bei Virgil ist set am häufigsten im
Med., etwa in der Hälfte sämmtlicher Stellen, im Pal. ungefähr
fünfundzwanzigmal, im Rom. nur fünfmal, Georg. 3, 404 und
Aen. 1, 139; 4, 110; 8, 672; 11, 345, und nicht viel öfter im
Gud. und in den Bern, b und c. Besonders vor einem Vokal
oder vor h ist entweder sed in allen Büchern, wie Georg. 1, 225;
2, 365; 4, 274; 4, 351 und Aen. 1, 19; 2, 164; 11, 175; 11,
309; 11, 816, oder set im Med. allein, wie Ecl. 9, 36; Georg.
3, 224; 3, 482 und Aen. 5, 5; 5, 395; 5, 734; 6, 28; 7, 731; 9,
312, und sehr selten, nämlich allein Georg. 3, 404, Aen. 1, 353 und
3, 571, tritt in diesem Falle für set neben dem Med. noch eines oder
das andere der übrigen Bücher ein. Häufig ist, und zwar nicht
allein im Med., set vor t, Ecl. 9, 55: Georg. 1, 305; 2, 63; 3,
178; 3, 472 und Aen. 3, .337; 3, 541; 6, 84; 6, 315; 6, 531; 7,
440, dagegen in gleicher Stellung in allem Hdschr. sed Georg. 1,
79; 2, 335; 4, 448 und Aen. 5, 431; 8, 475; 8, 530; 9, 283; 12,
765. Set debita ist Aen. 11, 63 im Med.; set dicere 11, 345 im
Pal., Rom. und Bern, c; sed dubius Georg. 2, 283 und sed duris
Aen. 4, 366 in allen Büchern; set iacet Georg. 3, 354 im Med.;
sed iura Aen. 2, 541 und sed iaculis 10, 713 in allen Büchern;
set laetum Aen. 5, 531 im Med. und in anderen Büchern; sed
vor 1 Georg. 2, 48 und Aen. 10, 698; 10, 856; 11, 874; 11, 881
in allen. So ist auch vor den übrigen Konsonanten bald in ein-
Neue -Wagener, Lat. Formenlehre. 11- 3. Aufl. Ol
— 962 —
zelnen Hdschr. set, bald in allen sed. Vergl. Wagner orthogr.
Verg. S. 424.
Adqui (vergl. Reisigs Vorlesungen mit Anm. von Schmalz
und Landgraf III p. 258 Anm. 423 1)) ist geschrieben Terent. Eun.
5, 1, 9 (824); 5, 4, 31 (953); Cic. Rep. 1, 9, 14; 1, 37, 58; 2,
16, 30 im cod. Vat. , aber C. F. W. Müller atqui; Verg. Georg.
8, 526 im Rom. — Atquin^ nicht atqui, giebt Diom. 1 S. 410
(416, 10); Caper de orthogr. S. 2241 (96, 3) sagt: Atqui careat
n, similiter alioqui. Atquin ist Cic. de domo 5. 12 im Par.,
Gembl. und Vat.; Phil. 10, 8, 17 im Vat.; Tuscul. 2, 18, 43 im
Reg. m. pr. und im Gud. und Gembl.; Suet. Vespas. 23 im Memm.;
Flor. 3, 12, 11; 3, 12, 13; 4, 2, 53; sicherer steht es Stat. Theb.
6, 161 vor einem Vokal; dann Tert. Spect. 1; 2; 24; Idol. 12;
Apol. 2; 8; 11; 23; 25; 41; ad nat. 1, 6; 1, 7; 1, 15; 2, 9; de
fuga in persec. 6; de pat. 3 und de pall. 4; adv. Marc. 5, 7;
Arnob. 3, 24; 7, 22; Lact. Epit. 54, 1 ; 55, 6 und Mort. persec.
23, 8; Prud. Cathem. praef. 34 und Perist. 6, 79 (an der letz-
teren Stelle vor einem Vokal); Dig. 12, 2, 42 § 1; 14, 6, 9 § 4;
15, 3, 15; 15, 3, 19; 17, 1, 22 § iO; 20, 1, 3; 23, 3, 61 § 1;
24, 3, 53; 28, 5, 69 (68); 32, 78 § 6; 34, 3, 5 im Eingang; 34,
3, 27; 35, 2, 11 § 6; 36, 1, 61; 36, 1, 66; 36, 1, 67 (59; 64; 65)
in den Eingängen; 40, 5, 4 § 19; 40, 5, 56; 40, 7, 3 § 15; 41,
3, 31 § 2; 41, 7, 3; 46, 3, 93 im Eingang; 47, 8, 2 § 23; 47,
10, 7 § 1; 47, 10, '2&\ 48, 5, 16 (15) im Eingang; 48, 10, 14
§ 2. Bei Plaut. Rud. 2, 4, 55 (760) wird richtig at quin ge-
schrieben. — Ätquei schreibt Osann an den unter adqui aus Cic.
Rep. angeführten Stellen, ferner L. Müller im Lucil. 16, 4 und
17, 6, an der ersteren Stelle (458) hat Lachmann quid und an
der zweiten (474) atque gesetzt.
Equidem ist, wie Prise. 16, 2, 14 S. 1033 (II 103, 5) sagt,
nicht aus ego und quidem zusammengesetzt; da es aber vielmehr
aus dem Ausruf e und quidem besteht, so kann es sowohl mit
ego verbunden werden als für sich allein stehend die zweite oder
dritte Person im Singular oder Plural zu sich nehmen. Die ge-
bildete Sprache der klassischen Zeit gebrauchte equidem gewöhn-
lich im Gespräch oder in der Rede und zwar hauptsächlich mit
der ersten Person, so Cicero, bei dem in den heutigen Tex-
ten keine einzige Stelle dieser Regel widersprechend aufgeführt
werden kann. Dem Cicero haben sich die besten Schriftsteller
angeschlossen. Bei Virgil steht, wie Serv. zu Aen. 1, 576 sagt,
equidem überall für ego quidem. Derselbe bemerkt zu 1, 335:
- 963 -
equidem nunc ego quidem significat, alias expletiva particula est.
Bei Horaz ist equidem nur als erste Person: Serm. 2, 1, 79; 2,
5, 23: 2, 6, 53 und Epist. 2, 1, 69. Auch Caesar, Velleius Pater-
culus (vergl. Fritsch, Über den Sprachgebrauch des Vell. Pat. I
p. 23), Quintilian, der ältere und jüngere Plinius, Fronto u. a.
(vergl. H. Jordan, Beiträge zur lateinischen Sprache p. 324, 325)
haben equidem in ciceronianischer Weise gebraucht. Wenn aber
Bentley (in den Anm. zu Terent. Heaut. 4, 1, 19 und zu Adelph.
5, 7, 1) behauptet, dafs equidem vor der Zeit des Nero oder
wenigstens über die des Augustus hinaus ausschliefslich mit der
ersten Person des Verbums verbunden worden sei, so ist dies
nicht haltbar. So lesen wir atque equidem ipsus ulto venit Philto
oratum filio Plaut. Trinum. 3, 1, 10 (611), Niemeyer bemerkt in
seiner Bearbeitung der ausgewählten Komödien des Plautus von
Brix zu dieser Stelle: »nur atque equidem (nicht atque quidem)
kennen Plautus und Terenz; so auch quando equidem, nicht quando
quidem, da die zwei thetischen Silben des für einen Trochäus
stehenden Daktylus nicht so verteilt werden , dafs die eine ein
Wort schliefst, die andere ein Wort anfängt. Nur Trinum. 941
steht am Versschlufs atque e medio quidem« : quadringentos filios
habet atque equidem omnis lectos sine probro Plaut. Bacch. 4,
9, 50 (974); o lepidissimum senem . . atque equidem pol plane
eductum in nutricatu Venerio Mil. Glor. 3, 1, 65 (656); atque
equidem miseret tamen Persa 4, 4, 87 (639); atque equidem in-
genuas leiberas summoque e genere gnatas Poenul. 5, 4, 70 (1240);
quando equidem nee tibi bene esse pote pati neque alteri Tri-
num. 2, 7, 72 (352), wo Ritschi in der zweiten Auflage bemerkt;
illud (i. e. equidem) etsi olim damnavi Proleg. p. LXXVIsqq.,
tamen nunc cessi Ribbeckii argumentationi de partic. lat. p. 41;
salvos quando equidem advenis Trinum. 4, 2, 149 (991); ferner
adulescentem equidem dicebant emisse Epidic. 4, 2, 3 (603);
nam med equidem harum miserebat Stich. 2, 2, 3 (329): decet
te equidem vera proloqui Aulul. 2, 1, 18 (138); dum equidem
hercle quod edant addas Stich. 4, 1, 48 (554); nisi quia specie
haec equidem edepol hberalist Persa 4, 3, 75 (545) und pol
equidem hau mentire: nam tu es lapide silice stultior Poenul. 1,
2, 78 (291). Bei Terenz weichen die Herausgeber in der Schrei-
bung von equidem und quidem von einander ab, je nachdem sie
die oben erwähnte Behauptung Bentleys als wahr anerkennen oder
nicht ; so schreibt Spengel actumst si equidem haec vera praedi-
cat Andr. 3, 1, 7 (465), Dziatzko aber siquidem; Spengel sagt
61*
— 964 —
in der Anm. z. d. St.: »Spätere Dichter gebrauchen im dakty-
lischen Versmafs siquidem. Für die Zeit des Plautus und Te-
rentius aber ist mit grofser Wahrscheinlichkeit nicht siquidem und
siquidem nebeneinander anzunehmen, sondern siquidem und si
equidem, da equidem, eine gleichbedeutende Nebenform zu qui-
dem, in Verbinduugen wie quando equidem, atque equidem, ego
equidem u. a. sicher nachweisbar und mehrfach überliefert ist;«
ferner deos quaeso ut sit superstes, quando equidem ipsust in-
genio bono Andr. 3, 2, 7 (487), so Spengel, andere Herausgeber
quando quidem; atque equidem orante ut ne id faceret, Thaide
Eun. 5, 4, 34 (95G), so die Hdschr. und auch Spengel, vergl.
dessen Note zu Andr. 268, andere Herausgeber et quidem; an fol-
genden zwei Stellen schreibt Dziatzko quidem, aber Spengel equi-
dem: occidunt me equidem, dum nimis sanctus nuptias student
facere Adelph. 5, 7, 1 (899) und nil equidem Eun. 2, 2, 42 (273);
quando equidem amorem intercapedine ipse lenivit dies Turp.
(com. 158) bei Nonius S. 522, 4, wo L. Müller auch equidem
schreibt; equidem innumerabiles mihi videntur, inquit Agrius,
cum lego libros Theophrasti conplures Varro R. R. 1, 5, 1; inter-
ficere vis! occides equidem, sed victus non peribo Cornific. 4, 52,
65, so Kayser und Friedrich, Jordan a. a. 0. p. 322 aber möchte
occidar quidem schreiben wie die Ausgaben vor Kayser haben;
certa equidem finis vitae mortalibus adstat Lucr. 3, 1078, so im
Quadratus, aber seit Lambin schreibt man certa quidem; Sallust
verbindet equidem mit jeder Person des Verbums, so possum
equidem dicere Cat. 51, 20; equidem a principio . . maturandum
putabam Hist. 1, 48, 6 ed. Dietsch; equidem fateor Hist. 2, 96,
4; equidem cum . . intellegerem, . . rursus bellum cepi Hist. 4, 61,
13 und scio equidem Hist. 4, 61, 16; in Verbindung mit ego:
equidem ego sie existumo Catil. 51, 15; equidem ego vobis re-
gnum trado lug. 10, 6, und equidem ego non ignoro lug. 85, 26;
im Plural und mit anderen Personen: iam pridem equidem nos . .
amisimus Catil. 52, 11; scitis equidem Catil. 58, 4 und qua re
vanum equidem hoc consilium est Cat. 52, 16; iam equidem
Phoebo Visus mihi pulchrior ipso marmoreus Propert. 3 (2), 31, 5;
non ego te talem venerarer munero tali, non equidem Ciris 19^
vergl. Ribbeck, Lat. Partikeln p. 38; equidem, si nobis cum urbe
simul positae traditaeque per manus religiones nullae essent, ta-
men tam evidens numen hac tempestate rebus adfuit Romanis,
ut Liv. 5, 51, 4; per me equidem sint omnia protinus alba Per-
sius 1, 110 und non equidem hoc dubites 5, 45; haud equidem
— 965 —
mirum factu, quod cernimus extra, si leniter opus, crepitat Aetna
458; haud equidein possis alio contingere signo German. Arat. 440;
haud equidem immerito Cumanae carmine vatis cautum Lucan.
8, 824; caligo . . universam equidem rei faciem non abstulit, ce-
terum Gurt. 4, 12, 20; non equidem vinctura regem sed in peri-
culo esse aut mortis aut vinculorum affirmabat 5, 13, S und equi-
dem moderationis meae certissimum indicium est 8, 8, 10, Vogel
sagt in der Übersicht über den Sprachgeb. des Q. Gurtius § 61:
»equidem mit 3. Person steht bei Gurtius ebenso wenig fest als
bei Gicero. Die beiden Stellen (4, 12, 20; 5, 13, 3) müssen als
kritisch unsicher bezeichnet werden, dagegen findet es sich an
elf Stellen mit erster Person , wie bei den Klassikern wegen irr-
tümlicher Herleitung von ego quidem fast immer. Beseitigt ist
equidem am Satzanfange 8, 8, 10« ; im lustin. ist an den beiden
einzigen Stellen, wo equidem vorkommt, quidem gesetzt, so 38,
5, 3 nam bellum quidem iam tunc secum ab illis geri coeptum
und 39, 3, 8 quippe ipsius . . sororem et quidem germanam esse;
libertatem equidem directam competere tibi God. lustinian. 6,
21, 7; haec equidem vocis immutatio . . respondit Apul. Met. 1, 1
S. 10; olim equidem exoptatus advenis Met. 2, 13 S. 121; quod
accurate corollis equidem recentibus fuerat ornatum Met. 3, 27
S. 226, Hildebrand et quidem; quos equidem fragantes . . rosas
laureas appellant Met. 4, 2 S. 239; ut equidem illud recte videa-
tur Met. 5, 1 S. 321; quorum poterit unus magnis equidem ta-
lentis, ut arbitror, puellam illam praestinare Met. 7, 9 S. 463;
illud equidem certe concedas Met. 8, 10 S. 536; nuUo equidem
contra dicente deductum abducit Met. 10, 1 S. 677 und nam
equidem nullo umquam periculo compellat, quae reticenda accepi,
haec ad profanos enuntiare Apolog. 56 S. 520, letzte Stelle ist
von Jordan a. a. 0. p. 325 mit Unrecht für den ciceronianischen
Gebrauch angeführt; quod equidem munus in pestem orbis Ro-
mani vertit posteriorum avaritia insolentiaque Aurel. Vict. Gaes.
13, 6; quod equidem denuntiatum illo tempore prodigiis porten-
tisque Caes. 28, 3; quod equidem confestim evenit Gaes. 32, 5;
quod equidem vix diuturnum . . felix fore . . Gaes. 41, 6; patria
non equidem certans cum maiestate duarum Auson. Profess. 1, 5
(ed. Peiper p. 48); nuptias quondam eiusmodi ludo descripserat,
aptis equidem versibus et compositione festiva Edyll. XIII (p. 206,
15); quanto me adfecit beneficio non delata equidem sed suscepta
mea quaerimonia Epist. 21, 1, 1 (p. 269); non aetate equidem,
sed vilitate consenuit Grat. act. 7, 31 (p. 361); equidem agnoscas
— 966 —
Claud. Mamert. de situ anim. 1, 24 (p. 86, 8 ed. Engelbrecht); sie
equidem cerne 2, 5 (p. 116, 4); illud equidem nequivisti 3, 14
(p. 182, 13); coepi talis equidem paginae stilum oppido ferre
suspectum 1, 2 (p. 24, 18); sie equidem lumen tenebris delectat
2, 1 (p. 100, 9); eatenus equidem ratio ponderis non interit 2, 4
(p. 113, 9); qui tantis equidem saeculis . . quaesivit 2, 7 (p, 122,
12); animadvertens equidem vir excellentis ingenii fore nonnuUa
2, 7 (p. 124, 1); non indiscussis equidem longe maximi inter phi-
losophos viri disputationibus 2, 7 (p. 127, 8); hinc equidem fac-
tum est, ut 3, 2 (p. 156, 13); sie nunc equidem obliviosum te
pariter et ignarum defensorem fallacia . . facessivit 3, 14 (p. 181,
4); sie equidem natura est 3, 15 (p. 184, 7); quod equidem bo-
num eo admirabilius est Epist. posterior (p. 204, 20); hunc equi-
dem conpunctionis affectum ex parte aliqua mea quoque exigui-
tas non ignorat Cassian. Conl. 9, 28, 1 ; equidem novimus multa
esse in hoc mundo bona Conl. 23, 15, 5 und vides ergo profecto,
Signum tibi de caelo datum, equidem non unum sed multa et
singularia in Nestor. 3, 16, 7; cum foetorem insanabilis vulneris
Graeci ferre non possent, diu equidem pro oraculi necessitate,
duetum tandem apud Lemnum sublatis reliquerunt sagittis My-
thogr. Vatic. 1, 59 (p. 21, 26 ed. Bode); omne equidem furtum
Anthol. Latin, ed. Riese 21 (ed. Baehrens IV 211) v. 123. Vergl.
Hand, Tursell. 2 S. 628 folg.; Madvig Opusc. acad. 1 S. 497; 0.
Ribbeck, Beiträge zur Lehre von den lateinischen Partikeln S. 36
folg. und Jordan, Beiträge zur Geschichte der lateinischen Sprache
S. 314 folg.
Utrum, eigentlich welches von beiden, wird auch in dem
ersten von drei Gliedern gebraucht, wie Cic. Verr. 1, 41, 105;
2, 47, 115 und Ep. Att. 16, 8, 2, und wiederum so dafs kein
zweites Glied folgt, wie Plaut. Persa 2, 2, 23; Cic. Top. 4, 25;
Verr. 2, 69, 167; pro Flacc. 19, 45; Phil. 8, 2, 7; Ep. Att. 10,
15, 2; 12, 28, 3; Cornific. 2, 10, 15; 2, 11, 16; Liv. 37, 17, 10;
45, 39, 10; Sen. benef. 6, 35, 2, vergl. Zumpt zu Verr. 4, 16, 35.
Für cur war alte Schreibung quor nach Vel. Long. S. 2236
(77, 9), welcher S. 2231 (71, 2) sagt: cur, quod nos content! su-
mu8 per c scribere. Bei Cassiodor de orthogr. S. 2288 (156, 12)
heifst es: cur alii per c scribendum putaverunt dicentes non posse
q litteram poni, ubi u esset sine alia vocali, secundum regulam
supra dictam: alii per q, eo quod originem trahat ab interrogativis
adverbiis, quae sunt quando, quorsus. Usus autem obtinuit ut
cur per c seribatur. Quor ist Plaut. Mil. Glor. 4, 6, 45 (1260);
— 967 —
Pseud. 1, 5, 75 (490) und Stich. 1, 1, 51 im vet.; Bacch. 2, 3,
99 (333) und Most. 1, 3, 142 (300); 2, 2, 24 (455) im Leipz.;
im Varro L. I.. schreibt 0. Müller nicht allein da, wo in den
iidschr. quur steht quor (5, 2; 7, 2; 7, 3; 7, 109; 8, 2; 8, 9;
8, 21; 8, 64; 8, 68; 8, 71; 9, 7), sondern auch an den übrigen
Stellen (7, 39; 7, 45; 8, 8; 9, 73; 9, 81; 9, 83; 9, 103; 10, 1;
10, 20; 10, 28); Spengel hat überall cur aufgenommen; cor Lucr.
3, 476, und Mart. 11, 47, 8 im Voss. A; quur Cic. Tusc. 2, 17,
39 im Gud.; Nat. Deor. 3, 14, 37 in den Leid. AC; Divinat. 2,
51, 106 im Leid. B.
Quianam, für quare oder cur gebraucht, belegt Fest. S. 257
mit Naev. (bell. Punic. v. 18 ed. L. Müller) und Enn. (Ann. 270
ed. L. Müller), Serv. zu Verg. Aen. 10, 6 mit einer zweiten Stelle
des Enn. (Ann. 130), Prise. 16, 1,4 S. 1027 (II 95, 10) mit Verg.
Aen. 5, 13; es ist auch Plaut. Truc. 1, 2, 34 (136) im Vat. (im
Ambr. qui, im vet. quinam); Acc. (583) bei Prise, metr. Terent.
2, 15 S. 1325 (II 424, 22); Verg. Aen. 10, 6 bei Serv. und dem
Veron. Schol., und nach Lachmanns Vermutung Lucr. 1, 599 (in
den Hdschr. quoniam).
2* Unter denjenigen Konjunktionen, durch welche ein Satz
einem andern subordiniert wird, kehren die relativen Adverbia
wieder. Es sind komparative: uti oder ut, sicut, velut, prout,
praeut, quasi, eeu, quam, tamquam, proquam, praequam; tem-
porale: quom oder cum, quando, dum, donec, priusquam, ante-
quam, anteaquam, postquam, posteaquam, simulatque oder simu-
lac, dafür häufig simul, auch ut, simul ut, ubi, quodubi; kau-
sale: quom (vergl. p. 663) oder cum (mit dem Konjunktiv, wie
auch das Pronom. relat. in kausaler Anwendung diesen Modus
fordert), quoniam (d. i. quom iam, s-sidrj), quod, quia, quia enim,
quippe, utpote; konditionale: si, nisi oder ni, sin, sive oder
seu, quodsi, quodnisi oder quodni, dummodo oder modo; kon-
cessive: etsi, etiamsi, tametsi, quamquam, quamvis, quantumvis,
quamlibet, licet; finale: uti oder ut (das relative Adverb, erhält
durch die Verbindung mit dem Konjunkt. die finale Beziehung,
gleich dem Pronom. relat.), quo, quonimus, dafür minus quo Te-
rent. Hecyr. 4, 4, 8 (630), quin (d. i. quine, wo nicht, wie nicht,
vergl. Lorenz im Jahresbericht über Plaut. 1878 p. 6 Anm.), ne,
neve oder neu, nedum.
Für uti (vergl. p. 657) ist in den ältesten Inschr. öfters utei,
wie CLL. 1, 196 Z. 4; 5; 21; 22; 23; 25; 28; 29; 30; 1, 198
Z. 4; 8; 12; 16; 21; 24; 26; 30; 35; 37; 65; 67; 73; 80 (daselbst
Z. 40 ut.eius für utei is); 1, 199 Z. 33; 1, 200 Z. 8; 13; 16; 18;
— 968 —
23; 27; 29; 32; 40; 44; 52; 56; 83; 84: 91; 93 und an vielen
anderen Stellen, auch 1. Neap. 5366; uteique 1, 200 Z. 71; 72;
1, 206 Z. 14; 72, und dasselbe für et utei 1, 196 Z. 27; 1, 203
Z. 9; 1, 571 Z. 6.
Für st ist sei CLL. 1, 33; 1, 196 Z. 3; 24; 28; 1, 197 Z.
9; 10; 11; 12; 1, 198 Z. 5; 9; 11; 19; 34; 37; 39; 41; 72; 73;
76; 78; 83; 1, 199 Z. 25; 40; 43; 44; 1, 200 Z. 25; 30; 38; 52
und an vielen anderen Stellen; 4, 67; 4, 1196; 4,2430; L Neap.
3329; Henz. 5952; Plaut. Menaech. 2, 1, 13 (239); 2, 1, 14 (240);
2, 1, 16 (242); Merc. 3, 1, 28 (526); 3, 1, 33 (531) und Poen.
3, 3, 46 (659); 4, 2, 88 (910) im Ambr.; Pseud. 5, 2, 25 (1327)
im vet., decurt. und Vat. ; Cic. pro Font. 1, 2 und 2, 3 im Vat.
Palimps., und Phil. 1, 6, 13 im Vat.; CatuU. 39, 2 im Laur., und
se Cic. Rep. 1, 34, 51; Verg. Aen. 11, 705 im Pal m. pr.; Liv.
42, 25, 11 und 44, 39, 3 im Wien.; Fronto ad M. Caes. 1, 8 S. 23
Nab. m. pr. (2, 4, 14); für sive auch seive CLL. 1, 197 Z. 8
1, 198 Z. 25; 1, 200 Z. 31; 1, 203 Z. 3; 1, 205 Col 1 Z. 2; 29
38 und Col 2 Z. 7; 1, 206 Z. 4; 30; 31; 153; 1, 571 Z. 2; 6
1, 627; 1, 820, und seve Ulpian. Dig. 47, 8, 2 § 3 im Flor.
Für nist ist nisei CLL. 1, 196 Z. 8; 16; 21; 1, 198 Z. 37;
56; 71; 1, 200 Z. 34; 1, 204 Col. 2 Z. 11; 16; 1, 205 Col. 1
Z. 50 und Col 2 Z. 50; 1, 206 Z. 90; 1, 1027 Z. 7; Fronto ad
M. Caes. 5, 29 (44); nisissei CLL. 4, 1261; nise CLL. 1, 205
Col 1 Z. 47; 5, 154; 5, 4113; Varro R.R. 1, 31, 5 im cod. Po-
lit. ; nesi Inschr. bei Mommsen im Hermes 4, 2 S. 284; Plaut.
MiL Clor. 2, 3, 24 (295); 2, 3, 29 (300) im vet. m. pr. und Truc.
4, 3, 8 (782) im vet, decurt. und Vat.; Cic. de domo 42, HO
im Par. m. pr.; nesei lex Spolet. bei Bruns fönt. iur. Rom. vierte
Ausgabe S. 45.
Für ni steht nei Plaut. Poen. 4, 2, 43 (865) im decurt., und
80 hat Lachmann bei CatuU. 6, 2; 6, 14 und 14, 1 geschrieben,
da er in seinen Hdschr. in der ersten dieser Stellen ne, in der
zweiten nee, in der dritten ne und me fand.
Für quasi ist quosei CLL. 1, 197 Z. 12; 1, 198 Z. 41; 1,
202 Col 1 Z. 39 und CoL 2 Z. 3; 1, 603 Z. 14; quansei 1, 200
Z. 27; tatn qua sei sei 1, 571 Z. 8; quase Plaut. Stich. 5, 1, 8
(648) (quase nix, in den Hdschr. quasenex oder qua senex).
Quintil. 1, 7, 24: Sibe et quase scriptum in multorum libris est.
Sed an hoc voluerint auctores nescio; T. Livium ita his usum ex
Pediano comperi. qui et ipse eum sequebatur. Haec nos i littera
finimus. Vergl. Lachmann zu Lucr. 2, 291, welcher auch bei Varro
— 9fi9 —
L. L. 7, 4, 76 quase (in den Hdschr. quae) in 8ummo empfiehlt,
und mit der Schreibung nisei und quasei die Verlängerung der
letzten Silbe in nisi und quasi bei Plaut. Gas. 3, 5, 56 und Poen.
1, 2, 32 (242); 1, 2, 112 (325) zusammengestellt.
Für quin (vergl. Kienitz, De quin particula) ist quein ge-
schrieben Plaut. Marc. 4, 4, 33 (773); 4, 4, 35 (775) im Ambr.
Für ne gestattet die alte Sprache m, wie Donat. zu Terent.
Eun. 2, 3, 36 und Serv. zu Verg. Aen. 3, 686 unter Anführung
von Plaut. Men. 1, 2, 1 (110) bemerken. Vergl. Ritschi, Rhein.
Mus. 1852, 8 S. 481 folg. (Opusc. 2 S. 624 folg.). So steht m
CLL. 1, 197 Z. 20; 1, 199 Z. 30; 34; 40; 1, 202 CoL 2 Z. 14;
1, 206 Z. 36; 1, 577 Col. 2 Z. 2 und Col. 3 Z. 9; 1, 1241; 6,
579; L Neap. 1942; 5468; Orell. 4783; Plaut. Most. 2, 1, 67 (415)
im vet. m. pr. und Vat. und 3, 3, 21 (924); Men. 2, 3, 66 (419)
im vet. und Vat. m. pr. und im decurt und 5, 3, 5 (881); Pa-
cuv. (125) bei Nonius S. 184, 4; Varro R.R. 1, 37, 2; Lucr. 3,
286; CatulL Q\, 153; Verg. Aen. 12, 801 im Pal. m. pr., und nei
CLL. 1, 196 Z. 3; 1, 197 Z. 5; 19; 1, 198 Z. 10; 30; 38; 50;
56; 63; 69; 70; 75; 82; 84; 1, 199 Z. 6; 32; 36; 1, 200 Z. 6;
11; 26; 42; 71; 82; 92; 1, 204 Col. 2 Z. 6; 34; 1, 206 Z. 17;
70; 85; 89; 108; 127; 1, 208 Z. 9; 1, 1306 Z. 4; für neve ist
nive CLL. 1, 199 Z. 32; 34 und zweimal 40; 1, 206 Z. 131; 1,
577 Col. 2 Z. 20; 22; 6, 3823 Z. 4; 5; Cenot. Pis. Taf. 1 Z. 23
und Taf. 2 Z. 29 zweimal und 31 ; lex colon. Genet. (Ephem.
epigr. 3, 2) 10; 20; 23; Plaut. Poen. Prol. 18 im vet. und de-
curt. (das Versmafs verlangt hier das einsilbige neu); Lucr. 2, 734
im oblong., und neive CLL. 1, 197 Z. 3; 4; 19; 20; 1, 198 Z.
11; 23; 28; 30; 61; 70; 71; 1, 199 Z. 34; 1, 200 Z. 9; 10; 15
19; 20; 25; 26; 34; 35; 41; 42; 47; 57; 59; 60; 71; 72; 82; 86
88; 90; 92; 93; 1, 204 Col. 2 Z. 9; 13; 15; 1, 205 Col. 1 Z. 46
50; 51; 1, 206 Z. 129; 133; 139; 1, 208 Z. 9; 6, 3823 Z. 3.
Über die Worterklärung von donicum, donec^ doneque^ doni-
que sind die Ansichten der Gelehrten noch verschieden; es han-
deln über die eben genannten Wörter Hand, Tursellinus 2 p. 291,
298; Ritschi, Opusc. II p. 241, 242: Corssen, Aussprache I p. 309;
2 p. 594, 848, 856; dessen kritische Beiträge p. 86, 501, 504;
dessen kritische Nachträge p. 155; H. Weber, Zeitschrift für Gym-
nasialwesen XIX p. 37; 0. Ribbeck, Beiträge zur Lehre von den
latein. Partikeln p. 48 ; Reisigs Vorlesungen , herausgegeben von
Schmalz und Landgraf III p. 281 Anm. 431; Rönsch im Rhein.
Mus. 1879, 34 p. 634 (= Collect, philolog., herausgegeben von
— 970 —
C. Wagener p. 27); Wendelin Foerster in Vollmöllers Romanischen
Forschungen 1882 1 p. 332; Gröber in Wölfflins Archiv 1885 2
p. 103; Zimmermann ebendaselbst 1888 5 p. 567; Schmalz bei
1. V. Müller Hdb. des klass. Altert.2 2 p. 514; Körting, Lat.-rom.
Wörterbuch p. 267 No. 2680. Nach der neuesten Erklärung von
Zimmermann ist von einer schon früh verschwundenen Präposi-
tion done die auch nicht mehr zu belegende Form donecnm ge-
bildet, wofür einigemale donec cum geschrieben wurde, wie: do-
nec cum prophetae alterius nomen in superscriptione ponetur
Hilar. Prolog, psalm. 2 Migne p. 234, 4 nach den zwei beachtens-
wertesten Codices (vergl. Zingerle in Wölfflins Archiv 2 p, 604);
in der edit. princeps des Scribon. Larg. c. 47 steht donec cum,
die edit. Rhodiana hat donicum, was Helmreich (p. 23, 12) nicht
hätte aufnehmen sollen; auch zu Plaut. Capt. 2, 2, 89 (339) ha-
ben nach dem Zeugnis von Hertz zu Prise. 15, 2, 17 S. 623 (H
p. 74, 14), wo die Stelle citiert wird, Handschriften donec cum,
wofür Priscian donicum verlangt, was auch die Herausgeber des
Plautus aufgenommen haben. — Aus donecum wurde donicum^
wie undique aus undeque; so belegt Charisius H S. 178 (197, 15)
donicum mit Liv. Andron. (Odyss. fr. 20 ed. Baehrens p. 39), mit
einer Stelle aus Plautus und mit Cato (Orat. fr. 10, 5 ed. Jordan
p. 43, 4); ferner steht es bei Plaut. Aulul. 1, 1, 19; Mostell. 1,
2, 35 (116); Pseud. 4, 7, 72 (1168); aus der Vidularia wird es
von Prise. 6, 6, 32 S. 692 (I 224, 5) und 13, 3, 11 S. 959 (II
7, 27) citiert; Cato R.R. 146, 2 (p. 92, 18 ed. Keil); 149, 2
(p. 94, 8) und 161, 3 (p. 108, 4); Corn. Nep. Hamilc. 1, 4 im
Gif., Gud. und Parc; lul. Valer. 1, 14 (p. 25, 1 ed. Kühler); 2,
16 (p. 78, 14); 2, 31 (p. 103, 26); Itiner. Alex. Magni c. 21 (p.
12, 4 ed. Volkmann); c. 44 (p. 24, 7); Symmach. Epist. 1, 11
(5) ed. Seeck p. 8, 12; Gloss. Placid. p. 32, 4 ed. Deuerling und
Gloss. Philox. p. 80, 31 Vulc. Ebenso wollte Saracenus Plaut.
Trucul. 1, 1, 18 (39) und Ritschi. Plaut. Bacch. 4, 4, 16 (758)
und Mercat. 1, 2, 82 (194) donicum schreiben, aber die neuesten
Herausgeber lesen an erster Stelle das handschriftliche dolium,
an den beiden letzten donec. — Aus donicum ging, wie Zimmer-
mann a. a, 0. p. 571 annimmt, doncum, donc und dann dune her-
vor, eine Form, die sich in Inschriften der Kaiserzeit noch findet,
so CLL. 3, 1903; 6, 11252; 6, 18086; 6, 19683; 9, 4810; 12,
629. — In donec cum fiel cum weg, wie in his dajs das dafs\
die Form donec wurde dann am meisten gebraucht. Aus dieser
Form entwickelte sich doneque^ vergl. nee und neque , und dann
— 971 —
donique. Die Form doncque kommt sohr selten vor, so im Evan-
gelieukodex Palatinus Luc. "il, 24; 21, 82; 22, 16, öfter donique^
so CLL. 6, 2120 Z. 18; Orell. 4370; Lucr. 2, 1116 (Lachmann
p. 139; donique et hie et alibi membraneae, non donicum^ ut hie
scripsit Antonius Marii et Lambinus saepe). Denique Nonius
p. 160, 12, item corrector quadrati, olim impressi, MaruUus); 5,
708 (Lachmann p. 308: idem in eodem versu Donec, cum a prima
manu esse Doueque; quadratus hie utr alibi Donique. sie paulo
post 723 uterque, ubi utriusque corrector fecit Denique); 5, 997
(Lachmann p. 324: Marullus i^onec pn'vara//^, Lambinus i)o??7«im
pricarant. debebant scribere Donique). In der Evangelienüber-
setzung des cod. Taurin. steht auch donique, nämlich Matth. 5,
26 und Marc. 8, 39, an anderen Stellen ist denique statt donique
verschrieben, so Matth. 2, 9; 10, 23; 12, 20. Ebenso steht in
den Hdschr. GH des Vitruv. denique, woraus Rose nicht done-
que, sondern wie Lachmann wollte donique herstellen mufste, so
3, 5, 6 (p. 79, 9); 5, 12, 3 (p. 129, 22); 10, 16 (22), 12 (p. 284,
16); beachtenswert ist Vitr. 9, 1 (4), 11 (p. 222, 6) donique (do-
neque Rose; denique Hdschr. EGH) cum, was mit donec cum
oben zu vergleichen ist. — Zwei Formen scheinen Schreibfehler
zu sein, nämlich do)iice, welche Rönsch Vulg. p. 468 aus 1 Esdr.
4, 21 citiert, wo aber Tischendorf donec liest, und denec, welche
üsener aus cod. Palat. des liber glossarum anführt, vergl. Foerster
a. a. 0. p. 324 Anm. 2.
Dafs für postquam auch posquam geschrieben werden konnte,
bezeugt Mar. Victor. 1 S. 2467 (22 , 1 ! ) unter Anführung von
Verg. Aen. 3, 1. Diese Schreibung haben Plaut. Mil. Glor. 2, 1,
46 (124) im decurt. und im Vat. m. pr.; ein Dichter bei Cic.
Nat. Deor. 3, 26, 67 im Leid. A; Terent. Andr. 1, 1, 8 (35); 1,
1, 49 (76) im decurt.; Heaut. 5, 2, 36 (989) und Phorm. 4, 1,
3 (569) im Vat; Hec. 1, 2, 86 (161) im Bemb. und Ad. 4, 5,
54 (688) im Ambr.; CatuU. 11, 23 im cod. Dati; Verg. Aen. 1,
723 mit übergeschriebenem t im Rom.; 3, 463 in den St. Gall.
sched. rescr.; 6, 168 im Bern, c; Ovid. Met. 5, 39 in der Anfüh-
rung bei Prise. 6, 13, 69 (I 254, 5) im Par. R (st ist übergeschrie-
ben); Liv. 22, 3, 7 im Colb. Vergl. Ritschi, Rhein. Mus. 1850, 7
5, 571 und 0. Ribbeck, Jahrb. für Philol. 1858, 77 S. 187 (Ritschi
Opusc. 2 S. 548 und 772), und über posterapus, postemplum, pos
Idus, pos multum und ähnliches S. 825. Postquamde führt Gep-
pert aus Plaut. Epid. 2, 2, 62 (247) im Ambr. an, wo aber post-
quam id gelesen wird.
— 972 —
Antiquam für antequara Cic. Leg. 1, 1, 3 im Leid. B und
Periz. ist ein Versehen.
Für die Konjunktion quod ist, wie für das Pronomen, vergL
S. 447, quot geschrieben CLL. 2, 813; 2, 1120; 2, 2994; 5,
1863; 5, 3221; L Neap. 4943; Inscr. de l'Alger. 3589; Orell. 2532;
3116; 4370 Z. 7; Plaut. Mil. Glor. 2, 5, 58 (468) im vet. m. pr.
und im decurt. und Vat.; Cic. Rep. 2, 16, 30, für quodsi cot si
CLL. 3, 2107.
Simul für simulatque Terent. Phorm. 5, 4, 4 (823); Cic. Att.
8, 11, 7; Acad. 2, 27, 86 und Tusc. 4, 6, 12; Caes. bell. Call.
4, 26, 5 und bell. civ. 1, 30, 3; Horat. Carm. 1, 4, 17; 1, 9, 9;
2, 8, 5; 2, 16, 2; 3, 4, 37; 3, 12, 9; 3, 27, 33; 4, 7, 10; Serm.
1, 1, 36; 2, 3, 226 und Epist. 1, 7, 90; 1, 10, 8; 1, 19, 10; 2,
2, 49; Liv. 1, 59, 7; 3, 26, 10; 3, 62, 6; 4, 31, 5; 4, 32, 6; 5,
25, 11; 5, 25, 13; 6, 1, 6; 1, 19, 7 und in anderen Stellen.
Qui'a enim parallel stehend Plaut. Amph. 2, 2, 34 {'o^Q); Capt.
4, 2, 104 (884): Curcul. 2, 79 (449); Trucul. 2, 2, 11 (266); 4,
2, 20 (733); Turpil. (41) bei Non. S. 2; Terent. Heaut. 1, 2, 14
(188); 4, 5, 52 (800); Phorm. 2, 2, 18 (332) und Hec. 3, 1, 31
(311); Nov. (2) bei Non. S. 165, 25; (62) bei demselben S. 224, 28.
Sin entspricht gewöhnlich einem vorhergegangenen
si, doch nicht überall, z. B. nicht Plaut. Persa 2, 2, 45; Terent
Phorm. 3, 2, 7 (492); Cic. pro Quint. 21, 66; pro Rose. Amer
47, 137; pro Sest. 21, 47; Ep. Fam. 3, 11, 5; 7, 19; 11, 18, 3
Ep. Att. 6, 1, 2; 6, 3, 9; 7, 1, 1; 7, 7, 4; 9, 7, 3; Fin. 5, 30, 90
Tusc. 5, 36, 105; Lael. 10, 34; 17, 63; 21, 78; Off. 1, 30, 106
1, 31, 114 und Rep. 2, 39, QQ\ Tac. Ann. 16, 25. — Quod nisi
haben Brut, de iure civ. bei Cic. de orat. 2, 55, 224; Cic. Ep. Att
13, 45, 2; Com. Nep. Hannibal 1,2; Tacit. Agric. 26; Suet. Ti-
ber. 62; dafür quod ni Terent. Phorm. 1, 3, 3 (155); Sallust.
Catil. 18, 8 und Tacit. Agric. 37.
Von den koncessiven Partikeln ^i^hi quam quam öfters ohne
Nachsatz, wie Cic. Catil. 1, 9, 22; 1, 9, 24; pro Mur. 39, 83;
Ep. Fam. 13, 32, 1; 15, 16, 3; Cato mai. 14, 47; 19, 67; Liv.
3, 11, 13; zuweilen etsi und tametsi, wie Terent. Hec. 2, 2, 5
(247), hier ist etsi von Dziatzko eingeklammert; Cic. Ep. Att. 9,
10, 2; 16, 7, 2; 16, 7, 3; Verr. 4, 16, 35, vergl. Charis. 2, 14
5. 203 (229, 3). Ohne Nachsatz können auch nisi forte und nisi
vero gebraucht werden, wie Cic. pro Rose. Amm. 29, 82; Verr.
'?, 7, 21 ; 2. 69, 129; Catil. 4, 10, 21; pro Flacc. 2, 4; pro Mi-
Ion. 7, 17; Divinat. 2, 45, 95; Fat. 16, 37; Cato mai. 6, 18; 10,
— 973 —
33; Legg. 1, 1, 2; Sallust. lug. 3, 4; 31, 20; Quintil. 2, 3, 6; 10,
1, 70; 10, 2, 8; und Cic. de orat. 1, 57, 242; Verr. 5, 9, 24; pro
Rabir. perd. 6, 19; pro Sulla 9, 28; pro Milon. 3, 8; 5, 14; 7,
19; 30, 81; 33, 91; Nat. Deor. 3, 11, 27, vergl. Charis. a. a.' 0.'
und Hand Tursell. 4 S. 231 folg. Desgleichen quasi und quasi
vero, wie Cic. pro Rose. Amer. 33, 92; Verr. 1, 13, 35; 5, 66,
169; Phil. 10, 7, 15; Ep. Fam. 9, 17, 1; Fin. 2, 3, 7.
Da licet, wo es die Stelle einer koncessiven Konjunktion ver-
tritt, doch in Wahrheit Verbum ist, so ist licebit in entsprechen-
der Weise anwendbar, wie Horat. Epod. 15, 19 und Serm. 2, 2,
59; Lucan. 7, 855; 8, 629; Claudian. in Rufin. 1, 196, vergl. Prise.
16, 1, 6 S. 1028 (II 96, 16); so wie quam voltis, quam velit,
quam voles, quam volet, quam voletis, quam volent neben quamvia
gelesen wird.
3» Was die Stellung der Konjunktionen anbetrifft, so
erklärt Quintil. 1, 5, 39 die transmutatio, qua ordo turbatur, für
fehlerhaft, wie quoque ego, enim hoc voluit, autem non habuit.
Er fährt fort: Ex quo genere an sit igitur initio sermonis posi-
tum, dubitari potest, quia maximos auctores in diversa fuisse
opinione video, cum apud alios sit etiam frequens, apud alios
numquam reperiatur. Prise. 16, 2, 16 S. 1034 (II 104, 19): Con-
iunctiones pleraeque tarn praeponi quam supponi possunt. Sunt
tarnen quaedam, quae semper praeponuntur, ut at, ast, aut, ac,
vel, nee, neque, si, quin, quatenus, sin, seu, sive, ni; aliae, quae
semper supponuntur, ut que, ne , ve, quae etiam encliticae sunt,
quidem, quoque, autem, quod tarnen antiqui solebant etiam prae-
ponere. Aliae paene omnes indifferenter et praeponi et supponi
possunt, ut et, atque, quae poetice postponuntur, alias non; ut
Vergilius in IX (v. 403): Suspiciens altam lunam et, sie voce pre-
catur; Horatius in I Sermonum (Sat. 4, 107): Cum me hortare-
tur, parce frugaliter atque viverem uti contentus eo, quod mi ipse
parasset; et equidem, saltem, tamen, quamquam, quando, quatenus,
nam, enim, itaque, quoniam, quapropter, ergo, igitur. Derselbe
18, 30, 297 S. 1210 (II 369, 4): Apud nos et igitur et ergo tam
praeponuntur quam supponuntur. Prob. Instit. art. S. 366 (144,
22): Ordo coniunctionum est, quo apparent coniunctiones, quae
praeponi debeant tantum, quae subiungi, quae praeponi et sub-
iungi. Praeponuntur coniunctiones numero octo hae tantum , at,
ac, ast, sive, seu, vel, sin, sinautem; subiunguntur coniunctiones
numero quinque hae tantum, ve, que, autem, enim, quoque. At
vero praeponuntur et subiunguntur iam ceterae coniunctiones, ex-
— 974 —
ceptis scilicet illis supra scriptis, qnae praeponuntur tantum vel
subiuDguntur. Putant quidam nam coniunctionem praeponi tan-
tummodo oportere. Qui si sonos sentiant, intellegent nam con-
iunctionem et subiunctam pondus posse soni sustinere, quo sono
et Vergilius eaudem subiunxit dicens (Aen, 4, 421): Solana nam
perfidus ille te colere. Et ideo hoc monemus, quod nam con-
iunctio non tantum praeponendi sed et suhiungendi habeat pote-
statem. Richtiger erkennen Charis. 2, 14 S. 199 (225, 9) und
Diom. 1 S. 409 (415, 25) in: Ipsa sed in somnis inhumati venit
imago coniugis (Verg. Aen. 1, 353) die freiere Wortstellung des
Dichters. Vergl. noch Donat. 2, 15, 2 S. 1763 (388, 28); Serv.
Comm. in Don. S. 1797 (418, 26); (Serg.) Explan, in Don. lib. 1
S. 530 (516, 35) und lib. 2 fol. 69* (S. 560, 19); Pompei. Com-
ment. S. 387 (269, 8); Cledon. S. 1931 (74, 10).
Gleich den Anhängepartikelu que^ ve und ne stehen quidem,
quoque und autem nie zu Anfang eines Satzes; denn wenn bei
Petron. 61, 9 autem in angustiis amici apparent in der Hdschr.
gelesen wird, so ist anerkannt, dafs dasselbe auch bei diesem
Schriftsteller nicht zu dulden sei. — Das nämliche gilt von vero^
wo es als Konjunktion, nicht als Adverb, gebraucht ist.
Über eriim^ welches ebenfalls gewöhnlich subiunctiva ist, be-
merkt Prise. 16, 2, 15 S. 1033 (II 104, 3), dafs es, wenn es affir-
mativa sei, als praepositiva stehe, indem er aus Terent. Ad. 2,
1, 14 (168) enim non sinam anführt. In dieser Stelle haben frei-
lich die übrigen Bücher aufser dem Bemb. vielmehr at enim, und
Prise, selbst 18, 21, 170 S. 1169 (U 285, 14) giebt daraus enim-
vero non sinam; doch Donat. bemerkt zu der Stelle: enim inceptiva
particula apud veteres fuit, und zu Phorm. 5, 8, 90 (983): enim
pro at posuit, ut turbatum ostenderet; sie alibi: enim non sinam.
In der ersten Stelle ist enim ferner Plaut. Aul. 3, 5, 26 (500);
Gas. 5, 2, 15; Epid. 5, 2, 36 (701), Götz hat jetzt em istaec;
Bacch. 4, 4, 51 (702); Most. 5, 2, 23 (1144); Mil. Glor. 2, 5, 19
(429); 4, 2, 27 (1018); Persa 2, 2, 54 (236); 2, 5, 18 (329); 4,
4, 60 (612); Irin. 5, 2, 10 (1134); Terent. Phorm. 5, 8, 90 (983);
Hec. 2, 1, 41 (238), und nach Fleckeisens Verbesserung Heaut.
I, 1, 20 (72), in den Hdschr. at enim; Apul. Met. 4, 8 S. 254;
Flor. 9 S. 34; 9 S. 38 und Apolog. 42 S. 496. Im lulius Vale-
rius steht enim oft an der ersten Stelle: 1, 9 (19, 23); 1, 14 (24,
22); 1, 19 (29, 10): 1, 31 (42, 22); 1, 33 (44, 11); 1, 39 (49, 3);
1, 42 (52, 11); 1, 43 (58, 13); 1, 48 (59, 13); 2, 1 {m, 14); 2, 2
(68, 7); 2, 3 (68, 24); 2, 16 (78, 16); 2, 17 (79, 21); 2, 24 (85,
— 975 —
3); 2, 27 (94, 25); 2, 29 (101, 16); 2, 35 (106, 14); 2, 39 (110,
9) u. a. m. Bei Lucr. 6, 1277 interpungiert Lachmann nach pen-
debantur enim, andere nach pendebantur. Nicht zu dulden war
enim zu Anfang des Satzes bei Cic. Ep. Att. 4, 12; Liv. 23, 45,
10; 34, 32, 13; Sen. Benef. 7, 5, 1; Tac. Hist. 4, 11, vergl. Hand
Tursell. 2 S. 397 folg.
Oft ist igitur an erster Stelle, wie Plaut. Amph. 1, 1, 145
(301); 1, 2, 11 (473); Asin. 2, 1, 4 (252); Aul. 5, 9(817); Capt.
4, 2, 91 (871); Gas. 2, 2, 40; Epid. 3, 3, 4 (385); Bacch. 3, 4,
19 (517); Most. 1, 2, 51 (132); Mil. Glor, 3, 1, 170 (765); 3, 1,
177 (772); Merc. 2, 3, 20 (355), Götz schreibt jetzt domo doctus
dico; Rud. 4, 2, 25 (930); Afran. (354) bei Nou. S. 280; Cic.
Invent. 1, 15, 20; 2, 3, 11; leg. agr. 2, 27, 72; Prov. cons. 4, 9;
pro Milon. 18, 48; Phil. 2, 16, 41, von den Herausgebern ist hier
is igitur geschrieben; 2, 37, 94 im Vat. m. pr,; Ep. Farn.
4, 9, 3; 9, 22, 4; 16, 6, 1; Ep. Att. 5, 4, 2; 6, J, 7; 6, 1, 22;
9, 9, 1; 13, 17; 16, 11, 1; 16, 16 B. 9; Acad. 2, 25, 79; Fin. 1,
18, 61; 2, 27, 88; 4, 19, 55; Tusc. 1, 2, 4; 1, 6, 11; 3, 7, 14;
4, 18, 42; 5, 18, 53; Nat. Deor. 1, 29, 80; 2, 14, 39; 3, 20, 51;
Lael. 11, 39; Rep. 6, 23, 25 und Legg. 1, 6, 18; 1, 16, 45; 2,
6, 14; Sallust. Cat. 4, 1; 4, 3; 15, 5; 24, 1; 46, 3; 54, 1 und
lug. 19, 7; 96, 1; Liv. 2, 48, 1; 26, 5, 3; 26, 24, 8; Quintil. 1,
1, 1; 2, 14, 5; 3, 8, 24; 5, 12, 22; 5, 14, 1; 7, 1, 3; 7, 10, 3;
8, 1, 1; 8, 3, 42; 9, 2, 44; 10, 1, 4; 10, 1, 46; Tac. Ann. 1, 4;
1, 31; 1, 36; 1, 56; 1, 61; 1, 62; 1, 64; 1, 74; 1, 76; 2, 3; 2,
12; 2, 37; 2, 43; 2, 45; 2, 53; 2, 64; 2, 76; 2, 79, und beinahe
überall bei diesem Schriftsteller. Im Allgemeinen aber ist igitur
gewöhnlich subiunctiva. Vergl. Hand Tursell. 3 S. 197.
Ergo ist sehr oft am Anfange des Satzes, wie Plaut. Amph.
1, 1, 20 (174); 1, 1, 222 (378); Aul. 4, 10, 25 (755); Capt. 2,
3, 23 (383); 2, 3, 63 (423); 5, 4, 23 (1020); Cas. 3, 4, 11; Cist.
1, 1, 74; Epid. 2, 2, 74 (259); Men. 2, 1, 17 (243); 2, 3, 76
(429); 5, 7, 34 (1025); Mil. Glor. 1, 63; 3, 3, 18 (891); 4, 6, 18
(1233); 5, 27 (1420); Merc. 2, 3, 39 (376); Pseud. 1, 1, 38; 4,
6, 22 (1084); Poen. 3, 2, 18 (595); Rud. 2, 3, 71 (402); Stich.
3, 2, 36 (492); Lucil. (9, 11 ed. L. Müller = 1080 ed. Lach-
mann) bei Varro L. L. 5, 14, 80 und (libr. iuc. 71 = 1062) bei
Gell. 18, 5, 10; Varro L. L. 9, 38, 58; Cic. Fin. 2, 5, 17; 2, 9,
27; 2, 11, 34; 2, 15, 50; 2, 35, 117; 5, 8, 23; 5, 9, 24; 5, 30,
92; Tusc. 1, 2, 4; Cato mai. 14, 47 und Lael 13,47; Verg. EcL
5, 58 und Georg. 1, 489; 2, 393; Horat. Carm. 1, 24, 5; 2, 7, 17;
- 976 —
Epod. 2, 9; 17, 27; Seriu. 1, 4, 53; 1, 10, 7; 2, 2, 50; 2, 2, 101;
2, 3, 192; 2, 3, 220; 2, 5, 19; 2, 5, 101; 2, 6, 16; 2, 6, 70; 2,
6, 106; Epist. 1, 6, 46; 1, 7, 70; 1, 18, 78 und A. P. 304; Prop.
2, 8, 13; 4 (3), 7, 1; 4 (3), 23, 1; Ovid. Amor. 2, 7, 1; Liv. 2,
40, 8; 4, 3, 13; aber nicht weniger häufig als subiunctiva, wie
Plaut. Asin. 2, 2, 60 (326); 2, 4, 81 (488); 2, 4, 83 (490); Cure.
1, 2, 25 (118); 1, 3, 16 (172); Cist. 1, 1, 120; Epid. 3, 4, 41
(477); 4, 2, 20 (590); 5, 2, 35 (700); Bacch. 1, 2, 17 (125); 3,
6, 39 (568); Most. 2, 2, 60 (491); Mil. Glor. 2, 2, 100 (255); 2,
4, 27 (380); 4, 2, 45 (1036); Merc. 5, 2, 58 (899); Pseud. 2, 2,
57 (652); Rud. 1, 2, 94 (184) und Stich. 1, 2, 56 (113); 5, 2,
20 (671); Terent. Andr. 5, 2, 9 (850); Lucil. 28, 51 ed. L. Müller
= 833 ed. Lachmann) bei Nonius S. 492; (incert. libr. 29 = 989)
bai Cic. Ein. 1, 3, 9; (26, 86 und 27, 5; an beiden Stellen hat Lach-
mann ego) bei Nonius S. 272 und 374; Varro L.L. 8, 24, 47; 8, 25,
48; 8, 32, 58; Cic. Invent. 1, 9, 12; Phil. 2, 12, 29; 5, 6, 16; Acad.
2, 1, 3; 2, 30, 96; 2, 40, 126; Ein. 1, 21, 72; 4, 13, 34; Nat.
Deor. 2, 21, 56; 2, 21, 57; Cato mai. 13, 44 und Lael. 15, 52;
23, 88; Caes. bell. civ. 3, 19, 7; Lucr. 1246; Horat. Serm. 2, 2,
35; 2, 3, 5; 2, 3, 89; 2, 3, 156; Epist. 2, 1, 206 und A.P. 353;
Liv. 1, 27, 5; 21, 10, 11; 23, 12, 17. Vergl. Hand Tursell. 2
5. 443 folg.
Itaque aber ist nur bei einzelnen Schriftstellern als subiunc-
tiva mehr oder weniger üblich, wie Horat. Epist. 1, 1, 10; Liv.
3, 20, 4; 4, 54, 6; 6, 17, 8; 8, 13, 17; 22, 24, 8; 32, 15, 7; 34,
34, 9; Sen. de ira 2, 31, 2; Plin. N. H. 18, 6, 8 (43); Quintil.
1, 1, 14; 5, 10, 57; 6, 3, 28; 8 Prooem. 3; 8 Prooem. 16; 8, 3,
20; 8, 3, 35; 8, 4, 12; 10, 4, 3; 11, 1, 63; 11, 1, 85 (12, 10, 62 ist
itaque im Bamb. in atque berichtigt); Suet. Aug. 10 und 25; Curt.
7, 10, 7; lustin. 11, 12, 9; Apul. Met. 1, 5 S. 26; 1, 14 S. 52;
I, 16 S. 54; 2, 3 S. 90; 2, 6 S. 102; 3, 11 S. 192; 7, 10 S. 465;
II, 29 S. 816 und Ascl. 3 S. 287; 8 S. 292; 17 S. 300; 18
S. 301. Bei Cic. Orat. partit. 7, 23 ist für est itaque im ßehd.
und in den exe. Gryph. est quidem , im Wittenb. est ne itane,
das erste ne mit Punkten bezeichnet, und Phil. 7, 3, 8 für ego
itaque im Vat. ego igitur; bei Plane, an Cic. Ep. Eam. 10, 15,
2 ist nach Bake zwischen profeci und itaque zu interpungieren.
Vergl. Hand Tursell. 3 S. 509.
Namque steht in klassischer Prosa immer an der Spitze des
Satzes, erst bei Livius auch an zweiter Stelle, so zuerst 2, 36, 4
(im Ganzen findet sich namque bei Livius siebenundSwanzigmal
— 977 —
nachgestellt, vergl. M. Müller, Anhang zu Liv. 2, 36, 4 p. 154);
ferner bei Val. Maxim. 1,1, 9; Curt. 5, 1, 15; 5, 2, 8; 6, 5, 16;
6, 6, 7; 8, 3, 1; 10, 1, 17; Tacit. Ann. 1, 5; Dialog. 19; Plin.
N. H. 3, 2, 3 (17); 8, 44, 69 (175); 15, 12, 11 (40); 15, 24, 29
(101); 15, 29, 36 (120); 17, 2, 2 (21); 18, 13, 34 (126); 18, 15,
37 (137) u. a. Über Apuleius und andere vergl. Dräger, Histo-
rische Syntax 2 p. 162; bei Cic. steht namque nur vor Vokalen,
sonst auch vor Konsonanten, wie Sallust. lug. 41, 5; Corn. Nep.
Them. 6, 2; Liv. 5, 11, 6; Tacit. Ann. 1, 5 u. a.
Die subjunktiven Konjunktionen können auch die dritte oder
eine noch spätere Stelle einnehmen, besonders wenn die vorher-
gehenden Worte nahe verbunden sind.
So steht in den Reden und philosophischen Schriften Ciceros
enim immer an dritter Stelle, wenn es einer Präposition mit
Substantiv folgt, wie z. B.: a Graecis enim Cic. Acad. 1, 2, 8; a
nobis enim Fin. 4, 22, 61; ab iis enim Off. 3, 6, 28; ab hoc enim
pro Muren. 17, 30; ad ea enim Phil. 3, 14, 36; ad quem enim
Phil. 6, 2, 3; ante lucem enim Legg. 2, 26, ßQ\ apud illum enim
Tuscul. 2, 21, 49; contra foedus enim pro Balb. 4, 10; cum his
enim Lael. 5, 19; de iure enim Verr. 1, 5, 13; de civitatis enim
iure pro Balb. 12, 29; ex hac enim parte Catil. 2, 11, 25; ex
litteris enim Phil. 14, 8, 22; in homine enim Phil, 2, 41, 105; in
hoc enim genere Tuscul. 5, 22, 63; in illorum enim numero in
Vatin. 17, 41; in summam enim pro Cluent. 37, 103; inter omnis
enim Tuscul. 4, 28, 61; ob eam enim ipsam Naf. Deor. 3, 19,
50; pro hoc enim Lael. 9, 32; propter nos enim Fin. 5, 11, 30.
— Sehr häufig steht enim an dritter Stelle, wenn eine
Form von esse, besonders est, mit einem Worte oder einem Satz-
teile vorausgeht, wie: acta est enim pro Cluent. 37, 104; adducta
est Phil. 7, 1, 1; alia est enim Tuscul. 4, 27, 59; appellata est
enim Tuscul. 2, 18, 43; causa est enim Catil. 4, 7, 14; ea est
enim Verr. 3, 45, 112; 5, 51, 133; Nat. Deor. 2, 27, 67; Off. 2,
14, 48; Rep. 1, 38, 60; 4, 3, 3; Legg. 1, 6, 19; ita est enim
Har. resp. 7, 13; pro Flacc. 13, 30; magna est enim pro Rose.
Am. 22, 63; Verr. 3, 16, 41; 3, 87, 201; Off. 2, 14, 48; maxima
est enim Lael. 19, 68; nulla est enim Verr. a. pr. 16, 46; pro
Muren. 34, 71; pro Sulla 3, 9; pro Marceil. 3, 8; Nat. Deor. 2,
62, 155; Legg. 2, 19, 48; Off. 3, 6, 32; obiecta est enim pro Mu-
ren. 5, 11; parva est enim Phil. 8, 5, 17; Fin. 3, 6, 21; pruden-
tia est enim Off. 3, 17, 76; quae est enim pro Balb. 5, 13; pro
Scaur. 19, 44; Phil. 4, 4, 8; 10, 1, 3; 11, 8, 20; Fin. 1, 13, 45;
Neue -Wagener, Lat. Formenlehre. 11. 3. Aufl. 62
— 978 —
4, 13, 32; Tuscul. 5, 14, 41; Nat. Deor. 1, 8, 20; 1, 16, 43; 3,
20, 52; Divinat. 2, 25, 54; 2, 67, 138; Rep. 1, 2, 3; Lael. 13, 47;
Parad. 4, 1, 27; sata est enim Legg. 1, 1, 1; tanta est enim Phil.
2, 24, 60; temperantia est enim Fin. 1, 14, 47; una est enim
Lael. 23, 86 — difficile est enim pro Font. 2, 3; pro Sulla 10, 31;
Tuscul. 2, 1, 1; difficile est [enim] Verr. 4, 7, 14; grave est enim
Leg. agr. 2, 17, 45; necesse est enim pro Rose. Amer. 14, 40;
Phil. 11, 11, 27; Tuscul. 1, 5, 9; 1, 41, 97; Nat. Deor. 3, 14,
34; Fat. 16, 37; 18, 42; neque est enim Tuscul. 1, 20, 46; utile
est enim Tuscul. 4, 25, 55 — qui est enim Tuscul. 3, 5, 10; si
est enim Tuscul. 5, 8, 23; etsi est enim Phil. 10, 7, 15 — dam-
natio est enim pro Sulla 22, 63; nemo est enim pro Rose. Amer.
45, 130; pro Cluent. 1,3; Tuscul. 5, 31, 87; opinio est enim
Tuscul. 2, 22, 52; ratio est enim Nat. Deor. 2, 53, 133 — aequetm
est enim Phil. 14, 11, 29; Tim. 2, 3, 8; dubium est enim Nat.
Deor. 1, 31, 86; falsum est enim Rep. 2, 15, 28; inanimum est
enim Tuscul. 1, 23, 54; Rep. 6, 25, 28; longum est enim Fin.
4, 26, 73; magnum est enim pro Muren. 22, 45; Off. 1, 17, 55;
miserum est enim Nat. Deor. 3, 6, 14; nullum et enim pro Cael.
13, 30; Rep. 1, 28, 44; odiosum est enim Off. 1, 39, 139; per-
spicuum est Fin. 2, 18, 59; Nat. Deor. 2, 48, 146; Rep. 2, 21,
37; Off. 3, 32, 115; proprium est enim Tuscul. 3, 9, 19; solum
est enim Legg. 1, 7, 22; superbum est enim Verr. 4, 20, 45;
unum est enim pro Font. 10, 22; vitiosum est enim Fin. 2, 9,
26; avulsum «st enim pro Flacc. 24, 57; conclusum est enim
Fin. 1, 11, 39; desitum est enim Off, 2, 8, 27; intellectum est
enim pro Marceil. 1, 3; scitum est enim Lael. 24, 90; scriptum
est enim Leg. agr. 1, 6, 17; tritum est enim Nat. Deor. 2, 36,
91; visum et enim Divinat. 2, 69, 143; audendum est enim Tim.
4, 13; dicendum est enim de imper. Cn. Pomp. 1, 3; pro Muren.
9, 22; Phil. 11, 15, 39; Tuscul. 2, 24, 58; Lael. 22, 85; expla-
nandum est enim Verr. 5, 37, 96; fatendum est enim Fin. 5, 28,
83; moriendum est enim Tuscul. 1, 5, 9; parendum est enim Phil.
13, 3, 6; quaerendum est enim Fin. 3, 1, 2; redeundum est enim
Off. 2, 8, 29; utendum est enim Tuscul. 4, 7, \6; videndum est
enim Off. 1, 14, 42 — aliud est enim Fin. 4, 4, 10; Tuscul. 2,
15, 35; ars est enim Fin. 3, 2, 4; callidior est enim Tuscul. 1,
18, 42; dominatus est enim pro Rabir. Post. 14, 39; duplex est
enim Off. 1, 28, 101; eadem est enim Nat. Deor. 2, 27, 68; eins
est enim annus Phil. 8, 9, 27; haec est enim Tuscul. 1, 4, 8;
Legg. 3, 5, 12; Off'. 1, 29, 101; hie est enim de domo 56, 143;
— 979 —
pro Plane. 11, 27 ; hoc est enim Verr. 4, 20, 45 ; id est enim de
domo 17, 43: Phil. 6, 3, 5; Fin. 3, 16, 52; 4, 11, 26; 5, 12, 34;
Tuscul. 1, 8, 16; 5, 3, 9; Legg. 3, 20, 47; is est enim Rep. 2,
29, 51; inventus est enim Divinat. 2, 71, 146; maius est enim
Fat. 9, 17; nihil est enim Divinat. in Caecil. 9, 27; pro Cluent.
66, 188; pro Sulla 10, 31; Prov. cons. 14, 34; pro Balb. 16, 35;
pro Plane. 21, 52; pro Milon. 16, 42; pro Mareell. 4, 11; Acad.
1, 6, 24; 2, 16, 50; 2, 20, 66; Fin. 3, 11, .38; 4, 22, 60; 5, 26,
76; Tuseul. 1, 11, 22; 3, 16, 34; 5, 1, 1; 5, 17, 50; Nat. Deor.
1, 23, 65; 1, 44, 121; 2, 11, 30; 2, 16, 43; 3, 9, 23; Divinat. 1,
38, 82; 2, 49, 102; 2, 67, 139; Rep. 6, 13, 13; Legg. 1, 10, 29;
3, 18, 42; Off. 1, 14, 43; Lael. 5, 17; 8, 28; 14, 49; 14, 50; 18,
65; 21, 77; non est enim pro Plane. 4, 9; Fin. 2, 10, 30; Tu-
scul. 3, 16, 35; Nat. Deor. 2, 21, 54; Rep. 1, 25, 39; 1, 45, 69;
omnis est enim Fio. 2, 21, 68; popularis est enim Tuseul. 2, 1,
3; quicquid est enim pro Mareell. 8, 26; Off. 1, 27, 94; quid est
enim Verr. 3, 97, 226; Catil. 1, 6, 13; de domo 12, 33; 27, 72;
Phil. 2, 28, 70; 5, 17, 47; 8, 1, 3; Aead. 1, 2, 6; 1, 4, 14; Fin.
1, 4, 11; 2, 17, 54; Tuseul. 1, 24, 59; 1, 26, 65; 2, 24, 57; 4,
36, 77; 5, 10, 31; 5, 36, 105; Nat. Deor. 1, 1, 1; 1, 41, 115;
Divinat. 2, 6, 15; Hep. 1, 32, 49; Legg. 2, 7, 16; Off. 3, 13, 55
(54); Cato Mai. 2, 5; Parad. 5, 1, 34; quis est enim Catil. 4, 7,
16; pro Cael. 3, 8; pro Balb. 18, 43; Phil. 1, 9, 21; 4, 2, 4;
12, 3, 8; Fin. 2, 9, 27; 3, 11, 36; 5, 11, 31; 5, 31, 93; Tuseul.
4, 33, 70; Divinat. 2, 59, 121; Off. 1, 2, 5; 2, 5, 16; quod est
enim Tuseul. 2, 5, 12; reus est enim Verr. 1, 2, 6; sapientis est
enim Tuscul. 5, 28, 81; satis est enim Tuscul. 5, 18, 53; sie est
enim Tuscul. 2, 17, 39; societas est enim Off. 3, 17, 69; vetus
est enim pro Flacc. 2, 5 — duae sunt enim Fin. 2, 7, 20; duo
sunt enim pro Cael. 21, 51; Divinat. 1, 6, 11; ea sunt enim Rep.
2, 15, 28; haee sunt enim pro Balb. 13, 31; Phil. 8, 8, 25; non
sunt enim Phil. 10, 9, 18; expressa sunt enim pro Q. Rose. 8,
24 — neeesse erat enim Phil. 3, 8, 21; opus erat enim de domo
45, 117; quid erat enim pro Q. Rose. 10, 28; satis erat enim
Phil. 1, 15, 37; tanta erat enim Verr. 4, 49, 108 — quod erit
enim Tuscul. 5, 17, 50 — quae fuit enim pro Cael. 23, 56 —
cum sit enim Acad. 2, 35, 112; qui sit enim Fin. 4, 2, 5. —
Ferner kommen Verbindungen vor wie: ea praedieunt enim Di-
vinat. 2, 6, 17; eins rei enim Fat. 11, 25; et formae enim Nat.
Deor. 2, 28, 70; hoc ipsum enim Tuscul. 2, 12, 28; hoc quoque
enim Acad. 1, 7, 26; meo iure enim Verr. 5, 8, 19; nihil dicam
62*
— 980 —
enim pro Flacc. 41, 103; nihilo minus enim pro Cluent. 37, 103
non ius enim Legg. 3, 7, 17; non lubet enim Cato Mai. 23, 84
non modo enim pro Quinct. 5, 18; Phil. 12, 10, 26; Off. 1, 19, 62
qua re enim Verr. 2, 18, 14 (hier von C. F. W. Müller quare ge-
schrieben, während er sonst qua re hat, z. B. Verr. 3, 16, 41);
quae potest enim Acad. 2, 7, 22; quae tanta enim post redit. in
Senat. 1, 1; quam multi enim pro Ligar. 5, 15; quam multa enim
Lael. 16, 57; quam multos enim Leg. agr. 2, 26, 68; qui minus
enim pro Cael. 27, 64; quid habet enim Cato Mai. 23, 84; quo
modo enim Phil. 14, 9, 25; Nat. Deor. 1, 39, 94; si qua enim
pro Q. Rose. 6, 16; si quando enim Acad. fr. 10 ed. C. F. W.
Müller p. 87, 15; si quis enim Acad. 2, 11, 36; simul atque enim
Rep. 2, 26, 48; tam dudum enim Verr. 2, 65, 157; tertiam iam
enim Cato Mai. 10, 31. Auch an vierter Stelle findet sich bei
Cicero enim: ab ea est enim Off. 2, 7, 2,5; in ea est enim Tus-
cul. 4, 38, 83; Lael. 27, 100; in eo est enim Off. 1, 20, 67; in
his est enim Tuscul. 1, 32, 78; ea res nunc enim pro Quinct. 30,
92; quae vis est enim Parad. 3, 2, 23; quam ob rem enim Verr.
3, 79, 183; si ad honestatem enim Fin. 2, 15, 48. Bei Dichtern
steht enim sogar an fünfter Stelle, z. B. nulla vi foret usus enim
Lucr. 1, 219 und in summo sunt vertice enim 6, 701 ; vergl. Drä-
ger, Historische Syntax 2 p. 162.
Aber auch hie sese autem liberum Plaut. Capt. 3, 4, 121
(654); secundum ludos reddunt autem nemini Cas. Prol. 28 und
si sors autem 2, 4, 28; ego illic me autem Epid. 3, 3, 39 (420);
ego ad forum autem Bacch. 4, 9, 137 (1060); pater eius autem
Men. Prol. 34; quid tibi negotist autem Poenul. 5, 5; 27 (1306)
und quid tibi mecum autemst 5, 6, 7 (1344); quae res te solli-
citat autem Terent. Heaut. 2, 3, 10 (251); sed quid pertinui autem
belua Phorm. 4, 2, 11 (601); egon debacchatus sum autem Adelph.
2, 1, 31 (185); qua de re agitur autem Cic. Brut. 79, 275; cui
quaesito autem opus est Parad. 6, 2, 46; cave putes autem Rep.
1, 42, 65; cur non de integro autem datum pro Cluent. 60, 167;
quid tam divinum autem Divinat. 2, 57, 177; nihil agere autem
Off. 2, 1, 4 (im Bern, b nihil autem agere); et quod inane autem
est Lucr. 1, 1010 und nee quod inane autem est 1, 1079; intima
pars hominum vero 6, 1168; hoc beneficio utrique ab utrisque
vero Terent. Heaut. 2, 4, 14 (394).
Über die Konjunktionen im Allgemeinen vergl. Charis. 2, 14
S. 198 (224) bis 204 (230), Diom. 1 S. 386 (391) bis 389 (395)
und S. 409 (415) bis 412 (418), Prise. 16 (H 92).
lUTEEJEKTIOUEI.
h Die gebräuchlichsten Interjektionen sind:
0, Ausdruck jeder lebhafteren Empfindung, der Freude wie
des Schmerzes, der Bewunderung wie des Unwillens und Absehens,
des Staunens, auch in der gefühlvolleren Anrede üblich. So auch
10. Oh ist geschrieben Plaut. Capt. 2, 1, 6 (201); Gas. 2,3, 19
Epid. 1, 1, 3; 2, 1, 9 (178) und Most. 1, 4, 12 (325); Terent
Andr. 3, 5, 12 (618); Eun. 4, 4, 2 (669); Heaut. 5, 3, 8 (1010)
Phorm. 1, 2, 20 (70) im Bas., Rice, und Ambr.; 5, 6, 17 (857)
5, 8, 52 (945); Ad. 3, 3, 48 (402) im Bemb. o; 3, 3, 55 (409)
3, 4, 15 (461); 5, 1, 6 (768) im Bemb. (in den meisten Büchern
ohe); und diese Form giebt Prise. 15, 3, 17 S. 1012 (II 73, 14).
Oho ist in den ältesten Hdschr. bei Plaut. Pseud. 4, 2, 31 (988),
im Leipz. eho, wie auch Fleckeisen schreibt, Lorenz hat oh.
Heu (vergl. Brix zu Plaut. Mil. Glor. v. 395 und Lorenz zu
Plaut. Mil. Glor. v. 1056), eheu (vergl. Brix zu Plaut. Capt. v.
152), ei oder hei Ausrufe des Schmerzes. Auch in heu pietas,
heu prisca fides, invictaque hello dextera Verg. Aen. 6, 878 be-
zeichnet heu nicht die Bewunderung so grofser Vorzüge, sondern
es beklagt den Tod des durch solche Tugenden geschmückten
Jünglings, sowie heu nimis longo satiate ludo Horat. Carm. 1, 2,
37 das Bedauern über die langen Kriege ausspricht. Die Aspi-
ration in hei wie in heiulo fordert Eutych. bei Cassiod. de or-
thogr. S. 2312 (200, 16), und Prob. Inst. art. S. 369 (146, 11)
stellt die Interjekt. hei dem Pronom. ei gegenüber. Aber ei ei
giebt Charis. 2, 16 S. 213 (239, 24) aus Naev. (87); ei Cledon.
S. 1936 (79, 12) und Prise. 15, 3, 17 S. 1012 (II 74, 7) und 15,
7, 40 S. 1024 (II 90, 17) aus Verg. Aen. 2, 274, und diese Schrei-
bung ei ist bei Plaut. Gas. 3, 3, 11; 3, 5, 30 und 4, 4, 22 im
vet.; Epid. 5, 2, 49 (714) in den Pal. und im Par.; Bacch. 3, 3,
7 (411); 5, 1, 28 (1116); 5, 2, 55 (1175); Most. 1, 3, 108 (265);
2, 1, 48 (395); 3, 2, 51 (741); 4, 2, 63 (879); 4, 3, 36 (1030);
Men. 2, 2, 29 (304); Merc. 5, 4, 26 (986); Persa 4, 9, 3; 5, 2,
— 982 —
65: Stich. 2, 2, 63 (388); Caecil. (2) bei Fest, unter numero S. 170:
Turpil. (104) bei Non. S. 21; Terent. Andr. 1, 1, 46 (73); 1, 5,
28 (263): 2, 1, 22 (322); 3, 5, 16 (622); Heaut. 2, 2, 5 (234);
2, 3, 6 (247); 5, 2, 15 (968); Phorm. 1, 3, 26 (178); 3, 2, 5 (490);
3, 2, 16 (501); 4, 3, 2 (607); 4, 3, 66 (671); 5, 3, 14 (797); 5,
9, 15 (1004); Hec. 3, 3, 6 (366); Ad. 1, 2, 44 (124); 2, 1, 19
(173); 2, 2, 34 (242); 3, 2, 25 (323); 3, 4, 6 (452); 4, 7, 35
(753); 5, 3, 3 (789); Afran. (395) bei Non. S. 505; Acc. (351)
bei Non. S. 445; Catull. 68, 92; 68, 93 im cod. Dati; Verg. Aen.
11, 57, im Med. hei, und 12, 620 im Bern, c hei; Ovid. Met. 1,
523; 6, 227; 7, 843; 8, 491; 9, 520; Tibull. 2, 1, 70; 2, 6, 28.
Heia oder eia und ehern (vergl. Brix und Lorenz zu Plaut.
Mil. Glor. 36) in der freudigen Überraschung und in der Ermun-
terung. Heia haben Plaut. Gas. 2, 3, 14 im vet.; Bacch. 1, 1,
43 (76); Mil. Glor. 4, 4, 5 (1141) und Pseud. 1, 3, 41 (275):
Turpil. (107) bei Non. S. 75; Terent. Eun. 5, 8, 35 (1065); Heaut.
3, 2, 10 (521); 5, 5, 19 (1063); Phorm. 3, 2, 23 (508); Hec. 2,
2, 8 (250); Ad. 5, 4, 14 (868) im Bemb.; Cic. Rep. 3, 5, 8; Verg.
Aen. 4, 569; 9, 38; Horat. Serm. 1, 1, 18 im Emmer. in einer
Rasur, und 2, 6, 23 in den Par. (p(p-. desgleichen der vorgebliche
Prob, de ult. syllab. 9, 6 S. 1421 (247, 25) und 13, 2 S. 1430
(256, 8) und Prise. 17, 7, 49 S. 1060 (H 138, 14) — eia ist bei
Plaut. Gas. 3, 6, 4; Epid. 2, 2, 77 (262); Bacch. 3, 3, 4 (408);
4, 3, 16 (630); Poen. 3, 1, 69 (572); Terent. Phorm. 4, 3, 23
(628) und an anderen Stellen. Eia hat kurzes a Val. Fl. 8, 110,
und auch wohl Auson. Ephem. parecb. 1 (ed. Peiper p. 6) vergl.
Lachmann zu Lucr. 3, 374.
Hem oder em Ausdruck der Verwunderung. Hem hat Prise.
17, 6, 49 S. 1060 (H 138, 15), und so wird an vielen Stellen ge-
lesen; em (vergl. Brix-Niemeyer zu Plaut. Trinum. v. 3; 0. Rib-
beck, Beiträge zur Lehre von den Lat. Partikeln p. 29: A. Köhler,
Die Partikel en (em) in Wölfflins Archiv VI p. 25) giebt Gharis.
2, 16 S. 214 (240, 16) aus Plaut. Poen. 3, 4, 16 (276) und G.
Gracchus, aus einer anderen Rede des Gracchus führt Isid. Orig.
19, 32 an, vergl. Köhler a. a. 0. p. 31; dasselbe ist der »Accu-
sat. des farblosen Demonstrativpronomens« und steht gern vor dem
ethischen Dativ (tibi), vor den Pronomina (hie, istic, illic, ille, is,
qui) , vor den Adverbia (sie, tarn, nunc), vor den Imperativen
(vide, aspecta, accipe, serva) und sonst. Es findet sich von der
Plautinischen bis in die Ciceronianische Zeit hauptsächlich bei
den Komikern, so: Plaut. Amphitr. 2, 2, 146 (778); Asin. 2, 2,
— 983 —
57 (323); 2, 4, 25 (431); 3, 1, 34 (538); 3, 3, 114 (704); 5, 1,
11 (840); 5, 1, 21 (850); 5, 2, 30 (880); Aulul. 4, 4, 22 (650);
4, 7, 11 (692); Bacch. 2, 2, 31 (209); 2, 3, 40 (274); 2, 3, 106
(340); 4, 7, 11 (809); 4, 9, 100 (1023); Captiv. 1, 2, 80 (183);
2, 1, 20 (215); 2, 1, 52 (249); 2, 3, 13 (373); 3, 4, 8 (540); 3,
4, 38 (570); 3, 4, 98 (631); 4, 2, 79 (859); Casin. 2, 6, 53; 3,
1, 11; Curcul. 1, 2, 27 (120); 1, 2, 37 (130); 1, 3, 39 (195); 1,
3, 57 (212); 5, 2, 26 (625); Epidic. 2, 2, 87 (270); 3, 4, 52 (488);
4, 1, 26 (553); 5, 2, 17 (682); Menaech. 2, 1, 26 (251); 4, 1, 8
(565); 4, 2, 61 (613); 5, 7, 29 (1020); Mercat. 1, 2, 38 (149);
1, 2, 93 (206); 2, 2, 42 (313); 3, 1, 25 (523); 3, 3, 19 (580); 3,
4, 36 (620); 4, 3, 3 (701); 4, 3, 4 (702); 5, 2, 70 (909); Mil.
Glor. 2, 4, 12 (366); 3, 3, 23 (897); 4, 8, 2 (1312); 5, 1, 12
(1405); Mostell. 1, 1, 9; 1, 3, 138 (297); 1, 4, 2 (314); 1, 4, 20
(332); 3, 2, 117 (804); 5, 2, 58 (1180); Pers. 5, 2, 29 (810); Poe-
nul. 1, 1, 79 (207); 1, 2, 169 (382); 3, 4, 16 (726); Pseud. 1, 2,
21 (154); 1, 3, 16 (239); 1, 5, 28 (423 = 444); 1, 5, 103 (496
= 518); 1, 5, 112 (504 = 526); 2, 4, 64 (733 = 754); 3, 2,
100 (867 = 890); 3, 2, 102 (869 = 892); 4, 6, 28 (1073 =
1091); Rud. 2, 5, 6 (463); 3, 5, 53 (833); 4, 4, 10 (1054); 5,3,
1 (1357); Stich. 5, 4, 46 (726); Trinum. Prol. 3; 1, 2, 148 (185);
2, 4, 11 (413); 2, 4, 130 (531); 2, 4, 135 (536); 2, 4, 140 (541);
4, 2, 78 (923); 4, 4, 10 (1102); Trucul. 2, 4, 22 (373); 2, 8, 4
(634); 4, 3, 13 (788); 5, 7 (899); 5, 60 (952); Vidul. fr. 3, 26
ed. Studem.; Terent. Andr. 2, 2, 14 (351); 2, 5, 5 (416); 2, 6,
27 (458); 3, 3, 24 (556); 3, 4, 25 (604); 4, 4, 46 (785); 5, 2, 1
(842); Heaut. 4, 8, 25 (866); Eunuch. 2, 2, 6 (237); 3, 2, 6 (459);
3, 2, 19 (472); 5, 1, 19 (835); Phorm. 1, 2, 2 (52); 1, 2, 89 (139); 1,
4, 32 (210); 1, 4, 34 (212); 1, 4, 49 (227); 4, 4, 7 (688); 5, 1, 26 (753);
5, 6, 7 (847); 5, 6, 18 (858); 5, 9, 37 (1027); Hecyra 1,1,6
(63); 3, 1, 8 (298); 3, 1, 36 (316); 3, 2, 12 (347), Dziatzko hem;
Adelph. 1, 2, 57 (137); 2, 1, 18 (172); 4, 1, 21 (537); 4, 2, 20
(559); 5, 3, 4 (790); Acc. (trag. 302) bei Nonius S. 200, 15;
Varro R.R. 1, 2, 5, vergl. Keil, Comment. z. d. St. p. 10; 1, 56,
vergl. Keil a. a. 0. p. 118; Cic. Ep. Farn. 13, 15, 1; pro Sest.
27, 59; pro Scaur. 7, 13; pro Deiot. 6, 17; Phil. 3, 9, 22; 5, 6,
15; 5, 12, 33, an den Stellen aus Cicero stand in den früheren
Ausgaben en. Nach Agroec, de orthogr. S. 2265 (114, 14) ist auch
Cic. Verr. 1, 37, 93 em zu schreiben, wo bisher die Herausgeber
en hatten. Auch inschriftlich finden wir em, vergl. Ephem. epigr.
VI p. 36 em tibe malum malo.
- 984 -
Ohe in der Mifsbilligung , Plaut. Asin. 2, 3, 4 (384); Aul. 1,
1, 16 (55); Poenul. 1, 2, 51 (263); Terent. Phorm. 2, 3, 71 (418);
5, 9, 12 (1001); Ad. 4, 7, 5 (723); 5, 1, 7 (769); Horat. Sem.
2, 5, 96, besonders in der Formel ohe iam satis est Plaut. Gas.
2, 3, 32 und Stich. 5, 4, 52 (732); Horat. Serm. 1, 5, 12 und
Mart. 4, 89, 1, oder ohe desine (oder desiste) Terent. Heaut. 5,
1, 6 (879).
Hui in stärkerer Aufregung, Plaut. Persa 5, 2, 25 und Truc.
1, 1, 8 (29); Terent. Andr. 3, 1, 16 (474); Eun. 2, 1, 17 (223);
3, 1, 17 (407); 4, 7, 35 (805); Heaut. 1 , 1 , 40 (92); 3, 1, 71
(480); 3, 3, 45 (606); Phorm. 2, 1, 71 (301); 3, 3, 25 (558); 5,
3, 8 (791); Ad. 2, 2, 8 (216); 3, 3, 57 (411); 4, 2, 28 (567); Cic.
Ep. Att. 5, 11, 1; 6, 6, 3; 13, 21, 5.
Ah oder a im Verdrufs oder Widerwillen, oder auch in der
Warnung. Prise. 15, 7, 41 S. 1024 (II 91, 9) bemerkt, dafs a
sowohl als Interjekt. wie als Präpos. gebraucht werde, und führt
§ 40 (II 90, 22) für diese Schreibung der Interjektion Verg. Ecl.
1, 15 und 10, 49 an. In diesen Stellen, wie in den übrigen Bei-
spielen der Interjekt. bei Verg. Ecl. 2, 60; 2, 69; 6, 47; 6, 52;
6, 77; 10, 47; 10, 48, haben der Med. und Rom. a (nur ist 2, 69
im Rom. o), und dasselbe finden wir in den Anführungen von 1,
15 bei Non. S. 225, Diom. 2 S. 422 (427, 19) und Augustin. Reg.
S. 2017 (524, 15), von 6, 47 bei Mar. Victor. 1 S. 2475 (31, 26),
dem angeblichen Prob, de ult. syllab. 1, 1 S. 1387 (220, 35) und
Pompei. Comment. S. 12 (100, 20), von 10, 48 bei Pompei. Com-
ment. S. 38 (112, 35). A ist ferner geschrieben bei Terent. Ad.
1, 2, 47 (127); 1, 2, 52 (132) im Bemb.; Cic. de orat. 2, 70, 285
in mehreren Lag., darunter 2 und 36; Horat. Carm. 1, 27, 18
in den Par. A^-zItt, im Bern, und Turic; Epod. 5, 71 in den Par.
Att und im Lemma des Münchn. SchoL; Ovid. Ars Am. 1, 313;
2, 272; 3, 494 und Her. 5, 49; 9, 79, und in der Anführung von
Plaut. Trin. 4, 3, 53 (1060) bei Non. S. 511. Die Schreibart ah
bezeugen Vel. Long. S. 2218 (52, 22) und Prise. 1, 5, 25 S. 548
(I 19, 26) und 2, 2, 9 S. 569 (I 48, 23), nach dem letzteren ist
ah aus aha verkürzt. Ah haben Plaut. Gas. 2, 6, 14; Bacch. 4,
4, 56 (707); Most. 3, 1, 50 (577); 3, 2, 123 (810); Pseud. 5, 1,
4 (1249); Persa 1, 1, 49 und Truc. 1, 2, 92 (195); Terent. Andr.
1, 5, 17 (252); 2, 1, 6 (306); 3, 1, 11 (469); 3, 3, 11 (543); 4,
1, 4 (628); 4, 1, 25 (649); 5, 2, 27 (868), vergl. Spengel z. d.
St.; 5, 3, 1 (872); 5, 6, 8 (972): Eun. 2, 1, 2 (208); 4, 6, 20
(758); 5, 2, 50 (889); Heaut. 1, 1, 39 (91); 3, 1, 30 (439); 5, 1,
— 985 —
61 (934); Phorm. 2, 2, 11 (325); 3, 1, 10 (474); 3, 2, 18 (503);
3, 3, 8 (541); Hec. 1, 2, 34 (109); 4, 4, 99 (721); 5, 1, 17 (743);
Ad. 1, 2, 32 (112); 2, 4, 5 (269); 3, 4, 10 (279); 3, 2, 11 (309);
3, 2, 31 (329); 3, 2, 44 (342); 4, 3, 6 (597); Scipio Nasica bei
Cic. de orat. 2, 70, 285; Catull. 15, 17, vergl Riese z. d. St.;
60, 5; 61, 132; 64, 71; 64, 178; 66, 85; Tibull. 1, 9, 3 und
dessen Nachahmer 3, 4, 61; 3, 4, 62; 3, 4, 82; Prop. 1, 6, 12;
3 (2), 21, 1; 3 (2), 21, 15; 3 (2), 30, 1; 3 (2), 33, 27; 4 (3), 1,
7; aha Plaut. Bacch. 1, 1, 54 (87) in den besten und 4, 7, 11
(810) in allen Büchern; Irin. 3, 2, 23 (649) im Ambr.; Poen. 1,
2, 122 (335) in der Anführung bei Non. S. 511; Terent. Andr. 2,
1, 25 (325) in allen Büchern; 4, 1, 4 (628); 4, 1, 25 (649) im
Vict.; 5, 3, 1 (872) im decurt.; 5, 6, 8 (972) im Vict. und im
Wien. Fragm.; Eun. 4, 7, 27 (797) im Bemb.; Ad. 2, 4, 10 (274)
im Basil., Vat., Vict., decurt. und Par.; 3, 2, 44 (342) im Vict.
und decurt. Vergl. über vah oder va S. 996.
Pro Ausdruck der Bewunderung oder des Absehens. Die
Schreibung proh ist wenig beglaubigt. Charis. 2, 15 S. 209 (235,
7) und Prise. 14, 5, 46 S. 997 (II 49, 24) und 15, 7, 42 S. 1024
(II 91, 12) behandeln die Präpos. pro und die Interjekt. pro als
ein Wort, wiewohl Priscia n an der ersteren Stelle sagt, dafs die
Interjekt. circumflektiert ist. Proh ist Plaut. Most. 1, 3, 34 (192)
und Mil. Glor. 2, 6, 48 (529) in den Vat. für pro hineinkorri-
giert, und findet sich Trin. 1, 2, 123 (160) nur in einigen jün-
geren Hdschr.; Terent. Andr. 4, 3, 17 (732) im Rice; Cic. de
orat. 2, 55, 225 in den meisten Lag., doch nicht im 2, 4 und
13; pro Font. 1, 2 (5, 12) im Salzb. ; pro Cluent. 16, 48 in dem-
selben und den Lag. 1, 12; Phil. 8, 8, 23 im Gud.; Lael. 15,52
im Gud.; Sallust. Cat. 20, 10 in den Guelf. 2, 12.
Vae^ Griech. odai zuerst bei den LXX, Ausdruck des Be-
dauerns und auch der Drohung. Nach Caper de orthogr. S. 2244
(101, 6) wird es mit dem Dativ und Accus, verbunden. Vae vic-
tis Plaut. Pseud. 5, 2, 19 (1322); Liv. 5, 48, 9; Fest. S. 372 (bei
diesem ist ve v. geschrieben); Flor. 1, 13, 17 (im Nazar. süperbe
victis, im Bamb. insuper victis, im Flor, und Magliab. süperbe
vae victis, 0. Jahn hat nach Salmas. Vermutung insuper vae victis
geschrieben); aber in dem Titel einer Sat. (Menipp. 87—90) des
Varro bei Non. S. 82; 156; 492; 500 ist in den Hdschr. nicht,
wie in alten Ausg., vae victis, sondern devictis. Vae vobis dice-
batur ab antiquis et vae nobis, sagt Paul. Festi S. 379. Auch
vae mihi, vae misero mihi, vae tibi, vae capiti atque aetati tuae.
— 986 —
vae tergo meo, vae illis virgis, ferner vae te Plaut. Asin. 2, 4, 75
(481); vae me Sen. de morte Claud. 4: und vae ohne abhängi-
gen Kasus Verg. Ecl. 9, 28 und Horat. Carm. 1, 13, 3, aber vae
verbero Plaut. Mil. Glor. 2, 3, 51 (322) war eine unbegründete
Vermutung von Gruter.
Heus im Zuruf, en und ecce zur Erregung der Aufmerksam-
keit. En^ worüber Ptibbeck, Beiträge p. 34 und besonders Köhler
in Wölfflins Archiv VI p. 25 eingehend handeln, gebrauchte man
teils fragend teils demonstrativ. En illum soll in ellum, Plaut.
Cure. 2, 2, 28 (278), Götz hat hier eccillum, Bacch. 4, 9, 14 (938)
im vet., Terent. Andr. 5, 2, 14 (855), vergl. Spengel z. d. St., und
Ad. 2, 3, 7 (260) und en illam in ellam Terent. Ad. 3, 3, 35
(389) [in der letztgedachten Stelle bei Donat] verschmolzen sein.
Die Bemerkung bei Mar. Victor. 1 S. 2468 (23, 17) über ellum
wird für interpoliert gehalten. Donat. zu Terent, Ad. 2, 3, 7
und Prise. 12, 6, 27 S. 949 (I 593, 25), dem Anschein nach auch
Pompei. Comment. S. 247 (205, 33); S. 258 (210, 31); Cledon.
S. 1907 (51, 8); S. 1909 (53, 2) leiten ellum von ecce illum her.
Die Interjektion ecce, über deren Etymologie noch immer die
widersprechendsten Ansichten herrschen, vergl. Köhler in Wölf-
lins Archiv V p. 16fi'. und Stowasser, Eine zweite Reihe »Dunkle
Wörter« p, XV, wurde von einigen Historikern gar nicht, von an-
deren nur sehr selten gebraucht; es fehlt, wie Köhler a. a. 0»
p. 17 bemerkt, in den Fragmenten der römischen Historiker, auch
Cäsar und seine Fortsetzer, Valerius Maximus und Sueton haben
es nie angewandt, Sallust einmal in einer Rede (lug. 14, 11),
Livius in der ersten Dekade nur dreimal (2, 37, 7; 3, 10, 8; 7,
35, 10), dann, wie es scheint, nicht mehr, Curtius einmal (6, 3,
3), Tacitus in seinen historischen Werken nie, Ammian. Marcelli-
nus einmal (29, 1, 44). — Aus ecce eum, ecce eam, ecce eos,
ecce eas, ecce ea soll nach der gewöhnlichen Annahme eccum,
eccam, eccos, eccas, ecca entstanden sein, wogegen Stowasser be-
merkt, dafs die zusammengezogenen Formen dann ecc' eum, ecc'
eam u. s. w. heifsen müfsten, dafs vielmehr eccum aus ecc' hum
(d. h. hunc) und eccam aus ecc' harn (d. h. hanc) entstanden
seien. Fraglich bleibt die Erklärung von ecca, welche Form bei
Plaut. Rud. 4, 4, 110 (1154) vorkommt. Es findet sich eccum
bei Plaut. Amphitr. Prolog. 120; 1, 2, 35 (497); 3, 4, 22 (1005);
Aulul. 4, 4, 14 (473); 4, 8, 12 (712); Bacch. 4, 2, 29 (611); 4,
3, 25 (639); 4, 9, 54 (978); Captiv. 1, 2, 66 (169); 5, 4, 8 (1005);
5, 4, 18 (1015); Curcul. 5, 2, 12 (610); 5, 2, 76 (678); Epidic.
— 987 —
5, 1, 2 (608); Mil. Glor. 1, 25; 2, 6, 59 (540); 4, 6, 1 (1216)
4, 6, 6e (1281); 4, 7, 7 (1290); Most. 1, 1, 83; 1, 3, 153 (311)
3, 1, 33 (560); 3, 1, 83 (611); 3, 1, 156 (686); 3, 2, 108 (795)
3, 2, 117 (804); 4, 3, 5 (997); 5, 1, 71 (1120); 5, 2, 6 (1127)
Persa 4, 3, 73; Poenul. 1, 2, 67 (279); Pseud. 1, 4, 17 (410); 2
3, 27 (693); 3, 1, 23 (789); 4, 2, 10 (965); Rud. 3, 3, 43 (705)
4, 6, 5 (1209): Stich. 1, 3, 113 (270): 4, 1, 22 (527); 4, 1, 71
(577); Terent Andr. 3, 2, 52 (532); 3, 3, 48 (580); 3, 4, 26 (605)
5, 5, 1 (957); Heaut. 2, 2, 12 (241); 4, 5, 9 (757); 4, 7, 1 (829)
5, 2, 7 (960); Eunuch. 2, 3, 13 (304); 3, 1, 5 (395); 3, 2, 2 (455)
4, 7, 6 (776); 5, 3, 9 (918); 5, 6, 5 (1006); Phorm. 2, 4, 24 (464)
3, 1, 20 (484): 4, 2, 10 (600); Hecyr. 2, 2, 4 (246); 3, 2, 17
(352); 3, 4, 35 (449); Adelph. 3, 3, 7 (361); 4, 2, 14 (553); 4,
7, 2 (720); 5, 3, 6 (792); 5, 6, 2 (890); 5, 7, 25 (923); Pacuv.
(238) bei Festus S. 194; Titin. (64) bei Charis. 2, 13 S. 177 (196,
13); Caecil. 76 (Konjektur von Ribbeck) bei Prise. 6, 2, 7 S. 679
(I 200, 6), wo Keil eine Lücke annimmt; Turpil. 105 (Konjektur
von Ribbeck) bei Nonius S. 325, 3, wo L. Müller cum schreibt;
Prudent. Perist. 2. 309; 10, 1006; CLL. 2, 4284 in einer poe-
tischen Inschrift; Varro R. R. 3, 17, 10, wo früher in einigen
Ausgaben eccum stand, schreibt Keil jetzt et cum; eccam Plaut.
Amphitr. 2, 2, 146 (778); Casin. 2, 1, 15; Epidic. 4, 1, 36 (563);
Menaech. 1, 2, 66 (180); 5, 2, 2 (774); Mil. Glor. 2, 3, 48 (320);
2, 3, 59 (331); 2, 5, 60 (470); 2, 6, 64 (545); 4, 5, 16 (1215);
Persa 2, 2, 44; Pseud. 1, 1, 36; Rud. 4, 4, 130 (1174); TrucuL
2, 7, 21 (575); Terent. Eunuch. 1, 1, 34 (79); 4, 5, 12 (738); 4,
7, 18 (788); Hecyr. 4, 1, 8 (523); 5, 4, 14 (854); Pompon. 130
(Konjektur von Ribbeck) bei Nonius S. 231, 13, wo L. Müller eine
Lücke annimmt; Martian. Capell. 2, 168, im cod. Bamberg, eccum;
eccos Plaut. Bacch. 3, 2, 19 (403); Menaech. 1, 4, 1 (219); Mil.
Glor. 4, 7, 27 (1310); 5, 35 (1428); Rud. 2, 2, 4 (309); Terent.
Heaut. 2, 3, 15 (256); Pacuv. (107) bei Nonius S. 89, 21; Acc.
(69) ebendaselbst S. 181, 18; Afran. (235) bei Charis. 1, 17 S. 95
(119, 19); eccas Plaut. Bacch. 3, 6, 39 (568); 5, 2, 47 (1166);
Rud. 3, 2, 49 (663); Nov. (85) bei Festus S. 364. — Aus dem
Zusammensprechen von ecce mit den Pronomina ille und iste
entstehen folgende Formen: eccille Apul. Apolog. 53 S. 513, wo
Hildebrand etiam ille schreibt, und eccilli daselbst 74 S. 550,
vergl. Stowasser a. a. 0. p. XV^ — eccilluvi Plaut. Merc. 2, 3, 89
(435); Persa 2, 2, 65; 3, 1, 64; Pseud. 4, 1, 7 (911); Trinum. 3,
1, 21 (622); Curcul. 2, 2, 28 (278) schreibt jetzt Götz eccillum,
— 988 —
frühere Herausgeber haben ellum, vergl. 986 — eccillam Plaut.
Aulul. 4, 10, 51 (781); Mil. Glor. 3, 1, 194 (789); Stich. 1, 3,
105 (261); 4, 1, 30 (536) — ecciUud (Fleckeisen eccillut) Plaut.
Rud. 2, 7, 18 (576) — eccistam Plaut. Curcul. 5, 2, 17 (615), da-
neben auch ecce illa Cic. Prov. cons. 18, 43; Histor. ApoUonii regis
Tyri c. 39 (48, 4) ; ecce illius Apul. Met. 9, 22 S. 635 ; ecce illum
Met. 10, 16 S. 708; ecce iste Cornific. 4, 52, 65; vergl. Thiel-
mann Cornificius p. 81 und Über Sprache und Kritik des latei-
nischen Apolloniusromanes p. 28 — eccere (vergl. Stowasser a. a.
0. p. XVIII), sagt Paul. Festi S. 68, iuris iurandi est, ac si dica-
tur per Cererem, ut ecastor, edepol. Alii eccere pro ecce posi-
tum accipiunt. Eccere als Beteurungswort haben Plaut. Amphitr.
2, 1, 4 (554); Casina 2, 6, 34; Menaech. 2, 3, 50 (401); Mil.
Glor. 2, 2, 52 (207); Persa 2, 4, 29 (300); Trinum. 2, 2, 105
(386); Terent. Phorm. 2, 2, 5 (319).
In der Beteurung wird ferner hercules^ hercule und hercle ge-
braucht, eigentlich Vokat. , mehercules, mehercule und mehercle
aus -dem Nominat. gebildet mit Auslassung des Verbum, ecastor
odex mecastor, edepol oder pol, medius fidius, und dafür edius
fidius und edio fidio, edi medi und edi, ferner eiuno, equirine.
Paul. Festi S. 125: Mecastor et mehercules ius iurandum erat, quasi
diceretur, ita me Castor, ita me Hercules, ut subaudiatur iuvet.
Derselbe S. 81: Equirine ius iurandum per Quirinum. Charis. 2,
13 S. 183 (198, 17): Edio fidio (so in den Exe. cod. Paris. 7530
und in den Exe. Bern., im Neap. medio fidio), per lovem vel fidem
filiumve lovis Herculum, quae iuratio propria virorum est, ut fe-
minarum edepol ecastor eiuno. Denique Titinius (111) in Setina,
moUiculum adulescentulum effeminata loquentem cum reprehendere
magis vellet, An, inquit, quia »pol edepol« fabulare? »edi medi«
meministi (so Ribbeck in der zweiten Ausg. der Com. fragm., im
Neap. edime diemini). Edi Titinius (12) in Barbato (im Neap.
baratto); Id necessest? respondetur edi (im Neap. id necesses R
edi); pro edius fidius. Gell. 11, 6: In veteribus scriptis neque
mulieres Romanae per Herculem deiurant neque viri per Casto-
rem. Sed cur illae non iuraverint Herculem, non obscurum est;
nam Herculaneo sacrificio abstinent. Cur autem viri Castorem
iurantes non appellaveriut, non facile dictu est. Nusquam igitur
scriptum invenire est apud idoneos quidem scriptores, aut meher-
cule feminam dicere aut mecastor virum. Edepol autem, quod
ius iurandum per Pollucem est, et viro et feminae commune est.
Sed M. Varro adseverat, antiquissimos viros neque per Castorem
- 989 —
neque per Pollucem deiurare solitos, sed id ius iurandum fuisse
tantum feminarum ex initiis Eleusiniis acceptum; paulatim tarnen
inscitia antiquitatis viros dicere edepol coepisse , factumque esse
ita dicendi morem , sed mecastor a viro dici, in nullo vetere
scripto inveniri. Herde ^ die Etruskische Form für HpaxX^q, ist
die einzige in der alten Komödie übliche Form der Interjektion.
So Naev. (com, 117) bei Paul. Festi unter apluda S. 10 und (com.
127) bei Varro L. L. 7, 3, 70 und Paul. Festi unter praeficae
S. 223 (bei diesem ist mehercle); Enn. (Sat. 2) bei Nonius S. 472,
22; Plaut. Amphitr. 2, 1, 6 (556); 2, 2, 104 (736); Asin. 1, 1,
14 (29); 1, 1, 25 (38); 2, 1, 1 (249); 2, 1, 13 (261); 2, 1, 15
(263); 2, 2, 9 (275); 2, 2, 106 (373); 2, 4, 6 (412); 2, 4, 8 (414);
2, 4, 11 (417); 2, 4, 72 (478); 3, 3, 13 (603); 3, 3, 26 (616); 3,
3, 32 (622); 3, 3, 58 (648); 3, 3, 111 (701); 3, 3, 116 (706); 3,
3, 117 (707); 4, 2, 8 (817); Bacch. 2, 3, 20 (254); Capt. Prol.
11; 1, 1, 7 (75); Casin. 5, 4, 13; Curcul. 2, 3, 31 (310); 3, 5
(375); Epid. 1, 2, 13 (116), 1, 2, 33 (136); 2, 2, 72 (257); Me-
naech. 2, 2, 39 (314); 3, 2, 39 (503); 5, 9, 33 (1092); Mercat.
2, 3, 77 (412); 5, 4, 58 (1018); 5, 4, 60 (1020); 5, 4, 62 (1026);
Mil. Glor. 2, 3, 39 (311); 2, 3, 40 (312); 2, 3, 53 (325); 2, 4,
14 (368); 3, 1, 89 (683); 3, 2, 17 (830); 4, 2, 13 (1004); 4, 2,
81 (1073); Mosteil. 3, 1, 18 (549); 3, 1, 24 (552); 3, 1, 30(557);
3, 2, 31 (720); Poenul. 5, 2, 68 (1028); Pseud. 1, 2, 86 (22.3);
1, 3, 62 (296); Rud. 3, 5, 41 (821); Stich. 4, 2, 30 (610); Tri-
num. 3, 3, 23 (752); 3, 3, 53 (783); Terent. Andr. 2, 2, 10 (347);
3, 2, 15 (495); 4, 4, 3 (742); Heaut. 4, 3, 14 (692); 4, 4, 14
(736); Eunuch. 1, 1, 5 (50); 2, 3, 14 (305); 2, 3, 65 (356); 3,
5, 59 (607); 5, 2, 66 (905); Hecyr. 3, 5, 9 (459); l'horm. 3, 3, 9
(542); 5, 9, 4 (993); Adelph. 2, 4, 4 (268); 5, 9, 18 (975); Cae-
cil. (90) bei Nonius S. 89, 16; (224) ebendaselbst S. 183, 25;
(273) bei Diomed. 1 S. 336 (345, 11); Turpil. (1) bei Nonius
S. 179, 25; (181) ebendaselbst S. 231, 16; Titin. (32) bei Nonius
S. 111, 9; (105) ebendaselbst S. 144, 6 und (107) ebendaselbst
S. 304, 21; Laber. (63) bei Gell. 16, 7, 12; Lucil. (29, 35 ed.
L. Müller oder 701 ed. Lachmann) bei Nonius S. 268, 32; Cic.
de orat. 2, 33, 144; Verr. 3, 62, 145; 3, 72, 169; Leg. agr. 2,
35, 96; Fragm. or. ß. XIII VI 1 ed. Baiter XI p. 30 = A 13,
26 ed. C. F. W. Müller III 3 p. 275; or. B. XVI I 2 ed. Baiter
XI p. 32 = A 15, 2 ed. C. F. W. Müller III 3 p. 282; Tuscul.
2, 11, 26; Nat. Deor. 1, 29, 82; Legg. 2, 4, 8; 2, 13, 34; 3, 1,
1; Ps. Cic. Decl. in Pall. 4, 11; 8, 20; Liv. 32, 21, 10; 34, 1, 9;
— 990 —
34, 32, 6; 36, 28, 5; Quint. 12, 1, 7; 12, 6, 4; Tacit. Dialog. 14:
21; 26; 30; Gell, (vergl. Gorges, De quibusdam Gellianis proprie-
tatibus p. 12) 1, 6, 7; 1, 7, 20; 1, 21, 2; 2, 29, 20; 3, 3, 6; 3,
6, 1; 4, 1, 9: 4, 9, 1; 4, 20, 5; 5, 10, 2; 5, 21, 1; 6 (7), 2, 1;
7 (6), l, 13; 7 (6), 2, 11; 7 (6), 6, 5; 7 (6), 12, 4; 9, 9, 8; 9,
14, 7; 10, 3, 8; 10, 12, 4; 10, 12, 10; 11, 15, 4; 11, 15, 8; 12,
1, 19; 12, 6, 1; 12, 11, 1; 12, 13, 20; 13, 5, 8; 13, 22 (21), 1;
13, 24 (23), 2; 13, 31 (30), 8; 14, 2, 21; 15, 1, 3; 15,7,3; 15,
8, 1; 15, 29, 2; 16, 12, 1; 17, 1, 8; 17, 2, 26; 17, 3, 5; 18, 2, 3;
18, 11, 1; 19, 9, 12; 20, 6, 12; Apul. Flor. 2, 16 S. 71, Hildebrand
hat haud dumhercle, Krüger schreibt (p. 23, 16) haudum hercle;
Apolog. 16, 14; 35, 13; 44, 14, vergl. Becker, Studia Apuleian.
p. 14. Mehercle haben Terent. Eunuch. 1, 1, 22 (67), im Bemb.
mehercule; 3, 1, 26 (416), im Vict. m. sec, und Basil. mehercule;
Cic. Nat. Deor. 2, 29, 74; Verr. 3, 62, 144, in der praefatio LXVI
führt C. F. W. Müller diese Stelle als mehercle auf; Senec. Be-
nef. 7, 15, 2. Eine sehr seltene Form ist mehercles bei Statins
in der Epistula ad Stellam vor dem ersten Buche der Silvae p. 6,
28 ed. Baehrens, in der Ausgabe von Weber steht an dieser
Stelle mehercle. — Neben hercle kommt auch hercule vor; vehe-
mens et vemens apud antiquos et apud Ciceronem lego, aeque
prehendo et prendo, hercule et hercle sagt Cornut. bei Cassiod.
de orthogr. S. 2286 (153, 3), vergl. S. 2291 (159, 18). Bei Plaut.
Rud. 1, 2, 72 (161) ist Hercule oder Herculi, wenn anders der
Vers für echt gelten darf, eigentliche Bezeichnung des Heros und
nicht Interjektion. Scholl schreibt qui aerumnae Herculeae socius
esse diceris. Hercule ist nachweisbar bei Cic. Brut. 72,251; 73,
254; pro Quinct. 3, 13; 15, 50; pro Rose. Amer. 18, 50; 32, 89;
Verr. 2, 29, 72; 4, 65, 145; 4, 67, 151; 5, 70, 180; de imp. Cn.
Pomp. 18, 54; pro Cluent. 35, 95; pro Flacc. 20, 46; de domo
20, 52; pro Caec. 18, 52; in Pison. 9, 20; 20, 46; pro Plane. 39,
93; Phil. 2, 33, 83; Fin. 2, 8, 23; 2, 22, 72; 5, 28, 83; Tuscul.
1, 6, 10; 4, 32, 68; 5, 5, 12; 5, 31, 88; Fat. 3, 5; Rep. 1, 13,
19; 1, 23, 37; Cat. Mai. 3, 8; Lael. 9, 30, vergl. Seyffert-C. F.
W. Müller z. d. St.; 11, 37; Parad. 1, 1, 6; 3, 2, 23; Ep. Fam.
2, 18, 2; Ep. Att. 2, 7, 3; 7, 3, 7; 16, 16 C, 10; Ep. ad Q. fr.
2, 6, 5; Auct. bell. Afric. 12, 1, Wölfflin und Miodonski lesen
hier hercules; Horat. Sat. 2, 7, 72; Liv. 21, 38, 9; 23, 42, 5;
Valer. Maxim. 1, i, 21; 5, 2, 5; Senec. Nat. Quaest. 1, 16, 4,
vergl. Haase, Praef. ad Senec. tom. III p. XIV; Persius 1, 2; Pe-
tron. 10; Tacit. Ann. 1, 3; 1, 17; 1, 26; 3, 24; 4, 40; 12, 43;
- 991 -
14, 43; Hist. 1, 84; Dialog. 1; 5; 8; 19; 21; 26; 34; 39; Quint
1, 2, 4; 1, 4, 7; 2, 5, 4; 2, 16, 2; 5, 12, 16; 6, 3, 89; 10, 1, 86
10, 2, 3; 11, 3, 9; Plin. Epist. 1, 13, 3; 1, 20, 4; 2, 14, 3; 3
20, 11; 6, 19, 6; 7, 24, 7; 8, 14, 13; 9, 9, 2; 10, 56 (64), 3
Paneg. 10, 2; 45, 3; Curt. 3, 8, 10; 4, 1, 22; 4, 10, 23; 4, 11
9; 4, 13, 24; 5, 8, 9; 6, 3, 14; 6, 10, 20; 7, 1, 28; 7, 1, 30; 7
1, 36; 7, 7, 15; 8, 8, 5; 9, 2, 15; 9, 10, 27; 10, 3, 9; 10, 9, 4
Panegyr. Constantio Caesari 9 (p. 138, 15 ed. Baehrens); Apul
Met. 1, 3 S. 18; 4, 2 S. 238; Flor. 1, 9 S. 38; de deo Socrat
Prol. S. 108 (p. 3, 4 ed. Goldb.); Apolog. 40, 12; 72, 10; 74, 9
78, 7; 81, 5; 98, 14 ed. Krueger. Mehercule Varro Sat. Menipp. 82
Cic. de orat. 2, 2, 7; Brut. 5, 18; 71, 248; 85, 293; pro Quinct. 14
47; 16, 53; 18, 57; 24, 77; 25, 78; pro Rose. Am. 51, 148; Divin
in Caec. 12, 37; Verr. a. pr. 17, 50; 1, 51, 133; 3, 18, 46; 3
25, 62; 3, 31, 74; 3, 41, 95; 4, 14, 32; 4, 14, 33; 5, 58, 151
5, 59, 153; 5, 68, 173; pro TuU. 15, 35; 24, 54; pro Caec. 23,
64; Leg. agr. 2, 9, 22; 2, 18, 48; Cat. 1, 7, 17 (im Teg. t und
in der Anführung bei Quintil. 8, 4, 10 im Ambr. 1 mehercules);
2, 4, 7; 2, 7, 16; pro Sulla 6, 18; pro Scaur. 2 § 5; pro Sest.
56, 120; pro Cael. 31, 76; in Pison. 7, 14; 11, 24; 30, 74; pro
Plane. 10, 24; 11, 27; 21, 52; 26,65; 37,90; pro Milon. 31,85;
pro Ligar. 5, 12; Fragm. B V 1 ed. Baiter XI p. 7 = ed. C.
F. W. Müller III 3 p. 235, 31; Acad. 2, 4, 10; Fin. 4, 1, 2; 5,
32, 96; Tuscul. 1, 11, 24; 1, 17, 39; 2, 7, 17; 2, 24, 57; Nat.
Deor. 1, 28, 78; 3, 2, 3; 3, 9, 23; Rep. 1, 9, 14; 1, 19, 31; 1,
38, 59; 1 fragm. 4 ed. C. F. W. Müller p. 305; Legg. 1, 1, 4;
1, 4, 12; 2, 2, 5; 3, 8, 19; 3, 11, 26; 3, 15, 33; Ep. Fam. 2,
11, 2 (Lachmanu sagt zu Lucret. 3, 127 p. 152: mercule scrip-
tum est in Mediceo codice epistularum Ciceronis semper, ut dicit
Furia ad librum 5, 10, 1 itemque prima manu in codice Fron-
tonis p. 104 et in Bobiensi commentario Plancianae p. 54 Mai
(= 256, 30 Or.), praeterea Phaedrus trisyllabum facit in versu);
5, 16, 4; Ep. Att. 5, 16, 3; 10, 3, 1; Balb. bei Cic. Ep. Att. 9,
7B, 1; 9, 7B, 2, vergl. Hellmuth, Über die Sprache der Episto-
lographen Galba und Baibus p. 34; Vatinius bei Cic. Ep. Fam. 1,
10, 1, vergl. J. H. Schmalz, Über die Latinität des Vatinius p, 35;
Caesar bei Cic. Ep. Att. 9, 7C; Auct. bell. Afric. 16, 1, Wölfflin
und Miodonski lesen hier mehercules; Catull. 38, 2; Sallust. lug.
110, 2; Senec. Benef. 4, 11, 6; 5, 22, 1; 7, 10, 2; Clem. 1, 9,
10; 2, 6, 4; Nat. Quaest. 2, 8; Epist. 117, 31; Quint. 6, 1, 43;
6, 3, 81; 9, 2, 42; 11, 3, 59; Plin. Epist. 1, 4, 2; 4, 1, 1 ; 4, 7,
— 992 —
5; 6, 30, 1; 7, 6, 11; Curt. 4, 14, 14; 6, 3, 17; 6, 10, 3; 6, 10,
24; Gell. 5, 11, 13; 11, 11, 4; 12, 13, 19; 14, 1, 4; Fronto ed.
Naber p. 69, 12 (cod. m. pr. mercule) und p. 164, 12; Pacat.
Panegyr. 16 (p. 285, 24 ed. Baehrens); nach Heumann (Verein-
zelte Beiträge zur Kenntnis der mustergültigen Prosa 1860 p. 20)
steht mehercule nie am Anfange eines Satzes. — Die Form her-
cules findet sich bei Varro (Sat. Menipp. 587) bei Nonius S. 59,
18, wo L. Müller eccos. schreibt statt herculis, was Bücheier hat;
Cic. Brut. 16, 62; pro Rose. Amer. 11, 31; Phil. 12, 2, 4; Ps.
Cic. Decl. in Sali. 5, 14; Cael. bei Cic. Ep. Farn. 8, 4, 1; 8, 6, 3; 8,
7, 2, vergl. Becher, Über den Sprachgebrauch des Caelius p. 12;
Asin. Pollio bei Cic. Ep. Fam. 10, 33, 3, vergl. J. H. Schmalz, Über
den Sprachgebrauch des Asinius Pollio p. 83 (= 2. Aufl. p. 14); Auct.
bell. Afric. 12, 1, vergl. hercule; Vell. Paterc. 2, 52, 2; 2, 110, 5;
Petron. 114; Fronto ed. Naber p. 130, 22; Apul. Met. 3, 3 S. 180;
5, 9 S. 338; 8, 17 S. 554; 9, 21 S. 634; 9, 22 S. 636; 9, 37
S. 663; 10, 11 S. 697; 11, 12 S. 778; Dictys 2, 26 (bis). Meher-
cules vergl. Paul. Festi S. 125, 4; Cicero sagt Orat. 57, 157: me-
hercule libenter dixerim quam mehercules. Dies gebrauchen Cato
orat. 40 (fr. 3 p. 58, 8 ed. Jordan); Cic. pro Rose. Amer. 21, 58
48, 141; Verr. 3, 1.3, 32; 3, 18, 46; 3, 72, 169; pro Font. 16, 36
in Pison. 28, 68; pro Deiot. 6, 17; Ep. Fam. 6, 5, 3; 7, 16, 2
7, 32, 3; 10, 19, 2; 13, 1, 4; Caelius bei Cic. Ep. Fam. 8, 2, 1
8, 3, 1 ; 8, 16, 1 ; Cassius ebendaselbst 15, 19 :, Plane, ebendaselbst
10, 11, 3; Asin. Pollio ebendaselbst 10, 32, 4; Vatinius ebenda-
selbst 5, 9, 1; Phaedr. 3, 5, 6; 3, 17, 8; Petron. (vergl. Sege-
bade, Observ. gramm. et criticae in Petron. p. 9 und Friedländer
zu Petronius c. 33 p. 211) 33; 37; 38 (bis); 43 (bis); 44; 45;
49; 57; 61; 63; 65; 69; 76; 95; 107; 117; Martial. in der Epi-
stula ad Decianum vor dem zweiten Buche der Epigramme (I
p. 238, 11 ed. Friedländer); Senec. Provid. 3, 2; Vita beata 5,
3; 15, 6; 20, 5; Brev. vitae 16, 3; Clem. 1, 5, 1; Ira 3, 28, 6;
Nat. Quaest. 7, 1, 6; 7, 32, 4; Epist. 44, 2; 50, 5; 53, 11; 56, 3;
66, 10; 87, 17; 90, 24; 95, 60; 99, 3; 102, 19; 110, 7; 110, 13;
110, 15; 114, 14; 117, 8; 122, 3; Quint. 6, 3, 74; 12, 5, 2; Gell.
5, 7, 1; Fronto ed. Naber p. 123, 6; 167, 11.
Ne in der nachdrücklichen Versicherung, vergl. Charis. 2, 13
S. 169 (189, 1) und 2, 14 S. 202 (228, 8); Diom. 1 S. 388 (394,
12) und 399 (404, 16). Die Schreibung nae ist in weniger guten
Büchern. Vergl. Plaut. Bacch. 3, 4, 4 (503); 3, 6, 16 (545); Men.
2, 1, 31 (259); Mil. Glor. 1, 65; Persa 1, 1, 8; 4, 7, 2; Irin. 1,
— 993 —
2, 24 (62); 3, 3, 31 {160); 4, 2, 110(952); Cic. pro Rose. Amer.
18, 50; Catil. 2, 3, 6: pro Milou. 25, 68; Phil. 2, 2, 3; 2, 30, 76;
13, 3, 6; Fin. 3, 3, 11, 3, 12, 40; 4, 1, 1; Tusc. 1, 30, 74; 1,
42, 99; 3, 4, 8; Nat. Deor. 1, 20, 52; 2, 1, 1; Cato mai. 10, 33;
Ofi. 2, 21, 75. Die Schreibung 7ie allein wird gebilligt von
Garat. zu Cic. pro Milon. 25, 68, Spalding zu Quintil. 6, 3, 20,
Kritz zu Sallust. Cat. 52, 27 , Ritschi Proleg. zu Plaut. Trin.
S. 97, Fleckeisen Philol. 2 S. 65. Prise. 15, 5, 32 S. 1020 (II
84, 16) vermischt dieses ne mit der Prohibitivpartikel.
Eko, Ausdruck der Ungeduld oder des Unwillens, wird von
Charis. 2, 16 S. 213 (239, 16) aus Naev. (com. 11) angeführt.
Es ist in einer Stelle des Enn. (122) bei Cornific. 2, 25, 39 und
Cic. Invent. 1, 49, 91, und häufig bei den Komikern, wie Plaut.
Asin. 2, 4, 26 (432), Leo hat Hegio ecqui; Captiv. 3, 4, 90 (623);
Casin. 2, 3, 2i; Cistell. 1, 1, 70; Epidic. 3, 4, 69 (506); 4, 1,
40 (567); ßacch. 2, 2, 22 (^200); 3, 3, 40 (444); 4, 7, 5 (803);
Mercat. 2, 3, 59 (393); Mil. Clor. 2, 3, 30 (302); 2, 5, 5 (416);
2, 5, 25 (436); 3, 2, 9 (821); Mostell. 1, 3, 21 (177); 2, 2, 23
(454), im vet. m. corr.; 3, 2, 157 (843); 5, 1, 35 (1083); Poeoul.
1, 2, 121 (334); 5, 3, 17 (1136); Pseud. 1, 3, 71 (305); 1, 3, 75
(309); 1, 3, 80 (314); 1, 3, 114 (348); 3, 2, 82 (872); 4, 2, 13
(,969); Rud. 2, 7, 20 (578); Trinum. 4, 2, 89 (934); 4, 2, 100
(942); 4, 2, 144 (986); Trucul. 2, 5, 24 (477); Stich. 1, 3, 91
(245); Terent. Andr. 1, 1, 61 (88); 3, 2, 20 (500); 4, 1, 43 (667);
4, 2, 27 (710); 4, 4, 9 (748); 4, 4, 27 (766); 4, 4, 42 (781); 4,
4, 52 (791); 5, 2, 11 (852); 5, 4, 5 (908); 5, 4, 28 (931); 5, 4,
48 (951); Eunuch. 2, 3, 43 (334); 2, 3, 60 (351); 2, 3, 69 (360);
4, 2, 11 (639); 4, 4, 24 (691); 4, 5, 10 (736); 5, 2, 17 (856);
Heaut. 2, 3, 71 (312); 3, 2, 26 (537); 3, 3, 22 (583); Phorm. 2,
I, 29 (259); 4, 3, 28 (633); Hecyr. 1, 2, 25 (100); 2, 2, 25 (267);
4, 4, 49 (671); 4, 4, 97 (719); Adelph. 3, 3, 35 (389); 4, 5, 26
(660); 5, 7, 7 (905); 5, 9, 13 (970). — Ehodmn Terent. Andr.
1, 2, 13 (184); 2, 1, 24 (324); 3, 5, 10 (616) und Eunuch. 2, 3,
69 (360), vergl. Hand Tursell. 2 S. 360.
Age und agedum in der Ermunterung; agidum ist Plaut.
Persa 5, 1, 11 und Trin. 2, 2, 81 (362) im vet.; Terent. Hec. 3,
1, 35 (515) im Vat. m. pr.
Ä'page, Ausdruck des Absehens.
St, um Schweigen zu gebieten, wird von Vel. Long. S. 2216
(46, 18): Diom. 1 S. 412 (419, 10) und Charis. 2, 16 S. 214
(240, 25) bemerkt. Der letztere führt st tace (so nach Haupts
Neue -Wagener, Lat. Formenlehre. II. 3. Aufl. 63
— 994 —
Verbesserung, im Neap. setale) aus Naev. (46) an. So auch
Plaut. Gas. 2, 1, 5; Epid. 2, 2, 1 (181); Most. 2, 2, 58 (489);
2, 2, 75 (506), in den Hdschr. in der ersten Stelle si tace, in der
zweiten sedet und secede; Pseud. 2, 2, 5 (599); 4, 1, 42 (952);
Caecil. (245) bei Cic. de orat. 2, 64, 257; Terent. Phorm. 5, 1, 16
(743); Cic. Rep. 6, 12, 12 nach Jans Vermutung (in den Hdschr.
et) und Ep. Farn. 16, 24, 2 nach Manut. Verbesserung (im
Med. si).
2. Von beschränkterer Anwendung sind folgende:
Attat oder atat Cato orat. (fr. 2 p. 37, 6 ed. Jordan); Plaut.
Aul. 4, 8, 12 (712); Cure. 3, 20 (390); 4, 4, 27 (583); Gas. 2,
7, 11; 3, 4, 29; Cist. 4, 2, 34; Poen. 4, 1, 5 (821); Persa 4, 7,
12; Truc. 2, 7, 21 (575); Terent. Andr. 1, 1, 98 (125); Eun. 2,
1, 22 (228); 4, 5, 1 (727); 4, 6, 18 (756); Phorm. 4, 2, 10 (600);
5, 8, 70 (963); Hec. 3, 4, 35 (449); Acc. (138) bei Non. S. 357;
attattatae und attattattat attatae Naev. (82) bei Charis. 2, 16
S. 213 (239, 25) und (41) bei Charis. 2, 16 S. 214 (240, 22);
attate oder attatae Plaut. Gas. 2, 8, 32; 3, 1, 14; Epid. 3, 4, 21
(458); Merc. 2, 3, 31 (365). Wie drzara't in der Griech. Tragö-
die und latraral. bei Aristophanes.
Au wird von Prise. 15, 7, 41 S. 1024 (II 91, 3) unter die
sonituum illitteratorum imitationes gezählt, und von Charis. 2, 16
S. 214 (241, 12) mit zwei Stellen des Afran. (97 und 103) be-
legt. Dieses au ist Plaut. Stich. 1, 3, 104 aus den ältesten
Hdschr. hergestellt für hau , welches Cist. 3, 1 5 (259) die näm-
liche Änderung wird erleiden müssen. Au hat ferner Terent.
Andr. 4, 4, 12 (751); Eun. 4, 3, 14 (656); 4, 4, 13 (680) und
5, 2, 60 (899); Heaut. 5, 3, 13 (1015); Phorm. 5, 1, 27 (754);
5, 3, 20 (803); Ad. 3, 2, 38 (336); au au Petron. 67, 13. Do-
nat. zu Terent. Eun. 5, 2, 60 vergleicht damit das Griech. lo<j.
Babae und papae, Ausdrücke der Verwunderung, wie ßaßai
und Ttanai werden von Charis. 2, 16 S. 212 (238, 22) und 2, 16
S. 213 (239, 3) und Diom. 1 S. 412 (419, 7), papae auch von
Prise. 15, 7, 40 S. 1024 (H 90, 8) bemerkt. Bahae haben Plaut.
Gas. 5, 2, 26; Pseud. 1, 3, 131 (365); Persa 5, 2, 25 und Stich.
5, 7, 3 (771) und Petron. 37, 9; papae Plaut. Gas. 5, 2, 26;
Epid. 1, 1, 52; Bacch. 2, 2, 29 (207); Men. 5, 5, 20 (919); Rud.
5, 2, 33 (1320): Stich. 3, 1, 24 (425) und Truc. 2, 6, 26 (506);
Terent. Eun. 2, 1, 23 (229); 2, 2, 48 (279); 2, 3, 26 (317); 3,
1, 26 (416).
— 995 -
Boinbax in spottender Verwunderung Plaut. Pseud. 1, 3, 131
(365), wie ßo/ißd$ und ßo^ßu/.oßo/ißu^ Aristoph. Thesm. 46 und 51.
Eu^ eui/e, eugepae^ Aufserungen des Beifalls und der Zufrie-
denheit, wie £u suye. Eu Plaut. Mil. Glor. 4, 4, 10 (1146); Te-
rent. Eun. 1, 2, 74 (154) und Pborm. 3, 1, 14 (478); 5, 6, 29
(869); eiu)>' Plaut. Amph. 2, 2, 170 (802); Asin. 2, 3, 9 (555), die
Herausgeber haben nach Bücheier fugae für enge gesetzt; Aul.
4, 6, 11 (677); Capt. 4, 2, 43 (823); Gas. 2, 6, 34; Epid. 3, 2,
21 (356); Most. 1, 3, 103 (260); 1, 4, 26 (339), in den Hdschr.
eu; 3, 1, 59 (586); Mil. Glor. 2, 2, 58 (213); 2, 2, 86 (241); 4,
1, 20 (967); Merc. 2, 2, 12 (283); Pseud. 1, 3, 89 (323); 2, 4,
22 (712); Persa 1, 3, 10; 4, 2, 1; Rud. 1, 2, 75 (164); Stich.
5, 6, 5 (766) ; Irin. 3, 2, 79 (705) und Truc. 2, 6, 22 (503) ; Te-
rent. Andr. 2, 2, 8 (345); Heaut. 4, 2, 10 (677) und Ad. 5, 7,
13 (94); Mart. 2, 27, 3; euge^xie Plaut. Amph. 4, 1, 10 (1018);
Capt. 2, 2, 24 (274); Epid. 1, 1, 7; Merc. 3, 4, 41 (626) nach
Guyets Verbesserung (im vet. enge pape, im decurt. eugipe);
Pseud. 2, 3, 26 (692) nach Acidal. Vermutung (in den Hdschr.
enge par) und 2, 4, 53 (743); Rud. 1, 2, 81 (171); 2, 4, 24 (442).
Über euax sagt Varro L. L, 7, 5, 93: nihil significat, sed
effutitium naturaliter est. Er führt das Wort aus Plaut. Men. 1,
2, 18 (131) an, Charis. 2, 16 S. 213 (240, 5) aus Plaut. Bacch.
2, 3, 13 (247). Plaut, hat dasselbe aufserdem Cure. 1, 2, 2 (97);
Cas. 4, 4, 13; Bach. 4, 4, 73 (724).
Evoe, Ausruf des Bacchischen Festjubels, e'jöl.
Euhoe ist geschrieben Charis. 2, 16 S. 214 (241, 3) und Prise.
15, 7, 41 S, 1024 (H 91, 4); 15, 7, 42 S. 1026 (H 91, 27). Das
Wort ist von Camer. hergestellt Plaut. Men. 5, 2, 82 (836), im
Leipz. heuboae, in der ed. pr. euboae; es ist ferner Catull. 64,
61 (im cod. Dati und Dresd. heuhe, im Sant. heue) und 255 (im
cod. Dati, Sant. und Münchn. euche, im Dresd. euhohe); Verg.
Aen. 7, 389 (euhoe, in den Hdschr. des Verg. , so in dem Citat
bei Charis. a. a. 0.) ; Horat. Carm. 2, 19, 5 und 7, euhoe, dafür
heu hoe in der ersten Stelle in den Par. A>^, in der zweiten in
den Par. ti m. sec. und X^ und zweimal in den Anführungen bei
Prise. 15, 3, 17 S. 1012 (II 73, 16); Ovid. Ars Am. 1, 563 und
Met. 4, 522, und luven. 7, 62 (auch bei diesen wird euhoe ge-
schrieben). Bei Colum. 10, 224, wo gewöhnlich Euie Euie Paean
mit der Var. hyie ehyie paen oder chye echyre paen gelesen
wird, wollte Heins, zu Ovid. Ars Am. 1, 583 Euie Euoe Euan
schreiben, eher könnte euoe Euie vertheidigt werden. In den
63*
— 996 —
Versen des Enn. (Fab. 332 ed. L. Müller) bei Cbaris. a. a. 0.
ist euhoe zur Ausfüllung des Versmafses von Fabric. eingeschaltet.
Hoe, welcbes Cbaris. 2, 16 S. 213 (238, 24) und Prise. 15, 3, 17
S. 1012 (II 73, 14) als selbständige Interjekt. aufführen, ist nichts
anderes als der zweite Teil von euhoe oder heu hoe.
Fufae (in den früheren Ausg. fafae) wurde nach Cbaris. 2,
16 S. 213 (239, 6) angewandt, cum putoris aliquid perhorre-
scimus.
Hehae giebt Varro L. L. 7, 5, 93 in einem Verse des Enn.
(Fab. 435 ed. L. Müller) als ein verbum effutitium naturaliter,
wie euax.
lohia Plaut. Merc. 4, 3, 31 (730) ist wahrscbeinHch verderbt,
Ritscbl hat ohe i(am satist) vermutet, was auch Götz aufgenom-
men hat.
Oiei wird von Prise. 15, 3, 17 S. 1012 (II 73, 23) aus Te-
rent. Eun. bemerkt. Es ist daselbst 4, 4, 48 (716), zu welcher
Stelle Donat. darin den ayerhaaiioq rusticus utpote et servi et
novitii ausgedrückt findet, und aufserdem im Bemb. Phorm. 4,
3, 58 (663).
Phy geben Diom. 1 S. 412 (419, 10) und Prise. 15, 7, 41
S. 1024 (II 91, 4). So Terent. Ad. 3, 3, 58 (412).
Pfui ist Plaut. Pseud. 5, 2, 5 (294) im vet.. Camer, schrieb
phui, Ritscbl fu nach Cbaris. 2, 16 S. 213 (239, 10), welcher in
der Erklärung von fufae auf ein Nomen oov zurückgehend fragt:
Numquid ergo posterior aetas f litteram addidit, et pro y u lo-
quens fu loqui coepit, cum antea sola y littera vituperatio vi-
deretur.
Fu oder fue ist auch Most. 1, 1, 37.
Über prox sagt Fest. S. 253: Prox bona vox, velut quidam
praesignificare videtur, ut ait Labeo de iure pontificio libro XI;
und Paul. S. 252: Prox bona vox, ut aestimo, quasi proba vox.
Prox als Interjekt. hat Plaut. Pseud. 5, 1, 33 (279).
Va wird als Ausdruck der Lust bemerkt von Diom. 1 S. 412
(419, 6) und Pompei. Comment. S. 8 (97, 36); nach Prob. Inst,
art. S. 370 (146, 35) wird es per suspirationem ausgesprochen,
oder es dient als adverbium irascentis. Prise. 1, 5, 25 S. 548
(I 19, 26) und 2. 2, 9 S. 570 (I 48, 23) schreibt vah, welches
er aus der Apocope von vaha erklärt. Vergl. über a ah aha
S. 984. Vaha haben Plaut. Gas. 4, 4, 25 (im Ambr. vah); Te-
rent. Ad. 1, 1, 13 (38) im Vict., decurt. und im Wien. Fragm.;
2, 1, 33 (187) im decurt. m. pr. und Vict, und 3, 3, 85 (439)
— 0f)7 —
im decurt. (hier offenbar falsch, in den übrigen Büchern in den
drei Stellen vah, so auch die neuesten Herausgeber); Afran. (89)
hei Charis. 2, 12 S. 184 (205, 9); vah Plaut. Bacch. 4, 8, 38
(879); Mil. Glor. 4. 4, 3 (1139); Irin. 5, '2, 13 (1137), hier im
vet., decurt. und Vat. in vha geschrieben: Terent. Andr. 3,4, 10
(589); 4, 2, 5 (688); Eun. 4, 5, 4 (730); Heaut. 3, 3, 26 (587);
3, 3, 39 (600); 4, 5, 28 (776), hier in mehreren Büchern hui;
Ad. 3, 2, 17 (315); 3, 3, 51 (405), verderbt aus ah, was Dziatzko
hat; 4, 1, 16 (532), im Vict. und decurt. in vha verschrieben und
4, 2, 39 (578); vo Plaut. Most. 3, 1, 50 (577) im Leipz. (sonst
richtig ah); Terent. Heaut. 2, 3, 12 (253) im Bemb., was Dziatzko
schreibt
Noch steht bei Charis. 2, 16 S. 213 (238, 25) ein sonst nicht
bekanntes pop.
3. Als Naturlaute sind folgende zu bemerken:
Aaha, ahahe^ halip oder hahae^ hahahe oder hahahae^ Nach-
ahmung des Lachens, von Charis. 2, 16 S. 212 (238, 21), Diom.
1 S. 412 (419, 7) und Prise. 15, 7, 41 S. 1024 (I 91, 3) erwähnt.
So Plaut. Pseud. 4, 1, 36 (946); 4, 5, 1 (1052), im Ambr. hahae,
Bothe hat hahahe geschrieben; Poen. 3, 5, 23 (768) und Truc.
2, 1, 1 (210), vergl. Scholl z. d. St.; Terent. Andr. 4, 4, 15 (754),
gegen das Versmafs im Basil. , Vat. und Par. hahahae; Eun. 3,
1, 36 (426); 3, 2, 44 (497); Heaut. 5, 1, 13 (886); Phorm. 2, 3,
64 (411) und Hec. 5, 4, 22 (862).
Über bat, welches Plaut. Pseud. 1, 3, 6 (235) hat, sagt Cha-
ris. 2, 16 S. 213 (239, 21): Bat sonus ex ore cornicinis lituum
eximentis, ut Caesellius Vindex libro B litterae scribit. Derselbe
2, 16 S. 216 (242, 10): Butuhatta\ hoc Plautus pro nihilo et pro
nugis posuit, ut in glossis veterum ; huttutti, fluctus quidam (vel)
sonus vocis effeminatior, ut esse in sacris Anagninorum vocum
veterum interpretes scribunt. Und Paul. Festi S. 36; Butuhatta
Naevius (fr. ine. XXIV) pro nugatoriis posuit, hoc est nullius
dignationis
Charis. 2, 16 S. 214 (240, 14): Cnccuru Afranius (22) in
Cinerario: Id me celabat, cuccuru. An nomen est, ut veru, genu?
Nach Albi "vidii luventini elegia de philomela (Burmanns An-
thol. 5, 143, Meyer 233) V. 25 bezeichnet cucurrire das Geschrei
des Hahns,
Charis. 2, 16 S. 213 (240, 3): Mu Plautus in Caeco vel
in Praedonibus: Quis tu es, qui ducis me? mu perii, hercle
Afer est. . , . Mu facere pro muttire Lucilius Saturarum libro
— 998 —
II (2, 27 ed. L. Müller = 1138 ed. Lachmann): Non laudare
hominem quemquam neque mu facere, inquam. In den Wor-
ten des Charis. haben die Exe. Cauch. mu facere und libro II,
im Neap. fehlt facere und II; in dem Verse des Lucil ist in-
quam im Neap. m. sec. (m. pr. umquam, in den Exe. Par. in
quemquam, L. Müller hat in quem geschrieben. In einer andern
Stelle des Lucil. i5, 54) bei Prise. 9, 6, 33 S. 861 ^I 470, 11)
und 10, 8, 47 S. 903 (I 536, 13) hat L. Müller für id mihi visus
facere, was Keil im Priscian. und Lachmann im Lucil. beibehalten
haben, vermutet haud mu visus facere. Varro L. L. 7, 5, 101
giebt das Hemistich. des Enn. (Sat. 80 ed. L. Müller) neque, ut
aiunt, mu facere audent; aus Enn. (Sat. 79) citiert auch Donat.
zu Ter. Andr. 3, 2, 25 den Vers nee dico nee facio mu. Mo
kuXsh hat Hipponax bei Sext. Empir. adv. gramm. 1, IS, /xu /xu
Aristoph. Equit. 10 und Thesm. 237.
Charis. 2, 16 S. 214 (240, 28) sagt ferner: Mutmut non fa-
cere audet, ut apud Apuleium Platonicum de proverbiis scriptum
est libro II. Spattaro Afranius in Aequalibus (II) ; quam vocem
frequenter apud eum positam ait Paulus i$ouöe]^ttTfxou vim sen-
sumque sufferre.
Tax pax Naev. (6) bei Charis. 2, 16 S. 213 (239, 12); pax
Plaut. Mil. Glor. 3, 1, 213 (808); Stich. 5, 7, 3 (771) und Irin.
4, 2, 94 (889), hier schreibt Niemeyer wie auch v. 891 und 963
prax, vergl. dessen Bemerkung zu v. 889 im kritischen Anhange;
Terent. Heaut. 2, 3, 50 (291); 4, 3, 39 (717); Auson. Technopaegn.
grammaticomastix 22; dieses pax erwähnt Prise. 14, 2, 11 S. 980
(II 29, 28). luxtaa: Plaut. Persa 2, 3, 12 im Ambr. und Vat.,
tuxcax im vet. und decurt., tax tax im Leipz. und in der ed. pr.
Tril bemerkt Charis. 2, 18 S. 213 (239, 19) aus Naevius in
Corollaria. Er lügt hinzu: significat autem , ut ait Plautus in
quadam, crepitum poleutarium , id est peditum [in CurculioneJ.
Bei Plaut. Cure. 2, 3, 16 (295) ist wohl crepitum polentarium,
aber nicht trit. Mit diesem vergleicht Bondam. rpt^et)/ , womit
Odyss. 24, 7 der Ton der Fledermäuse bezeichnet wird, und in
den früheren Ausg. des Charis. wurde gelesen: significat autem
vocem murum.
Malum interiectio est irasceutis sagt Calpurnius zu Terent.
Heaut. 4, 8. 38. vergl. auch Donat. zu Eunuch. 4, 7, 10. Wir
finden malum: quid, malum, non sum ego servos? Plaut. Amphitr.
1, 1, 247 (403); quas, malum, nugas? Amphitr. 2, 1, 57 (604):
qui, malum, intellegere quisquam potis est? Amphitr. 2, 1, 79
— 999 -
(626); qui tu, malum, curas? Aulul. 2, 3, 15 (429); quae haec,
malum, inpudentiast? Epidic. 5, 2, 45 (710) und Menaech. 5, 2,
42 (794); quoi, malum, parasito? 2, 3, 39 (390); quid, malum,
aetas? Mil. Glor. 2, 5, 36 (447); quid tibi, malum, me aut quid
ego agam , curiatiost? Mosteil. 1, 1, 34; quid tu, malum, me
rogitas? 2, 1, 21 (368); quid tu, malum, in os mihi inructas?
Pseud. 5, 2, 6 (1295), vergl. Loreuz z. d. St.; qui, malum, tibi
lasso lubet foris cenare? Stich. 4, 2, 17 (597); qui, malum, bella
aut faceta's? Trucul. 5, 38 (930), vergl. A. Spengel z. d. St.;
quas, malum, ambages mihi narrare occipit? Terent. Heaut. 2, 3,
77 (318), vergl. W. Wagner z. d. St.; quid, malum, me aetatem
censes? Heaut. 4, 3,38 (716); qui malum, »alii«? Eunuch. 4, 7,
10 (780): qua, malum, stultitia fuit Roscius? Cic. pro Q. Rose.
18, 56, vergl. Hellmuth in Erlang, act. seminar. I p. 173; quae,
malum, est ista tanta audacia? Verr. 1, 20, 54 und quae, ma-
lum, ita fuit amentia? 2, 17, 43; quae, malum, est ita ratio? pro
Scaur. 20, 45'^; Phil. 10, 9, 18; quae, malum, est ita voluntaria
servitus? Phil. 1, 6, 15; quae te, malum, inquit, ratio in istam
spem induxit Off. 2, 15, 53; tu, malum, inquies, actum ne agas?
Ep. Att. 9, 18, 3 wird von C. F. W. Müller in der Anmerkung
zu Off. p. 118 für verdorben erklärt; quae, malum, ratio est?
Liv. 5, 54, 6, vergl. 4, 49, 11 malum quidem militibus meis, in-
quit, nisi quieverint; quae malum, ratio est? Gell. 12, 1, 17; 13,
12, 8; 15, 31, 4, vergl. Gorges, De quibusdam Gellian. proprie-
tatibus p. 12; quae, malum, Providentia tua tam inique prospicit?
Fronto de Nepote amisso ed. Naber p. 233, 6, vergl p. 115, 4
quod malum!; quid, malum, geret? Apul. Met. 4, 25 S. 292, vergl.
Hildebrand z. d. St.; quae, malum, ratio est? Apolog. 8 S. 395;
quae, malum, ratio est? Ennod. Epist. 1, 24 (p. 35, 11 ed. Kar-
tei); Li bell, pro synodo (p. 325, 8) und quae, malum, ratio sua-
debit? Dict, 7 (p. 443, 9); Engelbrecht schreibt Claud. Mamert.
de stat. auim. 3, 11 (172, 18) quaenam ratio est, im cod. Vin-
. dob. steht quaemalum, was wohl das Richtige ist, vergl. P. Mohr,
Philolog. Rundschau 1885 p. 1419. Vergl. noch Const. Martha,
Revue de philologie 1879 p. 19; 1883 p. 1; 1884 p. 139.
Berlin.
Ui'uck von Martin Oldenbourg-,
Adler- Strasse' 5.
Unfversity of Toronto
Library
DO NOT
REMOVE
THE
CARD
FROM
THIS
POCKET
Acme Library Card Pocket
LOWE-MARTIN CO. LIMITED